ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان … مه‌ترسییه‌ک له‌سه‌ر ئه‌من و ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی

تشرینی یه‌كه‌م 5, 2008

مادە هۆشبەرەکان، مەترسیەک لە سەر ئەمن و ئاسایشى نەتەوەیى
على بداغى
بەرایى:
ئەمڕۆکە دیاردەى قاچاخ و ساتوسەوداى مادە هۆشبەرەکان یەکێک لەو چوار قەیرانى گەور و گرینگى کۆمەڵگەى مرۆیى یە و لە تەنشیت قەیرانى ناوکى و ئەتۆمى، حەشیمەتى و ژینگە زۆرترین دڵەڕاوکێ و کێشەى بۆ رێکخراوى نەتەوە یەکگرتووەکان و دەوڵەت و حکومەتەکان دروست کردوە. ئەوڕۆ لە دنیا دا وڵاتێک نابینین و تەنانەت شارێک بوونى نیە کە دەستەویەخەى دیاردەى قەیرانى مادە هۆشبەرەکان نەبووبێ. ئەو دیاردەیە بە کەڵک وەرگرتن لە گەشەى تەکنۆلۆژیاى راگەیاندن و پیشەسازیى مودێرن، پەرەسەندنى باندەکانى مافیا و دەستە شاراوەکانى نێو دەسەڵات و هەرێمى حکومەتەکان وەها ئاڵوزى و کێشەیەکى بۆ کۆمەڵگەى مرۆیى ناوەتەوە کە رێکخراوى نەتەوە یەکگرتوەکانى وەک “تاوانە سازمان دراوەکان” (ئەو تاوانانەى رێکخراون) پێناسەى دەکا و لە کۆڕى گشتیى خۆى دا زۆر کۆنڤانسیۆن و بڕیارنامەى گرینگى لە پێوەندیى لەگەڵ ئەم دیاردەیە دا پەسند کردوە. کۆنڤانسیۆنەکانى 1961، 1971، کۆنڤانسیۆنى هاوپێچ و تەاوکەرى 1972، کۆنڤانسیۆنى 1982، کۆبوونەوەى کۆڕى گشتیى رێکخراوى نەتەوە یەکگرتوەکان تایبەت بە کێشەى مادەهۆشبەرەکان لە ساڵى 1998 و دەیان کۆنگرەى کۆمیسیۆنەکانى رێکخراوە نەتەوە یەکگرتوەکان و کۆنگرەى هاوبەشى وڵاتان، گرینگیى قاچاخ و ساتوسەوداى مادە هۆشبەرەکانى و دیاردەى ئیعتیاد و گیرۆدە بوون لە کۆمەڵگەى مرۆیى مان پتر بۆ دەردەخەن.
هۆکاریى تەقینەوەى مادە هۆشبەرەکان و قووڵبوونەوى ئەو قەیرانە جیهانیە؟
گرینگترین هۆکارى داماویى کۆمەڵگەى مرۆیى لە هەمبەر پەرەسەندنى دیاردەى مادە هۆشبەرەکان قازانجى خەیاڵیى ساتوسەوداى مادە هۆشبەرەکان بۆ مافیا و تۆڕەکانى بارزگانى پێوەکردنى مادە هۆشبەرەکانە. رێکخراوى نەتەوە یەکگرتوەکان لە ساڵى 2006 دا رایگەیاند کە سەرمایەکى 16 تریلیۆن دولارى جۆرێ لە پیشەیەکى نایاسایى لە جیهان دا وەڕێ خستوە کە دواى بازارى نەوت و بارزگانیى چەک و چۆڵ لە ئاستى نێودەڵەتى دا پڕ قازانجترین بارزگانیى جیهانیە.
ئەو سەرما یە 16 تریلیۆن دولارىیە ئەو کاتە مەترسیەکانى دەردەکەوى کە بە یارمەتى و پشتیوانى زۆر لە دەزگا زانیاریە دەوڵەتىیەکان دەستى مافیاکانى بارزگانى و بڵاوکردنەوى مادە هۆشبەرەکانى بۆ پەرەپێدان و هەرچى زیاتر بڵاوبوونەوەى ئەو دیاردەیە ئاوەڵا دەکا. هەڵمەتى 10 ساڵەى رێکخراوى نەتەوە یەکگرتوەکان (1998 ـ 2008) بۆ دابەزاندنى تا نزمترنی ئاستى ئەو قەیرانەش وێناچێ لە کردەوەدا دەسکەوتێکى ئەوتۆى تەنانەت لە کۆنترۆڵکردنى قەیرانەکەش دا بووبێ، چونکى بە پێى لێداونى کوفى عەنان، سکرتێرى پێشووى رێکخراوى نەتەوە یەکگرتوەکان لە ساڵى 2004 دا 400 میلیۆن موعتاد ئاماریان گیراوە، بەڵام ئە رێژەیە لە 6 مانگى یەکەمى 20008 دا بۆ 480 میلیۆن کەس بەرز بۆتەوە کە ئەوە نیشاندەرى سەرنەکەوتنى ئیرادەى جیهانى بۆ ئەم بەربەرەکانى و خەباتە جیهانیەیە کە بانگەشەى بۆ دەکا.
ئا لێرەدایە پر سیارێک دێتە گۆڕێ: کە لە راستى دا ئەوە چ ئاستەنگ و لەمپەرێکە خەبات و هەوڵە جیهانیەکان دژى پەرەسەندنى مادە هۆ شبەرەکانى ناکام هێشتۆتەوە؟ تۆ بڵێى هەڵتەکاندن و نەهێشتنى چاندنى خەشخاش لە وڵاتى ئەفغانستان کە بە پێى راپۆرتى رێکخراوى نەتەوەیەکگرتوەکان پتر لە 88% لە سەدى خەشخاش ى دنیاى لێ بەرهەم دەهێندرێ، زیاتر لە خەرج و تێچووى شەڕى نێونەدەوڵەتى، شەڕى دژى تیرۆر و پێشبڕکێى چەکوچۆل و خۆ پڕچەک کردنى دەوڵەتانى تێ دەچێ؟
چ نهێنیەک لە ساتویەوداى و بارزگانیى مادە هۆشبەرەکاندایە کە کاتێک کۆمۆنیستەکان لە ئەفغانستان دا بە دەسەڵات دەگەن، چاندنى خەشخاش بەرز دەبێتەوە، کاتێک یەکیەتى سۆڤییەتى پێشوو ئەو وڵاتە داگیر دەکا، چاندنى خەشخاش نەک راناگیرێ، زیاتریش پەرەدەستێنێ، موجاهیدنەکان دێنە سەرە کار ، بەرهەمهێنانى خەشخاش هەر لە هەڵکشان دا دەبێ و تاڵیبان دێتە سەرکار و دەسەڵاتى ئەو وڵاتە پاوان دەکا، بەڵام پەرە بە چاندنى خەشخاش و بەرهەمهێنانى تریاک دەدرێ و دواى هێرشى هێزەکانى هاوپەیمان و فرەنەتەوەش بۆ سەر ئەلقاعیدە و تاڵیبان لە ئەفغانستان و دامەزراندنى کۆماریى نوێ و هاتنە سەرکارى حامید کەرزاى لیبراڵ و دیموکراتیش بەرهەم هێنانى مادە هۆشبەرەکان نەک ناوەستێ، نەک راناگیرێ و کەم نابێتەوە، بەڵکوو بە بەرزترین ئاستى خۆشى دەگا؟
مادە هۆشبەرەکان وەک چەکیک دژى ئاسایشى نەتەوەیى
باشوورى کوردستان پتر لە 1200 کیلۆمێتر لەگەڵ وڵاتى ئێران سنوورى هاوبەشى هەیە و لەو لاوەش ئێران دوورودرێژترین سنوورى لەگەڵ ئەفغانستان وەک گەورەترین کانگەى بەرهەمهێنانى مادە هۆشبەرەکان هەیە. ئەوەش مەترسیەکى گەورەیە کە مافیاکانى ترانزیت و بڵاو کەرەوەى مادە هۆشبەرەکان بیانەوێ عێراق و هەرێمى کوردستان بکەنە بازاریکى پڕپیتى بەکار هێنانى مادە هۆشبەرەکان. بە تایبەت کە لە باشوورى کوردستان باشترین زەمینە و دەرەفەتیان بۆ ئەم پیلانە هەیە کە ئەویش نائاگایى و نەبوونى رۆشنبیریى پێویست لە ئاستى ئەو کارەساتە لە نێو بیڕوراى گشتى هەرێمەکە دایە. خەڵکى هەرێمى باشوورى کوردستان زۆر بە کەمى مادە هۆشبەرەکان دەناسن، سەبارەت بە دەرەنجام و کاریگەریى مادە هۆشبەرەکان لە سەر تەندورستى کۆمەڵگە و هێزى کۆمەڵ زانیارىیان زۆر زۆر کەمە و بوار بۆ تێوەگڵانى لاوانى ئەم کۆمەڵگەیە زۆر ئامادەیە. بە تایبەت ئەگەر ئەوەش لەبەر چاو بگرین کە دۆزى سیاسیى کورد لە باشوورى کوردستان هێشتا ناسەقامگیرە و دوژمانانى میللەتى کورد بە تایبەت وڵاتانى دژە کوردى دراوسێ کە بوونى هەرێمێکى کوردیى هێزمەند لە دژى بەرژەوەندییەکاى خۆیانى دەبینن و قەتیش ئەو دوژمنایەتیەیان نەشاردۆتەوە، ئاسایى دێتە بەرچاو کە دوژمنانمان بە چەکى مادە هۆشبەرەکان شەڕى نەتەوەى کورد لە باشوورى کوردستان بکەن. ئەگەر لە وڵاتانى دیکە دیاردەى مادە هۆشبەرەکان، دەیاردەیەکى ئابوورییە و مافیاکان و بازرگانان لە پشتەوەین، بەڵام لە کوردستان ئەم دیاردەیە هەم ئابووریە، هەم سیاسى و هەمیش کۆمەڵایەتى.
ئەگەر لە وڵاتانى دیکە ئەم دیاردەیبە بەربەرکانى لەگەڵ دەکرێ، کۆنترۆڵ دەکرێ بەڵام لە کوردستان (بە تایبەت لە رۆژهەڵاتى کوردستان) ئەم دیاردەیە لە لایەن حکومەتەوە نەک بەربەرەکانیى لەگەڵ ناکرێ بەڵکوو بە شێوەیەکى سیستماتیک پەرەى پێ دەدەرێ، رێى بۆ خۆش دەکرێ و وەک چەکێک لە دژى ئیرادەى نە تەوەیى ئەم خەڵکە بە کار دەهێندرێ.
ئەمڕۆکە دوژمنانى میللەتى کورد بەرەیەکى دیکەى شەڕیان لە د ژى کورد کردۆتەوە بەڵام شەڕێک کە نە تەقەى تفەنگى دەبیسرێ و نە بۆنى باروتى هەست پێ دەکرێ و قوربانیانى ئەم شەڕەش کەمتر لەو قوربانیانە نین کە بە درێژایى مێژوو ئەم نەتەوەیە بۆ رزگاریى خۆى پێشکەشى بارەگاى ئازادیى کردوە.
بۆ زیاتر ورد بوونەو لەو مژارە پێویستە سەر پێیى زیانەکانى مادە هۆشبەرەکان لە سەر کۆمەڵگە خەسارناسى و پۆلێنبەندى بکەین، کە لە سێ تەوەر دا جێ دەگرن:
1 ـ ئابوورى 2 ـ کۆمەڵایەتى 3ـ سیاسى
تەوەر ى ئابوورى
ئیعتیاد لە هەموو کۆمەڵگەکان دا پەرە بە دیاردەى بێکاریى دەدا. رێژەى بێکاریش پێوەندیى راستەوخۆى بە وەبەرهێنان و گەشەى ئابوورى کۆمەڵگەوە هەیە. کۆمەڵگە چەندى مو عتاد هەبێ، ئەوەندەش لە هێزى کار و وەبەرهێنان بێ بەشە. زیانەکانى ئەو بێ کارى و کاریگەریەکەى لە سەر ئابوورى کۆمەڵگە ئەو کاتە پتر دەبێ و پتر دەردەکەوێ کە کۆمەڵگەى لاوى وڵات تووشى ئەو قەیرانە بن. هۆکارى ئەمەش روونە کە ئەگەرچى لاوان هێزى بە هێزى هەموو چالاکى و گوڕ و تین و وەبەرهێنان و پێشکەوتنێکن، بەڵام قوربانیانى سەرەکیى دیاردە کۆمەڵایەتىکانیشن و لە ریزى پێشەوەى ئەو خەسار و زیانانەن کە بەرۆکى کۆمەڵگا دەگرن. ئەوەش لە جێى خۆى کە سەرمایەیەکى ماددیى زۆرى کۆمەڵگە بە جێآ تەرخان کرانى بۆ پرۆژە خزمەتگوزارىیەکان، پرۆژەکانى وەبەرهێنان و ئاوەدان کردنەوە سەرفى ساتوسەودا و بازرگانى بە مادە هۆ شبەرەکان دەکرێ و ئەو سەرمایە ماددییە زۆر و زەوەندە بە جێى قازانج گەیاندن بە کۆمەڵگە، بە زیانى کۆمەڵگە وەرگەڕٍ دەخرێ و کۆمەڵگە تووش بە تووشى کێشە و قەیرانى مەترسیدار دەکا.
روویەکى دیکەى پێوەندیى نێوان ئیعتیاد و بێکاریى، پەرەسەندنى هەژارى لە کۆمەڵگە دایە. لەو نێوەش دا بێ لە بەرچاو گرتنى جۆرەکانى هەژ ارى و بەستێنەکانى دەبێ ئەوە قبووڵ بکەین کە هە ژارى لە دوو لاوە کاریگەریى گرینگیان لە سەر ژیانى کۆمەڵایەتى خەڵک هەیە. لە لایەک ژیانى بنەماڵەکان هەڵ دەتەکێنێ، سەرمایەی کولتوورى و پەروەردەیى کۆمەڵگە دادەبەزێنێ و تاکەکانى کۆمەڵگەى هەژار تووشى جۆرەها زیانى کۆمەڵایەتى، دەروونى دەکا و لە لایەکى د یکەشەوە نایەکسانیى وەبەرهێنان و بە کارهێنان لێ دەکەوێتەوە. بەو مانایەى کە بەشێکى هەرە زۆرى داهات بۆ رێژەیەکى زۆر کەمى کۆمەڵگە دەبێ و بەشى هەرە زۆرى کۆمەڵگەش لەگەڵ گرفتەکانى دەست پێ راگەیشتن بە پێداویستىیە سەرەکیەکانى ژیان بەرەو روو دەبن.
کۆمەڵایەتیى
ئیعتیاد خۆى وەک لادانێکى کۆمەڵایەتیى کاریگەریى نەرێنیى لە سەر زۆر کێشە و دیاردەى کۆمەڵایەتى دیکە هەیە. بۆ وێنە بەکارهێنانى ماددە هۆشبەرەکان رێژەى تاوان و تاوانکارى لە کۆمەڵگە دا بەرز دەکاتەوە. توندوتیژى، دزى، لەشفرۆشى و چوونە سەرێى رێژەى تەلاق و کەمبوونەوى زەواج و هاوسەرگیریى بەشێک لە کاردانەوەى ئیعتیاد بە مادە هۆشبەرەکانن. بۆ وێنە ئەگەر لە بنەماڵەیەک دا باوک موعتاد بێ، ئەوا بەر لە هەموو شتێک ژنى ماڵ مێردێکى بەرپرسیار و منداڵەکان باوکێکى دەروەستیان لە دەست داوە. باوکى موعتاد دەتوانێ هۆى هاندان و سەرچەشن بۆ بنەماڵەکەى بۆ لاى ئیعیتاد بێ. بە تایبەت کە ئەزموونەکان سەلماندوویانە کە تاکى موعتاد بۆ خۆ دەربازکردن لە لۆمە و تیرو توانجى دەوربەرى هەوڵى بە موعتاد کردنى هەموو ئەو کەسانەى دەروبەرى خۆى دەدا. هەر لەو بنەماڵەیەى باسمان کرد ئیعتیاد دەبیتە هۆى پێرانەگەیشتن و پەروەردەیەکى ناساڵم و ناتەندروست. منداڵانى ئەو جۆرە بنەماڵەیە زۆربەیان واز لە خوێندن دێنن و بەرەو لادانە کۆمەڵایەتیەکان دەچن.
هەژارى، دەسکورتى، پەنا بۆ دزى بردن و تەنانەت لەشفرۆشى و کەوتنە زیندان دەتوانێ کاردانەوەى ئیعتیاد لە سەر ئەو بنەماڵانە بێ کە گەورەى ماڵ یان ئەندامەکانى دیکەى بنەماڵەیان تووشى ئیعتیاد بووە.
هەروەها ئیعتیاد رێژەى خۆکوژى، خەمۆکى و نەخۆشى گەلێکى مەترسیدارى وەک ئایدز لە کۆمەڵگەدا بەرز دەکاتەوە. بێ متمانەیى، بێ هیوایى و کاڵ بوونەوەى بەها کۆمەڵایەتیەکاان بەشێکى دیکەى دەرەنجامەکانى پەرەسەندنى ئیعتیاد لە کۆمەڵگە دان.
سیاسى
سەرەکیترین کارتێکەریى مادە هۆشبەرەکان لە سەر تاکى بە کارهێنەر لاواز کردن و کوشتنى ئیرادەو هەستى بەرەنگاریى ئەوە. لە لاى کەسێکى موعتاد گرینگتر لە هەموو کەس، گرینگتر لە هەموو شتێک وەدەست هێنانى مادە هۆشبەرە و دابین کردنى پێداویستیەکانى مادە هۆشبەرى رۆژانەیەتى.
هیچ کام لە بەها کۆمەڵایەتیەکانى وەک سۆز و خۆشەویستى، نامووس، ئەخلاق، دەرەوست بوون، هەستیار بوون، بەرپرسارێتى و ئینتیماى سیاسى لە تاکى موعتاد ماناى نامێنێ و تە نانەت تاکى موعتاد لە کاتى پێویستیى بە مادەى هۆشبەر و دە ست نەکووتنى دا ئامادەیە دەست بۆ هەموو تاوانێک و جینایەتێک و کردەوەیەک ببا. مادەى هۆشبەر ئازایەتیى، هەستى بەرخودان، ویستى تۆڵە، بیر کردنەوەو نیشتمانپەروەرى لە تاکى موعتاد و تووشبوو دا دەکوژێ و سەر بەرەوژێر و ترسەنۆک و داماوى دەکا.
بە پێى ئەو لێکدانەوەیە و سەرنجدان بە کاریگەریى ئیعتیاد بە مادە هۆشبەرەکان لە سەر لەشى مرۆڤ، دەروونى مرۆڤ، تەندروستى کۆمەلگە و کۆى هەموو ئەو زیان و خەسارانەى کۆمەڵگە لە سۆنگەى مادە هۆشبەرەکانەوە تووشى دەبێ، دەتوانین بەو ئاکامە بگەین کە دوژمنان و نەیارانى نەتەوەکەمان زۆر باش دەتوانن مادە هۆ شبەرەکان وەک چەکێکى کاریگەر لە دژى نەتەوەکەمان، دەسکەوتە سیاسى و ئابوورى و کۆمەڵایەتیەکانمان بەکار بێنن.
بە تایبەت کە دوژمنانى نەتەوەکەمان لە شەڕى راستەوخۆ و کوشتنى راستەوخۆى دا دەسکەوتێکى ئەوتۆیان وەدەست نەهێناوە. ئەگەر لە شەڕى داگیرکارى دا پێشمەرگەیەک دەکوژرا، ئەوا براو کەسوکارو هاونیشتمانانى بە هەست بە بەرپرسیارەتى و تۆڵە ساندنەوە جێى ئەوى دەگرتەوە، ئەگەر پۆل پۆل بارزانى شرت و گوم و قەڵاچۆکران، ئەگەر ئەنفال 000/180 کوردى لە باوەشى نیشتمان را بۆ گوڕە بە کۆمەڵەکان رەکێش کرد، ئەگەر 5000 پەپولە لە چرکەساتێک لە هەڵەبجە دا بوونە خەڵووز، بەڵام هە موو ئەوانە چۆکیان بە کورد دانەدا، ئیرادەى کوردى لەرزۆک نەکرد، لەو ویستە رەواکانى پاشگەزى نەکردنەوە، بگرە هەستى بەرەنگارى، ئیمان بە رەوایى و سەرکەوتنى لە لاى ئەوان بەهێزتر و بە گوڕتر کرد، بەڵام ئیعتیاد مەرگێکى سەخیفانە، سوک و چرووک و بێ بایەخە کە دوژمنانمان لاوانمانى پێ تووش دەکەن. ئیعتیاد ئیرادەى لاوانمان بۆ بەرخودان، داهێنان، بنیاتنان، نۆژەنکردنەوە و وشیار بوون دەکوژێ و دەستەوەستان و داماویان دەکا. بۆ دوژمنانى نەتەوەى کورد یەک شت زۆر گرینگە، لە نێو بردنى میلەتى کورد، لەو بەر یە ک هەڵتەکاندنى ئیرادە و ویستى میللەتى کورد، ئەوە ئامانجى سەرەکیى دوژمنانى ئێمەیە و لاى ئەوان گەیشتن بەو ئامانجە گرینگە، نەک رێگە و شێواز و کەرەستە و ئامرازەکانى.
لەو نێوەدا وشیاریى گشتى خەڵک سەبارەت بە پیلانى دوژمنانمان و ئەو رێوشوینانەى بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان دەیگرنە بەر، رۆڵى سەرەکى دەبینێ لە سەرکەوتنیان بە ئاکام نەگەیشتنى هەوڵەکانیان دا.
بەو پێیە ئەرکى خەبات د ژى مادە هۆ شبەرەکان و نەهێشتنى ئیعتیاد لە کۆمەڵگە تەنیا لە ئەستۆى حکومەت دا نیە و هەموو تاکەکانى کۆمەڵگە، رێکخراوەکان، حیزبەکان و لایەنە کولتوورى و رووناکبیریەکان ئەشێ ئەو مە ترسى و ئەرکە لە سەر شانى خۆیان هەست پێ بکەن و ئەرکى راگەیاندن لەو نێوەدا لە هەموو یان قوورسترە. بەڵام هەوڵ و مشوور و سیاسەتەکانى حکوومەت بنگەیى و هۆکاریى بەرگیرەوەى سەرەکىیە. بە تایبەت کە پێشگیرى زۆر لە چارەسەرى ئاسانتر و کە م تێچووترە.
_ حکوومەت دەبێ بە توندترین شێوە، رێگە لە هاتن و بڵاو بوونەوەى مادە هۆشبەرەکان بگرێ و سنوورەکان چاوەدێرى وردیان بخاتە سەر و سزاى زۆر قوورس بە سەر بارزگانانى مادە هۆشبەرەکان دا بسەپێنێ.
_ حکوومەت دەبێ بە رەخساندنى دەرەفەتى کار بۆ لاوان، پەرەپێدان بە چالاکیە وەرزشیەکان و رابواردنى ساڵم کەشێکى لەبارو گونجاو بە پێى ویستى لاوان بۆ ئەوان دەستەبەر بکا تا لاوان هەست بە متمانەیى، ئەهۆنى و هیوا بکەن و نەکەونە داوى مادە هۆشبەرەکانەوە.
_ دانى زانیارى و وشیارى لە رێگەى راگەیاندنە گشتیەکان و گونجاندنى سیستەمى پەروەردە و خوێندن بۆ بەرگرتن لەو دیاردەیە ماڵوێرانکەرە دەبێ یەکێکى دیکە لە هەنگاوەکانى حکومەت بێ.
_ بەستنى کۆنفرانس و کۆنگرەى تایبەت بە بەشدا ریى کەسانى شارەزا و پسپۆر و دەروونناس و یاساناس بۆ دامەزراندنى ئۆرگانیزمێک بۆ بەرنگاریى مادە هۆ شبەرەکان.

لەهاوپۆلی: مادە هۆشبەرەکان

بۆچوونەکان

« پیرۆزبایی | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | دووگیانی و فێ »

Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964

نوێترین ١٠ بابەت

هاوپۆلەکان

ئەرشیف

گەڕان لەماڵپەڕ

چوونه‌ژووره‌وه‌

دواهەمین ١٠ بۆچوون

دراوسێکان

ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان … مه‌ترسییه‌ک له‌سه‌ر ئه‌من و ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی

بۆچوونەکان