ته‌نگژه‌ی ده‌روونی

تەنگژەی دەروونی
ئامادەكردنی: ڕێكخراوی هارتلاند ئەلایەنس بۆ پێداویستی مرۆیی و مافی مرۆڤ

ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ پڕە لە تەنگژە و گیروگرفتی بەردەوام، ئەگەر هەندێك شوێن بە هۆی كارەساتی دەستكردی مرۆڤ وەكو شەڕ و كوشتار و دەستدرێژی، یاخود ڕوداوی سروشتی وەكو بومەلەرزە و لافاو توشی تەنگژە و قەیران ببن، لەوانەیە چەندین شوێن و جێگەی ئەم دنیایە بە عێراقیشەوە، بە هۆی كەموكورتی لە پێداویستییە سەرەكییەكانی ژیانی ڕۆژانە تا دەگاتە جەنگ و توندوتیژی بەشێوەیەكی بەردەوام خەڵكی لە تەنگژە و قەیراندان.
هەوڵدان بۆ دروستكردنی ژینگەیەكی دور لە تەنگژە كارێكی ئەستەم و گرانە، بەڵام ناسینی جۆری تەنگژە و قەیرانەكان و مامەڵەكردن لەگەڵیان بە مەبەستی چارەسەر یان خۆگونجاندن، كارێكی مەنتقی و ژیرانەیە و دەتوانرێت كاری بۆ بكرێت. تەنگژە و قەیران هاوڕێی مرۆڤن لەگەڵ مێژووی دروستبوونیدا و ناتوانین بیاندەینە پاڵ كاتێكی تایبەت، كەسانێكی تایبەت، تەمەنێكی دیاریكراو.
تەنگژە لە ژیانی مرۆڤدا ئەتوانێت بەشێوەیەكی پۆزەتیف كاریگەری هەبێت و هانی بدات بۆ ئەنجامدانی كار و چالاكی باش، هەروەها دەكرێت بەشێوەیەكی نێگەتیڤ كاریگەری هەبێت و ببێتە هۆی نیگەرانی سۆزداری یان جەستەیی وەك (هەست كردن بەخەمۆكی، توڕەبوون، ترس، سەرئێشە، بێ‌ باوەڕی، تێكچونی گەدە، تێكچونی خەو، بەرزبونەوەی فشاری خوێن).
تەنگژە ( Stress) چییە؟
نەبوونی هاوسەنگییە لە نێوان داخوازییە خۆیی و بابەتییەكانی (الژاتیە و الموچوعیە) كەسێك لەگەڵ ئەو سەرچاوانەی هەیەتی بۆ گەیشتن بە داخوازییەكەی. هەروەها بریتییە لە بوونی چەند فاكتەرێكی دەرەكی كە دەبنە هۆی دروستكردنی فشار لەسەر كەسەكە، هەرچەندێك بەهێزی فشارەكان زۆر بێت ئەو كەسەش ئەوەندە توانای ڕاگرتنی هاوسەنگی و خۆگونجاندنی لەدەست ئەدات و هەڵسوكەوت و كەسایەتی گۆڕانی بەسەردێت.
تەنگژەی ڕۆژانە چییە؟
تەنگژە لە ژیانی هەموو تاكێكدا هەیە، زۆربەی ئەو تەنگژانەی كە ڕۆژانە مرۆڤ توشی دەبیت مەرج نییە ببێت بە قەیران، بەڵكو زۆربەیان چارەسەر دەكرێن بێ‌ ئەوەی هیچ بارگرانیەك لەسەر ئەو كەسە دروست بكەن.
تەنگژەی كەڵەكەبوو : بریتییە لە كۆمەڵێك ڕووداوی بچوكی تەنگژاوی كە لە ماوەیەكی كورتدا ڕودەدەن و كۆدەبنەوە، لەوانەیە ببنە هۆی دروستكردنی قەیران. هەندێ‌ كەس ئەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەموو ئەو ڕوداوانەی ڕوو دەدەن، بەڵام لەهەندێ‌ شوێندا دەگەنە خاڵی تێكشكان و توشی قەیران دەبن. زۆرجار ئەو ڕوداوەی لەكۆتاییدا قەیرانەكە دروست دەكات لەوانەیە مامناوەندی بێت، بەڵام لەكاتێكدا دەچێتە سەر تەنگژە دروستكەرەكانی تر، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
قەیران چییە؟
بریتییە لە هەر ڕووداوێك یاخود هەڵوێستێك كە باری ئاسایی كەسێك تێكبدات و بەشێوەیەك دەربكەوێت كە چارەسەری نەبێت لەرێگا ئاساییەكانی خۆگونجاندنی كەسەكەوە. یاخود بریتییە لە هەر ڕووداوێك یا حاڵەتێك كە لە دەرەوەی ئەزموونە ئاساییەكانی كەسێكەوەیە و ناتوانێت چارەسەری بكات بەو ڕێگا ئاساییانەی خۆگونجاندن كە ئەو كەسە هەیەتی.
هۆكارە ناسراوەكانی دروستكرنی قەیران بریتین لەمانەی لای خوارەوە:
• ڕووداوێكی تەنگژاوی كوتوپڕ ( بۆ نموونە لەدەستچوونی كەسێكی خۆشەویست، لە دەستچوونی ماڵ یاخود بوونی مەترسی لەسەر سەلامەتی كەسێك)
• بەردەوام بوونی حاڵەتە زۆر مەترسیدارەكان (هەبوونی چەند ڕووداوێكی تەنگژاوی و بەردەوام بەیەكەوە بێ ئەوەی كۆتاییەك بەدی بكرێت بۆ تەنگژەكان لە ئایندەدا)
• نەبوونی توانا بۆ چارەسەركردنی حاڵەتە ئاسایی و تەنگژاوییەكان لە ڕێی شارەزاییە سروشتییەكانی خۆگونجاندنەوە
پەیوەندی نێوان تەنگژە و قەیران چییە ؟
زۆربەی كەس دەتوانن مامەڵە بكەن لەگەڵ تەنگژە و بێزارییەكانی ژیانی ڕۆژانە، بەڵام لەوانەیە ئەو تەنگژەی توشی دەبیت هۆكارەكەی ڕووداوێكی گرنگ بێت وەك لەدەستدانی كەسێكی خۆشەویست یاخود لەدەستدانی كارێك و ببێتە هۆی دروستكردنی قەیران. بەگشتی زۆربەی خەڵكی دەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەر ڕووداوێك ئەگەر هاتوو بەتەنیا هاتە ڕێیان، بەڵام كۆبوونەوەی تەنگژە بچوكەكان بە خێرایی و لە ماوەیەكی كورتدا مایەی دروستكردنی قەیرانن. زۆرجار ئەو حاڵەتەی لە كۆتایدا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیران لەوانەیە بە شێوەیەك لە شێوەكان مام ناوەندی بێت، بەڵام كاتێك دەچێتە پاڵ تەنگژە دروستكەرەكانی دیكە، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی :
دكتور جون كارپی John Carpi 1996، دەڵێت تەنگژە و فشاری دەروونی ناڕێكی و تێكچوون لەسەرجەم كۆئەندامەكانی جەستەدا دروست دەكات بە مێشكیشەوە. پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا سەرقاڵی و ماندوبوونی زیاتری لە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەكاندا دروست كردووە و كاتی پشودان و خۆشی وەرگرتنی كەمكردۆتەوە، تەنانەت كەسانێك دەبینیت كە چۆتە گەشت و سەیران لەگەڵ ئەندامانی خێزانەكەی، بەڵام هێشتا بەردەوام مۆبایلەكەی بەدەستەوەیە و پەیوەندی بە خەڵكەوە دەكات بە مەبەستی كڕین و فرۆشتن، دانانی كاتی یەكتر بینین لە دوكانەكەی… ئایا بەم كاتە دەوترێت كاتی پشوو وەرگرتن.
هەر تاكێك بە جۆرێك وەڵامدانەوەی دەبێت بۆ تەنگژە و قەیران. وەڵامدانەوەكان لایەنی سۆزداری، هەڵسوكەوت، ئیدراك و جەستەیی لە خۆدەگرێت، جۆری وەڵامدانەوە و نیشانەكان یارمەتیدەرن بۆ بەرچاورونكردنی ئەو كەسەی دەیەوێت دەستێوەردانی چارەسەری ئەنجام بدات بە مەبەستی یارمەتیدانی ئەو تاكە. لەگەڵ ئەوەی كە خەڵكی جیاوازن لە یەكتری ، بەڵام لەوانەیە دەستنیشانكردنی هەندێك نیشانە و وەڵامدانەوەی ناسراو بۆ تەنگژە و قەیران كارێكی یارمەتیدەربێت.
هەندێك لە نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی:
1. نیشانە جەستەییەكان:
• گرژی ماسولكەكانی پشت و مل، بەتایبەت لەرزین و سەرئێشە، ساردبوونەوەی پەلەكان.
• ترشانی گەدە، دڵتێكەڵهاتن، ئازاری ناو سك.
• تێكچوونی ئارەزوی خواردن، سكچوون یان قەبزی.
• تێكچوونی خەو : بێخەوی یان زۆر خەوتن، زووخەبەربوونەوە، بینینی خەوی ناخۆش .
• ئازاری پشت و شانەكان، ئازاری ددان.
• زیادبوونی لێدانی دڵ، ناڕێكی لێدانی دڵ .
• قورسی هەناسەدان، ئازاری سنگ.
• تێكچوونی هەمەجۆر لە لایەنی سێكسیدا .
2. نیشانە دەروونییەكان:
نیگەرانی، دڵتەنگی و خەمۆكی، نا ئارامی و جێبەخۆنەگرتن، توڕبوون، ماندویی و شەكەتی، تێكچوونی بیركردنەوە و تركیزكردن، ڕەشبینی، نەبوونی توانای بڕیاردان، گوێپێنەدان، تێكچونی گەدە و كێشەی خواردن، ئازارو سەرئێشە ، تێكچوونی توانای بەڕێوەبردنی ئیش و كارو ڕۆتینی ڕۆژانە.