خۆکوشتن ( Suicide ) / به‌شی دووه‌م و کۆتایی

ئازار 28, 2008

خۆکوشتن (Suicide )
به‌شی دووه‌م و کۆتایی
نووسینی : د.ئه‌فرام محه‌مه‌د حه‌سه‌ن
پسپۆری نه‌خۆشیه‌ ده‌روونیه‌کان
سلێمانی

هۆکاره‌کانی خۆکوشتن:
1- هۆکاری کۆمەڵایەتی: بەپێی دورکایم ئەوکەسانە دەکات بە سێ کۆمەڵەوە
ْ – خۆکوشتنی خۆویستن (ئەنانی) : ئەو کەسانەن کەپەیوەندیان بە کۆمەڵەوە لاوازە و سەر بەهیچ کۆمەلێک نین بۆیە رێژەی خۆکوشتن لەنێوان کەسانی رەبەندا زیاترە وەک لە خێزاندار و لە لادێ دا کەمترە وەک لە شاروخێزانی خاوەن منداڵ پارێزراوترە وەک لە خێزانی بێ منداڵ.

ب – خۆکوشتنی خۆ بەختکردن : ئەو کەسانەن کە پەیوەندیان بە کۆمەڵەوە زۆر توندەو ئامادەن لە پێناوی خەڵکیدا یان لەپێناوی سەرکەوتنی بۆچونەکانیان خۆیان بەخت بکەن وەکو جەنگاوەرەکانی یاپان کاتێک دژی ئەمەریکا دەجەنگان و لەمیژووی تازەشدا گروپی (حماس و جیهاد) سەر بەهەمان کۆمەڵن.

ج – خۆکوشتنی گێرە شوێنی: ئەو کەسانەن کەپەیوەندیان جێگیر نییە وناتوانن لە کاتی گۆڕانکارییەکاندا خۆیان بگونجێنن خێرا وورە بەردەدەن و دەشێ خۆیان بکوژن.

لەکۆمەلگەی کوردیدا بەهۆی ئەو نائومێدییەی توشی تاک دەبێ بەتایبەتی مێینە لەهەڵبژاردنی هاوسەری ژیانییدا زۆرجارلەلایەن کەس و کارەوە بەزۆر بەشوو دەدرێت یان دەدرێت بەیکآ کەخۆشی ناوێ یان لەتەمەندا بەباوک یا باپیری کچە دەشآ وا لە مێینە دەکات پەنا بباتە بەر خۆکوشتن بەهەر رێگەیەک بێت ئەمەلەلایەکەوە بەکارەساتێکی گەورە دەژمێرى بۆتاک و خێزان و کۆمەلگە بەڵام لەلایەکی ترەوە عەشقی ئافرەتی کورد بۆژیان و دڵسۆزی بۆخۆشەویستەکەی نیشان دەدات.

2 – هۆکاری دەروونی : بەپێی فرۆید لەناخی تاکدا دوو غەریزە هەیە یەکەمیان غەریزەی بونیاد نانە پێی دەڵێن (ئیرۆس) دووەمیان غەریزەی لەناو بردنەو پێی دەڵێن (ساناتۆس) هە کاتآ دووەمیان زاڵ بێت بەسەر رەفتاری تاکدا ئەو کەسە رەفتاری گێرە شوێنانەی دەبآ و لەهەندآ حالەتدا تاک لەبری ئەوەی توندوتیژییەکەی ئاراستەی دەرەوە بکات ئاراستەی ناخی خۆی دەکات و زیان بەخۆی دەگەیەنێت. ئەوەی ئاماژەی ووتنە فرۆید لەژیانی خۆییدا تەنها یەک حالەتی خۆکوشتنی وەسف کردوە.

3 – هۆکاری بایۆلۆجی:
ْ – کەمی ئاستی پێنج هایدرۆکسی ئیندۆل ئەمینۆ ئەسید لەکۆی (16)لێکۆلینەوە (11)یان ئاماژە بەوە دەکەن کە پەیوەندییەکی راستەوانە هەیە لەنێوان کەمی ئاستی ئەم مادەیەو رەفتاری خۆکوژیدا.
ب – بۆماوە : خۆکوشتن لەنێوان هەندێ خێزاندا زیاترە وەک لە هەندآ خێَزانی تر،هەروەها لەدووانەی یەک هێلکەدا زیاترە وەک لە دووانەی دووهێلکە بەرێژەی شەش هێندە.

پەیوەندی نێوان جگەرەکێشان وخۆکوشتن چیە؟
بەپێی توێژینەوەیەک لە گۆڤارى ئەمەریکی بۆ نەخۆشییە دەروونییەکان لە ( نیسانی 2003 )دا لاپەرە (773-779) دا بڵاو کراوەتەوە، لەسەر (347نەخۆش )کراوە
(175)یان نەخۆشی خەمۆکیان هەبووە
(127)یان نەخۆشی سکیتزۆفرینیا
(45) نەخۆشی تر
تێبینی کراوە کەسانی جگەرە کێش زیاتر بیری خۆکوژى وهەوڵی خۆکوشتنیان هەیە وەک لە کەسانی جگەرە نەکێش هەروەها رێژەى توندوتیژی لەنێوان جگەرە کێشاندا زیاترە.
رێگاکانی خۆکوشتن :
لەنێردا ………
خنکاندن ………………………………………………………38%
ژەراوی بوون بەبەکارهێنانی دەرمان…………………………25%
خۆفرەدان لەشوێنی بەرزەوە…………………………………13%
ژەراوی بوون بەمادەی یەکانە ئۆکسیدی کاربۆن……………..9%

لەمێینەدا……..
ژەراوی بوون بەبەکارهێنانی دەرمان………………………..42%
خۆخنکاندن…………………………………………………..22%
خۆفرەدان لەشوێنى بەرزەوە………………………………..13%
خۆفرەدانە ناو ئاو……………………………………………..8%
وەک دەبینین ئەو رێگایانەی کەتوندترە لەلایەن نێرینەوە زیاتر بەکار دێت .بەڵام لەکۆمەڵگەی خۆماندا مێینە زیاتر پەنادەباتە بەرخۆسوتاندن کە هۆی سەرەکی ئەمەش دەگەرێتەوە بۆئاسانی وە دەست کەوتنی نەوت زۆر جار هۆیەکەشی دەگەرێتەوە بۆ بوونی کێشەی کۆمەڵایەتی. ئەوەشمان بیر نەچآ کەخۆسوتاندن مەرج نییە زۆرینەی حالەتەکان بێت چونکە بەکارهێنانی دەرمانیش رێژەیەکی بەرچاو پێک دێنێ بەڵام لەبەرئەوەی خوسوتاندن ماکەکانی دەمێنێتەوەو زیاتر هاوولاتیان ئاگاداری دەبن ودەزگاکانی راگەیاندن زیاتر لەسەری دەدوێن وادێتە بەرچاو لە هەموورێگەکانی تر زیاتر بێت یان هەندێ جار تاکە رێگە بێت.!

ئایا نەخۆش مافی خۆکوشتنی هەیە ؟
رشەنگە ئەم پرسیارە تا رادەیەک سەیر بێ چونکە نەک نەخۆش بەڵکو هیچ کەسێ مافی خۆکوشتنی هەیە ؟
زانایان لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا (100%)کۆک نین چونکە هەندێ باس لە مافی تاک دەکا و دەڵآ کاتێ خۆکوشتن زیانى بۆ بەرامبەر نەبآ دى بۆرێگری بکەین و بەرهەڵستی کردن بەجۆرێک لەدەست درێژی دادەنآ بۆسەرمافی تاک!؟.
هەموو ئایینەکان خۆکوشتن بەحەرام دادەنێن هەرەشە لەخۆکوژ دەکەن بەدۆزەخ بەڵام گەر مردنەکەی لەپێناوی پاراستنی گیانی هاوەڵەکانی بێ و مردنی تاک رزگارکەری ژیانی کۆمەڵ بێ کارێکى پیرۆزەو دەست خۆشکەری لێدەکرآ مژدەی بەهەشتی دەدرێتى .
سەبارەت بەوەی لەگەل خۆیدا کەسانى تر بکوژێ بەتایبەتی دوژمنان قسەی لەسەرە و هەندێکیان بە کارێکی (استشهادی)ناو دەبەن مژدەی حۆری و بەهەشتی دەدەنآ !
تەنانەت گەر کارە خۆکوژییەکەى ببێتە هۆی مردنی کەسانى بآ تاوان ولەو بە بڕواتریشی تێدابێت هەرکارێکی پیرۆزەوەو خۆکوژ بەهەشتیەو بری دەسکەوتی لە باخی بەهەشت وحۆریان کەم ناکات !؟
کافرەکان بۆدۆزەخ و بروادارەکانیش بۆبەهەشت؟!
کەواتە مردن هەمیشە کارێکی سلبی نییە ودەکرآ خزمەتی مرۆڤایەتی بکات لە رەوانەکردنی خەڵکی بۆبەهەشت و جەهەنەم ؟!.
هەندێکی تریان ئەم جۆرە خۆکوژییە بەحرام دەزانن وبەکارێکى دوور لە دین ناوی دەبەن ؟
هەندێکی تر بەپێی کات و شوێن راستی و ناراستی کارەکە دەخەمڵێنآ دەڵێ کارەکە گونجاوە لە شوێنێکداو نەگونجاوە لە شوێنێکى تر گەر دوژمن هەمان دوژمنیش بآ؟؟!!
لێرەدا ناکرآ باس لەوەڵامی ئەو ئەگەرانەی سەرەوە بکەین چونکە دەکەوینە کێشمەکێشى ئایینى کەئەوە باسەکەی من نییە .بەڵام باس لە ئەگەری یەکەم دەکەین کەتاک ئازادە لە خۆکوشتن گەر مردنی ئەو زیانی بۆکەس نەبێ .
لێرەدا دەپرسین:
ئایا هیچ کەسێک هەیە مردی ئەو زیانی بۆکەس نەبێ؟
کەس هەیە خێزان ، هاورآ ، هاونیشتمانی نەبآ ؟
کەس هەیە مردنی کار لەکەس نەکات؟
کەس هەیە هیچ سودێکی بۆمرۆڤ وئاژەڵ ودرەخت وبآگیانەکان نەبآ؟!
باسکال دەڵآ :خۆکوشتن نیشانەی ئازایەتییە بەڵام تائاستێکى کەم چونکە ژیان کارێکی گران ترە.
ناپلیون بونابرت دەڵآ : خۆکوشتن ناگونجآ لەگەل ئەو پلەو پایەی کەمن لەشانۆی ژیاندا هەمە من مرۆڤێکم فرمانم پێ دراوە بژیم.
ئەوەمان بیر نەچآ کەخۆکوشتن زۆر جار هەڵویستێکی ترسنۆکانەیە بەرامبەر رووداوەکان . هەروەها بیرمان نەچێ دژی رەزامەندی خواوەندە گەر باوەرمان بەخواهەبێ. بۆیە هیچ کەسێ نییە لەسەر زەویدا مافی خۆکوشتنی هەبێ چونکە ئێمە هەموومان ژیان دروست دەکەین مردنی هەریەکێ مردنآ بەشێکە لە ژیان.

چارەسەر :
بەپێی حالەتەکە دەگۆرێت هەرلەوەی هەندآ نەخۆش پێویستی بەخەواندن هەیە لە نەخۆشخانە چارەسەری گونجاوی بۆبکرآ هەندێکی تر دەتوانرێت تەنها لەرێی کلینیکەوە چارەسەری بۆبکرێت بەپێی ئەو پێنج ئاستەی کەباسمان کرد بۆ ڕەفتاری خۆکوژی بەشێوەیەکی گشتی دەتوانین رەچاوی ئەم خاڵانەى خوارەوە بکەین
1-خەواندنی لەنەخۆشخانە
2- بەکارهێنانی دەرمان بۆ چارەسەر کردنی نەخۆشییەکەی گەر نەخۆش بوو دەبێت ئەوە بزانین کە پێویستە دەرمان بەبرێکی کەم بدەینە نەخۆش و ئاگادارى کەس و کاری نەخۆش بکەین کەخۆیان دەرمانەکەی بدەنآ و دەرمان لای نەخۆش دانەنرێت . هەروەها لە هەندێ حالەتدا وەکو سەرەتای چاک بوونەوە لە نەخۆشی خەمۆکی کاتێکی ترسناکە بۆ هەوڵی خۆکوشتن چونکە دەشێ ئەو پیلانەی کەنەخۆش دایناوە بۆ خۆکوشتن لەکاتی نەخۆشییەکەدا نەتوانێ جآبەجێى بکات بە هۆی کەمی تواناوە پاشان لەو کاتەدا کەبرێک هێزی بۆ دەگەرێتەوە هەڵدەستێت بەجێ بەجێ کردنی.
3 – چاودێری کردنی نەخۆش : گەر لەنەخۆشخانە بوو لەلایەن پزیشک و کارمەندانی تەندروستی ویاوەری نەخۆشەوە . پشکنینی نەخۆش ولێ سەندنی هەرئامێرێک کە ترسناکی لەسەر گیانی نەخۆش پەیدا بکات وەکو چەقۆ و دەرنەفیز و دەرمان . هتد…
گەرلەماڵەوەش بوو لەلایەن کەس وکاری نەخۆشەوە وبەجآ نەهێشتنی نەخۆش بەتەنیا لەژوورێکدا و دوور خستنەوەی هەر شتێک ئەگەری بەکارهێنانی هەبآ لەلایەن نەخۆشەوە بۆخۆکوشتن وەکوچەقۆ یا هەرئامێریکی تیژى ترو گوریس و نەوت وسەرچاوەی ئاگرو دەرمان و ……
4 – رۆڵی گرنگی توێژەرەوەی کۆمەڵایەتى لە کاتی چارەسەردا گەر بەهۆی کێشەی کۆمەڵایەتییەوە هەوڵی خۆکوشتن بدات . لەکۆمەڵگەی خۆماندا ئەمە رێژەیەکى بەرچاوی حالەتەکان پێک دێنآ.
5 – رۆڵى گرنگی چارەسازی دەروونی لەکاتی چارەسەردا.بەتایبەتی گەر هۆکاری خۆکوشتنەکە بگەرێتەوە بۆ بوونی ئەو نەخۆشیانەی کە دەتوانرێت لەرێی چارەسازی دەروونییەوە سودی پێ بگەیەنرێت.
6 – بەکارهێنانی تەزووی کارەبا بۆچارەسەر کردنی هەندێ حاڵەتی تایبەت لەبەکارهێنانی دەرمان باشترەو ئەنجامی خێراتری دەبێت.

دوانزە خاڵی گرنگ زەنگی خۆکوشتن لێدەدات:
1- بوونی پلانێکى روون سەبارەت بە خۆکوشتن (بیر کردنەوە لێی یان گفتوگۆکردن) سەبارەت بەو بابەتە.
2- هەستان بەو چالاکیانەی ئاماژە بەخشن بۆخۆکوژی وەکوماڵ ئاوایی کردن و نوسینی وەسیەت نامە و داوادەکات لە هاورێیەکی یان یەکێک لە ئەندامانی ماڵەوە بیشۆن.
3 – بوونی دیاردەی خۆکوژی لەو خێزانەدا یان هاورێیەکی بەم نزیکانە خۆی کۆشتبآ.
4 – بوونی کەرەسەى خۆکوشتن لەماڵدا وەکو دەمانچە و برێکی زۆر دەرمان .
5 – لەژێر کاریگەری مەی یان ئالودە بێت لەسەربەکارهێنانی دەرمان و مادەبێهۆشکەرەکان.
6 – لەدەست دانی کەس و کار بەتایبەتی کەس وکاری پلە یەک ، لەدەست دانی سەرەت و سامان و کاروپیشە…..
7 – نەخۆش بەتەنیا بژی یان گۆشە گیر بێت .
8 – خەمۆکی کەهاوەڵ بێت لەگەل بێ ئومێدى باوەرنەبوون بەچاک بوونەوە.
9 – بونی هەلوەسەی بیستن فرمانی خراپ بەنەخۆش بڵآ.
10 – تازە لە نەخۆشخانەی دەروونی چارەسەری بۆکرابێت و نێردرابێتە ماڵەوە.
11 – دڵە راوکآ بە هەموو جۆرەکانییەوە ئەگەری خۆکوشتن زیاد دەکات.
12 – هەست کردنی پزیشک بەحالەتی نەخۆش سەرەرای ئەوەی نەخۆش دەیڵى یان دەیکات گەرئەو هەستەت بۆ دروست بوو نەخۆش بەنیازى خۆکوشتنە دەبێ کاری پێویستی بۆبکەیت و لەگەل کەس و کارى نەخۆشدا گفت وگۆبکەیت .
سەرچاوەکان :
1 –Synopsis of psychiatry
by Kaplan and Sadock`s 2003
2 –Psychiatry (the continuously up date text book of psychiatry)
July2003
3 – Psychiatry mental health nursing
2nd edition 2000
4 –Companion to psychiatric studies
By John stone، Freeman، Zealley 1998
5 – NMS of psychiatry
3rd edition 1996
6 –Dictionary of psychiatry، Neurology and Neuroscience
2nd edition 2000
7 – الانتحار د –ناجی الجیوش
دراسە نفسیە -اجتماعیە للسلوک الانتحاری

ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی
www.derunnasy.com

لەهاوپۆلی: که‌سێتی

بۆچوونەکان

« سایکۆلۆژیای خه‌و / به‌شی دووه‌م / خه‌و چیه‌ ؟ | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | تۆ نه‌خشه‌ کێشی »

Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964

نوێترین ١٠ بابەت

هاوپۆلەکان

ئەرشیف

گەڕان لەماڵپەڕ

چوونه‌ژووره‌وه‌

دواهەمین ١٠ بۆچوون

دراوسێکان

خۆکوشتن ( Suicide ) / به‌شی دووه‌م و کۆتایی

بۆچوونەکان