گوشاری ده‌روونی دوای زه‌بر

ئازار 9, 2010

گوشاری دەروونی دوای زەبر
به‌رنامه‌ی ده‌رووندروستی ڕێکخراوی ئای ئار دی

كاریگەریە دەروونیەكانی ململانێ،خراپ مامەڵەكردن و توندوتیژی دەبنە هۆی چەند گۆرانكاریەك لە هەڵس وكەوت و رەفتارو هەستكردن بە ترس و بێ ئومێد بوون لە یارمەتی و بەهانا هاتن،ئەمانەش دەبنە هۆی گرفت و نارەحەتی و نەتوانینی ئەنجامدانی كاری ئەركی كۆمەڵایەتی یان هەر بوارێكی تری گرنگ لە ژیانی مرۆڤ.
لە گوشاری دەروونی دوای زەبر،مرۆڤەكە رووبەرووی رووداوێكی كاریگەر بۆتەوە كەوا هەردووك لە مانەی خوارەوە دەبێت هەبن،كەسەكە هەستی پێكردووە،بینیویەتی،یاخود رووبەرووی رووداوێك یان چەند رووداوێك بۆتەوە كەوا هەرەشەی لە ژیان یان ئازارێكی زۆری جەستەیی بەخۆی یان چەند كەسانێكی دەوروبەری گەیاندوە،كاردانەوەی ئەم كەسەش بریتی بووە لە ترسێكی زۆر،تۆقین یان هەست كردن بە بێ ئومێد بوون لە بەهانا هاتن و یارمەتی دان.
دەرەنجامی ئەم رووداوە كاریگەرە بۆتە هۆی ئەوەی بەردەوام بێتەوە بەرچاوی و لەگەڵی بژیت،هەوڵبدات خۆی لێ لابدات و بەبەردەوامی هەبوونی نیشانەكانی هۆشیاری و ئامادەگی وەك (دڵەراوكێ،دڵەكوتێ،چاوئەبڵەق بوون،ماسولكەگرژبوون……هتد) هەستكردن بە رووداوی كاریگەر بەشێوەیەكی بەردەوام بەیەك یان زیاتر لەو شێوازانەی خوارەوە دەبێت.
- دووبارەبونەوەی هەستكردن بە رووداوەكە بە بێ حەزی خۆی،چ لە رێگای بیركردنەوە،وێنە یاخود بینینی دیمەنی روداوەكە.
- دوبارە بینینی خەونی ناخۆش لەسەر رووداوەكە.
- وا هەست بكات یاخود هەڵس و كەوت بكات كەوا رووداوەكە دیسان دووبارە دەبێتەوە لە رێگەی هەستكردن )،هالۆسەی بۆ دروست دەبێت،یاخود بەشێوەی illusion) بەوەی لە ناو رووداوەكە دەژێت،تارمایی یان
فلاش باك.
- هەست كردن بە نارەحەتیەكی دەروونی ناخۆش،كاتێك لە ناخەوە یان بەهەر هۆكارێكی دەوروبەر،
ئاماژەیەك هەیە كەوا بە رووداوەكە دەچێت.
- چەند كاردانەوەیەكی جەستەیی نارێك،كاتێك لە ناخەوە،یان بەهەر هۆكارێكی دەوروبەر،ئاماژەیەك هەیە كەوا بە رووداوەكە دەچێت.
- بەبەردەوام دووركەوتنەوە لەو فاكتەرانەی پەیوەستن بە رووداوەكەو سربوونێكی گشتی جەستە (كەوا بەر لە زەبرەكە بوونی نەبووە) بەم شێوازانەی خوارەوە دەبینرێن:
1- هەوڵدان بۆ دووركەوتنەوە لەو بیركردنەوەو هەستكردن و گفتوگۆیانەی پەیوەستن بە رووداوەكە.
2- هەوڵدان بۆ دووركەوتنەوە لەو چالاكی و،خەڵك و شوێنانەی رووداوەكەی دەهێننەوە یاد.
3- لەیادكردن،یان نەتوانینی یادكردنەوەی چەند لایەنێكی گرنگی رووداوەكە.
4- كەمبوونەوەی ئارەزوو یان بەشدارینەكردنێكی بەرچاو لە چەند چالاكیەكی گرنگ.
5- هەستكردن بەوەی نامۆیە لە خەڵك.
6- تەسك بوونەوەی بازنەی سۆزو هەڵچوون(نموونە:ناتوانێت هەستی خۆشەویستی دەربرێت).
7- هەستكردن بەوەی دوارۆژێكی كورت و رەشی هەیە (نموونە:هەست ناكات لە داهاتوو پیشەی دەست بكەوێت،هاوسەرگیری بكات،منداڵی هەبێت یاخود ژیانێكی ئاسایی بباتە سەر).
8- بەردەوام هەبوونی نیشانەكانی هۆشیاری و ئامادەگی وەك (دڵەراوكێ،دڵەكوتێ،چاوئەبڵەق بوون …..هتد)كەوا بەر لە رووداوەكە بوونی نەبووە،ئەوا بەم شێوازانەی خوارەوە دەبینرێن.
- بەزەحمەت خەولێكەوتن یان لە ناو جێگەمانەوە.
- گرژبوون و هەڵچوون و تورەبوون .
- بوونی گرفت لە تێرامان و تەركیزكردن.
- بەردەوام لە حاڵەتی ئامادەگی و هۆشیاربوون.
- لە رادەبەر راچڵەكین.
- ئەم نیشانانە رەنگە لە هەر كەسێك هەبن كەوا تووشی رووداوێكی بەزەبر بووە،بەڵام لەگەڵ تێپەربوونی كات نەماون.بەڵام بۆ ئەو نەخۆشانەی بە بەردەوام ئەم نیشانانەیان هەیەو كاریگەری لەسەر زۆر لایەنی گرنگ لە ژیانیان كردووە ،ئەوا چارەسەری پزیشكی پێویستە.
منداڵ:ئەو منداڵانەی رووبەرووی رووداوی بە زەبر بۆتەوە،لەوانەیە نیشانەكانیان زۆر جیاوازبێت لەهی گەوران وەك رەفتاری نارێك و جووڵەی بەردەوام،دووبارە نمایش كردنەوەی رووداوەكەو بەردەوام یاریكردن بەو ئامرازانەی دەبنە هۆی دەربرینی رووداوەكە.هەر منداڵێك كەوا رووبەرووی رووداوی بە زەبر بۆتەوە،پێویستە لە لایەن پزیشكی منداڵەوە ببینرێت بۆ چاودێری كردنی هەر گۆرانكاریەك لە رەفتار.
رێژەی بڵاوبوونەوە: رێژەی بڵاوبوونەوەی سەرتاپای ژیان بۆ گوشاری دەروونی دوای زەبر بریتیە لە 8% لە ناو كۆمەڵگەدا،30% لە ناو سەربازەكانی شەری ڤێتنام،36%لە رزگاربوانی ژێر ئازارو ئەشكەنجە.
جوگرافیای خەڵك (دیمۆگرافی)
- لە 10-20%ی ئافرەت بەزۆری بە هۆی لێدان و ئەتك كردن.
- لە 5-6%پیاوان بە زۆریی بەهۆی هەرەشەكردن.
- بەزۆری گەنجی پێگەیشتوو،چونكە ئەوان ئەگەری زیاتریان هەیە بۆ رووبەرووبونەوە لەگەڵ ئەو بارودۆخانەی ئەم حاڵەتە دروست دەكەن.
- فاكتەرە مەترسیدارەكان.سەڵت (رەبەن)،تەڵاقدراو،بێوەمێردو بێوەژن،گۆشەگیر لە كۆمەڵگا،باری نزمی ئابووری.
- فاكتەری بۆماوەیی: خزمی پلە یەك كەوا خەمۆكی هەبێت ئەوا ئەگەری تووشبوون بەم حاڵەتە زیاتر دەبێت.
دەبن،PTSD هۆكارەكانی نەخۆشی :35% خەڵك كەوا رووبەرووی رووداوی گەورە بوونەتەوە تووشی
كە لەوانەیە دوای چەند مانگێك یان چەند ساڵێك رووبدات.
(Differential diagnosis) جیاوازیەكانی دەست نیشان كردن
بریتین لە : دەچن PTSD ئەو نەخۆشییانەی كە لە
- گرفتەكانی گونجاندن.
- گرفتی دێوانە بوونی كاتی.
- باری خەمۆكی گەورە.
-گرفتی گوشاری توند.
-گرفتی وەسواسی-ناچاری
- بە ئەنقەست رەفتاركردن
- گرفتەكانی بە ئەنقەست درووستكردنی نەخۆشی
- كەوتنە بەر ماددەی ژەهراوی،كەوا كاریگەری لەسەر دەمارەخانە هەیە
- زەبركەوتنە بەر مێشك
- گەشكە
- ماددە هۆشبەرەكان
- گرفتەكانی لەتبوون (جیابوونەوە)
- گرفتەكانی میزاج
بوونی گرفتی هاوكات لەگەڵ ئەم نەخۆشیە
1- خەمۆكی
2- ماددەی هۆشبەر
3- وەسواسی –ناچاری
4- دڵەراوكێ و میزاجی دوو جەمسەرە
پێداچوونەوەی مێژووی نەخۆش لە وانەیە ئەمانەی خوارەوە نیشان بدات
1- ماندووبوون و هیلاكی
2- هەناسەبركێ
3- دڵەكورتێ
4- سەرئێشە
5- ئارەقەكردن
6- سەرسوران و لەهۆشچوون
7- ژانی ماسولكەو جومگە
پێشبینی كردن ئەگەر چارەسەر نەكرێت ئەوا30% بە تەواوی چاك دەبنەوە،40% چەند نیشانەیەكی سووكیان دەبێت،30%نیشانەی مام ناوەندو 10%هەمان نیشانەیان بەبەردەوامی دەبێت یان بەرەو خراپی دەچن.ئەو نەخۆشانەی كە پێشبینی بەرەو باشتریان لێ دەكرێت ئەوانەن كە نیشانەكانیان بە خێرا و بە ماوەیەكی كەم دەست پێدەكات و بەر لە رووداوەكە توانای كاركردنی باشیان هەبووە،پاڵپشتی خێزانی بەهێزیان هەبووە،هەروەها هیچ لە فاكتەرە مەترسیدارەكانیان نەبووە.
چارەسەركردن
1- چارەسەركردن بە دەرمانی دەروونی و رێگرەكانی وەرگرەوەی سیرۆتۆنین وەك فلۆكسیتین،سێرترالین،
ئیستالۆپرام.ئەم دەرمانانە هەڵبژاردنی یەكەمن بۆ گوشاری دەروونی دوای زەبر چونكە
- هەرسێ نیشانەكەی گوشاری دەروونی دوای زەبر لادەبەن كە بریتین لە دووبارە ژیان لەگەڵ رووداو،خۆلادان لە رووداو سربوون،نیشانەكانی ئاگابوون و هۆشیاری.
- چارەسەری كاریگەرن بۆ ئەو نەخۆشیە دەروونیانەی كەوا لەگەڵ گوشاری دەروونی دوای زەبر هەن وەك خەمۆكی،تۆقین،فۆبیای كۆمەڵایەتی و وەسواسی-ناچاری.
- لەوانەیە نیشانەكانی وەك هەڵچوون و رەفتاری دوژمنكاری و بیری خۆكوشتن كەم بكەنەوە،كەوا چارەسەری گوشاری دەروونی دوای زەبر ئاڵۆزتر دەكەن.
- زیانە لاوەكیەكانیان كەمە.
وەك ئیمپرامین،ئەمیتریپتیلین. Tricyclics2- سێ بزنییەكان
3- مۆنۆ ئەماین ئۆكسیدەیس وەك فینیزیلین و سلیگلین.
4- بەنزۆ دایەزیپین وەك كلۆنازەپام،ئەلپرازۆلام كەوا بەسوودن بۆ كەمكردنەوەی دڵەراوكێ و رێكخستنی خەو.
-ئاگاداریەكی تەواو لە كاتی بەكارهێنانی بەنزۆدایەزیپین لەو كەسانەی تووشی ئالودەبوون بە دەرمان بوونە،چونكە ئەمیش مرۆڤ تووشی ئالودەبوون دەكات.
- خراپ بوونی نیشانەكان دوای وازهێنان لە بەكارهێنانی بەنزۆدایەزیپین.
- دەرمانەكانی دژە گەشكە(وەك ڤالپرۆكس،كاربەمەزیپین،ئۆپێرەمایت،لەمۆتریگین) كە رەنگە بەسوود بن لە كەمكردنەوەی دووبارە ژیان لەگەڵ زەبرەكە.
- نەوەی دووەمی دەرمانەكانی دژی سایكۆسس وەك (كلۆزاپین،كویتاپین،ریسپێریدۆن) بە تایبەتی لەو كەسانەی نیشانەی سایكۆسسیان هەیە وەك هێڵی دووەمی چارەسەری بەكاردێت.
- بێتا بلۆكەرو ئەلفا ئەگۆنیست وەك (كلۆنیدین و پرۆپرانۆلۆل)
دووەم چارەسەری دەروونی
چارەسەر بە پەیبردن و رەفتارگۆرین
- ئەو هەرەشەیە دەستنیشان بكە كە نەخۆشەكە بەهۆیەوە نیشانەكانی سەرهەڵدەداتەوە بۆ نموونە (لە رێگای نیشاندانی رووداوەكە بە نەخۆشەكە بەبەردەوامی) ئەمەش بەمەبەستی راهاتنی نەخۆشەكە لەگەڵ ئەو ئاماژانەی رووداوەكەی دەهێننەوە یاد.
- لەوانەیە پرۆسەی چاك بوونەوە خێراتر بكات و بەرگرێت لەسەرهەڵدانی گوشاری دەروونی دوای زەبركاتێك چارەسەرەكە بۆ ماوەی 3-4 هەفتە دوای رووداوەكە دەدرێت.
- راهاتن لە رێگەی چاوبزاوندن و دووبارەكردنەوە.
- چارەسەركردن لە رێگای بەركەوتن (دووبارە بەركەوتن بۆ ماوەیەكی كەم) جوڵاندنی چاوو یادكردنەوە و باسكردنی رووداوەكە.
چارەسەری دەروونی لە رێگەی سایكۆداینامیك
– تیشك خستنە سەر گرنگی زەبرەكە بۆ نەخۆشەكە لە رێگای خستنە رووی ململانێیەكۆنەكان و ئەزموون و پەیوەندیە تاكە كەسیەكان.
- تیشك خستنەسەر كاریگەری زەبر لەسەر ئەزموونە رابردووەكانی تاكەكەس،رێزی خود،گۆران لە دەرككردن بە لایەنی سەلامەتی خود،هەستكردن بە دارمانی یەكگرتووی خود و هەست كردن بە گۆران لە فەرمانەكانی ئەندامەكانی لەش.
گێرانەوەی رووداو
- فێری چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ زەبرەكان دەكات،هەروەها باس لە ماوەی ئاسایی سەرهەڵدانی
گوشاری دەروونی دوای زەبرو ئەو هەڵچونانە دەكات كە بەهۆی زەبرەكە سەرهەڵدەدەن.
- هیچ ئاماژەیەك نیە كەوا گێرانەوەی رووداو،كاریگەرە لە رێگەگرتن لە سەر هەڵدانی گوشاری دەروونی دوای زەبر یان چاككردن و باشكردنی توانای كاركردن.
- لە وانەیە نیشانەكان خراپتر بكات،بەتایبەتی كاتێك لەگەڵ كەسانێك بەكاردەهێنرێت كەوا نەناسراون و بەر چەندین جۆری جیاواز لە زەبر كەوتوونە،یاخود كاتێك یەكسەر دوای زەبرەكە بەكاردێت بەر لەوەی هیچ ئامادەگیەكی سەلامەتی بوونی هەبێت یان دروست بووبێت.
رۆشنبیركردنی دەروونی و پاڵپشتیكردن
- هەردوو شێواز بەسوودن وەك چارەسەری سەرەتایی،بۆ كەمكردنەوەی كاریگەریە دەروونیەكانی زەبروكارەساتەكان.
– كاتێك پسپۆران و شارەزایان بەردەست نین بەهۆی بارودۆخ یان كەمی كادیران،ئەوا رۆشنبیری دەروونی یارمەتی زۆر خەڵك دەدات مامەڵەی دروست لەگەڵ رووداوەكان بكەن.
- دەستەبەركردنی پاڵپشتی زوو،رۆشنبیركردنی دەروونی و چارەسەركردنی حاڵەتەكان ئەوا زۆر بە سوودن لە چارەسەركردنی ئەو كەسانەی بەر زەبری لەناكاو كەوتوون،چونكە ئەم جۆرە چارەسەریانە هانی دەستەبەركردنی چارەسەری دواتر دەدەن و رێگا خۆش دەكەن بۆ چارەسەری بە دەرمان و چارەسەری دەروونی
- هاندانی ئەو كەسانەی بەتوندی بەر زەبر كەوتوون،تاكو لەسەرەتا متمانەو پشت بە هێزی خۆیان ببەستن و دانایی و هۆشی خۆیان بەكاربهێنن،كەوا كاریگەرە لە كەمكردنەوەی چارەسەری زیاتر.

لەهاوپۆلی: نه‌خۆشییه‌ده‌روونیه‌كان هیچ بۆچوونێک نییە »

بۆچوونەکان

« سایکۆلۆژیه‌تی دواکه‌وتن له‌خوێندن | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | قوتابخانه‌ و مامۆستا و ده‌رووندروستی »

Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964

نوێترین ١٠ بابەت

هاوپۆلەکان

ئەرشیف

گەڕان لەماڵپەڕ

چوونه‌ژووره‌وه‌

دواهەمین ١٠ بۆچوون

دراوسێکان

گوشاری ده‌روونی دوای زه‌بر

بۆچوونەکان