ئه‌ده‌ب و خه‌یاڵی مناڵ

تشرینی یه‌كه‌م 25, 2007

عەقڵى مرۆڤ بریتیە لەدەرهاویشتەکانى مێشکى مرۆڤ ،چالاکیەکانى مێشکى مرۆڤیش بریتین لەیادکردنەوەو وێناندن و خەیاڵکردن … هتد، ئەوەى لێرەدا مەبەستمانە خەیاڵە، بەتایبەتى خەیاڵی زانستى کەسەرچاوەى هزرى مرۆڤە، خەیاڵیش بەو پێیەى کەیەکێکە لەچالاکیەکانى مێشکى مرۆڤ، هاوکات بریتیە لەئامادەکردنى ئەو وێنانەى کەپێشتر دەرکى پێ نەکراوە، منداڵ خۆى وادێتە پێش چاو کە ئوتومبێلێک لێ دەخوڕێت ،یان ماتۆڕێکى ماراسۆنى لێدەخوڕێت ،ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە خەیاڵ کردن بریتیە لەدروست کردنى وێنەى زەینى و لەدەورو بەرى چەند چەند دیاردەیەک دەخولێتەوەو هاوکات گوزارشت لەدیاردە ڕاستەقینەکەى ناکات ، چالاکیەکانى ئاژەڵ خەیاڵی تێدا نیە، بەڵام مرۆڤیش هەر لەگەڵ بوونى لەسەر ئەم هەسارەیە خەیاڵی لەگەڵدا بووە، لەبەرئەوە چیرۆکى بەردەوامى مرۆڤ چیرۆکى خەیاڵە،هیچ چیرۆک و هیچ بەرهەمێکى دیکەى ئەدەبى خەیاڵ نەبووە،بەڵکو هەندێ داهێنانى زانستیش بەخەیاڵ دەستى پێکردووە، بەربونەوەى سێوێک لەباخچەى نیوتن بووە هۆى داهێنانى تیۆرى کێش لەلایەن نیوتنەوە، خەیاڵ بەر ِابردوەوە بەستراوە و پەیوەندیەک لەنێوان خەیاڵکردن و بیرکردنەوەدا هەیە ،ئەم پەیوەندیەش بەگوێرەى گەشەکردنى قۆناخى مناڵ یان گەورە دەگۆڕێت، ئەگەر مرۆڤ تواناى خەیاڵی نەبوایە ئەوا ڕوداوەکانى مێژووى هەرس نەدەکرد، یان نەیدەتوانى لە هونەرو ئەدەب و زانست تێبگات، یان توخمەکانى ڕۆشنبیرى وەربگرێت، کەواتە پرۆسەى خەیاڵکردن ڕۆلێکى گەورەى لە بەرجەستە بوونى هزرەکان و دۆزینەوەو داهێنان و سیستەم و بیروباوەڕەکان و بەرهەمى ئەدەبی و هونەرییەکان،زۆرجار لەنێو کۆڕو کۆمەڵەکان خەیاڵ وەک شتێکى وێڵ ولابەلا بەکاردێنین ، چونکە زۆرکەس لەکاتى ژیانى ئاساییدا وەک گوزارشت لەخەونێک یان بیرکردنەوەیەک یان حەزێک بەکارى دێنێت ،بەڵام لەبوارى دەرونزانیدا ماناى خۆى هەیە ، هەرچەندە بۆ ماوەیەکى زۆرخەیاڵ دوور خرایەوە بەبیانوى ئەوەى خەیاڵ بابەتێکە سەر بەتیۆرە کۆنەکانى دەرونزانییە، یان سەر بەدەرونزانى بەهرەکانە (علم النفس الملکات) ،پاشان وشەیەکى جێگرەوەى ئەو هاتە ئاراوە ئەویش فەنتازیایە .
هەندێک جــار لەوانەیە خـەیاڵ ببێتە هۆى تەمبەڵی و تەوەزەلی ، بــەڵام تیۆرێک هەیە گەشەو پێشکەوتن بۆ تـوانایەک دەگـەڕێنێتەوە ئەو توانـایە پێی دەوترێت ((چوونە کڵێشەى ویژدانى – التقمێ الوجدانى )) کەبەخەیاڵەوە بەندەو ئاماژە بەتواناى تاکێک یان کۆمەڵێک دەدات و خۆى دەخاتە جێی ئەو تاکە ، یان کۆمەڵێکى دیکە، پاشان لاسایی چەند ڕەفتارو هزرێکى ئەو کۆمەڵە دەکاتەوە و واى لێدەکات بیر لەگۆڕینى ڕەفتارى خۆى بکاتەو،پسپۆڕان دوو جۆر خەیاڵ دیارى دەکەن :خەیاڵی سلبی واتە ڕوخێنەرو خەیاڵی ئیجابی واتە بنیاتنەر، خەیاڵیش هەیە داهێنەرانەیەو خەیاڵیش هەیە لاسایی کەرەوەیە. ئەگەر سەرنج بدرێت منداڵ زۆرجار ڕوداوێک لەدروستکردنى خۆى دەگێرێتەوە و زیادە ڕۆیشى تێدا دەکات ، یان خەیاڵ دەکاتە واقیع ، کۆمەڵ ئەو جۆرە منداڵانە بەدرۆزن لەقەڵەم ئەدات ،بەڵام درۆکەشیان سپیە پێویستە لەدرۆ کردنى واقیع جیاى بکەینەوە هەندێ جۆرى ئەم خەیاڵە لەجۆرى لەڕێی لادەرى زەینیە (الانحراف الژهنى) . خەیاڵ کردن بەشێکى زۆرى چالاکى ئەقڵی منداڵی داگیر کردووە چەندان کارو کردەوەو خەیاڵ دێتە مێشکیان، لەوانەیە هەندێک لەو خەیاڵانەى منداڵ کە لەواقیعدا بەرجەستەى دەکات لاى ئێمە پەسەند نەبێت و دژیان بوەستین لەبەر ئەوە پێویستە شارەزایی سەبارەت بەپەروەردەو دەرونزانى منداڵ پەیدابکەین ،منداڵ زۆر لەهزرو یارى و ئاواتەکانیان لەسەر خەیاڵ دادەمەزرێنن ،بەو پێیە ئەو ڕوداوو کارەساتانەى کەلەژینگەیاندا هەیە ،یان ئەو جۆرە فیلم و شانۆو فرت و فێڵە سینەماییانە کـەهۆیەکانى ڕاگەیانــدن پروپاگەندەى بۆ دەکات دەبنە هــەوێنى خەیاڵی مـنداڵانـى ووڵاتەکـەمـان، لــەبـەرئەوە پێویستە لــەسـەر ڕاگەیانـدن هۆیـەکانـى بـەشـێوەیــەک بخاتە گــەڕ ڕەچــاوى مـنداڵان بکـات و بەشێک لەبەرنامەکانى تایبەت بێت
بەگەشەپێدانى هۆشیاریی زانستى منداڵان و پیویستە لەسەر ئەدیبان و چیرۆک نووسان ئاگادارى و مـوتاڵایان لەسەر زانستە کۆمەڵایەتى و دەرونزانیەکان هەبێت ،هەروەها پێویستە لەسەر توێژەرەوانى کۆمەڵناسی و دەرونزانى ئاگادارى ئەدەب بن و شارەزایی لێ پەیدا بکەن و کاربەدەستانى پەروەردەو فێرکردنیش لەپرۆگرامەکاندا ڕەچاوى ئەو خاڵانە بکەن .
شیعرو ئەدەب بەهیچ شێوەیەک کەمتر نییە لەزانست و تەکنەلۆژیا، بەڵام تاوانەکە بۆ سەر ئەدیبانە کەبەرهەمەکانیان دوورە لەبازنەى ئەدەبی مناڵان و واش تێنەگەن ئەدەب وزانست دژ بەیەکن ،چونکە گرفتى نەزانیی چونیەتى پەیوەندى دروست کردن لەنێوان ئەدەب و زانست بۆتە هۆى دورى نێوان ئەدەب و زانست.
خەیاڵی مناڵ لەنێوان (3-5) ساڵاندا زۆر تیژە، بەڵام ئەو خەیاڵە لەژینگەیەکى هەژاردا دەژی کەتیایدا بەخێو کراوە،دارێک وا وێنا دەکات کە ئەسپێکەو دەیخاتە نێوان هەردوو قاچیەوەو خێرا خێرا تاوى دەدات بەو خەیاڵەوە کەئەوە سوارێکە لەنێو سوارەکانى فلیمێکى سینەمایی ،بوکە شوشەیەک لاى ئەو گیاندارێکى زیندوەو بەنەرمى ڕەفتارى لەگەڵ دەکات و هەندێ جاریش لێی توڕە دەبێت و جوێنی دەداتێ، ئەو یاریانە لاى منداڵ جیهانێکى گەورەیەو ، ڕەنگە لاى گەورەش شتێکى زۆر ئاسای بێت و هەندێ جاریش لەو مــنداڵە توڕە ببین و بڵێین ..(( وەرە سەر زل ئەم یاریانە فڕێ بدە دەرەوەو ، ئەم ناوە پیس مەکە، خێراکە دەى ، ناشیرین…هتد)) ، ئەم جۆرە یاریانە زمانحاڵی منداڵە یان گوزارشتە لەو خەیاڵەى لەمێشکیدایە ،بۆیە دەڵێن ئەو بەرهەمەى هەندێک خەیاڵی تێدا نەبێت ناچێتە ڕیزى ئەدەب و هونەرەوە ، لەو بارەیەوە شاعیرى ئینگلیز کریستوفر فراى دەڵێت : یەکەم توانا کەپێویستە بایەخى بدەبینێ پێش ئەوەى ژەنگ هەڵبێنێ خەیاڵە، هەر خەیاڵیشە وامان لێدەکات هەموو ڕۆژێک جیهان بەشێوەیەکى نوێ ببینین ))، ئەگینا دەورو بەرمان هەمووى دووبارەیەو لێی بێزار دەبین ،یارى منداڵیش کە بەخەیاڵ دەست پێدەکات هونەرە ، لەوانەشە هونەرێکى زۆر گەورە بێت، لەو بارەیەشەوە ، دکتۆر لوڤنڤلد هونەر بەشێوەیەک لەیارى لەقەڵەم دەدات ، هەروەها (IN KINDE DER GENIUS)هار تلاوب لە کتێبێکدا بەناوى
دەڵێت : لەوکاتەى کەمنداڵێک لەپێش کۆمەڵە خەڵکێک یرى دەکات ، ئەو یاریە هیچى لە هونەر کەمتر نییە ، بەڵام لەبەر ئەوەى منداڵ زمانەکەى تەواو نییە تەنها جموجۆڵەکانى خۆى گوزارشتى لێدەکات ،گەورە لێی تێنگات جگە لەئەدەب، زانستیش بـێ خـەیاڵ نەبوە، چـونکە بیرکردنەوەى زانستیش پشت بە گریمانە (فرچیە) دەبەستێت ، خەیاڵیش ڕۆلێکى گەورە لەپێک هێنانى ئەو گریمانەیە دەبینێت، کەوتنە خوارەوەى سێوەکە لەباخچەى نیوتن بووە هۆى خەیاڵێک لاى نیوتن کەلەئەنجامدا گەیشتە ئەو گریمانە زانستیەی سەبارەت بەکێشى زەوى ، ئەدەب و زانست پەیوەندیەکى وا پتەویان بەیەکەوە هەیە وەکو دوو ئەسپ وان گالیسکەکە ڕائەکێشن ، ئەگەر یەکێکیان لاواز بێت ئەوا ئەوەى دیکەیان ماندو دەبێت بەحوکمى ئەوەى ئەسپێکیان ئەوى دیکە بەجێدێلێت ، ئەمەش ناکرێت بۆ ڕاکێشانى ئەو گالیسکەیە.
منداڵ لەتەمەنى (3-5) ساڵان لەگەڵ خێزان و دەوروبەریدا دەژی کەخزم و کەسوکارو دراوسێ و…هتد ، جگە لەهۆیەکانى یاریکردن و ئەو جل و بەرگەى لەبەرى دەکات ئەو خواردنەى دەیخوات ئەو ئاژەڵ و باڵدارانەى دەوروبەرى وەک مریشک و مراوى و قازو…..پشیلەو سەگ و سەرەڕاى کاریگەریکانى دیاردە ئاسمانیەکان وەک سەرماو گەرماو تیشک و تاریکى و ،هەموویان بابەتى خەیاڵن بۆ منداڵ ، ئەو بابەتەى چەند دەوڵەمەند بێت ئەو خەیاڵەش ئەوەندە دەوڵەمەند دەبێت و هەر بەو توخمانە منداڵ کاریگەر دەبیت ، بۆیە پرسیار دەکات، منداڵ زۆر خۆپەرستە چونکە هەوڵ دەدات لەو جیهانەى دەورو بەرى بگات ، خەیاڵیشى تیژەو ئامادەیە بۆ وەرگرتنى هەموو شتێک، بەڵام دەوربەرى زوڵمى لێدەکات کە حەقیقەتى ئەو خەیاڵە نازانێت، زۆرجار سەرقاپی مەنجەڵێک دەکاتە ستێرنى ئۆتۆمبێلێک کەچى تێرو پڕی تێ هەڵدەدەن ،توێژینەوەکان دەریان خستوە جموجۆڵی منداڵ لەتەمەنى بەرەو (3) ساڵان ،نزیکەى (5ر6) هەڵوێستى خەیاڵی لەهەر (150) خولەک ئەنجام دەدات و وردە وردە ئەو ژمارەیەش زیاد دەکات .
خەیاڵی زانستى لەزۆربەى ووڵاتانى پێشکەوتووى ڕۆژئاوا بایەخى زۆرى پـێ دراوەو زۆربەى بوارەکانى ژیانى گرتۆتەوەو لەئەدەبی مـنداڵانیشدا ڕەنگى داوەتەوە ، بایەخدانى ئەوان بە ڕۆشنبیرى منداڵان یان بەدەزگایەکى ڕۆشنبیرى منداڵان هەندەى وەزارەتى بەرگرى ووڵاتێکى رۆژهەڵاتى دەبێت و هەندێ جاریش تۆژەران و ئەدیبانى گەورەى ووڵاتان کارى هاوبەشی بۆ دەکەن کەخزمەتى منداڵان بکات، بێ گوێدانە ئایدۆلۆژیاو سیاسەت و سنورى ووڵاتانیان، هەر لەو بوارەشدا واتە بوارى خەیاڵی زانستى منداڵان چەندان زاناو پسپۆڕى گەورە خۆیان تەرخان کردووە وەکو:
1- فەرید هوبل : خەیاڵی زانستى، زانایەکى فیزیایی و گەردونناسێکى بەرزى ئینگلتەڕایەو خاوەنى تیۆرییەکى ناسراوە لە دروست بونى گەردوون .
2- ئارسەر کۆستلەر: لە دەرونناسە پایە بەرزەکانى ئینگلتەڕایەو خاوەنى تیۆرێکە سەبارەت بەشیکردنەوەى سروشتى داهێنان …هتد.

سەرچاوەکان:-
1- ثقافە الاطفال – تالیف د . هادی نعمان الهیتی – الکویت 1988.
2- الخیال العلمی فی ادب الاگفال – د . نوری جعفر – مگابع پنیان 1985.
3- التربیە عن طریق الفن – هیربرزت – رید. الهیئە المێریە العامە للکتاب 1996.
4- تربیە الموهوبین والتطور التربوی – د . کمال ابو سماحە – دار الفرقان ، 1992

لەهاوپۆلی: ده‌روونناسی مناڵ

بۆچوونەکان

« دیمانه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ پسپۆری ده‌روونناسی کلینکیکی د. ڕوشدی جاف | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | ڕوونکردنه‌وه‌یه‌ک له‌ ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسیه‌وه‌ »

Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964

نوێترین ١٠ بابەت

هاوپۆلەکان

ئەرشیف

گەڕان لەماڵپەڕ

چوونه‌ژووره‌وه‌

دواهەمین ١٠ بۆچوون

دراوسێکان

ئه‌ده‌ب و خه‌یاڵی مناڵ

بۆچوونەکان