لێکۆڵینه‌وه‌ی سایکۆلۆژی و تیۆره‌کانی گه‌شه‌ی ده‌روونی له‌لایه‌ن سێ زانای سایکۆلۆژیه‌وه / به‌شی دووه‌م و کۆتایی

حوزه‌یران 7, 2008

ئاماده‌کردنی : عه‌زیز ئالانی
به‌شی دووه‌م و کۆتایی

* قۆناغى هەرزەکارى adolescence
1. دروستکردنى پەیوەندى نوێ بە شێوەیەکى پێگەیشتوو لەگەڵ کەسانى تلزەو هاو تەمەنو لە هەردوو ڕەگەزەکە.
2. هێنانەدى رۆڵێکى کۆمەڵایەتى نێرینەیى یا مێینەیى .
3. رازى بون بە شێوەى جەستەی تازەى و بەکارهێنانى لەش بە شێوەیەکى چالاک.
4. هێنانەوەى سەربەخۆى ویژدانى ، جیا لە ویژدانى دایک و باوک و کەسانى تر .
5. هێنانەوەى سەربەخۆى ئابوورى .
6. هەڵبژاردنى پیشەیەکى سەربەخۆ و خۆ بۆ ئامادەکرنى.
7. خۆ ئامادەکردن بۆ ژیانى هاوسەری و خیزاندارى .
8. پەرەپێدانى چالاکیو ژیریو چەمکەژیرى یەکان ، کە پێویستن بۆ ژیانى شارستانى ،
9. ئارەزووکردن بۆ بەر پرسیارێتى کۆمەڵایەتى و هێنانەدى.
10. دەستکەوتنى کۆمەلىبە هاوڕژێمى ڕەوشتیانە بۆ ئاڕاستە کردنى ڕەفتار .
* قۆناغى پێگەیشتنى بەرایى: early adulthood
1. هەڵبژاردنى هاوسەرى ژیان .
2. فێِربوونى ژیان لەگەڵ هاوسەردا.
3. داڕشتنى خێزان .
4. چاودێرى مناڵ .
5. بەڕێوەبردنى ماڵ.
6. دەست کردن بە کارێکى دیارى کراو.
7. گرتنە ئەستۆى ئەرک و بەرپرسیارێتى یە شارستانیەکان .
8. دۆزینەوەى گروپێکى کۆمەڵایەتیانەى شیاو.
*قۆناغى ناوەندى تەمەن middle age
1. هێنانەوەى بەر پرسیارێتى شارستانى و کۆمەڵایەتى .
2. بنیاتنانى ئاستێکى ئابووریو دیارى کراو پاراستنى .
3. هاوکاریکردنى هەرزەکاران تاکو ببنە کەسانێکى دڵخۆش و پێگەیشتوو.
4. پەرەپێدانى چالاکیە گاڵتەجاڕیەکان بۆ بەسەربردنى کات کە شیاو بێ لەگەڵ مرۆڤە پێگەیشتوەکان .
5. سازدانى پەیوەندیەکان لەگەڵ هاوسەر دا وەک مرۆڤێک .
6. خۆ گونجاندن لەگەڵ ئەو داک و باوکەى کە چونەتە تەمەنەوە.
*قۆناغى کۆتایى تەمەن later maturity
1. خۆ ڕاهێنان لەگەڵ تێکچونى بارى جەستەیى و تەندروستى .
2. خۆ ڕاهێنان لە گەڵ خانە نشین بوونو کەم بونەوەى دەرامەت.
3. خۆ گونجاندن لەگەڵ کۆچى دوایى هاوسەردا.
4. دامەزراندنى پابەندبوونى تەواو لە گەڵ کۆمەڵە کەسانى هاو تەمەنى خۆى .
5. دەست بەکاربوون لە لە ئەنجامدانى ئەرکە مەدانى و شارستانیەکاندا.
6. دامەزراندنى نەخشەیەکى گوزەرانى و جەستەیى کە نە ساخى بێت.
بیگومان زانا (هاڤجهێرست) ئەم لیستە قۆناغدارەى لە ساڵانى پەنجاکاندا داناوە ،گومان لەوەشدا نییە کە لەو سەردەمەوە هەتاکو ئێستا گەلێک پێشکەوتنى تەکنەلۆژى هاتونەتە ئاراوە و کاریان کرۆتە سەر ژیانى کۆمەڵایەتى و دەروونیو فەسلەژى خەڵکى ڕەنگە هەندێ لە خالچەکانى قۆناغى بردبێ بۆ قۆناغێکى تر ،
بۆ نمونە خێرایى گەشەکردنى لایەنى سێکسى ماوەى نزیکەى (100) ساڵ لەمەو بەر تاکو ئەمرۆ تەواو جیاوازە ، ئێستا ژنان لە سوپاو پۆلیس بارى یەگرانەکاندا کار دەکەن و پیاوانیش لە چێشتخانەکاندا کار ئەکەن ، لاوانیش هەر دواى تەواوکردنى قۆناغى خوێندنى ئامادەیى ڕوودەکەنە زانکۆکان و کەچى لەسەردەمى ژیانى (هاڤجهێرست) دا بەزۆرى لاوان خەریکى کارو پیشە دەبوون .
دردنى ئەو یاسایانە هاوڕێک نین لە هەڵوێستێکەوە بۆ هەڵوێستێکى تر.
*مندال یاساو رەوشتى یە دیاریکراوەکان جێ بەجێ دەکات لە کاتى هەڵوێستە دیاریکراوەکاندا ، ئەمەش ماناى ئەوەیە کە مناڵ ناتوانێ گشتگیر بکات ، و دەبێ لە هەڵوێستە تازە هاوشێوەکاندا سەر لەنوێ بۆى دوپات بکرێتەوە .
*کارو کردەوەى ڕاستو پەسەند بەلاى منداڵەوە لەم ئاستەدا ئەوکردەوانەن کە کەسە باشو چاکەکان دەیکەن.
پەرەسەندنى رەوشتى لەم ئاستەدا بۆ دوو قۆناغ دابەش دەکرێ :
1. لە قۆناغى یەکەمدا مناڵ تەماشاى کەسە هەراش و کملەکانى ژوورووى خۆى دەکات لەو روانگەیەوە کە ئەمانەن بە هێزنو دەتوانن هەموو شتێ بکەن ، بۆیە بەبێ سێ و دوو کردن خۆیان بەدەستەوە دەدەن بۆ لاسایى کردنەوە گوێرایم لێ کردنى ئەوانە و یاساو نەرێیەکانى ئەوانە ، بەڵام قۆناغى دووەمیان بەلاى مناڵەوە ئەو کارو کردەوانە راست و دروستن کە لەگەڵ خواست و ئارەزووى منداڵەکەدا دەگونجێن.
2. ئاستى کلاسیکى conventional level
یاساکانى کۆمەڵگە لەم لوم قۆناغەدا دەبنە شتێکى پیت بە پیت نەگۆرو بەستوو ، وە مندالچ بۆى دەردەکەوێت کە کارو کردەوەى چاک وپەسەند یەکێکە لە ئەرکە بنەڕەتیەکانى شارستانى هەروەکو چۆن هاوکات و نیازو مەبەستى چاک ئەبێًتە هۆى مژدەو ڕەزامەندى خەڵکانى ترو ڕازى بوونیان - لەم منداڵە – لیرەوەیە کە بە قۆناغى سێهەم دەگوترێ :کورى چاک و کچى چاک .good boy – good girl
بەڵام قۆناغى چوارەم کە (دووەم قۆناغى ئەم ئاستەیە) تیایدا مناڵ رووەو دەسەڵاتى خۆجێى و یاساکانى دەڕوات ، ئیتر مناڵ بۆى دەردەکەوێت کە پێویستە لەسەر شانى پارێزگارى یاساکان بکات و ڕێزى دەسەلاچتو سیستەمى کۆمەڵایەتى بگرێت ، مناڵ لەم قۆناغەدا هۆشیارى دەبێت بەرامبەر بەو مەبەستە جیاوازە تاکە کەسیانەى مە پێویستە ئیتر حسابیان بۆ بکات لە کاتى دەرکردنى حوکمە ڕەوشتیەکاندا ،هاوکات مناڵە بایەخێکى باش بەو پەیوەندیە پەسەند کات دەدات لەناو تاکى کۆمەڵەکانو کۆمەڵە جیاوازەکان و تاکە تاکە جیاوازەکانى ناو کۆمەڵەیەک ، وە جەخت لەسەر ئەوە دەکات کە خۆى بپارێزێ لە هەموو کارو دردەوەیەکى نەشیاوون پەسەند بۆ ئەوەى کار نەکاتە سەر تیچکدانى ئەم پەیوەندیانەو شلۆفیان نەکات ، وە منداڵ لەم قۆناغەوە دەچێتە ئەو باوەرە کە یاساکان هەر هەموویان هەمان پلەى نزمو بەهایان هەیە
3-ئاستى دوایى کلاسیکى post convetional level
لەم ئاستەیاندا مناڵ سرک دەبێت و دەیەوێ لە کۆت و بەندەکانى دەسەڵات و کۆمەڵگەو یاساکان خۆى راپسکێنێ و دەربازبێ ،ئیتر واى لێدێت کە دەتوانێ بۆ خۆى بنەما ڕەوشتیەکان شیبکاتەوە لەو هەڵوێستە دیارى کراوەکاندا ، بۆیە لەقۆناغى پێنجەمدا ( کە قۆناغى یەکەمى ئەم ئاستەیە ) مناڵ ئەرکەکانى خۆى وا نابینىچ کە پیت بە پیت گوێ رایەڵى یاسایەک بکات کە حوکم بەسەر ڕەفتار و ڕەوشتى ئەمدا بسەپێنێ ، بەڵکو دەگۆڕێ بۆ ئەو بنەمایانەى یاسایان لێ پێک دەهێنرێ ، واتە تێگەیشتنى مناڵ لە یاساکانو پابەند بونى ئەو منداڵە بەو یاسایانەوە لە پابەندبوونى پیت بە پیت و سەد دەرسەدى کوت و متەوە دەگۆڕێن بۆ ناو ناخ و گیانى یاساکانو ناوەرۆکەکەیان، بۆ نمونە دەشێَ مناڵ لەم قۆناغەدا ڕازى بێ بەوەى کە ڕێگەبدات بە هەموو قەتابیان تاکو پەیوەندى بە قەتابخانە ئەکادیمیەکانەوە بکەن دواى پۆلى سێهەمى ناوەندى .
ئەمەشى لەبەر خاترى ئەوە نیە کە یاسا وادەڵێتو وا دەخوازێت بەڵکو لەبەر ئەوەى کە بنەمایەکى کۆمەڵایەتى واى پێویست کردوە ( بنەماى هاوگونجانى دەرفەتەکانى فێربوون ) ئەمەشە کە پێویستە ڕێزى لێ بگیرێ و جێ بەجێ بکرێ.
بەڵام لەم قۆناغى شەشەمدا کە قۆناغى دووەمى ئەم ئاستەیە ) منداڵ ئاراستەى دەگۆڕێ سەبارەت بە بڕیارە داڕێژراوەکان کە لەسەر سستم و رژێمێکى تاکە کەسیانەى بە هاونرخەکان و ڕەوشتو ئاکارەکان .
(کۆلبرج) ى زاناى دەروونناس وادەیبینێ کە ئەم ڕژێمە پشت بەبنەما جیهانیکان دەبەستێ ، وەک داد پەروەرو ئاڵوگۆڕى مرۆڤ وەک بوونەوەرێکى مرۆیى و ناوازەو سەربەخۆ ،لێرەوەیە کە تاک لەم قۆناغەدا هەوڵ دەدات بۆ پەرەپێدانى رژێمێکى تایبەتى ڕەوشتو بەهاکان بە چەشنێ جۆش بدرێ لە گەڵ ئەو برەو ویژدانەى کە هەیەتى .
کەواتە لایەنى ویژدانى لە مرۆڤدا کۆڵەکەیەکى چەقاو و چەسپاوە بۆ بەراوردکارى و لێک دانەوە تێف کرین لە یاساو ڕێسا مەدەنیو کۆمەڵایەتیەکان هەر لە قۆناغى مناڵیەوە ، دیارە لەگەڵ سەرکەوتنى تەمەندا ئەمەش تەریب بە تەمەنەکە هەر دەڕواتو ناکوژێتەوە .
هەربۆیە هیچ ڕێسایەک لە جیهاندا نى یە کە باس لە سەپاندنى توندوتیژى بکات لە بارى ئاسایی دا ، ئەگەر لە بەرامبەر پەرچەکردارێک دا نەبێت .
لە کورتەو پوختەو ئەم باسەدا بۆمان دەردەکەوێت کە هێڵەکانى گەشەکردنى لایەنى دەروونیش لە گەشەکردنى لایەنى جەستەیى دا روندا دا بنرێن ،ئەم سێ زانا سایکۆلۆژیەش تیۆرى خۆیان لەسەردەمى خۆیادا دەربڕیوە تا ڕادەیەکى باش هێڵە هەستیارەکانیان پێکاوە ، بەڵام ئەمەش ماناى ئەوە نى یە کە ئەمانە بکرێنە یاسایەکى سایکۆلۆژیانەى چەسپاو ،بەڵکو لە سەردەمى فراوانبونى شارەکان و گەشەکردنى هۆشیارى و ڕۆشنبیرى ئێستاو ئایندەى گەلاندا ، لە لایەن زانایانى سایکۆلۆژیەوە بخرێنەوە بە باس و لێکۆڵینەوى وردتر.
سەرچاوە :. سایکولوجیەالنمو الانسان (الطفولە ) ،د .شفیق علاونە ،الگبعە الاولى -1944

لەهاوپۆلی: ده‌روونناسی مناڵ

بۆچوونەکان

« زیره‌کی | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | دیمانه‌ی ڕۆژنامه‌ی هه‌واڵ له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی ( سامان سیوه‌یلی ) »

Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964

نوێترین ١٠ بابەت

هاوپۆلەکان

ئەرشیف

گەڕان لەماڵپەڕ

چوونه‌ژووره‌وه‌

دواهەمین ١٠ بۆچوون

دراوسێکان

لێکۆڵینه‌وه‌ی سایکۆلۆژی و تیۆره‌کانی گه‌شه‌ی ده‌روونی له‌لایه‌ن سێ زانای سایکۆلۆژیه‌وه / به‌شی دووه‌م و کۆتایی

بۆچوونەکان