كانونی یهكهم 17, 2007
![]()
محمد سعید محمد گزویێ
ماجستێر ب زانستی دهروونی
هندهک دبێژن باب بهرپرسیارێ پهروهردهکرنا زارۆکان ، هندهکێن دی دبێژن دایک بهرپرسیاره ژ زارۆکان و رهفتارێن وان د ژیانا رۆژانه دا دیتنا دروست ب نێرینا زانایێن دهروونناسی بهرپرساریا ههرئێک ژ زهلامی و ئافرهتێ د خێزانێدا نائێخته ستویێ یێ دی ، چونکو پشکداریا دایک و بابان و ب خودانکرنا جڤاکی یا زارۆکی پشکداریهکا پێدڤی و فهره . چنکو ناکهڤته ستویێ ئێک ژوان و پێکڤه پهیکهرێ دهسهلاتداریێ د خێزانێدا پێک د ئینن کو بهرپرسیاریا ههمی لایهکی یه . کو پهیکهرهکه یان ئاڤاهییهکه ، دروست نابیت ههکه لایهکی دهست ژ ئهرکێن خو بهردان . چاڤدێری بهرپرسیاریا دهیبابان پێکڤهیه نهیا ئێکی بتنێ یه .
پشکداریا بابێ د بخودانکرنێدا ب رهنگهکێ کاریگهر گهلهک یا گرنگه ژبو بنهجهبوونا دهروونێ زارۆکی . بهلێ پهیوهندیا نه دروست دناڤبهرا زارۆکی و بابێ وی وهک هندهک ڤهکۆلینا دیارکری چێدبیت ببیته ئهگهرێ نه دروست بو وهرارا کهساتیا کو ههست ب پشکداریا ژیانێ ناهێته کرن . چونکو چ پشکداری د ژیانا خێزانێ دا نینه کو باب دهسههلاتداره . سهروهریا نێرینا بێزاریێ د ژیانا زارۆکیدا ژ ههر گوهورینهکێ و بێ باوهری د شیانێن کارتێکرنێ د رێڤهچوونا کارێن گشتی ببونا دهیبابان بهرههڤ دبیت ، چێدبیت ببیته ئهگهرێ بهرههڤ نه بوونا نمونهکێ گرنگ ژ ژیانا زارۆکی . ئهو خێزانا ئێک ژ دهیبابان ژ دهست ددهت ساخلهتێن وێ نه وهک خێزانهکا دروستن ئهنجامێن هندهک ڤهکولینا دیارکریه کو بهرههڤ نه بوونا بابێ گهلهک کارتێکرنێ لسهر لایهنێن زانستی و ئازراندنا زارۆکان . شاین دیت کو ( 16 ) ڤهکۆلین یێن گههشتیه هندێ کو کارتێکرنا نهرێنی لسهر بهرههڤ نه بوونا بابێ لسهر لایهنێن زانستی یێن ههین و کار دکهنه سهر کهساتیا زارۆکان . هندهک ڤهکولین هاتنه کرن ل سهر کارتێکرنا پهیدا بوونا دایکێ بتنێ ب کریارا بخودانکرنێ دناڤ خێزانێدا ، ئهنجاما رونکر کو ئهوێ کارتێکرنا نهرێتی لسهر کهسایهتیا زارۆکی یا ههی ژبهر نهبوونا ههڤسهنگیێ ، ئهڤهژی رهفتارا زارۆکینیێ یاد سهر دا دیار دکهت ، دگهل وهرارا وی د قۆناغا سنێلیێ دا و حهزا وی کو ب هیڤیا هندهکێن دی ڤه بیت و سهری بو بچهمینیت. هندهک جاران ژی بهروڤاژی وێ پهیدا دبیت ئانکو ساخلهتا زارۆکی ب دهسههلاتداریێ دگهل تێبینیێ ب ههبوونا جوداهیا دناڤبهرا ههردوو رهگهزان دا .
بێگومان بهرههڤ نهبوونا نموونا نێرینه د خێزانیدا و نهبوونا دهلیڤا کارتێکرنێ دگهل بابێ دبنه ئهگهرێ گیرۆبوون و تێکدانا کریارا رهنگێ سێکس لنک زارۆکان . مارسیلا و هندهکێن دی دناڤبهرا دوو جۆرێن کارتێکرنا کو ژ ئهنجامێ بهرههڤ نهبوونا بابێ پهیدا بونهوه یێ ئێکێ بهرههڤ نهبوونا بابێ کارتێکهریهکا ئێکسهر دکهته سهر زارۆکان د پشتهڤانیا ئێکسهر بو وان . یان د پشت بهستنا زارۆکان ب کهسایهتیا بابێ وهک نموونه بو وان . خۆرێ دووێ بێ کارتێکرنا بابێ سهر زارۆکان ، کارتێکرنهکا نه ئێکسهره لسهر رهفتارا دایکینیێ . دهمێ دایک خۆ دبینیت کو ئهو ب تنێ بهرپرسیاره ژ خودانکرنا زارۆکان ڤهکۆلینهکێ لسهر خێزانێن کو دهیبابێن وان نه بهرههڤ د شهرێ جیهانێ یێ دووێدا دیارکر کو کوڕ تووشی لاوازیا رهفتارێ بووینه . ژ وان کوران ئهوێن دگهل دهیبابێن خۆ د ژیان ، بهرههڤ نهبوونا بابێ ژ خێزانا دبیته ئهگهرێ هندێ کو زارۆک دویر بن ژ سهرپهرشتیکرنێ و چاڤدێریا بابێ دا و بابینیێ ، ههروهسا زربههر بوونا وان ژ نموونێ هاندهره .
د بوارێ بهرههڤ نهبوونا بابێ دا چێدبیت پاراستنا دایکێ بو زارۆکان دێ بویته دانێن دێ پتر لێ بکهت پاش کارتێکرنا رهفتارا وێ یا مێینه لسهر وان پتر لێ بهێت . رهنگێ رهوشا دایکێ و رهفتارا وێ پشتی ژ دهست دانا ههڤژینێ وێ ژبهر بهردانێ یان مرنێ یان ههر ئهگهرهکا دی کارتێکرنهکه دهنگ ڤهددهته سهر کهسایهتیا عهیالی و رهفتارا دانێ د روی ب رویبوونا ئاریشێن ژیانا رۆژانه دا .
بهرههڤ نهبوونا بابێ گهلهک وێنهیێن ههمهجۆر ژ کریارا بخودانکرنێ وهردگریت ، چێدبیت بهرههڤ نهبوونهکا تمام بیت کو دبێژنێ خێزانا تاک یان خێزانا دایکینی ئانکو دایک بتنێ ، رامانا مه لڤێرێ ب دایکینیێ بهرامبهر بێژهیا : ئانکو ئهو خێزانا دایک بتنێ زارۆکی بخودان دکهت ، ئهڤه ژی تێگهههکێ جودایه ژ زاراڤێ دایکینیێ ، ئانکو زالبوونا دایکێ دگهل ههبوونا بابێ ، ئهڤه ژی دنڤیسینێت ( انجلز ) دا هات و ئهوێن ددویڤدا ژ مارکسیا و لدیڤدا نڤیسینێن ئافرهتان و لسهر ڤهکۆلینا ئۆلا ئهوێن زارۆکان د ئێخته د ستویێ دایکێ دا نهخاسمه ڤهکولینین ئهنترۆلۆجی ، بو ئاماژهکرنێ ب دهستکردا دهزگههێن خێزانێ ب رهنگێ وێ یێ بهر بهلاڤ ، بهرههنگاریا دبێژنێ بابینیێ ئهڤهژی رهنگهکه ململانێ و ژێرا دوو تولی رهنگ ڤهددهت ، ههروهسا چێدبیت بهرههڤ نهبوونهک ههبیت و بخودانکرنێ دا ههر چهنده ههبوون دناڤ خێزانا ههڤژیانی دا یا ههی .
ئهڤهژی بو ئهگهرێ رهوشنبیری ڤهدگهرێتهڤه وهک وێ هزرێ کو بهرپرسیاریا بخودانکرنێ لسهر ئافرهتێ بتنێ یه . یان ژبهر ئهگهرێن ئابوری وهک مژویل بوون بو بدهستڤهئینانا رزقی ب درێژیا رۆژێ ، یان وهغهرکرن بو کوری لدهرڤه کو دبێژنێ مشهختبوونا کرێکاریێ کو دبته ئهگهرێ دیاردا ( مێبوونا خێزانێ ) ئانکو دایک خێزانێ برێڤه دبهت زارۆکان بخودان دکهت . ئهنجامێن ڤهکولینا ( قرجتانی ) ئاماژه ب هندێ کر کو جووداهییهکا بهرچاڤ یا سهرژمێریا ههی دناڤبهرا ناڤهندا پلهیێن نێرینه یێ وان زارۆکا ئهوێن زربار ژ بابێ ناڤهندا پلهیێن نێرینه یێن وان زارۆکان ئهوێن دگهل دایبابان دژین . بێ وێ چهندێ پلهیا نێرینه لنک زارۆکێن لنک زارۆکێن دگهل دایبابا دژین بلندتربوون ژ پلهیا نێرینێ لنک وان زارۆکان ئهوێن بابێ خۆ ژ دهست داین ( قرجتانی 1989 ) . ههرچهنده ڤهکولین ل بهردهست یێ ههین لدور شوێنهوارێن نهرێنی یێن ڤێ رهوشتی ، پێ چێبوونا پیڤانا شوێنهوارێن وێ ب نیشاندهرێن بهردهست د ڤهکولینێت دهروونیدا ، چونکه ئهڤ دیارده تێتالهکه ژ تێتالێن جڤاکی تێکددهت ، شێلاندنهکه د بنیاتێ خێزانێ دا ، کێماسییهکه ژ بابی کو بهرپرسیاریا کریارا بخودانکرنێ بێخته ستویێ خۆ بتنێ ، ههروهسا بارگرانیهکه بو ئافرهتێ خۆ ب بهرپرسیاریهکا زێده ڤه مژویل کهت ، نهشێت پشکداریهکا جڤاکی یا بهرفره د جڤاکی دا بکهت ، ژ دهست دانا مافێ زارۆکی یه و پشت گوه هاڤێتنا مافێن وی یێن زکماکیه د کارتێکرنێدا دگهل دهیبابان . باب بنواشێن خێزانێ یه . کورێ ددهتێ ب رۆلی خو را ببیت د پاراستنا رهوشت و تیتالان و بخودانکرنا زارۆکی ژ لایهکی ڤه بهرسینگ گرتنا ههر ڤارێ بوونهکێ یان زێدهکاڤی یهکێ لسهر ئاستێ جڤاکی ژلایهکی دیڤه . بهلێ هندهک وهسا دچن کو بێ زهحمهت بێژین کو کارتێکرنا وێ دیاردێ نهرێنی یه یان ئهرێنی یه ، لێ لایهنگرێن ئهوا بێژن رزگارکرنا ئافرهتێ دیاردهکا ئهرێنی یه و دهسههلاتداریا ئافرهتێ زێدهدکهت و دشێت ودێ خۆ بنهجه بکهت. ئهنجامێن نوێترین ڤهکولینێن پهروهردهیی ئاماژه ب ویلایهتێن ئێکگرتوویێن ئهمریکا دکهت کا ههتا چهندهکێ کارتێکرنا بوارێ جڤاکی بهرههڤ بوونا دهیبابان یا کاریگهر لسهر پێشکهفتنا زارۆکانه د قۆناغێن جۆدا دا کو لێ پهیدا دبن ( باب و دایک ) ، دیار بوو شیانێن باشترین ههبین سهبارهت خواندن و نڤیسینێ . ب کریارێن ژمێریاری ژ ههڤالێن وان ئهوێن ژ خێزانهکا ئێکانه بخودان بووین ( خێزانهکا بێ باب ) کو لڤێرێ دایک ههمی نهخۆشیێن دهروونی و جڤاکی و ئابۆری ب ستویێ خۆڤه دگریت . وهک ( جیری وست ) رێڤهبهرێ ڤهکۆلینا زارۆکان ل بنگههێ نهتهوایهتی یێ فێرکرنێ و سهرژمێریا ل واشنطن د ڤهکۆلینا خودا کری و هاتیه بهحس کرن ، بهلێ حالهتێ فێرکرنێ یێ دایکان رۆلهکێ گرنگ دگێریت و ئاستێ پێشکهفتنا زارۆکان د خواندنێدا دیار دکهت . چهند شیانێن فێرکرنێ یێن دایکێ زێدهتربن دبیته رهنگڤهدانهکا ئهرێنی لسهر زارۆکی د خواندنا ویدا ، ههرچهنده ئهنجامێن ڤێ ڤهکولینێ تشتهکێ سروشتی یه لنک هندهکان ، چونکه دگهل وان ئهنجاما رێک دکهڤێن ئهوا گههشتنێ دگهل قۆناغێن ژیێ پشڤهچوونێ ، بهلێ جارا ئێکێ یه کو رۆناهی دکهڤته سهر بیاڤێ شیانێن زارۆکان بهری بچیته قۆناغا ئێکێ یا فێرکرنێ کو ساڤاخانهیه ، ههروهسا پێداچوونا ( داوسن Dawson ) بو 23 ڤهکولینا د ڤی بیاڤی دا دیارکری کو تنێ باب کارتێکرنهکا نهرێنی و کهته سهر بجه ئینانا ئهکادیمی . زارۆک بههرا پتر ژ کۆمهلگه و رهنگێ ژینگههێ یێن ههمهجۆر دهێن وهک رێزدار وست دبێژیت : یا دروست ئهوه کو وهک ڤان ڤهکۆلینا بهێنه کرن بو گههشتن ب باشترین رێکێن پێشڤهبرنا شیانێن فێرکرنێ بو ڤان زارۆکان د ئێکهمین قۆناغا خواندنا واندا . چاڤهرێ یه ئهڤ ڤهکولینه نێزیکی ( 22 ) هزار زارۆکان ڤهگریت ، ئهڤه دێ ( 6 ) سالان ڤهکێشیت بو دهست نیشانکرنێ کا چهوا ژینگهها جڤاکی دێ پشکداریێ د پێشڤهبرنا شیانێن زارۆکی دا کهت . گرنگترین ئهنجامێن ڤهکولینێ وهسا دیار دکهن کو ئهو زارۆکێن ژوان خێزانا دهێن ئهوێن بابێ هێلاین و دایک ب ئهرکێ سهمیانی رادبیت . ئهو شیانێن فێرکرنێ نینن یێن کو لنک ههڤالێن وان ئهوێن د ههمبێزا خێزانا دوو قولی ژ دایک و بابان رابووین . ب ڤێ چهندێ دێ بینین کو شیانێن ڤان زارۆکان سهر جوداکرنا رهنگان و هژمارتنا نمرهیا 1- 10 بو نموونه ، زێدهباری گرتنا پیتێن زمانی گهلهک جوداهی د شیانێن هزرکرنا ئافرهتێ و زێدهکرنا پهیداکرنا دناڤبهرا زارۆکێن زربار ژ دهیبابان و ههڤالێن وان ژ وان زارۆکان ئهوێن د خێزانهکا دروست دا دژین . ههروهسا ئهنجامێن ڤهکولینا ( قهیس ) دیارکر کو جوداهیهک دتێگهها خودی دایا ههی دناڤبهرا وان زارۆکان ئهوێن دهیباب لێ مرین و ههڤالێن وان ئهوێن د خێزانهکا دروست دا دژین . ماری ئالین هوج ( ئهنداما رێکخراوا خێزانێن تاکانه سهمیان یان دایکێن بێ مێر ) د بارهگایێ رێکخراوێ ڤه ، ئهوێ دکهڤیته ویلایهتا فلوریدا ل ئهمریکا و هاریکاریا وان خێزانا دکهت ئهوێن ئافرهت بێ مێر برێڤه دبهن و هاندهرهکێ دهروونی و جڤاکی ددهتێ دا ئاریشێن ژیانێ نه هێلێت دبێژیت : هژمارا ئافرهتێن بێ سهمیان ( مێر ) و زارۆکێن خو بهردهوام بخودان دکهن زۆرن ، نهخاسمه ل دهولهتێن پێشکهفتی وهک ل ئهوروپا و ئهمریکا . ئوو ئاماژه ب وان زهحمهتا دکهت ئهوێن توشی ڤان ئافرهتان دبن د خودانکرنا زارۆکێن خۆ ، کو گهلهک نهخۆشیێن دراڤی یێن مهزن دکهفنه سهر ملێ وان ، زێدهباری نهخۆشیێن دهروونی د وهرگرتنا بهرپرسیارا زارۆکاندا دا کو ب نهرێنی رهنگڤه ددهته سهر شیانێن وان یێن فێرکرنێ دهمێ دچنه ساڤاخانێ .
بێ گومان کارێ دی پتر ب زهحمهت دکهڤیت ههکه وان دایکان بههرا دروست یا فێرکرنێ نهبیت وهک ( مستهر وست ) دبێژیت : ههرچهنده گهلهک هوکارێن کارتێکهر یێن ههین لدور کارتێکرنا ژینگههێ و بخودانکرنا لسهر شیانێن وان زارۆکا یێن فێرکرنێ . پێدڤی یه گهلهک ڤهکولین د خواندنا لدور وێ چهندێ بهێنهکرن نهخاسمه لدور ڤێ تهخا مهزن ژ خێزانا ، ئهوێن ئافرهت سهمیانا وان دکهن . ل بهر روناهیا ئهوا هاتیه گۆوتن ئهم دشێن بێژین کو ههبوونا بابێ دناڤ خێزانێ دا کارهکێ گرنگه و بهرههڤبوونا وی یا فهره پێخهمهت وهرار و دروست بوونا کهسایهتیا زارۆکان .
لەهاوپۆلی: دهروونناسی مناڵ
« ئاگاداریهک له ماڵپهڕی دهروونناسیهوه | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | پرسیار و وهڵام »
Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964
