تشرینی دووهم 3, 2007
نووسینی / گلاڤێژ جهعفهر
ئهم ههمی ب شێوهیهکێ راستهوخۆ یان نه راستهوخۆ مهجازێ د دانوستاندنێن خوه یێن رۆژانه دا دبینین ، مهجاز و رهوانبێژیا زمانی رۆلهکێ کاریگهر د ئاخافتنا رۆژانهیا دناڤبهرا کهساندا دبینن . شێوازێن تێگههشتن و پێگههشتن و لڤاندنا هزرا مرۆڤینه . ژ گورهی وێ هزرا کو ههر تشتهکێ گرنگ و کاریگهر د ژیانا مرۆڤیدا رۆلهکێ کاریگهر د چارهسهریا دهروونیدا ژی ههیه ، ئهم دکارین بابهتێ مهجازی د چارهسهریا دهروونیدا بکار بینین . گهلهک حالهتێن دهروونی ههنه وهکو ترومایێن دهروونی ، ئالۆزی ، خهمۆکی ، … هتد ، مفایهکێ باش ژ چارهسهریا دهروونی دبینن .
ل دهسپێکێ مهجاز وهکو رێکهکا گهلێریا چارهسهریێ بوو ، بۆ ماوهیهکی درێژ بکار ئینانا مهجازێ دناڤ خهلکیدا دهاته بکار ئینان ، لێ پاشی زانایێن شرۆڤهکاری و چارهسهریا دهروونی مینا ئهریکسۆن ، کۆپ ، شارپ سلیدج ئهلیکساندروڤیج و گهلهکێن دی مهجاز ب شێوهیهکێ زانستیێ رێکو پێک دوارێ چارهسهریا دروونیدا بکار ئینان . دوو شێوازێن بکار ئینانا مهجازێ پهیدابوون ، شێوازێ ستراتیجی وهکو درێژاهیا دهمێ چارهسهریا دهروونیدا یهک جۆرێ مهجازێ دهێته بکار ئینان و شێوازێ دوێ ژی بکار ئینانا تهکتیکی یا مهجازێ یه کو ههندهک مهرهمێن دهسنیشانکری یێن مهجازێ د چوارچوڤهکێ گشتیێ چارهسهریێدا دهێته بکار ئینان .
ئانکو مهجازیێن ههمه جۆر ژ بۆ مهرهمێن ههمه جۆرێن پرۆسا چارهسهریێ مهجاز چیه ؟
ل گورهی شرۆڤهکرنێن ( ریتشارد 1936) ژلایێ زمانیڤه مهجازا ساکار ژ دو پشکێن سهرهکی پێک دهێت . پشکا ئێکێ بابهتی یان ناڤهرۆکێ ب خۆڤه دگریت و پشکا دوێ ڤهگوهێزکێ هزرا بابهتیه ، بۆ نموونه ( ئازاد شێره ) ل گورهی هزرا ریتشاردی ژ دو پهیڤێن جودا و پێکڤه گرێدای پێک دهێت . ئازاد بابهتهکێ سهرهکیه کو دبیته ناڤهرۆکا هزرێ ، لێ شێر مهجازه و ڤهگوهێزکا هزرێ یه .
ریتشارد ساخلهتێن ههڤپشک دناڤبهرا ههردواندا دادنیت ، لێ ( فیرنادیر 1977 ) ددهته خویاکرن کو ناڤهرۆک ڤهکوهێزک دوو پهیڤێن جودانه و بۆ دووبیاڤێن ژ ههڤجودا دزڤرن ، ئهو ژی بابهت و مهجازن . د پڕانیا جاراندا ناڤهرۆک مرۆڤهکێ رویته د رامانا خوه یا فهرههنگیدا ، لێ پاشی ب رێکا ڤهکوهێزکا هزرێ کو مهجازه ، ههمی ساخلهت و رامانا وی مرۆڤی ب خۆڤه دگریت و ئهڤ مرۆڤێ رویت گشتیتر لێ دهێت ، مفایێ چارهسهریا دهروونی دڤێ خالا ههڤپشکدایه . ژلایێ تیۆریڤه ، پێناسهکرنێ مهجازێ نه یاب ساناهیه ، زانایێ دهروونی ( ئورتۆنی 1978 ) دبێژیت کو تێگههشتنا مهجازێ ب ساناهیتره ژ پێناسهکرنا وێ .
مینا پڕانیا بابهتێن چارهسهریا دهروونی مهجازێ ژی گهلهک پێناسه بۆ ههنه ، لێ ل گورهی فهرههنگا ئوکسفۆرد ، مهجاز ب ڤی شێوازی دهێته پێناسه کرن : ( مهجاز شێوازهکێ ئاخافتنێ یه ، ب رێکا ڤی شێوازی ناڤ یان دهربرینا وهسفی دهێته گوهارتن و دبیته تشتهکێ دی یێ جودا و ههڤکویف ، ئانکو د بیاڤێ بکار ئینانا پراکتیکی دا ههمان واتایێ ددهت ) . نموونه بۆ ڤێ چهندێ ژی دهربرینا مهجازیه ل گورهی هزرا ( بلاک 1962 ) دهربرینا مهجازی زمانی جوانتر لێ دکهت و دکهته زمانهکی وێژهیی یان یێ شاعری ، ل شوێنا تو بێژی ( ئازاد ئازادیه ) د دهربرینا وێژهیی دا دێ بێژی ( ئازاد شێره ) .
ئهڤجا د شیاندایه کو مهجازی د چارهسهریا دهروونیدا بکار بینن ، چونکو کاریگهریا زمانی ل سهر سروشتێ ناڤهرۆکێن ئاشۆپی یێن نهخۆشی رۆلهکێ گرنگ د پرۆسا ئاراستهکرن و رێنماییکرنێدا ههیه . نموونه ل سهر سرۆشتێ دهربرینا مهجازێ ، مهجازێ ههڤبهرکرنێیه ، ئانکو ههڤبهرکرنا دو تشتان کو د راستیدا ژ ههڤ جودانه و د بیاڤێ مهجازێدا ههمان رامانێ دگههینن. ل شوینا کهسهک بێژیت ( ئهز وهکو کلیلان د مالا خوهدا کاردکهم ) دێ بێژیت ( کلیلێن مالا خوهمه ) . ب ڤێ چهندێ ئهم دکارین بێژین کو د بنهرهتدا مهجاز دو هزرێن ژ ههڤجودانه دکهڤنه بهر ئێک و رامانهکا نوو د دهنه ههڤۆکێ . ئهڤجا ل گورهی هزرا ریتشارد شهنگستێ سهرهکی جوداهیه دناڤبهرا ناڤهرۆک و ڤهکوهێزکێدا نه وهکههڤیا وانه .
بکارهینانا مهجازێ وهکو ستراتیژیهکا چارهسهریێ :
پسپۆرێن چارهسهریا دهروونیێ د دهنه خویاکرن کو دهربرینێن مهجازی داهێنانهکا کاریگهره ، لێ ئهڤ داهێنانه د حالهتهکێ راوهستان و مهندهبوونێدایه ، ئهرکێ سهرهکیێ چارهسهرکارێ دهروونی ئهوه کو ڤێ شیانا داهێنانێ د چارهسهرکرنا ئاریشێن وی یێن کهسۆکیدا بکار بینیت .
دڤی بیاڤی دا ( فیرناندیر 1977 ) وهسا هزر دکهت کو دهربرینێن مهجازی مینا هزر کرن ئاشۆپانه و کو جهێ پلانا کاری دگرن . فهره چارهسهرکارێ دهروونی هاریکاریا نهخۆشی بکهت کو ئاشۆپێن خوه یێن مهجازی ب ڤهگهرینته ڤه ژیانا خوه پراکتیکی ، ژبو ڤێ چهندێ ژی پێدڤیه چارهسهرکار هاندانا نهخۆشی بکهت کو ئاریشێن خوه چارهسهرکهت . ئهڤجا ئهم دکارین بێژین کو ستراتیژیا ئێکێ ڤهگوهاستنا گهوههرێ دهربرینێن مهجازیێن نهخۆشیه . ئانکو ڤهگهراندنا ڤان دهربرینێن مهجازیه بو ناڤ ژیانا سرۆشتی . د پڕانیا جاران نهخۆش ب شێوهیهکێ مهجازی دهربرینێ ژ گازندێن خوه دکهت ، مینا ( ئهز ل دژی دیواری رادبمه ڤه ) ، ( ئهز یێ کهفتیمه د خهفکێدا ) یان ( نهۆ ئهز یێ د قهفهسکێدا ) … هتد ، ل گورهی دیتنێن فرناندیر ، ئهڤ دهربرینه گهوههرێ گۆتنێن مهجازینه ، د حالهتهکێ راوهستان و مهندبوونێدانه ، لێ دهمێ دهێنه دهسنیشانکرن و ڤهگهراندن بۆ ناڤ ژیانا کهتواری دبنه ئالاڤێن گرنگ ژبۆ چارهسهریا دهروونی .
د دهمێ چارهسهرکرنێدا ، ههر گوهورینهکا ل نهخۆشی پهیدا ببیت ، ب ههما شێواز دهربرینێن مهجازی ژی دهێنه گوهورین ، ئهڤه ژی نیشانا پێشڤهچوون یان پاشداچوونا رهوشا نهخۆشیه ، بۆ نموونه ئهگهر نهخۆشهک د جهلسهیا ئێکێدا بێژیت ( من نهڤێت ههمی پیساتیا خوه خویاکهم ) پاشی د داویا جهلسێدا بێژیت : ( ئهز ههست پێ دکهم کو ئهز ژ ناڤدا یێ پاقژم ) ، ئهڤه ژی رامانا وێ چهندێ دگههینیت کو رهوشا نهخۆشی بهرهف باشییه .
حالهتهکێ خهمۆکیێ :
خهمۆکی ئێشهکا دهروونیه ، د پڕانیا جاراندا ئهگهر نههێته چارهسهرکرن ، دوور نینه هزرێن خۆکوشتنێ بۆ نهخۆشی پهیدا کهت .
ل سالا 1985 چارهسهرکارێ دهروونی ( ڤان دیرهارت ) نهخۆشهکێ ژڤی جۆری تومارکر . ئهڤ نهخۆشه کو ژیێ وی 38 سال بوون ، د مالهکا دهربهدهرانڤه دژیا ، یێ خهمۆکی بوو ، ئوو بریارا خۆکوشتنێ دابوو ، ههردهم بهحسی ژیانا خوه دکر و دگۆت : ( ئهز چ رێکێن قورتالبوونێ نابینم ) ، وهسا هزر دکر کو ئێدی چ شیرهت و چ چارهسهری یێن دهروونی مفایێ وی نادهن و ههر ههولدانهکا ژ ڤی جۆری دهمبورینه و ئاخافتنن ، لێ نۆژدارێ وی هزر دکر کو هندهک هێزا ژیانێ تێدا مایه کو د چارهسهریا دهروونیدا بکار بینیت ، ئوو نهخۆش دێ مفای ژی بینیت .
نوژداری ههولدا کو دهربرینا وی ( ئهز چ رێکێن قورتالبوونێ نابینم ) یا راوهستایی ڤهگهرینته ڤه دناڤ ژیانا کهتواریدا ، پشتی بکار ئینانا نڤاندنا موگناتیسی ، گۆته نهخۆشی کو تو یێ ل ههنداڤ پهییسکهکا دوازده دهرهجهیی و تو دکاری ب دلێ خوه بچییه خوارێ ، دهمێ دگههیه خوارێ دێ رێکهکا تاری بینی ، دهرگهههک بتنێ لێ ههیه … ( ئهڤ گۆتنا هه وێ ئیحایێ دهته نهخۆشی کو سهرهرای تارستانێ و نهدیتنا رێکێ ، ههردهم دهرگهههکێ دهرکهفتنێ و قورتالبوونێ ههیه ) .
ل دوماهیا رێکێ نهخۆشی گۆته نوژداری کو چ نابینیت چ دهگهه ژی ل وێرێ نینن . چارهسهرکاری بۆ پێشنیارکر کو ب دهسکرنێ ل دهرگههی بگهریێت ب ههستا خوه ب بینیت ، ل دوماهیێ دهرگهه دیت و ڤهکر ، لێ ههر بوشای یهکا تاری بوو ، لێ وی سیناهیهک ل دوور د دیت ، نوژداری ئهو هان ددا کو وێ بوشایی یا تاری کو مینا قهنتهرهکێ بوو ، بشهقینیت و بهردهوامیێ بدهته چوونا خوه .
د ڤێ ئۆغهریدا گهلهک ههست بۆ نهخۆشی پهیدا دبوون ، وهسا ههست پێ دکر کو یێ لسهر رهملهکا نهرم دبۆریت ، دیت کو هندهک کریارێن سێدارهدانێ یێن دهێنه ئهنجامدان .. هتد . ئوو دهمێ نهخۆش هشیار بووی چ ئاشۆپێن وی یێن مهجازی نه دهاتنه بیرێ . پشتی دوو ههفتیان ژ ڤێ جهلسهیێ هندهک گوهورینێن بهرهف باشیێ لنک نهخۆشی پهیدا بوون ، تا رادهکی یێ گهشبین بوو ، پشکداری د هندهک چالاکی یێن ههمه جۆردا دکرن و شیا ههڤبهندیێ دگهل دهزگههێن چاڤدێریا جڤاکی پهیدا کهت کو بهری ڤێ جهلسهیێ ب دژواری رهت دکر .
ئهڤ حالهته بۆ مه خویا دکهت کا چهوا کریارا تێگههشتن و دلینیێ د گهوههرێ دهربرینا مهجازیدا دهێنه گوهورین و ڤهگوهاستن ئهڤ ڤهگوهاستنه ددهمێ رێنماییکرنێدا پهیدا دبن .
ددهمێ شیرهتکرن و چارهسهریا دهروونیدا ، ئهو گوهورینێن د دهربرینێن مهجازیدا دهێنه کرن ، دبنه ئهگهرێ گوهورینا تێگههشتنێ و دلینی و رهفتارا نهخۆشی ، ب کورتی ئهم دکارین بێژین کو ئهڤ گوهارتنه ژ ئهگهرێ ڤهگوهاستنا گهوههرێ ئاخافتنا مهجازی یا نهخۆشی ( ئهز چ رێکێن قورتالبوونێ نابینم ) پهیدا بووینه .
لەهاوپۆلی: نهخۆشییهدهروونیهكان
« دهروون دروست … دهروون نهخۆش | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | زهمهنی سایکۆلۆژی »
Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964
