گه‌شه‌ی جه‌سته‌یی

گەشەی جەستەیی
توێژه‌ری ده‌روونی
ته‌لار که‌مال مه‌دحه‌ت

ئەگەر بمانەوێت وێنەیەكی تەواوی گەشەی منداڵ‌و رەفتارەكانیمان دەستبكەوێت، پێویستە لەپێشەوە لەگەشەی جەستەییی تێبگەین، چونكە گەشەی جەستەیی بەشێوەیەكی راستەوخۆ بێت، یاخود ناڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر هەڵسوكەوتی منداڵ هەیە.
- گاریكەری ڕاستەوخۆ:
تواناكانی منداڵ دیاریدەكات، بۆ نموونە ئەگەر منداڵەكە تەندروستی باش بێت، توانای یاریكردن‌و بەكارهێنانی جەستەییی باش دەبێت، ئەگەر هاتوو بەپێچەوانەوە بوو، ئەوا منداڵەكە دوورەپەرێزو كەم چالاك دەبێت.
- كاریگەری ناڕاستەوخۆی گەشەی جەستەیی لەسەر هەڵسوكەوت:
كاریگەری لەسەر ئاست‌و بۆچوونی سەبارەت بەخودی خۆی‌و كەسانی دووروبەری دەبێت، ئەم كاریگەریەش رۆڵی لەگونجاندنی منداڵەكە دەبێت، بۆ نموونە منداڵی لاواز وەك هاوتەمەنەكانی خۆی، ناتوانێت یاری بكات، لەبەرئەوە هەست بەكەمی دەكات، جگە لەخوێندنەوەی سەرنجی دەوروبەری بۆ قەبارەو ڕواڵەتی، بۆ ئەوەی لەكارتێكردنی نێوان گەشەی جەستەیی‌و هەڵسوكەوت تێبگەین پێویستە لەچۆنیەتی سروشتی گەشەی جەستەیی بزانین، هەمووئەم زانیاریانە یاریدەدەرن بۆ تێگەیشتن لەجیاوازیەكانی نێون منداڵ‌و ئەو گۆڕانكاریانەی، كە ڕوودەدەن لەقۆناغە جیاوازەكانی تەمەندا .

-گەشەی جەستەییی لە قۆناغی پێش لەدایكبووندا:
گەشەی جەستەیی دوای ساتەوەختی پیتانی هێلكەوە دەستپێدەكات. گەشەی كۆرپەجەستەیی بریتیەلە گەشەی تاكە خانەیەكی پیتێنراو، بۆ دروستبوونی بلێون خانە لەماوەی( 40-42 )هەفتە. وەك لە لێكۆڵینەوەكانی كۆرپەلە دەركەوتووە، ئاستی جەستەییی كۆرپەیەكی گەشەكردو بەشێوەیەكی روون‌و ئاشكرا، جیاوازە لەگەڵ ئاستی جەستەییی كەسێكی پێگەیشتوو، شێوەی ژمارە(1)جیاوازی ئەو ئاستانە بەشێوەیكی دیار لەقۆناغی كۆرپەلەیی تاكو تەمەنی 25 ساڵی رووندەكاتەوە.

(جیاوازی ئاستەكانی گەشە لەقۆناغی كۆرپەلەیی تاتەمەنی 25 ساڵی )
هەروەك دەزانرێت شێوازی گەشەی كۆرپەلە بەپێی خشتەیەكی بەرنامەئامێز‌و رێكو پێكدا ڕوودەدات، دەتوانرێت لەو خشتەیەوە پێشبینی ڕوودانی بەشكانی بكرێت، هەروەها دەتوانرێت بە خشتەیەكی زەمەنی پیشانبدرێت، كە پێكهاتووە لە سێ‌ قۆناغ كەبریتیە لە:
1-قۆناغی هێلكەی پیتێنراو
لە سەرەتای سكپڕیەوە دەستپێدەكات بۆ كۆتایی هەفتەی دووهەم:
هیچ گۆڕانێك لە قەبارەی هێلكە پیتێنراوەكەدا ڕوونادات، چونكە هێشتا نەنوساوە بە دیواری ناوپۆشی مناڵانەوە.
پرۆسەی گەشەكردن زۆر خێرایە لەناو هێلكەكەدا. پیالكانی بەناوپۆشی دیواری مناڵاندا، لە دوای (10 ) ڕۆژی پیتان ڕوودەدات.
دوای پیالكان، هێلكەكە گەشەدەكات‌و دەبێتە كۆرپەلەیەكی پشتبەستو بەدایكەكەوە.

2- قۆناغی كۆرپەلەیی یەكەم:
لەكۆتایی هەفتەی دوهەم بۆكۆتایی مانگی دووی قەمەری دەستپێدەكات.
هەموو ئەندامە گرنگەكانی دەرەوەو ناوەوەی جەستەیی،دەستدەكات بە گەشەكردن.
گەشەكردنی ئەندامی زاوزێ‌، بە شێوەیەك دەتوانرێت ڕەگەزی منداڵەكە ئاشكرابكات.
درێژی كۆرپەلەكە لە كۆتایی ئەم ماوەیەدا، دەگاتە( 3.8)سم بۆ(5.1)سم، كێشەكەی بەنزیكی دەگاتە( 19)غم.
ئەندامە دووهەمیەكان گەشە دەكەن، لەوانە: وێڵاش، پەتی ناوك، بەرگی ئەمنێۆنی، ئەو ئاوەی منداڵەكە یاری تێدا دەكات.

3- قۆناغی كۆرپەلەیی دووهەم:
دەستپێدەكات لە كۆتایی مانگی دووی قەمەری بۆكۆتایی منداڵبوونەكە:
ئەندامەكانی دەرەوەو ناوەوەی جەستەیی، بەردەوامن لە گەشەكردن.
لەمانگی پێنجی قەمەریەوە ئەندامەكانی ناوەوە شوێنەكانی خۆیان دەگرن بەنزیكی بەو شێوەیەی كەلە گەورەدا هەیە.
كۆرپەلەكە دەگاتە ئەو تەمەنەی كەبتوانێت بژی، ئەگەر منداڵبونەكە پێشكەوت، واتە تەمەنی كۆرپەلەكە شەش، یان حەوت مانگ بێت.
كۆرپەلەكە دەستدەكات بە جوڵەیی (پێچخواردن، فڕینێكی كەم) لە نێوان مانگی دووبۆسێ‌.

گەشەی جەستەیی لە دوای لەدایكبوون:
گرنگی گەشەی سروشتی جەستەیییی:
گەشەی سروشتی جەستەیییی، كاریگەری دەبێت بۆسەر هەڵسوكەوت لە چواری بواری سەرەكیدا كەبریتیەلە:
یەكەم/ گەشەی سیستەمی مێشك‌و دەمارەكان، دەبێتە هۆی دەركەوتنی شێوازی نوێ‌ لە هەڵسوكەوت، بۆنمونە توانای تێگەیشتنی لەواتای وشەكان زیاد دەكات، كاردانەوەی بۆ هەڵوێستە جیاوازەكان، تێگەیشتنی لە هەست‌و بیرو هەڵچونەكانی كەسانی دەوروبەری.
دووهەم/ گەشەی ماسولكەكان، دەبێتە هۆی گۆڕینی توانای جموجۆڵی جەستەییی بە گشتی، زیاد بوونی چەندێتی‌وچۆنیەتی ئەو چالاكیانەی كەدەیكات.
سێهەم/ گۆڕانی فرمانەكانی كوێرە ڕژێنەكان، دەبێتە هۆی گۆڕینی هەڵسوكەوتی منداڵ، بەتایبەتی لە تەمەنی پێگەیشتندا. بۆنمونە لەو تەمەنەدا ئارەزوی هاوڕێتی ڕەگەزی پێچەوانەی خۆی دەكات، گرنگی دەدات بە دیكۆری دەرەوەی بە تایبەت لە جلوبەرگدا.
چوارەم/ بەشێوەیەكی گشتی، هەڵسوكەوت دەكەوێتە ژێر كاریگەری باری گشتی جەستەییەوە، ئەمەش پشتدەبەستێت بە هاوسەنگبوونی فرمانەكانی سیستمە جیاوازەكانی جەستەیی، ئەم بارەش پێیدەوترێت (باری هاوسەنگی ناوخۆیی). بۆنمونە وەك هاوسەنگبونی ڕێژەی شەكر بەشێوەیەكی سروشتی لە خوێندا…هتد.
سوڕە سەرەكیەكانی گەشەی جەستەیی:
بەپێی لێكۆڵینەوەكان، گەشە دەكرێت بە چوار ماوەی ئاشكراوە، دوانیان بەوەناسراون كە ئاستی گەشەكردن تیاندا هێواش دەبێتەوە‌و دوانەكەی دیكە ئاستی گەشەكردن خێرادەبێت.
ماوەی گەشەی خێرا لە ڕۆژی لەدایكبوونەوە، بۆ تەمەنی دووساڵان دەستپێدەكات، پاشان ماوەیگەشەی هێواش بەردەوامدەبێت، تاكو تەمەنی گەورەبون (8بۆ11)ساڵان، لەدوای ئەم تەمەنەشەوە گەشەی خێرادەستپێدەكات، تاكو تەمەنی 1 (15بۆ16) ساڵی، دوای ئەم تەمەنەش، دەگاتە قۆناغی پێگەیشتن، جارێكی، دیكە گەشەی هێواش بە شێوەیەكی لەسەرخۆ دەستپێدەكاتەوە. درێژی باڵا هەرچەندێك بێت، لەم قۆناغەوە بەدواوە بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە، بەڵام كێشی جەستەیی لە گۆڕاندایە.
كاریگەریە گشتیەكانی سوڕی گەشەكردن:
سەختی گونجان:
لەئەنجامی ئەو گۆڕانكاریە خێرایانەی كەبەسەر جەستەییدا دێت، منداڵ بەگران دەتوانێت بگونجێت لەماوەی گەشە خیراكاندا، بەڵام گونجانی لەماوەی گەشەی هێواشدا ئاسانترە.
بەكاربردنی وزە:
گەشەی خێرا وزەی زیاتری پێویستە، لەبەر ئەوە منداڵ ماندوو دەكات، بە پێچەوانەوە، گەشەی هێواش وزەی كەمتر پێویستەو زیاتر تواناكانی لە یاریدا بەكاردەهێنێت، لەبەرئەوە منداڵەكە چالاكترە.
خۆراك:
لەماوەی گەشەی ، بە ڕێژەیەكی زیاتر پێویستی خۆراك هەیە، خۆ ئەگەر منداڵ لەم تەمەنەدا بەپێی پێویستی خۆی، خۆراكی دەستنەكەوت، كاردەكاتە سەر تواناكانی‌و لاوازی دەكات‌و ئارەزوەكانی كەمدەكاتەوە، لەچاو منداڵێكی ئاساییدا.
پەشێوی هاوسەنگی ناوەكی:
لەكاتی گەشەی هێواشدا، جەستەیی توانای پاراستنی هاوسەنگی ناوخۆیی دەبێت، بەڵام لەكاتی گەشەی خێرادا توشی ناڕێكی دەبێت، لەبەرئەوە دەبینیت كۆمەڵێك ڕواڵەت دەردەكەون وەك: كەمی ئارەزوی خواردن، زوو هیلاك بوون، هەڵسوكەوتی ناسروشتی…هتد.
پەشێوی جوڵەیییی:
بێگومان ناڕێكی جوڵەیی، هاوشانی گەشەی خێرا دەبێت، بەڵام كە گەشە هێواش دەبێتەوە، هاوڕێكی‌و هاوسەنگی جوڵەیی جێی دەگرێتەوە.

جیاوازی گەشەی جەستەیی لە نێوان منداڵاندا
مناڵا بەشێوەیەكی گشتی وەك یەك گەشەناكان، بەڵكوهەر منداڵەو شێوازێكی گەشەكردنی تایبەت بەخۆی هەیە، هەروەها لەگەڵا ئەمەشدا چەندین هۆكار هەیە، كاردەكەنە سەر دیاریكردنی قەبارە، درێژی، كێشی جەستەیی: ئەو هۆكارانەش بریتین لە:
1. پێكهاتەی جەستەیی:
بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین مناڵان بكەین بەسێ‌ بەشی سەرەكیەوە، بەپێی دروستبوونی پێكهاتەی جەستەیییان: جۆرێكیان (قەڵەون) ئەمانە زیاتر بەرەو خڕوخەپانبونەوە دەچن، جۆری دوهەم (وەرزشی و پتەون) ئەمانیش جەستەیییان پڕ‌و پتەو‌و بەهێزە، جۆری سێهەم (لاوازن) ئەمانەش دەچن بەرەو باریك ودرێژبون.
2. كاریگەری خێزان:
خێزان لە دوولایەنەوە كاریگەری هەیە، لایەنی ژینگەو بۆماوەیی. هەندێك هۆكاری بۆماوەیی دەبنە هۆی زیاتر قەڵەوبوون، ودرێژبوون‌و قورسبوونی منداڵەكە، لەچاو هاوتەمەنەكانی خۆیدا، بەڵام ژینگە لەوانەیە هاریكاری هێنانەدی توانا بۆماوەییەكانی دەبێت بۆبەرزترین پلە، یاخود بە پێچەوانەوە دەبێت. كاریگەری ژینگە بۆسەر كێشی جەستەیی زیاترە، تاوەكو باڵا.
3. خۆراك:
خۆراك كاریگەری دەبێت لەسەر باڵا، چونكە خۆراكی باش، دەبێتە هۆی زیادبونی باڵا.
4. پەشێویە هەڵچونیەكان:
بێگومان ناڕێك‌و هەڵچونە بەردەوامەكان، دەبنە هۆی دەردانی زیاد لەپێویستی هۆرمۆنی ئەدرینالین‌و لەبەرامبەریدا هۆرمۆنی گەشە كەمدەبێتەوە، بێگومان ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبونی ڕێگر، لەبەردەم باڵاكردنی سروشتیدا.
5. ڕەگەزی منداڵ:
كوڕان لەكچان باڵا بەرزترو كێشیان زۆرترە، بێجگە لەماوەی تەمەنی نێوان (12- 15ساڵان)، ئەویش لەبەرئەوەی كچان لەپێش كوڕاندا، دەگەنە قۆناغی پێگەیشتن.
6. زیرەكی:
ئەو منداڵانەی كە ڕێژەی زیرەكیان زیاترە، باڵا‌و كێشیان كەمێك زیاترە، لەو منداڵانەی كە زیرەكیان كەمە، لەكاتێكدا ئەگەر یەكسانبوون لەهەموو ئەو كاریگەریانەی كە كار دەكەنە سەر باڵاو كێشی جەستەیی.
7. باری كۆمەڵایەتی‌و ئابوری:
كاتێك بەراوردی ئەو مناڵانە دەكرێت، كە لە یەك تەمەندان‌و لە ژینگەی جیاوازدا دەژین، دەبینین ئەوانەی لە خێزانی هەژاردان قەبارەو باڵایان كەمترە، لەوانەی كە لە خێزانێكی مامناوەندی، یاخود دەوڵەمەندا

قەبارەی جەستەیی :
قەبارەی جەستەیی بەڕێژەی باڵاو كێشی جەستەیی پێوانەدەكرێت، هەموو زیادبوونێك لەباڵادا، بەرامبەریشی لەكێشدا زیادبوون دەبێت، رێژەی كۆی گەشەی باڵا لەدوای لەدایكبوونەوە، تاكو قۆناغی پێگەیشتن، كەمترە لەڕێژەی كۆی گەشەی كێش، هۆرمۆنی گەشە كۆنترۆڵی گەشەی قەبارەی جەستەیی دەكات، ئەم هۆرمۆنە لەلایەن ژێرمێشكە ڕژێن، كەكەوتۆتە بەشی پێشەوەی مێشك دەردەدرێت، ئەگەر ڕژانی هۆرمۆنەكە بەڕێژەی گونجاو لەكاتی گونجاودابێت، ئەوا گەشەكردن بەشێوەیەكی سروشتی ڕێدەكات، بەڵام ئەگەر ڕێژەكەی كەمتربوو، ئەوا گەشە لەپێش كاتی دیاریكراوی خۆیدا دەوەستێت، بەپێچەوانەوە، واتە ئەگەر رێژەكەی زیادبوو، ئەوا باری زیادەڕۆیی لەگەشەی جەستەییدا دروستدەكات، گەشە بەتەنها پشت نابەستێت بە ڕژێنی نخامی، بەڵكو چەند چەند ڕژێنێكی دیكە بەشدارن، وەك ڕژێنی دەرەقی‌و سێكسی .
باڵا :
منداڵان لەڕووی باڵاوە زۆر جیاوازن، هەرچەندە لەیەك تەمەنیشدا بن‌و قۆناغەكانی باڵاكردنیشیان لەیەك بچێت، درێژی ساوایەكی تازەلەدایكبوو ( 43-53 ) سم دەبێت ، ئەم ڕێژەیە لەماوەی دووساڵی یەكەمی تەمەنی منداڵدا زۆر بەخێرایی زیاد دەكات، درێژی منداڵ لەتەمەنی (6)ساڵیدا، دەبێتە دووهێندەی باڵاكەی لەكاتی لەدایكبوونیدا، پاشان هێواش دەبێتەوە، ئەم زیادبوونە، تا كاتی گەشەی قۆناغی گەورەبوونە. كچان لەباڵادا لەپێش كوڕانەوەن لەقۆناغی گەورەبووندا، چونكە كچان زووتردەگەنە ئەم قۆناغە، بەڵام كوڕان كەبەخێرایی دەستدەكەن بەگەورەبوون لەم قۆناغەدا‌و ماوەی ساڵێك بەزیادە لەسەر ماوەی كچان لەم قۆناغەدا دەمێننەوە ،لەبەرئەوە باڵایان بەرزتردەبێت .
كێشی جەستەیی :
ساوایەكی تازەبوو كێشەكەی (3،7-3،6) كغم، هەندێكجار واڕێدەكەوێت كێشەی ساواكە ،ببێتە نیوەی ئەو كێشە، یاخود دووهێندە دەبێت، لەكۆتایی ساڵی یەكەمی تەمەن منداڵ، دەبێتە سێ‌ هێندەی كێشەكەی بۆ ساتی لەدایكبوون. لەدوای تەمەنی سێ‌ ساڵی منداڵ زیادبوونی كێشەكەی هێواش دەبێتەوە، تاكودەگاتە قۆناغی گەورەبوون، منداڵ لەتەمەنی پێنچ ساڵیدا، پێنج هێندەی كێشەكەیەتی بۆ كاتی لەدایكبوون، بەڵام لەقۆناغی گەرەبووندا دەبێتە( 36-41)كغم، لەم قۆناغەدا كێشی كوڕ زیاترە لەكچ ،هەروەها كێشی منداڵانی هاوتەمەنی جیاوازە، بەجیاوازی كۆمەڵگەكان