نوێترین ١٠ بابەت
- ئاگاداری … ئاگاداری
- کورتهیهکی مێژوویی دهربارهی فێ
- فێ و کهسێتی فێدار Epileptic Personality
- ئاگادارییهک له سهنتهری ڕاوێژکاریی خێزان بۆ گرفته دهروونی و کۆمهڵایهتی و پهروهردهییهکانهوه
- ڕهگوڕیشه سایکۆلۆژییهکانی کۆمهڵکوژی ( جینۆساید ) / بهشی سێیهم و کۆتایی
- پادشایهکی ئاشق به
- سۆز بۆ ڕابردوو یان دڵهڕاوکێی مردن
- ئاوڕدانهوهیهک لهدهروون و ههنگاوهکانی بهختهوهربوون
- ئۆتۆمبێل و کورد ( خوێندنهوهیهکی سۆسیۆلۆژیانه )
- دیمانهیهک لهگهڵ خاتوو خهندان جهزا دهربارهی ههردوو دیاردهی لهشفرۆشی و ناپاکی هاوسهریی لهکوردستان / بهشی دووهم
هاوپۆلەکان
- ئاگاداری و ههواڵ
- بابهتی تر
- توێژینهوه و لێکۆڵینهوهکان
- خـــــــــــهو
- دهروونناسی ئافرهت
- دهروونناسی مناڵ
- دهروونناسی ههرزهكاری
- دهروونناسی چییه؟
- ســــــــــــێكس
- فێ
- قوتابخانهكانی دهروونناسی
- لهكۆمهڵگهوه
- مادە هۆشبەرەکان
- ناودارانی دهروونناسی
- نهخۆشیه سایكۆسۆماتیهكان
- نهخۆشییه ژیریهكان
- نهخۆشییهدهروونیهكان
- وهرزشی دهروونی
- پرسیار و وهڵام
- پهروهرده و فێركردن
- چاوپێكهوتن
- کهسێتی
- کۆمهڵناسی
ئەرشیف
گەڕان لەماڵپەڕ
چوونهژوورهوه
دواهەمین ١٠ بۆچوون
-
Abdullah Tawfik فهرمووی له : ئاگاداری ... ئاگاداری -
ئاسۆ بیارهیی فهرمووی له : ئاگاداری ... ئاگاداری -
mamend فهرمووی له : پرسیار و وهڵام لهسهر سێکس -
karim meriwan فهرمووی له : سێکس لای کورد حهرام و بڤه و تابووه - karim mariwani فهرمووی له : ئاگادارییهک له سهنتهری ڕاوێژکاریی خێزان بۆ گرفته دهروونی و کۆمهڵایهتی و پهروهردهییهکانهوه
-
jabar فهرمووی له : پێوهری دڵهڕاوکێی دواڕۆژ Future Anxiety Scale - jabar فهرمووی له : پێوهری دڵهڕاوکێی دواڕۆژ Future Anxiety Scale
-
شه پۆل_بهریتانیا فهرمووی له : سۆز بۆ ڕابردوو یان دڵهڕاوکێی مردن -
هاوكار فهرمووی له : پرسیار و وهڵام لهسهر سێکس - Abdullah Tawfik فهرمووی له : ئاگاداری ... ئاگاداری
دراوسێکان
ڕهگ و ڕیشهی سایکۆلۆژیای کۆمهڵکوژی ( جینۆساید )
ئهیلول 29, 2008
ڕهگوڕیشه سایکۆلۆژیای کۆمهڵکوژی (جینۆساید)
- بهشی یهکهم -
د. سهڵاحی گهرمیان/ سیدنی
selah.germian@yahoo.com.au
مهبهست لهم نوسینه ناساندنی ئهو ڕهههنده سایکۆلۆجیانهیه که بونهته هۆیی بهرپاکردنی ئهو تاوانه جهرگبڕانه مێژووی مرۆڤ بهخۆیهوه بینیوێتی و ئامانجی قڕکردن و لهناوبردنی کۆمهڵه ئهتنیک و ئاینی و مهزههبێکان بووه، یان ئهوانهی بونهته هۆکاری ئهوهی بارودۆخ بڕهخسێنێت بۆ ئهنجامدانیان، یان بونهته هۆی ئهوهی خهڵکی تێوهگلێن له بهجێهێنانی ئهو تاوانانه. نوسینهکه باس له شێوهکانی کهسایهتی تاوانکارانی جینۆساید و بارودۆخ و ژینگه کۆمهڵایهتێکان که ئهو تاوانانه تیاندا بهرپاکراون و ئهم تهوهرانه ئهخاته ژێر تیشکی باسهوه:
:: سایکۆلوجی دهسهڵاتی ستهمکار
:: سایکۆلۆجی کهسایهتی دهسهڵاتداری ستهمکار
:: سایکۆلۆجی شهڕهنگێزی
:: سایکۆلۆجی جهماوهر
:: سایکۆلۆجی ملکهچی
له ڕوانگهی ئهو تهوهرانهوه، نوسینهکه تیشک ئهخاته سهر تاوانهکانی دیکتاتور وڕژێمه لهناوچوهکهی عیراق له کۆمهڵکوژی ئهنفال له کوردستاندا.
به درێژاێی مێژوو کۆمهڵگهی مرۆڤایهتی، شهڕ و بهگژداچوون و هێرشبردن و پێکدادان و کوشتاری زۆری بهخۆوه بینیوه له نێوان هێزی دهسهڵاتدارهکان که ههردهم له ههوڵی دهستبهسهرداگرتن خاک و ملکهچکردنی گهلان بوون و هێزه بهرههڵستکار و نهیارهکانیاندا. سوپاکانی ئهسکهندهری مهزن تهواوی وڵات و دهڤهرهکانی نێوان ماسادونیا و هیندستانیان خسته ژێر ڕکێفی خۆیانهوه و لهگهڵ پێشهوهچونیان کوشتن وبڕین ئهبوه بهشی ئهوانهی که بهرهو ڕوویان ئهبونهوه یان ڕێیان لێ ئهگرتن. دهست ودایرهی جهنگیزخان و تیمورلنگ و هۆلاکو، زۆربهی وڵاتانی ئاسیایان داگیرکرد ودهستیانکرد به کوشتن و تاڵان و سوتاندن و ێرانکردن. له ڕۆژئاوای مهسیحیهت ولهژێر سێبهری کهنیسهدا، چهندین ملیۆن له خهڵکی ڕهسهنی ئهمریکا له لایهن ئیسپانهکانهوه کهوتنه ژێر شاڵاوی کۆمهڵکوژی له پاش دۆزینهوهی کیشوهری تازهی ئهمریکا. پاش ئهوانیش ئینگلیزهکان بوونه تهواوکهری پرۆسهی لهناوبردنیان تا کار گهیشته ئهوهی بکهونه قڕکردنیان به بڵاوکردنهوهی نهخۆشی ئاوڵه له نیوانیاندا.
هێزه داگیرکهرهکان ههمان شێوهی نامرۆڤانهیان بهکارهێنا دژ به خهڵکی ڕهسهنی مهکسیک و وڵاتانی دیکهی ئهمریکای لاتین و کهنهدا و ئوسترالیا. گهلانی ئاسیا و ئهفریقا و ئهمریکای لاتین بهوپهڕی توندوتیژی و بێبهزهییهوه خرانه ژێر دهسهڵاتی هێزه کۆلۆنیالیزمهکانی ئهورپاوه، له پێشبڕکیاندا بۆ زهوتکردنی سامانی ئهو وڵاتانهی بهر ههڵمهتی داگیرکردنیان ئهکهوتن. چهندین ملیۆن مرۆڤ بونه قوربانی سهرهڕۆیی و ههڵهشهیی وتهماعکاری ئیمپراتۆر و پادشا وحاکم وفهرماندهی هێزه سهربازێکان، بهتایبهت لهشهڕی بهرگریکردنی گهلانی ئهو وڵاتانه دژ به هێزه داگیرکهرهکان. چهندین تاوانی کۆمهڵکوژی کهم وێنه ئهنجامدران بهمهستی جینۆسایدکردنی گروپه ئهتنیک و ئاینی و مهزههبییهکان.
له سهرهتای سهدهی بیستهم ملیۆن ونیوێک ئهرمهنی بهدهستی تورکه عوسمانێکان لهناوبران. نازێکان له ئهڵمانیا، له نیوان ساڵاَنی 1938- 1945 قهسابخانهی هۆلۆکۆستیان ئهنجامدا دژ به جولهکهکان، سلاڤێکان، کۆمۆنیستهکان، قهرهجهکان، هۆمۆسیکسوهڵهکانHomosexuals ، و دیله ڕوسهکان، که له ئهنجامدا شهش ملیۆن قوربانی لێکهوتهوه. ڕژێمی ستالین له ساڵانی 1932- 1933 ههڵسا به لهناوبردنی حهوت ملیۆن له ئۆکرانێکان به برسیکردنیان تا گیان لهدهستدان. سهرهڕای دهرچونی پهیماننامهی نهتهوه یهکگرتۆکان له ساڵی 1948 که بهمهبهستی بهرگرتن له ئهنجامدانی تاوانی لهناوبردنی مرۆڤ بوو، تاوانی زۆر ناڕهوا ئهنجامدرا له نیوهی دووهمی سهدهی ڕابوردوودا. له لایهن خومیره سوورهکانهوه له کامبودیا کۆمهڵکوژی دژ به نهیارانیان بهرپاکرا. رژێمی دیکتاتۆری لهناوچووی عێراقیش شاڵاوی ئهنفالی له کوردستان بۆ لهناوبردنی گهلی کورد ئهنجامدا. له ئهفریقا چهکدارهکانی هوتۆ کوشتاری بهکۆمهڵیان ئهنجامدا دژ به خیڵهکانی توتسی له ڕواندا. له دهڤهری دارفور هێزهکانی جهنجهوید به پاڵپشتی حکومهتی سودان تا ئهمرۆش بهردهوامن له بهرپاکردنی کۆمهڵکوژی دژ به خهڵکی ئهو دهڤهره.
له ژێر ڕۆشنایی ئهو پێشهکییهی سهرهوه و بهپێی پێناسهی ڕافائیل لیمکین (1900-1959)Raphael Lemkin، جێنۆساید کردهوهیهکی پراکتیزهکراوی کۆنه له برهوپێدانی نوێیدا و بریتیه له بهجێهێنانی کردهوهی درێژخایهن بهمهبهستی وێرانکردنی بنهما سهرهکێکانی ژیانی کۆمهڵه نهتهوهێکان. ئهمهش ههوڵدانه بۆ لهناوبردنی سهرتاپای ئهو کۆمهڵانه.
کۆمهڵکوژی و لهناوبردنی بنهماکانی ژیانی ههزاران کهس و وێرانکردنی شار و گوندهکان و سوتاندنی تهر و وشک، له توانای تاکه کهسێک یان گروپێکدا نیه، گهر ژمارهیهکی زۆر له خهڵکی بهشدار نهبن تیایدا. ئهو خهڵکهی به ملکهچ بونیان بۆ بڕیاری خاوهن دهسهڵاتهکان، بهبێ هۆشیاری و درککردنیان به پلانی دارێژراوی دهسهڵاتدارانهوه، تاوانی کوشتن و قڕکردن ئهنجام ئهدهن. نه “نیرۆن”، نه “حهجاج”، نه “تهیمورلهنگ و هۆلاکۆ، له سهردهمی کۆندا، نه هیتلهری سهرکردهی نازێکانی ئهڵمان و مۆسۆلینی سهرکردهی فاشێکانی ئیتالیا، نه سهددامی دیکتاتۆر یان نه میلۆسۆڤیچی سهرۆک پێشووی سیربیا ، نه سهرکردهی پۆلپۆت له کامبۆدیا، یان سهرۆک وهزیرانی ڕواندا “هابری مانا”، له سهردهمی نوێدا کهسیان بهخۆیان یان لهگهڵ دارودهستهکانیان ههڵنهسان بهو تاوانانهی ئهنجامیان دابوو.
گهر باش بڕوانینه ئهو هۆکارانهی له پشت ئهنجامدانی ئهو تاوانانهوهن که ههر یهکێکیان جیاوازه لهوی تریان به پێی ئهو سهردهم وبارودۆخه سیاسی و کۆمهڵایهتیهی تیایدا ڕوویانداوه، ههروا به گوێرهی شێوه و چۆنێتی ئهو ڕژێم و گهوره یاریکهرانهی ئهو تاوانانهیان بهرپاکردوه، دهرئهکهوێت که له پاڵ فاکتره سیاسی و کۆمهڵایهتی ئابورێکانهوه، کۆمهڵێک فاکتهر و ڕهههندی سایکۆلۆجی هاوبهش ههن، رۆڵی سهرهکییان بینیوه له ڕوودان و بهرپابوونی ههموو تاوانهکانی جینۆساید بهدرێژایی سهردهمهکانی مێژوو و له ههموو کۆمهڵ و کولتووره جیاجیاکاندا.
له تۆی برگهکانی ئهم نوسینهدا، تیشک ئهخهمه سهر ئهو ڕهههنده سایکۆڵۆجیه بنهڕهتیانه که کاریگهرییان ههبووه له بهرپاکردنی ئهو جۆره تاوانانه.
سایکۆڵۆجی دهسهڵاتی ستهمکار
دهسهڵات ڕژێمی تۆتالیتار و دیکتاتۆرهکاندا توندترین رێبازی سهرکوتکردن و توندوتیژی و زهبروزهنگ دژ به نهیارانی ئهگرێتهبهر لهپێناو مانهوه و بهردهوامبوونی. بهههموو جۆرێک ههوڵئهدات که بهرههڵستکارانی ملکهچکات یان بیانکاته لایهنگری دهسهڵاتهکهی، چونکه تاکهکانی ناو کۆمهڵ لهژێر کاریگهری ئهو بوارهدان که تێیدا ئهژین تا ئهو ڕادهیهی که ئهبن به بهشێک لێ. ههر وهکو کیورت لێڤین (1890-1947)Kurt Lewin دامهزرێنهری تیۆری سایکۆلۆجی “بوار” جهخت له سهر ئهوه ئهکات که تاکهکانی ناو کۆمهڵ له نیوان خۆیاندا له یهکتری جیان بهگوێرهی جیاوازی و گۆڕانی ئهو بوارانهی که تێیدان، بهمانای ئهوهی ههڵسوکهوتی ههر مرۆڤێک دهرئهنجامی ئهو بوارهیه که ئه مرۆڤه تێیدایه له کاتی نواندنی ههڵسوکهوتهکهی. لهو ڕوانگهیهوه، ئهو کهسانهی که لهگهڵ دهسهڵاتی رژێمێکی تۆتالیتاردا کارئهکهن، یان ئهوانهی له بازنه سهرهکیهکانی ئهو دهسهڵاتهدان، شێوازێکی تایبهتیان پێوه دهرئهکهوێت، کاردانهوهی بوارهکانی دهسهڵات به سهریانهوه دیاره و ئهبێته هۆی گۆڕانکاری له تایبهتمهندی کهسایهتییان به تایبهتی لهسهر کاسانێکی لاواز که تایبهتمهندی ڕاڕایی و ههلپهرستی له کهسایهتیاندا بهدی ئهکرێت.
سهرهڕای بهکارهێنانی توندوتیژی دژ به نهیارانی، دهسهڵاتی ستهمکار خهسڵهت و تایبهتمهندیهکی سایکۆلۆجی ئهوتۆی ههیه جیای ئهکاتهوه له شێوهکانی تری دهسهڵات لهوانه: بێ متمانهیی به جهماوهر، ترس و وریابوون، پهنابردنه بهر فروفێڵ و مهکربازی، گوشارخستنهسهر ئهو کهسانهی که دڵسۆزی نانوێنن تا ئهگاته ئهوهی گۆشهگیریانکات و دوریانخاتهوه له بازنهی دهسهڵات و کارتێکردن. ههروهها دهسهڵاتی ستهمکار خوڵیای تۆڵهسهندنهوهیه له ههموو ئهوانهی دژایهتی ئهکهن و بوونی ئهخهنه مهترسییهوه. ههر ئهو دهسهڵاته لهکاتێکدا پهنا ئهباته بانگهشهکردن بۆ پهیڕهوکردنی دادوهری و ههڵدانی بانگی ئازادی، لهههمان کاتدا لهههوڵی شاردنهوهی خۆپهرستی و بهتهنگهوههاتنی بهرژهوهندی خۆیی، ههر ئهو ههڵوێستانهی دهسهڵات خۆی لهخۆیدا ئهبێته هۆی سهرههڵدانی دوفاقی لهناوخودی خۆیدا.
بهپێچهوانهی ڕژێمه دیموکراتێکانهوه، ڕژێمه تۆتالیتارهکان بۆ سهپاندنی دهسهڵاتییان پهنا ئهبهنه بهر سهختترین جۆری توندوتیژی و نواندنی دڵڕهقی دژ به کهس و لایهنهکانی ناو کۆمهڵ. زۆر جار یاساو و بڕیاری ناڕهوا دهرئهکهن و بارودۆخی نائاسایی ئهسهپێنن و دهسهڵاتێکی بهربڵاو ئهسپێرن به دامودهزگا سهرکورتکارهکانیان که ئهبێته هۆی دروستبوونی دابڕانیان له جهماوهر و تا دێت کهلێنی نێوانییان پانتر ئهبێت (که زۆر جار کهلینێکی دهروونییه) تا ئهگاته سهرههڵدانی حاڵهتی نامۆی لهلای دهسهڵات و جهماوهردا.
دهسهڵاتی تۆتالیتار باوهڕی به جهماوهر نیه، چونکه به ئاگایه لهوهی که خۆی سهپاندوه و جهماوهر ههڵینهبژاردوه، بۆیه بهردهوام له حاڵاتی ترس و ههڕهشهدا ئهژێت و له ههر جووڵه و دهستپێشخهرییهکی ههموو کهس و لایهنێک سڵئهکاتهوه نهبادا ببیته هۆی ووروژاندنی جهماوهر. بۆیه بهوپهڕی توندوتیژییهوه ڕووبهڕووی ئهو جۆره جووڵانهوانه ئهبێتهوه به مهبستی تۆقاندن و چاندنی ترس لهلای خهڵکانی تر. زۆر جاریش پهنا ئهبرێته بهر شێوازی دهروونی بۆ تۆقاندن یانیش به شێوهی برهوپێدان بهمهبهستی ڕاکێشتنی سۆز و پشتیوانیکردنیان. ههروهها پهنائهباته بهر فڕوفێڵ و مهکربازی وچهواشهکاری و کۆنترۆڵکردن و جاسوسی لهسهر جهماوهر لهبری ڕاستگۆیی نواندن و شهفافییهت و دیالۆگ لهگهڵیاندا. ئهوهش به هۆی ئهو دۆگما (Dogma)یهی زاڵه بهسهر هرزی دهسهڵاتداراندا که ڕێگره لهسهر داننان به ڕاوبۆچوونی جیاواز و نرخاندنی بهرانبهر، چونکه سڕینهوهی بهرانبهر و دابڕاندن ڵێیان یهکێکه له تایبهتمهندێکانی ئهو جۆره دهسهڵاتانه.
موسکوڤیجی (1984) Moscovici ئهڵێت حیزبی نازی دهنگدانهوهێکی جهماوهری گهورهی لای ئهڵمانهکان وهدهستهێنا به هۆی دوپاتکردنی پهیامهکان و دروشمهکانیان بۆ ماوهی نزیک له بیست ساڵ. کاتێک باری کۆمهڵایهتی گۆڕانی بهسهرهات و زیاتر گونجاو بوو لهگهڵ پهیامه نهگۆڕهکانیاندا، خهڵکی مهیلی قهبووڵکردنی زیاتری ههبوو بۆ بانگهشهکردنهکانیان. نازێکان هیچ درێخییان نهکرد لهم شێوازه تا لای ئهڵمانهکان وهک ڕاستگۆ دهرکهوتن. لاتانی Latane به پێی تیۆری کاردانهوهی کۆمهڵایهتی داینامیک Dynamic Social Impact Theory پێی وایه که ئهو کاریگهرییهی که خهڵکی لهسهر ئاڕاسته و باوهڕ و ههڵسوکهوتی تاکهکهس دایئهنێت، له ڕێگای دهسهڵاتهوه (پایه و ئهزمون) و دوورونزیکی (ماتریاڵی و کۆمهڵایهتی)یهوه سهرچاوه ئهگرێت، له گهڵ چهند کاریگهرییهکی تریش. لهگهڵ کات تێپهربووندا ، تا دێت باوهڕهێنان زیاتر ڕوونتر و ئاسایی ئهبێت و قهبووڵئهکرێت لهلایهن جهماوهرهوه.
دهسهڵاتی ستهمکار زۆر چاک ئاگاداری سایکۆلۆجی جهماوهره وئهزانێت که جهماوهر ههرکاتێک بارودۆخی شیاوی بۆ بڕهخسێت بهڕوویدا ڕائهپهڕێت، ئهوکاتهش زۆر سهخته بۆ دامودهزگا سهرکوتکهرهکانی ڕووبهڕووی جهماوهر بوهستنهوه. بۆیه دهسهڵاتی ستهمکار ههرچهنده خاوهنی دامودهزگای سهرکوتکهره، پهنا بۆ ههموو شێوه ئامرازێکی تر ئهبات بۆ شێواندنی ڕاستێکان و به شێوه و ڕوخسارێکی دور له واقیع خۆی نیشان ئهدات بهمهبستی پاساوکردنی کاره ناڕهواکانی و کهمکردنهوهی ئاستی شکست و دۆڕان که دووچاری ئهبێتهوه. ههروهها کهرستهی میدیاکانی ئهخاته گڕ لهپێناو مێشک شوشتنهوهی جهماوهر و سڕکردنی بیروهۆشیان.
رژێمه تۆتالیتارێکان سوود له بهکارهێنانی میدیا وهرئهگرن بۆ شێواندنی هۆشی جهماوهر و بۆ ئهوهی بیانهێنێته پای پاڵپشتیکردنی و ئاگری دوژمنکاری دژ به نهیارانی دهسهڵات تیایاندا ههڵئهگیرسێنێت. زۆر جار دهسهڵاتداران پهنا ئهبهنه بهر قۆرخکردنی فاکتهره سایکۆلۆجییه کۆمهڵایهتێکان بۆ ئهنجامدانی پلانهکانیان، ئهگهر لهوهدا سهرکهوتووبن ئهوا لهگهڵ بهها کۆمهڵایهتێکان ئهگونجێن. گهر بڕوانینه ڕاگهیاندن و ئهدهبیاتی ئیلیتی دهسهڵاتداری ڕژێمه ستهمکارهکان که تاوانی جینۆسایدیان ئهنجامداوه، به ڕوون و ئاشکرا قوربانیانی تاوانهکان، به یاخیبوون ئهخهنهڕوو، نهک ههر بهسووک وڕیسواییهوه ناویان ئهبهن بهڵکو وهک کهسانێکی شهرهنگێز سهیرییان ئهکهن و ئهیانخهنه خانهی دوژمنانهوه.
میدیای سیربهکان وهک نموونه، هانی خهڵکی ئهدا به ووروژاندنی ههستی ڕقی ڕهگهزپهرستێتی تیایاندا له ڕێگای چهواشهکردنی ڕووداوه مێژووییهکان و ههنووکهێکانهوه، لهپێناو چاندنی ترس و گیانی دوژمنایهتی لای سیربهکان. لهههمان کاتدا خوێندکارانی قووتابخانهکان لهرێگای وانهوتنهوه ئاگادارئهکرانهوه و فێرئهکران سهبارهت بهو شهڕوکوشتارانهی له سهدهی چواردهدا له کۆسۆڤۆدا ڕویاندابوو. ڕژێمی دیکتاتۆری لهناوچووی عێراقیش، بهبهردهوامی کوردی وهک ئهو کافرانه پێشانئهدا که ئاینی ئیسلام داوای لهناوبردنیان ئهکات و ماڵ و حاڵ و ژنو مناڵیان حهڵال ئهکات وهک تاڵانی جهنگ بهپێی ئهوهی له سورهتی ئهنفال له قورئاندا هاتووه، جگه له ناووناتۆر به مهبهستی شێواندنی ڕاستێکان و ناوهێنانی کورد به خیانهتکار و نۆکهرانی بیانی و ئهو سهگانهی پێوسته سهریان پانبکرێنهوه و چهندین ناووناتۆرهی ناشرین بهمهبهستی ئامادهکردنی بارودۆخهکه و چهواشهکردنی ڕای گشتی و پاساوکردنی سیاسهتی شۆڤێنیزمییانهی ڕژێم.
تیڕوانینی بهکهمزانینی نهیاران ودوژمنان لهسهر بنهمایهکی فیکری و ئایدیۆڵۆجی دروست ئهبێت و باڵئهکێشێت بهسهر هزری دهسهڵاتی ستهمکار و تهنیا پهیوهست نیه به لایهنه سهربازی و ئابوورێکانهوه. به چهسپاندنی تیڕوانینی بهکهمزانین، ویژدان و پاڵپێوهنهره ئهخلاقێکان ئهمرن و ههستی مرۆڤایهتی نامێنێت و ئهبێته هۆی بتهوکردنی رهگهزپهرستێتی له ئهنجامیشدا دورنیه لهناوبردنی بهکۆمهڵی بکهوێتهوه. سهرهڕای ئهوهش سهرکردهکانی دهسهڵاتی ستهمکار پێیانوایه که کردهوهیهکی شایسته ئهنجام ئهدهن. ئهو تیڕوانینی بهکهمزانینه ههمان تێڕوانینی هیتلهر و سهرکردهکانی حیزبی نازی بوو بهرانبهر جولهکهکان و قهرهجهکان و سلاڤێکان و هۆمهسێکسۆلهکان له ئاگردانی هۆڵۆکۆستدا. تێڕوانینی سهددام و سهرکردهکانی بهعس و عروبهچێکانیش بوو بهرامبهر به گهڵی کورد له قهسابخانهکانی ئهنفالدا، ههروهها تهڕوانینی میلۆسۆڤچ و ناسیۆنالیسته سربێکان بوو بهرانبهر به بۆسنێکان و کرواتهکان و تێڕوانینی سهرکردهی خێڵهکانی “هۆتۆ”ش بوو بهرانبهر هاونیشتمانهکانیان له خێڵهکانی “تووتسی” له ڕواندادا.
ڕژێمی لهناوچووی سهددام که پلانی لهناوبردنی کورد و وێرانکردنی ژێرخانی ئابووری و سیستهمی ئیکۆڵۆجی Ecosystem کوردستانی داڕشت و ئهنجامدا، به یهکێک له نمونه زهقهکانی دهسهڵاتی دکتاتۆری تۆتالیتاری ئهژمێردرێت. وهک تووندوتێژ وخوێناویترین ڕژێمه دکتاتۆرێکان ئهژمێردرێت، چونکه ئهوپهڕی شیوهی سهرکوتکردن و داپڵۆسینی دژ به مرۆڤی ئاسایی بهکار ئههێنا نهک تهنیا دژ به نهیاره سیاسێکانی ڕژێم. زۆرجار پهنیای ئهبرد بۆ ئهو کردهوانه تهنیا بهمهبهستی تۆقاندن تا کهس بیر هیچ جۆره بیروبۆچوونیک دژ به سیاسهتهکانی ڕژێم به بیریدا نهیات و دژایهتی بڕیارهکانی ڕژێم نهکات. وهک ئهو بڕیاره ناڕهوا و سهیروسهمهرانهی له شیوهی گوێبڕین و زمانبڕین و نیشانهکوتانی ناوچهوان که ڕژێمی لهناوچوو دهریئهکرد له کاتی شهڕ لهگهڵ ئێراندا. ئهو سیاسهتانهی که ڕژێم پهیڕهوی ئهکرد بریتیبوون له:
:: پهیڕهوکردنی سیاسهتی تێوهگلان و تووشکردن و خستنهداوی بهرپرسیارهتی و گرێدان به ڕژێمهوه، بهو پێیه نێشانه و میدالی ئازایهتی ئهدا بهو کهسانهی مهبهست بوون و ناساندنیان به خهڵک له ڕێگای میدیاکانهوه، ڕواندنی ئهو جۆره ههسته لهلای ئهو کهسهی خهڵات ئهکرا، که چیتر بهشێکه لهو ڕژێمه و هاوکار و هاوبهشه له ئهنجامدانی سیاسهت و کردهوهکانی ئهو دهسهڵاته. ئهوهش ئهبوه هۆکاری ئهوهی ئهو کهسه ببێته کهسێکی شێواو وداڕوخاو و گێرۆدهی دهسهڵات، بێجگه له داکۆکیکردن هیچی تری بۆ نهکرێت، چونکه چارهنوسی بهسترا به چارهنوسی دهسهڵاتهوه.
:: بهرپاکردنی ههڵمهتی ئیعدامکرنی ئاشکرا بهبهرچاوی خهڵکهوه له گۆڕهپانه گشتێکان و یاریگا وهرزشێکان و زۆرلێکردن له خهڵکانی ئامادهبوو بۆ چهپلهلێدان و دهربڕینی خۆشحاڵی. ڕژێم ههڵئهسا به هاندانی خهڵک له ڕێگای خهڵاتکردنیان به نیشانهی ئازایهتی کاتێک دهسهڵاتیان ئاگادار بکردایهتهوه له کوڕ و براکانیان لهوانهی دژ به دهسهڵات ولاریبوون لهوهی ببن به سهرباز و ڕهوانهی بهرهکانی جهنگ بکرێن. ئهو کردهوانهش ڕۆڵێکی زۆری ههبوو له تێکدان و ههڵوهشاندنهوهی بهها کۆمهڵایهتێکان و پهیوهندی تاکهکانی ناو خێزان.
:: دامودهزگاکانی میدیای ڕژێم پهیتاپهیتا دیمهنی تۆقێنهری دهرگیرێکانی جهنگ و لاشهی سهربازه ئێرانێکانی پێشان به بینهرانی تهلهڤزیۆن ئهدا له ساڵانی جهنگ لهگهڵ ئێراندا، بهتایبهت له کاتی ئێواراندا و زۆرجاریش له کاتی پیشاندانی بهرنامهی مناڵاندا. مهبهستیش لهوه به ڕوونی چاندنی گیانی شهرهنگێزی لای خهڵک و بهتایبهتیش لا مناڵان و ههرزهکاران، تا نهوهیهکی جۆشکراو به بیروبۆچونی سۆڤینزم و شهرهنگێز بهێنێته کایهوه.
:: سهرانی ڕژێم هانی بهرپرسهکان و سهربازهکانی سوپایان ئهدا بۆ تاڵانکردن و ڕوتاندنهوه، ئهوهش دیار و ئاشکرا بوو له کاتی داگیرکردنی شاره سنورێکانی ئێران و داگیرکردنی کوێت و شاڵاوی ئهنفالدا. ڕهنگدانهوهی ئهو جۆره ههڵسوکهوتانهی ڕژێمی دیکتاتۆر له سهر تهواوی خهڵکدا ههبوو. زۆر به زهقیش دهرکهوت له کاتی ڕوخاندنی ڕژێمدا که دزی و تاڵانکردن سهرتاپای دامودهزگا دهوڵهتێکانی گرتهوه تا ئهگاته موزهخانی نیشتمانی.
* * *
بهشی داهاتوو؛
سایکۆڵۆجی کهسایهتی ستهمکار، سایکۆڵۆجی شهڕهنگێزی، سایکۆڵۆجی جهماوهر و سایکۆڵۆجی ملکهچی ئهگرێته خۆ.
لەهاوپۆلی: کهسێتی
یەک وەڵام بۆ “ڕهگ و ڕیشهی سایکۆلۆژیای کۆمهڵکوژی ( جینۆساید )”
بۆچوونەکان
« سهبارهت بهخۆت پرسیار مهکه ‘؟ | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | لهبهر ڕۆشنایی سۆسیۆلۆژیادا / خوێندنهوهیهک بۆ پێگهی گهنجی کورد / بهشی چوارهم »
Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964
[...] بهشی یهکهم :http://derunnasy.com/kesety/babeti-jimare898.html [...]