تشرینی دووهم 1, 2007
زارۆکێ شهرمین ، ئهو زارۆکه ئهڤێ شیان نهبن دان وستاندنا دگهل ههڤالێن خۆ یێن زارۆک بکهت دههر یاریهکێ دا یان ههر پشکدارییهکێ دکاودانێن جوداجودا دا ، ژبهر هندێ وهکو ترسهکی دێ پهیدا بیت و دێ ههر حهزکهت یێ ب تنێ بیت . ژبۆ ڤێ چهندێ ئهرکه ل سهر دایک و بابا بشێن بزانن ئهگهرێن پهیدابوونا ڤێ ئاریشێ لجهم زارۆکێ خۆ و چارهسهرکهن .
زیانێن ئهڤێ شهرمێ چ نه ؟ :
ژمهزنترین زیانێن شهرمیێ لجهم زارۆکی ئهوه کو نهشێت پشکداریا ههڤالێن خۆ رۆژانه بکهت ، ئهڤهژی دبیته ئهگهرێ زانینا وی ژبو سهربورا ژیانێ ( وهکو ئهم دبێژین بخۆ چ کارین باش ژ دونایێ ناگریت ) . دیسا دبیته ئهگهرێ پاشکهفتنا وی لخاندنگههێ و چ جار ههڤالهکێ تایبهت د ژیانا خوه دا پهیدا ناکهت و ب ههمی رێکا دێ پێکولا کهت خۆ ژ ئهوان ههڤالا بدهته پاش ئهڤێن گلهو گازندا و رهخنا لوی دگرن و دێ ههست دکهت کو ڤهدگهریت وهک ئازارهک بۆ خۆ و خێزانا خۆ .
ئهگهرێن شهرمێ :
1- زارۆکی شهرم کری دبیت وێ ههستێ بکهت ئهو باشتره ژ ههڤالێن خۆ ، ههروهسا هندهک بیر و باوهرێن ژهنگی ژلایێ خێزانا وی ڤه وهکو بیرو باوهرێن نهدروست دخێزانا وی دا و گهلهک پێگوتکێن بهرێ ( خرافات ) و دایک و بابێن وی وهسا نیشان دهت کو نابیت گهلهک دهرکهڤیت ژی تاکو خهلک ( چاڤین ) نهکهن .
2- زارۆک ههست دکهت کو ئهو کێم تره ژ ههڤالێن خۆ ( بۆ نموونه بارێ وی یێ ئابوری یێ نهخۆشه ههر وهکو پاره کێم تر یێن ههین ژ ههڤالێن خۆ یان یێ کرێته و ههست دکهت خهلکهک ژوی جوانتره ئهڤهژی دبیته ئهگهرێ رهڤینا وی ژ جڤاکی ) .
3- گهلهک خێزانێن ئهڤێن پێدڤین تایبهت ههین کو نهچارن زارۆکێن خۆ دویر بێخن ژ ههڤالێن وان و دبیته ئهگهرێ پهیدابوونا شهرمینیێ لجهم وان زارۆکان .
4- زارۆکێ ئێکانه دناڤ مالێ دا ( وهکو کورهکێ ئێکانه بیته برایێ چهند خویشکا یان چهند کچا ئێکانه ببیته خویشکا چهند برایا ) ئهڤهژی ژێ بیته ئهگهرێ سهقهت بوونا وی زارۆکی و نکاریت تێکهلیا ههڤالێن ژ دهرڤهی مال بکهت .
5- ئێشانا زارۆکی ژلایێ بابێ ڤه لبهر چاڤێن خهلکهکی چ ب قهسێن نهشیرین و کرێت یان قوتانا وان دبیته ئهگهرێ شپرزهییێ و دویرکهفتن ه رهڤینا وی ژ خهلکی و ههڤالا .
چهند رێکێن دان و ستاندێ دگهل زارۆکێ شهرمکری :
1- پێتڤی یه بهری ههر تشتهکی سهقایهکی خۆش ههبیت دناڤبهرا وی و ئهوێن ژوی مهزنتر دناڤ ئێک خێزان دا و ههروهسا ئهو خاندنگهها دچیتێ تاکو ههستهکێ ب تهناهیێ بکهت چ ترس و شک ژلایێ وی پهیدا نهبیت .
2- پێکولێن ژبو پهیداکرنا بیروباوهرییهکا موکوم د رێیا دروست کرنا هزرا وی زارۆکی و هوسا بهێته گههاندن کو کهسهک نینه هندهک خالێن لاواز و خهلهتی لجهم نهبن . ههتا ئهڤ تشته بجه بێت پێدڤی یه زارۆک ههستێ ب ڤیان و دلخۆشیێ بکهت چ ژلایێ پزیشکێ تایبهتمهند ب سایکۆلۆژێ ڤه یان ڤهکولهرهکێ جڤاکی ڤه یان مامۆستایێ وی یان دایک و بابێن وی بهێنه شیرهت کرن ب سهلیقهکا جوان .
3- یان گرنگه ل سهر ههر چارهسهکێ سایکۆلۆژی یێ زارۆکا بدهته خۆیا کرن ههر لایهنهکێ ب هێز د کهسایهتیا وی زارۆکی دا چونکو ئارهزووکرنا وی ل سهر کارێن وی یێن باش ، چ گومان تێدا نینه دێ باوهریا وی زێدهتر لێ هێت بوی کهسایهتیا وی .
چهند رێک بۆ چارهسهرکرنا ئهوان زارۆکا ئهڤێن تهرکیزا وان لاواز :
ئهرێ ته چ جارهکی پێکول کرینه د دیفچوونا زارۆکێ خۆ د رێیا خاندنا وی و ئهرکێن ویێن خاندنگههێ ؟ تهجارهکێ پرسیارا خو کریه : ئهرێ بوچی زارۆک زۆر یێ ب ههسته دهما ههر گوهورینهک یان رهنگهک ژ دهوروبهرێ وی بهێت چ دناڤ مالدا یان ژ دهرڤه ؟ بۆ نموونه : ئهگهر دهنگێ برایهکێ وی یان خویشکهکا وی بهێت ، دبیت ببیته ئهگهرێ گوهورینا ههستا وی و دوماهیێ وانهیێن خۆ بجه بهێلیت و بچیت قهستا یاریا بکهت ؟ بوچی ئهو زارۆک بو دهمهکێ درێژتر ناخوینیت ئهرکێن خویێن خاندنگههێ بدهستڤه ناهینیت ؟ .
دبیت هشیاریا وی تهرکیزا وی یا کورت بیت و سهلماندنا وی ژی نهیا ب ساناهی یه ، بهلێ شارهزا دبێژن : گهلهک تشتێن ههین تو دشێی پێ رابی ژبو هاریکارییا زارۆکێ ئهو چێکرنا هشیاریا وی ئهوژی دێ کورت کهین ب ئهڤێن خوارێ :
1- دان و ستاندن دگهل مامۆستای ، ئهگهر زارۆکی ئهڤ ئاریشه ل دهڤ ههبیت بتنێ ل خاندنگههێ دبیت و ئاریشه دگهل مامۆستایێ خۆ ههبیت درێیا شلوڤهکرنا دهرسێ و شهرحێ مامۆستای را ، پێتڤی یه دگهل مامۆستایێ وی بهێته ئاخافتن و چارهسهریا ئهڤێ ئاریشێ ب ئاسایی بهێته چارهسهرکرن .
2- سانسوری کرنا ئهوان فشارا ( مراقبة الضغوطات ) ئهڤێن دناڤ مالدا بو زارۆکی پهدا دبن .
پهیدا بوونا ئهڤێ ئاریشێ ل لایێ زارۆکی ڤه دگهریته ئاریشێن نافخویی وهکو ژێک ڤهبوونا دایک و بابا یان تهلاقا وان یان ههر ئاریشه یهکا دی . دبیت ئهڤهژی کاتی بیت دگهل زارۆکی ببهنه سهر تا وهکو دهلیڤهیهکی بهێته خۆش کرن کو زارۆک بشێت ههست و نهستێن خۆ دهرببرن .
3- ئاریشا گوها : ئهگهر تو ههست بکهی کو گوهێن زارۆکێ ته دگرانن و گهلهک هایژێ نینه و لڤلڤینا وی یا کێمه و لاوازه ، پێدڤی یه چارهسهری ژلایێ پزیشکی ڤه بهێته کرن . دبیت هندهک جارا باش هایژی ههبیت ، لێ دبیت پێزانین بشێوهیهکی تهمام نهگههنه مهژی .
4- زۆرکرنا جهێن مژیلاهیێ و ژبیرڤهکرنێ ( التسلیة و الترفیه ) زۆر گرنگه زارۆک بهێته فێرکرن ل سهر بهردهوام گوهورینێ و پێشڤهبرنێ و ههمی جورو فێربوونا ههمی رهنگێن جوداجودا ، بۆ نموونه ل دهما هاریکاریا زارۆکی ژبو فێرکرنا وی چهند پهیڤا ، زارۆک دشێت چهند پهیڤا بنڤێسیت ل سهر چهند کاغهزهکا کارتونهکا ب پێنوسێ رهنگ ( بقلم الالوان ) و ئهڤ کارتونه چهند جارهکا بهێته دووبارهکرن و راهێنان ل سهر بهێتهکرن .
5- گوهورینا جهێ زارۆکی .
ئهو زارۆکێ گهلهک ههستاوی زۆر بیت دشێت پێتر ب ئهرکێ رابیت و بو دهمهکێ درێژتر .
6- پهیوهندییا چاڤا .
ئهڤ پهیوهندییه زۆر یا گرنگه ل گهل زارۆکێ ته بهری ئاخافتنێ و سوحبهت دهست پێ بکهت .
7- دویر بکهڤه ژ پرسیارێت ئالۆز .
ههردهم تو دشێیی رستا بکار بهێنی شینا پرسیارێت کو زارۆک پێ ههرشیت و بێ زاربیت تاکو زارۆک زوی تر بجه بینیت و گوهێ خو بدهته ته ، بو نموونه و نهبێژه زارۆکێ خۆ ( ئهرێ تو نهشێی کتێبا خۆ ببینی ؟ ) . بهلێ تو دشێی بێژیێ ( ههره نوکه کتێبا خۆ بهرههڤکه … ) .
8- ئاخافتنا خۆ باش روهنکه .
د. جولد شتراین شارهزایێ کاروبارێن زارۆکان دبێژیت : ههردهم پێزانین یێن دروست بده زارۆکێ خۆ شینا تو بێژیێ ( ئهڤێ نهکه یان ئهڤێ نهبێژه ) ، باشتره تو بێژیێ یا باش تو ئهڤێ بکهی یا باش تو ئهڤێ بێژی … هتد . شینا تو بێژییێ ( پێ خۆ نهدانه سهر کورسێی ) ( تو دشێی پێ خۆ دانه ئهردی ) .
9- بهرههڤکرنا لیستا ئهرکا .
پێدڤی یه لیستهکێ بهرههڤکهی ب ئهوان کار و ئهرکا ئهڤێن پێدڤی یه زارۆک پێ رادبیت و نیشانا راست ( / ) دهستنیشانکهی بهرامبهر ههر کارهکێ کو زارۆک بجه بینیت و ئهڤێ لیستێ دێ بکارئینی وهک یاداشتنامه و پاشی ئهو کارێن پێ رانهبووی پێدڤی یه بێژییه زارۆکی کو ئهڤ ئهرکه ته بجه نه ئانیه و پێدڤی یه تو بزانی .
لەهاوپۆلی: دهروونناسی مناڵ
« دیمانهیهک لهگهڵ دکتۆر کهریم شهریف قهرهچهتانی | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | بۆ / بهڕێزان ماڵپهڕی دهروونناسی …. بابهت / پۆزش »
Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964
