هەرزەکارى

نوێترین ١٠ بابەت

هاوپۆلەکان

ئەرشیف

گەڕان لەماڵپەڕ

چوونه‌ژووره‌وه‌

دواهەمین ١٠ بۆچوون

hawbir فه‌رمووی له‌ : نه‌خۆشیه‌ ده‌روونیه‌کان له‌نێوان شاردنه‌وه‌ و ڕاوێژکردندا
Rebwar فه‌رمووی له‌ : به‌ئاگابه‌ له‌و شتانه‌ی به‌خۆت ده‌ڵێیت .
Hawbir فه‌رمووی له‌ : ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی پاش 30 خولی یۆگا و چاودێری به‌ده‌ستهاتن
aramlaw فه‌رمووی له‌ : ئاگاداریه‌ک له‌ ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسییه‌وه‌
aramlaw فه‌رمووی له‌ : ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی پاش 30 خولی یۆگا و چاودێری به‌ده‌ستهاتن
hawbir فه‌رمووی له‌ : ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی پاش 30 خولی یۆگا و چاودێری به‌ده‌ستهاتن
Abdullah Tawfik فه‌رمووی له‌ : ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی پاش 30 خولی یۆگا و چاودێری به‌ده‌ستهاتن
FARHANG فه‌رمووی له‌ : ئاگاداریه‌ک له‌ ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسییه‌وه‌
shadan فه‌رمووی له‌ : که‌سێتی دووره‌په‌رێز
shadan فه‌رمووی له‌ : هۆکاره‌کانی توشبوونی مناڵ به‌ کێشه‌ ده‌روونیه‌کان

دراوسێکان

ئۆگه‌ست 13, 2007

هەرزەکارى ( المراهقە ):

وشەى هەرزەکارى لە بنچینەدا لە وشەى ( راهق ) ەوە هاتوە، ئەم وشەیەش وشەیەکى کۆنە لە زمانەوانیدا کە گەلێک مانا دەبەخشێت، کە وابەستەن بە تایبەتمەندیەکانى تاکەوە وەکو ( درۆ، بێئاگای، پەلەکردن، خێرایی لە بەگژدا چوندا، گێلى، نەزانى، شەڕەنگێزى ).

بەڵام هەرزەکارى لە دەرونزانیدا بە واتاى نزیکبونەوەى تاک دێت لە پێگەیشتنى جەستەیی و ژیرى و دەرونى کۆمەڵایەتى.

ماوەى هەرزەکارى:

هەتا وەکو ئێستا ڕێکەوتنێکى گشتى نیە لەسەر ماوەى و کاتى دەستپێکردنى قۆناغى هەرزەکارى، بەشێوەکى گشتى ئەم ماوەیە درێژ دەبێتەوە لە ( 12 – 20 )، چونە ناو قۆناغى هەرزەکارى بە پێى ڕەگەز دەگۆڕێت کچان زوتر پێدەنێنە ناو ئەم قۆناغەوە بە بەراورد بە کوڕان، هەروەک چۆن کچان لە لایەنى سۆزداریەوە زوتر پێدەگەن وەک لە کوڕان.

تۆژەرەکان کۆک نین لەسەر ماوەى دەستپێکو کۆتاییەکانى تەمەنى هەرزەکارى، بەڵام کۆکن لەسەر ئەوەى دەستپێکى هەرزەکارى هاوکاتە لەگەڵ تەمەنى باڵقبوندا، دیاریکردنى ئەم تەمەنەش بە 12 ساڵى دەسپێدەکات، کە ئەمەش بۆخۆى گریمانەییە، هەروەک چۆن ئاماژەمان پێکرد جیاوازى و دورى هەیە لە نێوان تەمەنى باڵقبونى کوڕان و کچان بەهەمان شێوە جیاوازیش هەیە لە نێوان شارستانیەتێک و یەکێکى تردا، وە پێگەى جوگرافى شوێنێک و شوێنێکیتردا، وە کاریگەرى جۆرى خواردن.

هەموو ئەو واقعانە دەبنە هۆى ڕودانى باڵقبون لەکاتێکى زودا.

جیاوازى نێوان باڵقبون و هەرزەکارى:

جیاوازى هەیە لە نێوان هەرزەکارى و باڵقبوندا، مەبەست لە باڵقبون گۆڕانکارییە جەستەیی و فیسۆلۆژییەکانە، وەکو پێگەشتن و تەواوبون لە ئەرکە سێکسیەکان لاى هەرزەکار، یاخود گەشەکردنى گلاندە سێکسیەکان وە تواناى تاک بۆ وەگەرخستنیان، بەڵام مەبەست لە هەرزەکارى ئاماژەیەکە بۆ پێگەیشتنێکى پلەبەندى لە ڕوى جەستەیی و ژیرى و دەرونى و کۆمەڵایەتى.

هەربۆیە باڵقبون تەنها یەک لایەنى هەرزەکارییە، ئەویش لایەنى جەستەیی و فیسیۆلۆژیەکەیە کە تەنها لەڕوى کاتەوە پێش هەرزەکارى دەکەوێت، کەواتە باڵقبون یەکێکە لە ئاماژە سەرەتاییەکانى چونە ناو قۆناغى هەرزەکاریەوە.

نیشــانەکانى بــاڵقبون:

دوو جۆر نیشانە هەن لە باڵقبوندا کەپێیان دەوترێت نیشانە یەکەمیەکان و نیشانە دوەمیەکان، نیشانە یەکەمیەکان بریتین لە:-

1- پێگەیشتنو گەورەبونى ئەندامى سێکسى.

2- دەسپێکردنى سوڕى مانگانە لاى کچان.

3- خەوبینینى سێکسى لاى کوڕان.

*نیشانە سێکسیە دوەمیەکان بریتین لە:-

1- گڕبونى دەنگ.

2- دەرکەوتنى موو لەهەندێک جێگاو ئەندامى جەستەدا.

3- گەورەبونى سنگ لاى کچان.

*- زیادبونى دەرهاوێشتە هۆڕمۆنیەکان:

1- زیادبونى چالاکى نوخامە گلاند ( وەکو ڕژێنە سێکسیەکان……..).

2- زیادبونى چالاکى گلاندى دەرەقى ( زیادبونى چالاکى جەستەیی ).

3- زیادبونى چالاکى گلاندە سێکسیەکان

ڕ- هۆڕمۆنى ئاندرۆجین ( گەشەکردنى ماسولکەو ئێسک ).

ب- هۆڕمۆنى ئەسترۆجین ( شێوەى ئێسک و چینە چەورییەکان ).

قۆناغەکانى هەرزەکارى:

ماوەو کاتى هەرزەکارى دەگۆڕێت لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ یەکێکیتر، لەهەندێ کۆمەڵگەدا ماوەى هەرزەکارى کورت خایەنە، وەلەهەندێکى تریاندا درێژخایەنە، هەر لەبەر ئەمەیە زاناکان هەستاون بەپۆڵێنکردنى هەرزەکارى بەسەر سێ قۆناغدا کە ئەمانەن:

1- قۆناغى سەرەتاکانى هەرزەکارى ( 11 – 14 ) ساڵى، کە دەناسرێتەوە بە گۆڕانکاریە بایلۆژیە زۆر خێراکان.

2- قۆناغى ناوەڕاستى هەرزەکارى ( 14 – 18 ) ساڵى، ئەو قۆناغەیە کە گۆڕانکاریە بایلۆژیەکانى تێدا تەواو دەبێت.

3- قۆناغى کۆتاییەکانى هەرزەکارى ( 18 – 21 ) ساڵى، لەم قۆناغەدا گەنج ( کوڕان، کچان ) وەکو مرۆڤێکى پێگەیشتو دەردەکەوێت لە ڕوخسارو مامەڵە کردنیدا.

لەم پۆلێنکردنەدا بۆمان ڕوندەبێتەوە کە قۆناغى هەرزەکارى زیاتر لە ( 10 )، ساڵ درێژە دەکێشێت لە ژیانى تاکدا کە ( 11 – 21 ) ساڵیە.

گرفت و کێشەکانى هەرزەکــار:

گرفت و کێشەى هەرزەکارى دەگۆرَێت لە تاکێکەوە بۆ تاکێکى تر، لە ژینگەیەکى جوگرافیەوە بۆ یە کێکى تر، لە بنەماڵیەکەوە بۆ یەکێکى تر، هەروەها دەگۆڕێت بە پێى چەشن و شێوەى ژیار و شارستانێتیەکان، ئەگەر تەماشاى کۆمەڵگە بەرایی و سەرەتاییەکان بکەین، قۆناغى هەرزەکارى لاى تاکەکانى زۆر جیاوازترە لە کۆمەڵگەى شارستانى، هەروەها ئەم جیاوازیەش جارێکیتر دەبینرێتەوە لە کۆمەڵگە مەدەنیەکاندا کە جیاوازە لە کۆمەڵگە گوند نشینەکاندا، بێگومان ئەو گرفتانەى دێنە پێش هەرزەکارى کە لە کۆمەڵگەیەکى داخراو پڕ لە کۆتو بەندو ڕێگر لەبەردەم چالاکیەکانى تاکدا زۆر جیاوازە، لەگرفتى ئەو هەرزەکارەى کە لە کۆمەڵگەیەکى ئازادو کراوەدا ژیان بەسەر دەبات و ڕێگەى کارو چالاکى و تێرکردنى پێداویستى و پاڵنەرە جۆراو جۆرەکانى بۆ دابینکراوە ، هەربۆیە قۆناغى هەرزەکارى قۆناغێکى سەربەخۆ نیە بەڵکو ئەم قۆناغە دەکەوێتە ژێر کاریگەرى شارەزاى قۆنەغەکانى پێشتر کە مندال پێیدا تێپەڕیوە، بۆیە نابێت ئەوە لەبیر بکەین کە گەشەکردن پڕۆسەیەکى بەردەوام و پێکەوە بەستراوە هەربۆیە جیاوازى نێوان قۆناغى منداڵى و هەرزەکارى تەنها جیاوازیە لە کاتدا، ئەوەى ئەو دوو قۆناغە لە یەکترى جیادەکاتەوە برتیە لە جیاوازى لە پێداویستى و پاڵنەرەکان، کە جیاوازە لە هەر یەک لە قۆناغەکاندا.

ئەوەى شایەنى باسە لەم قۆناغەدا ململانێى دەرونى ڕوبەڕوى هەرزەکار دەبێتەوە ئەویش بەهۆى ئەو گۆڕانکاریە بایلۆژى و جەستەیی و دەرونیانەوە دەبێت، کە لەم قۆناغەدا ڕودەدات، تاکى هەرزەکار لەڕوى جەستەییەوە هەست بەگەشەکردنێکى زۆر خێرا دەکات لە ئەندامەکانى جەستەیدا، کە دەبێتە هۆى دڵەڕاوکێى و پەشێوى بۆى، لەئەنجامدا هەست بە سستى تەمبەڵى و خاوبونەوە دەکات، ئەم خێراییە لەگەشەکردندا وا دەکات، هەرزەکار جموجۆڵى ناڕێک بێت کە لەگەڵ خۆیدا دڵتەنگى و پەژارەى و ئازاردێنێت بۆ هەرزەکارەکە، کە لە هۆکارەکانى تێناگات.

لەڕوى دەرونیشەوە هەرزەکار هەوڵدەدات بۆ ئازادى و هاتنەدەرەوە لە ژێر ڕکێف و دەسەڵاتى دایکو باوکو خێزانەکەى، هەوڵدەدات بۆسەربەخۆبن و پشت بەستن بەخود، و بنیاتنانى بەرپرسیارێتى کۆمەڵایەتى، لەهەمان کاتیشدا، ناتوانێت لە دایک و باوکیشى دوربکەویتەوە، چونکە سەرچاوەى ئاسایشو دڵنیایی و دەستکەوتنى لایەنى مادیشن بۆى، بۆیە تێنەگەشتنى خێزان و کەسوکارى هەرزەکار لەسروشتى ئەم قۆناغەو چۆنیەتى مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەفتارى هەرزەکاردا، دەرئەنجامى خراپى لێدەکەوێتەوە بۆ سەر دەرونى هەرزەکار، لەم قۆناغەدا هەرزەکار توشى لەتبون و پەرتبون و تێکچون لە هاوسەنگى دەرونى دەبێت، چونکە ئەگەر وەکو منداڵ مامەڵە بکات گەورەکان گاڵتەى پێدەکەن، وە بە پێچەوانەشەوە ڕاستە، بۆیە کۆو سەرجەمى ئەوهۆکارانە، توندى کێشەو گرفتەکانى هەرزەکار زیاد دەکات، بەپێی ئەو لێکۆڵینەوانەى کراون لەگەڵ دایک و باوکو هەرزەکار زۆربەى خێزان و دایکو باوکەکان، دەناڵێنن بەدەست ئەم قۆناغەوە، کەمنداڵەکانیان تێیدان ئەویش بەهۆى :-

1- ترسێکى زۆر لە هاوڕێیەتى کردنى کەسانى خراپ.

2- یاخى بون و بەرپەرچدانەوەى هەر جۆرە ئامۆژگارى و پێشنیارێک لەلایەن دایک و باوکەوە.

3- داواکردنى ئازادى و سەربەخۆى زیاد لە پێویست.

4- هەرزەکاران لە جیهانێکى تایبەتدا ژیان بەسەر دەبەن وە بەردەوام، هەوڵى جودا بونەوە دەدەن لە دایک و باوک بە چەند ڕێگەیەکى جیاواز.

*- دەرکەوتوترین کێشەو گرفتە ڕەفتاریەکان، لە ژیانى هەرزەکاردا ئەمانەن :

1- ململانێى ناوەکى ( الێراع الداخلى ):

هەرزەکار ئەناڵێنێت بە کۆمەڵێک ململانێى ناوەکیەوە لەوانە ململانێ لەنێوان سەربەخۆیی لە خێزا و پشت بەستن بەخود، ململانێ لە نێوان پاشکۆى مداڵێتى و داواکارى گەورەکان، ململانێ لە نێوان ئومێدو هیوا زۆرەکانى هەرزەکار و کەمى لە واقعدا، ململانێ لەنێوان ڕەمەکە ناوەکى ( غرائز الداخلیە )، و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان، ململانێ لە نێوان ئاین وەکو پڕانسیپێک کە فێرى بوە لە بچوکیداو، فەلسەفەى تایبەتى بۆ ژیان، ململانێى ڕۆشنبیرى ( پقافى )، لە نێوان نەوەى هەرزەکارو نەوەى ڕابردودا.

2- نامۆبون و یاخى بوون: هەرزەکار هەندێک جارگومانى ئەوە دەکات کە هیچ کام لە دایک و باوکى لێی تێناگەن، بۆیە هەوڵ دەدات بۆ بەرپەرچدانەوەى هەڵوێست و داواکارى و حەزەکانى دایک و باوکى، ئەمەش وەکو میکانیزمێک بەکاردەهێنێت بۆ جەختکردنەوە لەسەر خۆناساندن و تاکێتى خۆى، کە ئەمەش کۆتای دێت بەبەرەنگاربونەوەى دەسەڵاتى کەس و کار، لەبەر ئەوەى هەرزەکار واى دەبینێت هەر دەسەڵاتێکى سەروتر یاخود هەر ڕێنماییەک لەسەروخۆیەوە بێت، ئەبێتە هۆى بەلاواز تەماشاکردنى توانا ژیرییەکاى هەرزەکار، کە ئەو وا تەماشاى خۆى دەکات لەڕوى ناوەڕۆکەوە کەسێکى پێگەیشتوەو هاوسەنگى هەیە، بۆیە ڕەچاونەکردنى ئەوانەى کەباسکران لەلایەن دایک و باک و کەسوکارەوە دەبێتە هۆى دەرخستنى کۆمەڵێک ڕەفتارى یاخیبون و خۆبەگەورەزان و عینادى و دەمارگیرى و شەڕاگێزى لاى هەرزەکــار.

3-شـەرمـکردن و گـۆشــەگـیرى: نازهەڵگرتنى زۆرو لەهەمانکاتدا توندوتیژى زیادیش ئەبنە هۆى ئەوەى هەرزەکار بەردەوام پشت ببەستێت بەوانیتر لە چارەسەرکردنى کێشەکانى، کەسروشتى ئەم قۆناغە پێویست بەوە دەکات کە هەرزەکار سەربەخۆبێت لە خێزان و، پشت ببەستێت بەخودى خۆى، بۆیە ئەم حاڵەتە فشارو و توندى ململانێێ لا زیاددەکات، لەم بارەشدا گەنج هەوڵدەدات بۆ پاشەکشێکردنى لە جیهانى کۆمەڵایەتى و هەڵبژاردنى گۆشەگیرى و شەرمکردن و دورەپەرێزى.

4- ڕەفتارى بێزراو قێزەون : هەرزەکار بەردەوام حەزى لە بەدەستهێنانى ئارەزوە تایبەتیەکانى خۆیەتى، بەبێ گوێدان و لەبەرچاوگرتنى بەرژەوەندى گشتى بۆیە زۆر ئاساییە، هەندێ لە ڕەفتارەکانى ببنە مایەى بێزارکردنى خەڵکى وەکو ( قیژەقیژو هاوارکردن، جنێودان، دزیکردن، هێرشکردنە سەرمنداڵان، کێبڕکێکردن لەگەڵ گەورەکاندا، تێکدانو خراپکردنى سامان و موڵکى خەڵکى، خۆخەریکردن بەهەندێک کارى پڕوپوچەوە، خۆئاڵاندن بەکێشەو و گرفتەوە، گوێنەدان بە مۆڵەت وەرگرتن لە کاتى هەرپێداویستیەکدابێت، گرنگى نەدان بە هەستو سۆزى ئەوانیتر.

5- دەماگیرى و توڕەبون: زۆرجار هەرزەکار دەیەوێت داواکارى و پێداویستیەکانى لە ڕێگەى هێزو توندوتیژى زۆرو دەمارگیریەوە بەدەست بهێنێت، کەئەمەش دەبێتە هۆى بێزارکردى زۆرى چواردەورى، زۆربەى لێکۆڵینەوە زانستیەکان ئاماژە بەوە دەدەن، کەپەیوەندیەکى بەهێز هەیە لەنێوان هۆرمۆنە سێکسیەکان و کارلێکە ویژدانیەکان لاى هەرزەکار، بەمانایەکى تر هەتاوەکو ئاستى هۆرمۆنەکان بەرز بێت ئەبێتە هۆى کارلێکى ویژدانى جۆراوجۆر وەکو توڕەبون و دەمارگیرى لاى کوڕان، خەمۆکیش لاى کچان.

د. ئەحمەد مەجدوب، کە پسپۆڕە لەسەنتەرى نەتەوەیی بۆ توێژینەوە کۆمەڵایەتى و تاوانکارییەکان، دەڵێت لە دیارترین تایبەتمەندیەکانى قۆناغى هەرزەکارى ئەمانەن ( نقوم بون لەخەیاڵکردنەوەدا، خوێندنەوەى چیرۆکى سێکسى، ڕۆمانى پۆلیسى، چیرۆکى توندوتیژى و تاوان، زیندەخەون، خۆشەویستى لەیەکەم نیگاوە، دەستدانە کارى مەترسیدار، ئارەزوى لاسایکردنەوە.

6- یەکێکیتر لە گرنگترین ئەو گرفتانەى هەرزەکار پێوەى دەناڵنێت توشبونێتى بە نەخۆشیەکانى گەشەکردن وەکو ( کەمخوێنى، چەمانەوەى پشت، کورتبینى )، سەرجەمى ئەم گرفتانە دەگەڕێنەوە بۆ ئەو گەشەکردنە خێراو هەمە چەشنەى کە لەجەستەى هەرزەکاردا ڕودەدات، کەپێویستى بە خواردنى تەواو تەندروست هەیە، هەتاوەکو هاوکارى جەستە بکات بوگەشەَکردنى، بۆیە لەسەر خێزانەکان پێویستە هەڵبدەن لەپێناو دابینکردنى خۆراکى تەندروست و ژەمى باش لەڕوى چۆنێتیەوە بۆ هەرزەکار.

پسپۆڕانى دەرونزانى و بوارى کۆمەڵاتى و پەروەردەیی، ڕێکەوتون لەسەر بەشداریپێکردى هەرزەکار لە تاوتوێکردنى زانستیانەو ڕێکخراودا بۆچارەسەرکردنى کێشەکانیان ئەویش بە هۆى هەرزەکار کێشەکانى بخاتە ڕوو وەتاوتوێى بکات لەگەڵ گەورەکاندا، بەوپەڕى متمانەو ڕاشکاویەوە، لەگرنگترین ئەو ڕێگانەى

بەکاردەهێنێت لە چارەسەرکردنى کێشەکانى هەرزەکاردا برتین لەمانە:-

1- هاندانى چالاکى خۆشنودەگى بۆ هەرزەکار، ڕێکخستنى گەشت، بەشداریپێکردنیان لە چالاکیە مەیدانیەکاندا، هەروەها پێویستە ئاڕاستە بکرێن لەکارى دەستەجەمعیدا، وە بەشداریکردنیان لە پڕۆژە خزمەتگوزاریە گشتیەکان و خولە هاوینیەکاندا.

2- پێویستە دایکان و باوکان، ئەوە لەبەرچاوبگرن کە هەرزەکار لەزەمەنێکدا دەژى کە جیاوازە لەزەمەنى خۆیان بۆیە ناکرێت باوان حەزیان لەچیکرد ئەوەش بەسەر مندالەکانیاندا بسەپێنن، ئەمەش چ لە ڕوى ئایدۆلۆژیەوەبێت یان ئاینیەوەبێت یاخود لە جۆرى جلوبەرگەوەبێت یان لە خواردن و خواردنەوەوەبێت یان چێژ وەرگرتن لە هونەرو گۆرانى.

3- تێرکردن و پڕکردنەوەى پێداویستیەکانى هەرزەکار و پەراوێز نەخستنى ئاڕاستەکردنى بە شێوەیەکى ناڕاستەوخۆ و لێبوردەیی و سنگ فراوانى لەبەرامبەر هەندێک لە هەڵوێستى کۆمەڵایەتى نادروستدا، پێویستە هەرزەکار لە خێزاندا هەست بەخۆشەویستى و یەکسانى و ئاسایش و سەربەخۆیی خۆى بکات، بەدوربێت لە ترسى لێکترازان و هەڵوەشاندنەوەى خێزان، شکست هێنان لە خوێندن، ملکەچ پێکردن.

4- لەهەموى گرنگتر کەمکردنەوەى دەسەڵاتى دایک و باوکە بەسەر منداڵەکانیانەوە لەم قۆناغەدا، وە پێدانى متمانەیە بەشێوازێکى زۆر لەگەڵ چاودێریکردن و بەدواداچونى بە شێوەیەکى نهێنى.

5- فێرکردنى هەرزەکار بەبەرپرسیارێتى لەو شوێنەى کەتێیدا دەژى وە پارێزگاریکردن لەو شتانەى کە لەبەردەستیدان، وە بەکارهێنانیان لە ڕێگەى ئیشى باش و بەرهەمهێنەردا، دەرکردنى چەمکى مەترسیدارو هەڵە لە مێشکیدا، وە هاوڕێیەتیکردنى کەسانى نمونەیی وباش، فێرکردنى هەندێ ڕێگا بۆچارەسەرکردنى قەیران و ڕوبەڕوبونەوەى خەڵکانیتر بەشێوەیەکى دانایانە، دورلەتوندوتیژى، پاداشتکردنى لەکاتى باش و ئیجابیدا وە دورکەوتنەوە لەبەکارهێنانى ئەو زاراوانەى، دەبنە بێزارکردن و توڕەکردنى هەرزەکار.

6- ڕێگەدان بە هەرزەکار و فێرکردنى بۆ گوزارشتکردن لە بیرۆکەو حاڵەتە ویژدانى و سۆزداریەکانى خۆى، بۆ ئەوەى چارەسەرکردنى کێشەکانى هەرزەکار ئاکامێکى باش بەدەستەوە بدات، پێویستە ئاگاداربین لەبەکارنەهێنانى ئەم گوزارشتە نێگەتیڤانە: (تۆ شکست خواردویت، کەلە ڕەق، سەرسەرى، زماندرێژ، تۆقەت تێناگەیت، هەرگیز چاکنابیت، لەکۆڵمانبەرەوە…..هتد)، ئەم وشەو دەستەواژانە بەتەواوەتى هەرزکار بێتاقەت و بێئومێد دەکات، وە ئاڕاستەى کێشەو ماندوبونى زیاترى دەکات، بەدەر لەوەى گفتوگۆو ڕێگەچارەسەرەکان ئاکامى نابێت.

*. لێکۆڵینەوە زانستیەکان جەخت دەکەنە سەرئەوەى لە 80% کێشەکانى هەرزەکار بەهۆى ئەوەوەیە کەباوان دەیانەوێت منداڵەکانیان بارگاوى بکەن بەداب و نەریت و بیروبۆچونى کۆمەڵگەکەیان لێرەدا پێویستە، پەروەردەکاران دیالۆگ لەگەڵ کەسوکارى هەرزەکاردا بکەن، چونکە زۆر جار دایک و باوک لەحەزوئارەزو و پێداویستیە هەنوکەییەکانى هەرزەکارەکەى خۆی تێناگات و چارەسەریشى بۆ ناکرێت، ئاڕاستەو لێکۆڵینەوە هاوچەرخەکان پێ لەسەر ئەوە دادەگرن هونەرى گوێگرتن لەم قۆناغەدا بەشێکە لە کێشەکانى هەرزەکار، هەروەها پێویستەو گرنگیشە ڕایەڵەیەکى هاوڕێیانەو زمانێکى ناسک بەکار بهێرێت لەگەڵ هەرزەکاردا.

قوتابخانەى تایبەتى بۆ لێکۆڵینەوەى کۆمەڵایەتى لە وڵاتە یەکگرتوەکانى ئەمریکا هەستاوە بە لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ( 400) منداڵ لەسەرەتای تەمەنى باخچەى ساوایانەوە هەتا وەکو تەمەنى ( 24 ) ساڵى، ئەویش لەسەر بنچینەى چاوپێکەوتنى ناوبەناو و جیاواز لە تەمەنەکانى ( 5، 9، 15، 18، 21 )، ساڵى ئەو هەرزەکارانەى کە لە خێزانێکى پتەو پێکەوە بەستراودا کە تاکەکانى پێکەوە بڕیار دەردەکەن وە لەدانشتنە خێزانیەکاندا خۆشەویستى ئاڵوگۆڕ دەکرێت گرنگى بەیەکترى دەدەن، ئەم جۆرە خێزانانە کەمتر دەکەونە ژێر فشارەوە بە چاوێکى پۆزەتیڤەوە سەیرى ژیان دەکەن، وە ئەمانە زیاتر توانیان هەیە لە چارەسەرکردن و ڕوبەڕونەوەى کێشەکاندا، بەپێچەوانەشەوە ئەو خێزانانەى ئەو مەرجانەى سەرەوەیان تێدا نەبێت زیاتر نیشانەکانى خەمۆکى و فشاری دەرونیان تێدا بەدەر دەکەوێت.

چۆنێتى مامەڵەکــــردن لەگەڵ هەرزەکاراندا بۆ ( ڕابـەر، بــاوان، مـامۆستایان ) -*

هەرزەکارى یەکێکە لە قۆناغە گرنگەکانى ژیانى مرۆڤ، ئەم زاراوەیە واتاى ژیانى نێوان کۆتاییەکانى منداڵى و سەرەتاکانى پێگەیشتن بۆیە تاک لێرەدا هەوڵدەدات، بۆ سەربەخۆبون، هەندێک لە زانایان ئەم قۆناغە دادەنێن بە لەدایک بوى ژیانێکى نوێ، یان گەردەلول، یاخود قۆناغى قەیرانى دەرونى، لەبەر ئەوەى یەکێکە لە قۆناغە ناسکەکانى تەمەنى مرۆڤ، کەئەویش ماوەى باڵقبونە، ئەم قۆناغە بەپێی کارتێکەرە کۆمەڵایەتى و ژیارى و جوگرافى و کەلتورى و ڕەگەزى دەگۆڕێت، بۆ نمونە کچان زوتر دەچە ئەم قۆناغەوە وەک لە کوڕان هەروەها ئەوتاکانەى لە ناوچە گەرمەکاندان زوتر دەچنە قۆناغى هەرزەکاریەوە وەک لە ناوچە ساردەکان.

هەرزەکارى لە کۆمەڵگە مەدەنیەکاندا شێوازى جۆراو جۆرى هەیە بە پێى ئەو ژینگەیەى کە هەرزەکارى تێدا دەژى لەوانە:

1- هەرزەکارى سروشتى و خۆگونجێنەرو بێ کێشەو گرفت.

2- هەرزەکارى کشاوە، لەکۆمەڵگەو خێزان و هەڵبژاردنى گۆشەگیرى تەنیایی و تێڕامان لە کێشەکانى خۆى.

3- هەرزەکارى شەڕانگێزو یاخى بو بەرامبەر بە خودو، تاکەکانى خێزان و قوتابخانە.

4- هەرزەکارى لادەر ( منحرف )، کەئەمەش لە چەند ڕەفتارێکى لادەرانەدا خۆیان نیشان دەدەن وەکو بەکارهێنانى مادە بێهۆشکەرەکان، دزیکردن، پوکانەوەو کاڵبونەوەى ئاکار.

ڕوخسارو تایبەتمەندیەکانى گەشەى هەرزەکارى بە شێوەیەکى گشتى

1- گەشەکردنى جەستەیی- فیسیۆلۆژى- جوڵەى: قۆناغى هەرزەکارى جیادەکرێتەوە بە کۆمەڵێک گۆڕانکارى جەستەیی خێرا، بەتایبەت لە سێ ساڵى یەکەمیدا بەهۆى زۆرى ڕژێنى هۆڕمۆنى گەشەکردن، وە لەگرنگترین ڕوخسارەکانى گەشەى جەستەیی درێژبونێکى بەرچاوە لە باڵادا، زیادبونى کێش، ئەمەش لەدەرئەنجامى گەشەیە لە شانەکانى ئێسکو و ماسولکەکانى، وە زۆربونى چەورى بەتایبەت لاى کچان، هەروەها گەشەکردنى پەیکەرى مرۆڤ بە شێوەیەکى گشتى، لە ڕوخسارەکانى گەشەکردنى فیسیۆلۆژى بریتین لە گەشەکردنى قەوارەى دڵ، گەشەکردنى گەدەو گەورەبونى، کەئەمەش بەڵگەیە بۆ ئەوەى هەرزەکار تواناى وەرگرتنى خواردنى هەیە بەشێوەیەکى زیاتر، بەهۆى ئەو گەشەکردنە خێرایەیی کە ڕودەدات، وزەى زیادى لێدەبات.

گەشەکردنى جەستەیی- فیسیۆلۆجى، جێماوى دەرونى لەسەر هەرزەکار بەجێدەهێڵێت، بۆیە پێویستە لەسەر پەروەردەکاران و دایکان و باوکان ئەمانە لەبەرچاو بگرن، گۆڕانکاریە جەستەییە سێکسیەکان ڕۆڵێکى بەرچاویان هەیە لە تێگەشتنى هەرزەکاریدا، بۆ نمونە کچان وەڵامدانەوەیان بۆ ئەم گۆڕانکارییە جەستەییانە دوفاقیە، لەلایەکەوە شانازى بە کچێتى خۆیەوە دەکات، لەلایەکیشەوە شەرمەزارە لە دەرئەنجامى ئەو گۆڕانکاریانە، وە هەست بە دڵەڕاوکێ و ماندوبون دەکات بە تایبەت لەکاتى سوڕى مانگانەدا، بەڵام لە ڕووى گەشەکردنى جوڵەییەوە هەرزەکار سست و بێتاقەت و ماندو بەدەردەکەوێت، زۆر جار جوڵەکانى هەرزەکار هاڕمۆنیەت و گونجان و وردى پێوە دیارنیە وەکو، خۆپێداکێشان و بەرکەوتنى کەلوپەلى ناوماڵ، یاخود کەوتنە خوارەوەى شتومەک لە دەستى، هەموو ئەمانە دەگەڕێنەوە بۆ نەبونى هاوسەنگى.

2- گەشەکردنى ژیرى: گەشەکردنى زیرەکى گشتى و زیادبونى توانا لە پڕۆسێسە ژیریە باڵاکاندا، وەکو بیرکردنەوە، وەبیرهێنانەوە، بەندن لەسەر تێگەیشتن و هەڵێنجان (استنتاج )، و فێربونو خەیاڵکردنەوە، هەرزەکار لەم قۆناغەدا توانستە ژیریەکانى وەکو ماتماتیک زیاد دەکات، توانای مامەڵکردنى هەیە لەگەڵ ژمارەو زمانەوانى و وردى لە گوزارشت کردن، و توانى میکانیکى و هونەرى و داهێنانى لا بەدەردەکەوێت، وەکو چالاکى و بەرهەمێکى عەقڵى، بەدەرلەمانە هەرزەکار چەمکە ئەبستراکت و ڕوت و واتایەکانیشى لا گەشە دەکات وەکو چەمکى ( ڕاستى، یەکسانى، شکۆمەندى، خیانەت )، تەنانەت لەسەر ئاستى خەیاڵکردنەوەش هەرزەکار لە هەست پێکراوەکانەوە دەچێت بۆ هەست پێنەکراوەکان.

3- گەشەکردنى هەڵچونى: هەرزەکار توشى غەمگینیەکى توند دەبێت، کاتێک توشى شکست دەبێت، زۆر جار هەرزەکار لەم قۆناغەدا توشى توندى هەڵچونى دەبێت، وەکو هاوارکردن و جنێودان بە خەڵکى تر، پەلاماردنى خەڵکیتر، ئەگەر سەیارەى پێبو بە خێرایی دەڕوات تاوەکو بەهێزى و تواناى خۆى بە ئەوانى تر پیشان بدات، وە هەندک جار دەترسێت یاخود دەستەوەستاوە بەرامبەر هەندێک هەڵوێستى ئاڵوز، زۆرجار هەرزەکار هەستیارە بەرامبەر ڕەخنە، بەتایبەت ڕەخنەى گەورەکان، تەنانەت ئەگەر ئەو ڕەخنانە دروست و ڕاستیشبن، هەرەها هەرزەکار لە هەڵچونێکەوە بەخێراى دەچێتە سەر هەڵچونێکى تر، بۆنمونە لە پێکەنینەوە ئەچێتە سەر غەمگینى، لەگەشبینیەوە دەچێتە سەر ڕەشنینى، یاخود لە گریانەوە بۆ پێکەنین، هەندێک جار تێکەڵاوى دەوروبەر دەبێت، هەندێک جاریش گۆشەگیرە، هەموو ئەمانەش بەڵگەن بۆ پێنەگەیشتنى لایەنى هەڵچونى بەتەواوەتى.

4- گەشەکردى کۆمەڵایەتى: هەرزەکار چوارچێوەى کۆمەڵایەتى فراوان دەبێت و برادەرو هاوڕێی زۆرتر دەبێت، وەسەردانى یانەى ڕۆشنبیری، وەرزش ….هتد دەکات، وەهەوڵ دەدات دانبنرێت بە تاکێتى و کەسایەتیدا، وە دورکەوتنەوە لەوەى کە لەناو کۆمەڵێکى زۆردا بتوێتەوەو دیارنەمێنێت، هەرەوها شارەزاى پەیدا دەکات لە کۆنتڕۆڵکردنى خەڵکیدا.

5- گەشەکردنى ئاکارى: لەگەڵ فراوان بون و زیادبونى گەشەدا، شارەزاى هەرزەکاریش دەچێتە پێش، هەندێک چەمک لاى گەشە دەکات وەکو ( چاکە- خراپە ) ( خێر- شەڕ )…..، لێرەوە هەرزەکار لە توانایدایە چاکتر مامەڵ بکات لەگەڵ هەڵوێستە تازەکاندا، ئەو هۆکارانەى دەبنە بەر بەست لەبەردەم گەشەى ئاکاریدا لەم قۆناغەدا بریتیە لە چاوپۆشیکردن لەهەندێک ڕەفتارى نا ئاکارى وەک ( غەشکردن، لادان، خراپبون(الفساد )

بەدوایدا سزانەدرێت، هۆکارەکانى ڕاگەیاندن، یەکێکە لەبەرپرسیارترین دەزگاکان لەبەرز ڕاگرتنى ئاکارى هەرزەکاران.

6- گەشەکردنى کەسێتى: یەکێک لەهەرە خاڵە جەوهەریە گرنگەکان لەگەشەکردنى کەسێتیدا بریتیە لە دەستنیشانکردنى شوناس، ئەمەش تەنها کارێکى تاکى نیە، بەڵکو ئاڵۆزو پێکداچوە، چونکە چەشنەکانى پێکهێنانى کەسێتى دەگوڕێت لەنێوان گەجان و کۆمەڵەکایاندا، بەهۆى کاریگەرى کۆمەڵایەتى و فشارى ڕۆشنبیرى گشتى و لاوەکى، بۆیە ئەگەر هاتو ئەو کۆمەڵگەیەیی هەرزەکارى تێدا دەژی سادە بوو، ئەوا پێکهێنەرى کەسێتى هەرزەکار سادە دەبێت، بەڵام لەکۆمەڵگە ئاڵۆزو پێکداچوەکان بابەتى کەسێتى زۆر زیاتر ئاڵۆزە.

تاک دەگەرێت بەدواى ڕۆڵى کەسێتى و کۆمەڵایەتى و پیشەییدا، کە کۆمەڵگە چاوەڕێیەتى و ڕەزامەندى لەسەرى داوە.

نوسن و وەرگێڕانى : لانە محمد

مامۆستاى سایکۆلۆژیا لە پەیمانگەى مەڵبەندى مامۆستایانى سلێمانى

سەرچاوەکان

1-http://www.roro44.com/healths/healths-110-2647-0.html

2-http://www.7nona.com/osra/184.html

3-http://saaid.net/tarbiah/107.htm

4-http://www.dafatir.com/vb/showthread.php?p=4656

5-http://www.iraqcenter.net/vb/printthread.php?t=9858

6-http://www.annabaa.org/nbaa70/azzmha.htm

لەهاوپۆلی: ده‌روونناسی هه‌رزه‌كاری

بۆچوونەکان

« دیمانه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ پسپۆر له‌ بواری گه‌شه‌كردنی مرۆیی خاتوو ( ڕوخۆش غه‌ریب ) | گەڕانەوە بۆ سەرەتا | ماددە هۆشبەرەکان كوردستان له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌نفالی سپیدا(بەشی دووەم) »

Mallperrî Derunnasy portal by WordPress
سەرنوسەر و بەرپرسی ماڵپەڕ : سامان سیوەیلی
7206 363 770 00964