زۆرینه‌ی خه‌ڵکی، ئه‌وانه‌ی له‌بارێکی ته‌ندروستی و ده‌رووندروستی ئاساییدان له‌نێوان (6-8) کاژێردا ده‌خه‌ون له‌ ڕۆژێکدا، جگه‌ له‌هه‌ندێ حاڵه‌تی کتوپڕ یان بوونی هه‌ندێ فاکته‌ری وه‌ک (نه‌خۆشیی یان ئه‌نجامدانی گه‌شت یان ڕوودانی ڕووداوێک) که‌ ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌رزی و نزمی به‌سه‌ر ماوه‌ی خه‌وتنیاندا بێت، به‌م که‌سانه‌ ده‌گوترێت خاوه‌ن خه‌وی مامناوه‌ند، بۆ کورتکردنه‌وه‌ به‌ (خ.خ.م) ناویان ده‌به‌ین. له‌کاتێکدا ئه‌مه‌ تێکڕای ماوه‌ی خه‌و بێت بۆ زۆرینه‌ی خه‌ڵکی، به‌ڵام که‌سانێک هه‌ن که‌ له‌و ماوه‌یه‌ی نووستنه‌ لاده‌ده‌ن، جا یان که‌متر ده‌خه‌ون له‌و ماوه‌ی نووستنه‌ و ماوه‌ی خه‌وتنیان ‌ (6) کاژێر یان (5) کاژێر یان هه‌تا نزمترین ئاستی ئاسایی نووستن که‌ (4) کاژێره‌، ده‌خه‌ون، که‌ به‌م که‌سانه‌ ده‌گوترێت خاوه‌ن خه‌وی کورت، بۆ کورتکردنه‌وه‌ به‌ (خ.خ.ک) ناویان ده‌به‌ین. یاخود به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زیاتر له‌و ماوه‌یه‌ ده‌خه‌ون (9) کاژێر یان (10) کاژێر یاخود هه‌تا به‌رزترین ئاستی ئاسایی که‌ (10) کاژێر و (30) خوله‌که‌، ده‌خه‌ون، به‌م که‌سانه‌ش ده‌گوترێت خاوه‌ن خه‌وی درێژ، بۆ کورتکردنه‌وه‌ به‌ (خ.خ.د) ناویان ده‌به‌ین.
کاتێک که‌ ده‌ڵێین نزمترین ئاستی ئاسایی ماوه‌ی خه‌و یان به‌رزترین ئاستی ئاسایی خه‌و، مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ که‌ که‌متر له‌و ئاسته‌ یان زیاتر له‌و ئاسته‌ به‌ تێکچوونی خه‌و داده‌نرێت و خاوه‌نه‌که‌ی دووچاری چه‌ندین گرفتی ته‌ندروستی و ده‌رووندروستی ده‌بێت، هه‌رچه‌نده‌ ڕێکه‌وتووه‌ که‌سانێک هه‌بن ڕه‌نگه‌ ماوه‌ی که‌متر یان زیاتر له‌و نزمترین و به‌رزترین ئاسته‌ ئاساییانه‌ بخه‌ون و ژیانی ئاسایی خۆشیان به‌سه‌ربه‌رن و هیچ گرفتێکی ته‌ندروستیشیان بۆ پێش نه‌هاتبێت، به‌ڵام ئه‌م حاڵه‌تانه‌ ده‌گمه‌نن.
به‌مه‌به‌ستی ده‌رخستنی جیاوازییه‌کانی نێوان که‌سانی (خ.خ.ک) و (خ.خ.ک) و (خ.خ.د)، چه‌ندین توێژینه‌وه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌ که‌ تیایاندا تێبینی چه‌ندین لایه‌نی ژیانی ئه‌و که‌سانه‌ کراوه‌ که‌ کراونه‌ته‌ سامپڵی توێژینه‌وه‌کان، له‌وانه‌: باری جه‌سته‌یی، ئه‌نجامی پشکنینه‌ تاقیگه‌ییه‌کان، فه‌رمانه‌کانی ڕژێنی ده‌ره‌قی (ثایرۆیده‌ ڕژێن – (Thyroid Gland، کاردانه‌وه‌ی ده‌روونی و ڕه‌فتاری، چالاکبوون له‌ کارکردندا و …تد.
بۆ نموونه‌ یه‌کێک له‌و توێژینه‌وانه‌ی که‌ له‌سه‌ر گروپ ئه‌نجامدراوه‌، گروپێک له‌ که‌سانی (خ.خ.ک) و گروپێک له‌ که‌سانی (خ.خ.م) و گروپێک له‌ که‌سانی (خ.خ.د)، ده‌رئه‌نجامه‌کان به‌مجۆره‌ بووه‌:
1- ئه‌و گروپه‌ی ناسراون به‌ (خ.خ.د) که‌ له‌ (10 کاژێر و 30) خوله‌ک زیاتر ده‌خه‌ون، له‌ هه‌ردوو گروپه‌که‌ی تر زیاتر ئه‌م نیشانه‌ و حاڵه‌تانه‌یان هه‌بووه‌: (توڕه‌یی، دڵه‌ڕاوکێ، تێکچوونی مه‌زاژ، گۆشه‌گیری)، هه‌روه‌ها که‌سانی (خ.خ.د) له‌هه‌ردوو گروپه‌که‌ی تر که‌متر کۆمه‌ڵایه‌تین و که‌متر لێبورده‌ و که‌متر نه‌رمییان هه‌بووه‌ له‌ مامه‌ڵه‌کردنیاندا له‌گه‌ڵ که‌سانی تردا.
2- ئه‌و گروپه‌ی که‌ پێکهاتوون له‌ که‌سانی (خ.خ.ک) که‌ له‌ (6) کاژێر که‌متر ده‌خه‌ون، زیاتر له‌هه‌ردوو گروپه‌که‌ی تر چالاکتر و خاوه‌ن وزه‌ بوون، زیاتر کۆمه‌ڵایه‌تین و نه‌رمترن له‌ مامه‌ڵه‌کردندا له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر، زیاتر ڕه‌زامه‌ندن له‌ خودی خۆیان و له‌ ژیان، هه‌روه‌ها به‌شێوه‌یه‌کی گشتی که‌متر کێشه‌ی ده‌روونییان هه‌یه‌ و توانایان زیاتره‌ بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانیان و ده‌ربازبوون له‌ ته‌نگژه‌کانیان.
3- ئه‌و گروپه‌ی که‌ پێکهاتوون له‌ که‌سانی (خ.خ.د)، زیاتر وه‌ک که‌سانی خاوه‌ن جه‌نجاڵی و دڵه‌ڕاوکێ ده‌رده‌که‌ون، زیاتر ده‌چنه‌ ژێر بیرکردنه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ژیانی تایبه‌تی خۆیان و خه‌ڵکی تر، زوو زوو ده‌که‌ونه‌ باری ناجێگیر و نه‌گونجان له‌گه‌ڵ ئه‌و باره‌ی تێیدا ده‌ژین، وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌موو ڕۆژێک پێویستییان به‌ سه‌رله‌نوێ پرۆگرامکردنه‌وه‌ی ژیانیان هه‌بێت. به‌ڵام که‌سانی (خ.خ.ک) به‌پێچه‌وانه‌ی که‌سانی (خ.خ.د) واده‌رده‌که‌ون که‌ ژیانیان پرۆگرامکراو بێت.
به‌گشتی هه‌ندێ که‌س به‌تایبه‌تی ئه‌و که‌سانه‌ی به‌به‌رده‌وامی له‌ده‌ست دڵه‌ڕاوکێ و جه‌نجاڵی ده‌ناڵێنن پێویستییان به‌ ماوه‌ی درێژتری خه‌و ده‌بێت له‌ناو ئه‌و ماوه‌یه‌ی که‌ ده‌خه‌ون پێویستییان زیاتر به‌ ماوه‌ی خه‌وی خه‌وندار (ئه‌و ماوه‌یه‌ی که‌ خه‌ونی تێدا ده‌بینرێت) ده‌بێت.
توێژینه‌وه‌ی تریش له‌مبواره‌دا ئه‌نجامدراوه‌ به‌ڵام جیاوازی ئاشکرایان بۆ ده‌رنه‌که‌وتووه‌ له‌نێوان ئه‌م گروپانه‌دا، یاخود ئه‌و جیاوازییانه‌ی بۆیان ده‌رکه‌وتووه‌ ته‌نها له‌نێوان ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌ته‌واوی که‌م ده‌خه‌ون له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سانه‌ی به‌ته‌واوی زۆر ده‌خه‌ون، بووه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌گه‌ر به‌گشتی قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌نجامی زۆرینه‌ی توێژینه‌وه‌کان بکرێت که‌ له‌مبواره‌دا ئه‌نجامدراون، ئه‌وا ده‌رده‌که‌وێت که‌ جیاوازییه‌کی زۆر هه‌یه‌ له‌نێوان که‌سانی (خ.خ.ک) و که‌سانی (خ.خ.د)، ئه‌گه‌رچی به‌راورد کردن له‌نێوان ئه‌م دوو پۆله‌ له‌ مرۆڤه‌کان مانای جیاوازییه‌کی ڕیشه‌یی نییه‌ له‌لایه‌نی ته‌ندروستی گشتی که‌سه‌کانه‌وه‌ له‌ڕووی جه‌سته‌یی و ده‌روونییه‌وه‌، یاخود له‌ڕووی توانسته‌ ژیرییه‌کانیانه‌وه‌، یان له‌ڕووی به‌رهه‌م و کار ڕاپه‌ڕاندنه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا ئه‌م جیاوازییانه‌ وه‌ک نیشانه‌ ئاماژه‌گه‌لێکن بۆ که‌سێتی تاک و باره‌ ده‌روونییه‌که‌ی و ژیانه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ی و شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی کاروباره‌کانی ژیانی.
گرنگترین ئه‌و جیاوازییانه‌ی له‌ ده‌رئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ به‌راوردکارییه‌کان ده‌ستکه‌وتوون له‌نێوان که‌سانی (خ.خ.ک) و که‌سانی (خ.خ.د) له‌ (23) خاڵدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ وه‌ک له‌م خشته‌یه‌دا ده‌رده‌که‌وێت:

که‌سانی خاوه‌ن خه‌وی کورت
(خ.خ.ک)
1- تێکڕای کاتی خه‌ویان (5-6) کاژێره‌ و نزمترین ئاست (4) کاژێره‌
2- ماوه‌ی خه‌وی خه‌وندار کورتره‌
3- تێکڕای که‌وتنه‌ ماوه‌ی خه‌وی خه‌وندار له‌کاتی خه‌ودا (1.7) جار
4- ئه‌م نیشانانه‌ که‌متر ده‌رده‌که‌ون
5- که‌متر گۆشه‌گیر و زیاتر کراوه‌ و کۆمه‌ڵایه‌تین
6- زیاتر به‌رگه‌ی که‌مکردنه‌وه‌ی ماوه‌ی خه‌وتنیان ده‌گرن
7- چالاکترن
8- زیاتر توندوتیژ و شه‌ڕه‌گێزترن
9- هیوایان زیاتره‌
10- زیاتر کۆمه‌ڵایه‌تین
11- زیاتر به‌رگه‌ی ماندوێتی ده‌گرن
12- زیاتر نه‌رمن له‌ مامه‌ڵه‌کردنه‌کانیاندا
13- که‌متر خه‌مۆکن
14- بڕوایان به‌خۆیان زۆره‌
15- هێمنییان که‌متره‌
16- ژانکۆی ده‌روونییان که‌متره‌
17- زۆر کۆڵ به‌ ژیان و کاروباره‌کانیانه‌وه‌ هه‌ڵناگرن
18- زیاتر ئاڵوگۆڕی ئیش ده‌که‌ن
19- زیاتر له‌گه‌ڵ (باو)دان
20- زیاتر ده‌ستله‌ملانی ژیانن
21- سکاڵایان که‌متره‌ له‌ده‌ست ئازار
22- زیاتر جێگیرن له‌سه‌ر پرۆگرامی ژیانیان
23- که‌متر په‌نا بۆ درۆ کردن ده‌به‌ن

که‌سانی خاوه‌ن خه‌وی درێژ
(خ.خ.د)
1- تێکڕای کاتی خه‌و (7 – 9) کاژێر و به‌رزترین ئاست (8 – 11) کاژێر
2- ماوه‌ی خه‌وی خه‌وندار درێژتره‌
3- تێکڕای که‌وتنه‌ ماوه‌ی خه‌وی خه‌وندار له‌کاتی خه‌ودا (2،8) جار
4- زیاتر توڕه‌ و دڵه‌ڕاوکێیان هه‌یه‌ و مه‌زاژیان نائاسایی و خه‌مۆکن
5- زیاتر گۆشه‌گیر و که‌متر کراوه‌ و که‌متر کۆمه‌ڵایه‌تین
6- که‌متر به‌رگه‌ی که‌مکردنه‌وه‌ی ماوه‌ی خه‌وتنیان ده‌گرن
7- ئاستی چالاکییان که‌متره‌
8- که‌متر شه‌ڕنگێزن
9- که‌متر هیوایان هه‌یه‌
10- که‌متر کۆمه‌ڵایه‌تین
11- که‌متر به‌رگه‌ی ماندوێتی ده‌گرن
12- نه‌رمییان که‌مه‌ له‌ مامه‌ڵه‌کردنه‌کانیاندا
13- زیاتر خه‌مۆکن
14- بڕوایان به‌خۆیان که‌مه‌
15- هێمنییان زیاتره‌
16- ژانکۆی ده‌روونییان زیاتره‌ (مه‌رج نییه‌ نه‌خۆشی ده‌روونی بێت)، وه‌کو دڵه‌ڕاوکێ و کێشه‌ی سێکسیی
17- زیاتر کۆڵ به‌ ژیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرن (مامه‌ خه‌مه‌ن) و زیاتر بیر له‌ کێشه‌ تایبه‌تییه‌کان و کێشه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌که‌نه‌وه‌
18- زیاتر پابه‌ندن به‌ کاره‌کانیانه‌وه‌
19- ئاره‌زوو و ئاڕاسته‌ و بۆچوونه‌کانیان نه‌گونجاوه‌ له‌گه‌ڵ ئاره‌زوو و ئاڕاسته‌ باوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ و به‌شێوه‌یه‌کی زۆر ڕه‌خنه‌ ده‌گرن له‌ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی
20- به‌گشتی پابه‌ندبوونیان که‌متره‌ له‌ژیاندا
21- زۆر سکاڵا ده‌که‌ن له‌ده‌ست ئازار
22- به‌به‌رده‌وامی له‌ گۆڕینی ئاڕاسته‌ و ڕێڕه‌وی ژیانیاندان
23- زیاتر په‌نا بۆ درۆ کردن ده‌به‌ن

ئه‌م به‌راوردکردنه‌ی نێوان ئه‌م دوو پۆله‌ له‌ خاوه‌ن خه‌وی جیاواز له‌ڕووی ماوه‌ی نووستنه‌وه‌، ده‌رخه‌ری کۆمه‌ڵێک جیاوازییه‌ له‌نێوان ئه‌م دوو پۆله‌دا، که‌ به‌گشتی ده‌توانین بڵێین: که‌سانی خاوه‌ن خه‌وی کورت زیاتر چالاکتر و کاریگه‌رتر و به‌ئومێدترن بۆ ژیان، زیاتر توانای بڕیاردانیان هه‌یه‌ و زۆرتر له‌خۆیان و ژیانیان ڕازین و زیاتر کۆمه‌ڵایه‌تین، که‌سانی به‌پرته‌ و بۆڵه‌ و سکاڵای به‌رده‌وام نین به‌رامبه‌ر ژیان و گوزه‌رانیان و ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵگه‌ و دنیاش، بیروڕا کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌کانیان زیاتر ته‌بایه‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌وشی باوی ناو کۆمه‌ڵگه‌کانیان، زیاتر کراوه‌ن و که‌متر گۆشگیرن، که‌متر دڵه‌ڕاوکێ و په‌شێوی ده‌روونییان هه‌یه‌، به‌رده‌وام خۆیان به‌ چالاکییه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌که‌ن.
ئه‌م خه‌سڵه‌تانه‌ی که‌سانی خاوه‌ن خه‌وی کورت زیاتر له‌گه‌ڵ خه‌سڵه‌ته‌کانی که‌سێتی ئاسایی و ژیانی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی باشتر و به‌رهه‌مهێنانی زیاتردا یه‌کده‌گرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش نه‌ک ته‌نها له‌چاو خه‌سڵه‌ته‌کانی که‌سانی خاوه‌ن خه‌وی درێژدا، به‌ڵکو له‌چاو خه‌سڵه‌ته‌کانی که‌سانی خاوه‌ن خه‌وی مامناوه‌ندیشدا که‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵک ده‌گرێته‌وه‌. که‌واته‌ ئه‌م به‌ڵگانه‌ ده‌بنه‌ پاڵپشت بۆ ئه‌و بۆچوونانه‌ی پێیان وایه‌ که‌ خه‌و به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ پێویست نییه‌ بۆ ژیان وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌ندێ که‌س بیری لێده‌که‌نه‌وه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌و که‌سانه‌ی زۆر ده‌خه‌ون، چونکه‌ خه‌وی درێژ زۆرجار په‌یوه‌ندی به‌ ژیانێکی ئاڵۆز و پڕ مه‌ینه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌، ژیانێک که‌ پریه‌تی له‌ ململانێ و زۆر ئاڵوگۆڕکردن له‌ بارێکه‌وه‌ بۆ بارێکی تر، بۆیه‌ ئه‌مجۆره‌ که‌سانه‌ به‌رده‌وام پێویستییان به‌ پرۆگرامکردنه‌وه‌ی ژیانیان ده‌بێت.

ئێمەی مرۆڤ ٤٠ % کاتی ژیانمان بۆ خەو تەرخان دەکەین. لەگەڵ ئەوەشدا کە لێکۆڵینەوە بەردەوامە تا ێستا نەزانراوە بۆچی ئەخەوین و بۆ پێوستمان بە خەوە. تێۆریەک ئەڵێ کە خەو پێویستە بۆ مرۆڤ تاوەکو لە ڕێگەیەوە مرۆڤ خۆی شەحن بکاتەوە. لە هەمان کاتدا لێکۆڵینەوەی تازە ئەو تێۆریەی سەلماندوە لە ڕێگەی ئەو کاریگەرە ئاڵۆزەی لە بەینی ماددە کیمیاییەکانی مێشک و سیستەمی ێندوکتوریندا ( ئەو سیستەمەیە کە لە ڕێگەی هۆرمۆنەوە زانیاریەکان بەناو لەشدا بڵاو ئەکاتەوە بە پێچەوانەی درکەپەتکەوە (جیهازی عەسەبی ناوەندی)و سیستەمی بەرگری لەشدا ڕوو ئەدات.
ئەمانە ئەبنە هۆی بەرهەمهێنانی هۆرمۆنی گەشەکردن بەناوی سوماتوتروپین کە زۆر گرینگە بۆ بۆ پرۆتێین و دروست بونەوەی خانە . زۆری ئەم پروتیینە لە کاتی خەودا دروست ئەبێ لە بەر ئەوەیە کە لە کەتی خەودا زیاتر برینەکان ساڕێژ ئەبێت.
لێکۆڵینەوە زۆر کراوە لەسەر ئەوەی کە ئایا بێخەوی کاریگەری خراپی هەیە لەسەر تاک، چونکە زۆر کەس هەن لەتەمەنە جیاوازەکاندا کەم خەویان لەشەوو ڕۆژێکدا ئەگاتە نیو کاتژمێر. ئەم لێکۆلینەوانە دەریان خستووە کە کەم خەوی کاراییەکی نەگەتعڤ ناگەیەنێ بە جەستە بەو مەرجەی کە لە ماوەیەکی درێژخایەن نەبێت، بەڵام هەندێ لێکۆڵینەوەی تر سەلماندویەتی کە کاریگەری نێگەتیڤ ئەکاتە سەر هەست ونەستەکانمان و تێڕوانینمان بۆ شتەکان و ژیان و ڕوداوەکای دەوروبەرمان زیاتر لە شێوازێکی نەگەتیڤدا ئەبێت تا پۆسیتیڤ.
خەون و قۆناغەکانی
لێکۆڵینەوەکان دەربارەی خەونو قۆناغەکانی زیاتر لەناو تاقیگەدا کراوە کە بەشداربوان هێنراونەتە ناو تاقیگەوەو لەوێ خەوێندراون، بەڵام لە ڕێگەی تەکنیکی تازەی ئەمڕۆکەوە بەشداربوان لەماڵی خۆیان لە شەودا لەسەر جێگەی خۆیان سیگناڵە ئەلیکترۆنیەکانی مێشکیان ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی خەتی تەلەفونی ماڵەکەیانەوە ئەگوازرێتەوە بۆ تاقیگە.
ئەم ئامێرە کە لێکۆڵینەوە کەی پێدەکرێ بە ناوی ێلێکتروئێنسیفالوگرامە کە شەپۆلە کەشەپۆلە ئەلیکترۆنیەکانی مێشک ئەپێوێ لەم ڕێگەیەوە دەرکەوتووە کە خەوی مرۆڤێکی ئاسایی بە ٥ قۆناغدا تێدەپەڕێت.
قۆناغی یەکەم: کاتێک کە مرۆڤ بەخەبەرە شەپۆلە ئەلیکترۆنیەکانی مێشک لەبەینی 8 تا 12 شەپۆل یەت لەشیوازێکی ڕێک و پێکدا بە دوای یەکدا دێت. لەگەڵ چونەناوەوەی مرۆڤە بۆ ناو خەو واتە کاتێک کە خەو دەست پێدەکات ئەم جۆرە شەپۆلە زۆر بە خێرای دێتو لەشێوازی ناڕێکدا دەبێت. لەم قۆناگەدا مرۆڤ لەناو خەنیکی زۆر ساکار دایە کە زۆر بە ئاسانی بەخەبەر دێتەوە. زۆر جار گەر لێی بپپرسی ئەڵی کوا خەوتوم. ئەم قۆناغە لەبەینی 5 تا 10 خولەک دەخایەنێ. لەم قۆناغەدا هەناسەدان زۆر هێواشو ناڕێک دەبێت. پولسی واتە لێدانی دڵی کەم ئەبێتەوە و چاوەکانی لە ژێر پێڵوی چاویدا زۆر بە هێواشێی ئەجوڵین.
قۆناغی دووەم: ئەم قۆناغە کاتێک دەست پێدەکات کە خەو قۆڵ دەبێتەوە، لەم قۆناغەدا شەپۆلەکانی مێشک کەم کەم ڕادەوەستێت ئەمەش ئەبێتە هۆی ئەوەی کە ئەو بیرکردنەوەو وێنانەی کە هاتونەتە ناو مێشکمانەوە لە ڕێگەی 5 هەستیارەکانمانەوە لە شێوازی ناڕێکو پێکدا دێنو دەچن. بەو واتایەی کە هەندێک جار خەون دەبینین کە هیچ مانایەک نابەخشێت. لەم قۆناغەدا چاو لە جوڵە جوڵ دەکەوێت، ماسولکەکانی لەش تەواو خاو دەبنەوە مرۆڤ بێ جوڵە پاڵ کەوتووە. مرۆڤ نیوەی خەوی لەم قۆناغەدا ئەباتە سەر.
قۆناغی سێیەم: کاتێک کە تاک ئەچێتە قۆناغی سێیەمەوە شەپۆلەکانی مێشک زیاتر خاو ئەبێتەوە و درێژئەبنەوە لەم قۆناغەدا خەو زیاتر قۆڵ ئەبێتەوەو لێدانی دڵ و هەناسەدان زیاتر خاو ئەبێتەوە.
قۆناغی چوارەم: لەم قۆناغەدا خەو ئەگاتە ئەوپەڕی قوڵی. شەپۆلە ئەلیکترۆنیەکانی مێشک زۆر خاو ئەبێتەوەو لە شێوازێکی ریتمیدا ئەڕوات. لەم قۆناغەدایە کە مرۆڤ زۆر بە قورسی خەبەری ئەبێتەوە. ئەم قۆناغە لە 1/3 شەودا ڕووئەدات و عادەتەن یەک جاریش لە شەوێکدا ڕووئەدات.
قۆناغی چوارەم: دەوروبوری کاتژمێریک دوای ئەوەی کە پیاو دەست ئەکات بە خەو ئەم قۆناغە دێت.
لەپاش ئەوەی کە 90 خولەک ئەخایەنیت تا خەو بە قۆناغی 2 و 3 دا تێدەپەڕێتەوە ئینجا دیتەوە ئەم قۆناغە. لەم قۆناغەدا لێدانی دڵ زیاد ئەکات، هەناسەدان ناڕێک و بەهێز دەبێت. لای هەردوو جنسی مرۆڤ خوێن کۆدەبیتەوە (ئامادە بوون بۆ جنس) لەهەمان کاتدا ماسولکەکان لەوپەڕی خاوبونەوەدان واتە ناچالاکن و چاوەکان بەخێرایی ئجوڵێن. منداڵی ساوا %50 ی خەوەکەی لەم قۆناگەدا بەسەر ئەبات. لەم قۆناغەدا باشترین گەشەکردنی میشک ڕووئەدات. هەموو ساتی خەوبینینمان لەم قۆناغەدایە. REM کە ناسراوە بەخەونی
و خەون بینینREMخەونی
ئەم قۆناغە بە قۆناغی خەون بینین ناسراوە چونکە مرۆڤ لەم خۆناغەدا خەون ئەبینێ. لەم کاتەدا کە خەو بینین دێت چاوکان لەژێر پێڵوی چاوەوە بە خێرایی ئەجوڵێن و خانەکانی مێشک لە هەمان چالاکیدان کە لە کاتی بە خەبەر بوندا هەیانە. لەم قۆناغەدا مرۆڤ بە ئاسانی بەخەبەر دێت و کاتێکیش کە هەڵدەستێت زۆر لە شی سوکە گورجە. ئەم قۆناغە لە شەوێکدا 4 تا 5 جار ڕوودەدات. قۆناغەکان لەسەراتی خەودا کورتەو تا بچینە ناو خەوەوە زیاتر درێژ ئەبێتەوە بە هەموو قۆناغەکان ئەم خەونە ئەگاتە بەینی 90 تا 120 خولەک لە شەوێکدا. مێشک تا بێت چالاکتر ئەبێت لەم قۆناغەدا تا دەگاتە ئەوەی کە چالاکتر ئەبێ لە کاتی بەخەبەربوندا، بەڵام هەرچی ماسولکاکەنی لەشە ناچالەکن. واتە ئەو بەشەی مێشک کە پەیوەندی بە جوڵانەوەی لەشەوە هەیە بێجگەلە چاوو هەناسەدان، ناچالاکە.
خەوبینین
مرۆڤ لە هەموو کاتوو زەمانێکدا هەوڵیان داوە کە دنیای خەون ڕوون بکەنەوە. لەبەر ئەوەی کە مرۆڤ پێیوابووە کە خەو نەکانمان هەڵگری پەیامێک بون بۆ داهاتوو لەبەر ئەم هۆیە هەوڵیانداوو کە سیمبۆلەکان و ڕووداوەکانی ناو خەون ڕوون بکەنەوە. لە ناو دەرونناسیدا ئەم سیمبۆلو ڕووداوانەی ناخەو گرنگی هەیە لای ئەو دەرونناسانەی کە زیاتر خەریکی تیۆریەکانی فرۆیدن و بەگشتی خەرکی دەروون شیکارین و لای ئەوانەی کە خەریکی لێکۆڵینەوەن لەسەر مێشک.
زۆر لە خەونەکان شێوازی سەیریان هەیە وەک ئەوەی کە پیاو لاخەویدا ڕائەکات، باز ئەدات، شەڕ ئەکات…هتد لەم کاتەدا بەشی پێشەوەی مێشک (کۆرتێکس) زۆر چالاکە. لەشی مرۆڤ بەڕادەیەکی زۆر ناچالاکە. پەیوەندەیەکان لەبەینی ئاڕئیئێم و مێشکدا لە ژێر گفتوگۆدایایە، لەبەر ئەوەی کە خەونەکان خەونەکان بێ ماننان و هیچ مەبەست و پەیامێکیان پی نیە، چونکە لە قۆناغی ئاڕئیئێمدا ڕووئەدەن و ئەو چالاکیەی کە لەمێشکدا ئەبێتە هۆی وەگەڕخستنی ئەم قۆناغە هیچ پەیوەندیەکی بەو بەشەی مێشکەوە نیە کە بەشە ئەقڵانیەکانی مرۆڤە. لێکۆڵەرەوانی خەون بینین ئەڵێن خەون بینین تەنها بەتاڵ بونەەی مێشکە لەو زانیاری و وێنانە بێ مانایانەی کە لەکاتی بە ئاگابوون و بێئاگابوونماندا لە ڕیگەی هەستیارەکانمانەوە هاتونەتە مێشکمانەوەو مێشک خۆی لێیان ڕزگار ئەکات لەڕێگەی خەونەوە. خونەکان زیاتر یارمەتیمان ئەدەن کە شتمان لەبیر بچێتەوە تاکو بیرمان بکەوێتەوە. ئەگەر بێتو ئەم هەموو زانیاریانە لە بیرماندا بمانایەەوە بیرمان پڕ ئەبوو لەزانیاری بێمانا و ئیتر جێگەی تر نەدەما بۆزانیاری هێشتنەوە. جێگەی سەرنجە کە لە کاتی خەونبینیندا زۆر ناوچەی گرنگی مێشک ئەکتیڤە وەک لومبوس تێمپۆرالیس، لوبوس ئوسیپیتالیس، لوبوس پاریێتالیس پەیوەندیان بە هەستوو نەستەکانمانەوە هەیە. ئەمەش ئەوە ئەگەیەنیت کە زۆر خەون هەیە کە زۆر کارایی ئەکاتە سەر هەستە کانمان کە تەنانەت ڕۆژی دوی ئەویش هەر کارایی هەیە لەسەرمان.
بەبۆچۆنی فرۆید کە دانەری دەرون شیکارییە خەونەکان هەڵگری پەیامێکی بێئاگایی مرۆڤە بۆ ئەو حەزوو ئارەزوانە کە ناتوانێت بیانهێنێتە دی لە دنیای هەقیقەتدا لەبەر بێ تواننایی و ‌قەدەغەيیەی کە کۆمەڵگا جیاوازەکان هەیانە لەسەر تاک بەتایبەت سێکس کە فرۆید زۆر جەختی لەسەر ئەکاتەوە. بەو واتاییەی کە زۆر شت هەیە کە ئێمەی مرۆڤ حەز ئەکەین بیکەین یان بێتە دی لە لاشعورماندا ئەمە بوونی هەیە بەڵام بێئەوەی کە خۆمان لە ڕگەیەکی بەئاگاوە بڕیار بدەین یەکسەر ضەمیرمان ئەبێتەحاکم و نایەڵیت ئەم شتە جێبەجێ بکرێ بە بۆچونی فرۆید ئەم شتە یخود ئەم حەزە لە ڕێگەی خەونەوە جێبەجێ ئەکرێ.

زۆربه‌مان له‌ به‌ساڵاچووانی ده‌وروبه‌رمانه‌وه‌ بینیومانه‌ و بیستوومانه‌ که‌ هه‌میشه‌ زۆربه‌یان سکاڵا ده‌که‌ن له‌ده‌ست که‌م خه‌وی یان بێخه‌وی یان پچڕ پچڕی خه‌ویان. کاتێک به‌ساڵاچووانی کۆمه‌ڵگه‌ی خۆمان ده‌دوێنیت زۆربه‌یان دادوبێدادیانه‌ به‌ده‌ست خه‌وه‌وه‌.. (به‌خوا ڕۆڵه‌ خه‌وم هه‌ر نه‌ماوه‌ … ئه‌مشه‌و له‌ده‌ست ئازاری قاچ و پشتم وه‌نه‌وزم نه‌یاوه‌ … خه‌وی چی؟ بۆ من خه‌وم ماوه‌ تابزانم چه‌نده‌ نووستووم … تد.) ئه‌م ده‌سته‌واژانه‌ نموونه‌ی ئه‌و سکاڵایانه‌ن که‌ به‌ساڵاچووان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌رده‌وام ده‌یکه‌ن.
تێکچوونه‌کانی خه‌و یه‌کێکه‌ له‌ گرفته‌ باوه‌کان لای به‌ساڵاچووان، له‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا ئه‌م گرفته‌ یه‌کێکه‌ له‌و فاکته‌رانه‌ی به‌ساڵاچووان به‌هۆیه‌وه‌ ڕوو ده‌که‌نه‌ خانه‌کانی چاودێری به‌ساڵاچووان. وه‌ک ئاشکرایه‌ کۆمه‌ڵێک گۆڕانکاری ئه‌ندامیی له‌ته‌مه‌نی به‌ساڵاچووندا ڕوو ده‌دات، هه‌ندێک له‌م گۆڕانکارییانه‌ کار ده‌که‌نه‌ سه‌ر سیستم و سروشتی خه‌و. ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ به‌ساڵاچووان ئه‌گه‌ری تووشبوونیان هه‌یه‌ به‌هه‌ندێ جۆری نه‌خۆشی که‌ ئه‌مانیش ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ کار ده‌که‌ن سه‌ر خه‌و. بیروڕای باو لای توێژه‌ران و پسۆرانی ئه‌م بواره‌ به‌گشتی وابووه‌ که‌ خه‌و له‌نیوه‌ی دووه‌می ته‌مه‌نی مرۆڤه‌وه‌ ئیدی تێکده‌چێت و هه‌تا ته‌مه‌ن به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ بڕوات ئه‌وا خه‌و که‌م ده‌بێته‌وه‌ واته‌ تووشبوونی به‌ساڵاچووان به‌گرفته‌کانی خه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سروشتی به‌ساڵاچوون و تێکچوون و که‌مبوونه‌وه‌ی خه‌و ‌ له ‌سیماکانی ئه‌م قۆناغه‌ن‌، به‌ڵام هه‌ندێ له‌توێژینه‌وه‌ تازه‌کان ده‌ڵێن ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی به‌سه‌ر خه‌وی مرۆڤدا دێت له‌دوای ته‌مه‌نی (60) ساڵییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات، ئه‌مه‌ش نه‌ک به‌هۆی به‌ساڵاچوون و پیربوونه‌وه‌ به‌ڵکو به‌هۆی زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌کان به‌هۆی ئه‌و نه‌خۆشییانه‌وه‌یه‌ ڕووده‌ده‌ن که‌ به‌ساڵاچووان دووچاری ده‌بن و ئه‌و ده‌رمانانه‌ی بۆ چاره‌سه‌رکردنی ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ به‌کاری ده‌هێنن. (سۆنیا ئانکۆلی) مامۆستای ده‌روونناسی و توێژه‌ر له‌دیارده‌ی خه‌و له‌ زانکۆی (کالیفۆرنیا)ی ئه‌مه‌ریکی له‌م بواره‌دا ده‌ڵێت: (چه‌نده‌ تێکچوونی ته‌ندروستی و ده‌رووندروستی زیاد بکات ئه‌وه‌نده‌ش خه‌و تێکده‌چێت، ئه‌گه‌ر ته‌ماشای به‌ساڵاچووانی خاوه‌ن ته‌ندروستی باش بکه‌ین ئه‌وا به‌ده‌گمه‌ن کێشه‌یان له‌گه‌ڵ خه‌ودا ده‌بێت). هه‌روه‌ها توێژینه‌وه‌ تازه‌کانی تری ئه‌م بواره‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ئه‌که‌ن که‌ که‌م خه‌وی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خراپی ته‌ندروستی، چونکه‌ لانیکه‌م بوونی ئازار خۆی له‌خۆیدا ده‌بێته‌ هۆی تێکچوونی خه‌و، نه‌خه‌وتنیش به‌م هۆیه‌وه‌ وا ده‌کات که‌سه‌که‌ بۆ ڕۆژی پاشتر ئازاری زیاتر بێت. به‌ڵام هه‌ندێکی تریان ده‌ڵێن به‌گشتی نیوه‌ی به‌ساڵاچووان سکاڵا له‌ده‌ست گرفته‌کانی خه‌و ده‌که‌ن، له‌هه‌مووی زیاتر سکاڵایانه‌ له‌ده‌ست پچڕ پچڕی خه‌و، هه‌تا ته‌مه‌نیش زیاد بکات گرفتی بێخه‌وییش زیاد ده‌کات، هه‌روه‌ها نابێت ئه‌وه‌ش له‌یاد بکه‌ین که‌ خه‌مۆکی وه‌ک حاڵه‌تێکی ده‌روونی باو لای زۆرێک له‌ به‌ساڵاچووان ڕۆڵی هه‌یه‌ له‌دروستبوونی بێخه‌ویدا.
گومان له‌وه‌دا نیه‌ که‌ خه‌وی سروشتی له‌دوو به‌ش پێک دێت، ئه‌و به‌شه‌ی که‌ جوڵه‌ خێرای چاوی تێدا ڕوونادات و پێکدێت له‌چوار قۆناغ، هه‌ردوو قۆناغی یه‌که‌م و دووه‌م، قۆناغی خه‌وی سوکه‌ و هه‌ردوو قۆناغی سێیه‌م و چواره‌م، قۆناغی خه‌وی قوڵه‌، به‌شی دووه‌می خه‌و بریتییه‌ له‌قۆناغی پێنجه‌می خه‌و که‌ به‌قۆناغی جووڵه‌ خێرای هه‌ردووچاو ناسراوه‌ و تیایدا خه‌ون بینین ڕووده‌دات. هه‌روه‌ک زانراوه‌ که‌ تێپه‌ڕ بوون به‌قۆناغه‌کانی خه‌وی قوڵ (سێیه‌م و چواره‌م) گرنگه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی وزه‌ و چالاکی بۆ جه‌سته‌، به‌ڵام تێپه‌ڕبوون به‌قۆناغی پێنجه‌م (خه‌ون بینین) گرنگه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی وزه‌ و چالاکی بۆ مێشک. هه‌روه‌ها خه‌وی سروشتی به‌قۆناغی یه‌که‌م ده‌ستپێده‌کات و له‌وێوه‌ به‌ره‌و قوڵایی خه‌و و پاشان خه‌ون بینین ده‌ڕوات به‌تێپه‌ڕبوون به‌م پێنج قۆناغه‌ ده‌وترێت سوڕێکی ته‌واوی خه‌و که‌ نزیکه‌ی (110 -120) خوله‌ک ده‌خایه‌نێت. هه‌روه‌ها ئاشکرایه‌ که‌ مرۆڤ وه‌ک سروشتی خۆی له‌شه‌ودا ده‌خه‌وێت و له‌ڕۆژدا بێدار ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ ڕێکده‌خات ئه‌وه‌یه‌ که‌ناسراوه‌ به‌ (کاتژمێری بایۆلۆژی) یاخود ڕیتمی ڕۆژانه‌، ئه‌م کاتژمێره‌ به‌هۆی به‌ر ڕووناکی که‌وتن و ڕژاندنی هۆرمۆنی خه‌و (میلایۆنین)ه‌وه‌ کاره‌کانی ڕێکده‌خات.
کاتێک مرۆڤ ده‌چێته‌ نیوه‌ی ته‌مه‌ن و به‌ره‌و به‌ساڵاچوون ده‌ڕوات کاتێکی که‌متر له‌ هه‌ردوو قۆناغی خه‌وی قوڵ له‌کاتی نووستنیدا به‌سه‌ر ده‌بات، واته‌ مانه‌وه‌ی مرۆڤ له‌قۆناغی خه‌وی قوڵدا له‌گه‌ڵ زیادبوونی ته‌مه‌نیدا گۆڕانێکی پێچه‌وانه‌یه‌، هه‌تا ته‌مه‌ن زیاد بکات ماوه‌ی مانه‌وه‌ی له‌ قۆناغه‌کانی خه‌وی قوڵدا که‌متر ده‌بێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ له‌ته‌مه‌نی حه‌فتا ساڵیدا مرۆڤ زۆر به‌که‌می له‌قۆناغی خه‌وی قوڵدا ده‌مێنیته‌وه‌، لای هه‌ندێک له‌و ته‌مه‌نه‌دا به‌هیچ شێوه‌یه‌ک تێپه‌ڕ نابن به‌قۆناغی خه‌وی قوڵدا. هه‌روه‌ها به‌ساڵاچووان زیاتر ئه‌گه‌ری تووشبوونیان هه‌یه‌ به‌پچڕ پچر بوونی خه‌و که‌ ئه‌مه‌ش له‌هه‌ندێ حاڵه‌تدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هۆکاری ئه‌ندامیی و له‌هه‌ندێکی تریاندا هۆکاره‌که‌ نازانرێت. وه‌ک باوه‌ به‌ساڵاچووان له‌ڕۆژدا سه‌رخه‌وی کورت کورت ده‌شکێنن به‌شێوه‌ی به‌رده‌وام که‌ ئه‌مه‌ش وایانلێده‌کات له‌شه‌ودا دووچاری بێخه‌وی ببن. هه‌روه‌ها زینده‌یی له ‌به‌ساڵاچوواندا که‌متر ده‌بێته‌وه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌ساڵاچوو زووتر بخه‌وێت له‌شه‌ودا و له‌و سه‌ریشه‌وه‌ زووتر بێدار ببێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ شه‌وانه‌ له‌ کاتژمێر (9) یان (10) دا ده‌خه‌وێت و له‌کاتژمێر (3) یان (4) دا بێدار ده‌بێته‌وه‌.
تێکرا ئه‌م گۆڕانکاریانه‌ی ئاماژه‌مان پێدان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ چه‌ند فاکته‌رێک له‌جه‌سته‌دا که‌ زانست گه‌یشتۆته‌ هه‌ندێکیان، وه‌ک: ده‌ردانی هۆرمۆنی خه‌و (میلاتۆنین) له به‌ساڵاچوواندا که‌م ده‌بێته‌وه‌، شێوازی ژیانی زۆرێک له‌به‌ساڵاچووان (به‌تایبه‌تی له‌کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واریدا) وه‌ک سستی و که‌م جووڵه‌یی له‌ڕۆژدا و نه‌که‌وتنه‌ به‌ر ڕووناکی ده‌ره‌وه‌، ئه‌مانه‌ هه‌مووی کاریگه‌ریان ده‌بێت بۆ به‌پیتیی خه‌و. بۆ نموونه‌ ئافره‌تانی به‌ساڵاچوو له‌کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌شی هه‌ره‌ زۆریان کاته‌کانیان له‌ناو ماڵدا به‌سه‌ر ده‌به‌ن، جووڵه‌یان زۆر که‌مه‌ و به‌رده‌وام له‌ڕووناکی سروشتی و تیشکی خۆره‌وه‌ دوورن، هه‌روه‌ها زۆرینه‌ی به‌ساڵاچووانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ به‌ده‌ست گرفتی ته‌ندروستی جۆراوجۆره‌وه‌ ده‌ناڵێنن.
سه‌رخه‌و شکاندنی زۆر و ڕۆژانه‌ی به‌ساڵاچووان وه‌ک ته‌واوکه‌رێک بۆ خه‌وی شه‌و کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ڕای هه‌ندێ له‌توێژه‌ران و پسپۆرانی دیارده‌ی خه‌و کردووه‌ به‌جۆرێک پێیان وایه‌ که‌ ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌و له‌گه‌ڵ سه‌رکه‌وتنی ته‌مه‌ندا هیچ گۆڕانکارییه‌کی به‌سه‌ردا نایه‌ت، هه‌ندێکی تریشیان پێیان وایه‌ که‌ له‌گه‌ڵ چوونه‌وه‌ پێشه‌وه‌ی ته‌مه‌ندا به‌ره‌و به‌ساڵاچوون ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌و که‌م ده‌بێته‌وه‌ یاخود پێویستی به‌خه‌و لای به‌ساڵاچووان که‌متر ده‌بێته‌وه‌.
زۆرن ئه‌و کێشه‌ ته‌ندروستییانه‌ی ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ کاریگه‌ریان ده‌بێت بۆ سه‌ر به‌پیتی خه‌و لای به‌ساڵاچووان، له‌و کێشه‌ و نه‌خۆشییانه‌ش:
1- ئازاری جومگه‌کان و فشه‌ڵ بوونی ئێسک (Osteoporosis).
2- ترشه‌ڵۆکی گه‌ده‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ی ترشیی بۆ سورێنچک.
3- ئه‌و تێکچوونانه‌ی دووچاری کۆئه‌ندامی میز ده‌بن.
4- نه‌خۆشییه‌ درێژ خایانه‌کانی دڵ و کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌.
5- ڕه‌قبوونی چێوه‌ خوێنبه‌ره‌کان.
6- ئه‌و نه‌خۆشییانه‌ی تووشی کۆئه‌ندامی ده‌مار ده‌بن له‌ به‌ساڵاچوواندا، وه‌ک له‌رزۆکی و ئه‌ڵزهایمه‌ر.
هه‌موو یه‌کێک له‌م نه‌خۆشی و گرفته‌ ته‌ندروستییانه‌ کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر خه‌و و ده‌بێته‌ هۆی تێکچوونی خه‌و، وه‌ک (بێخه‌وی و پچڕپچڕ بوونی خه‌و).
نابێت ئه‌وه‌ش له‌یاد بکه‌ین که‌ به‌ساڵاچووان ئه‌گه‌ری تووشبوونیان به‌ هه‌ندێ له‌جۆره‌کانی تێکچوونی خه‌و ده‌بێت. بۆنموونه‌: ئه‌گه‌ر تووشبوون به (پرخه‌پرخ) له‌گه‌ڵ زیادبوونی ته‌مه‌ندا زیاد ده‌کات، هه‌روه‌ها (28%) پیاوان و (24%) ئافره‌تانی سه‌روو (65) ساڵان دووچاری هه‌ناسه‌ وه‌ستان ده‌بن له‌کاتی خه‌ودا، هه‌روه‌ها جوڵه‌ی ناجێگیری قاچ و جوڵه‌ی خولیی په‌له‌کان له‌کاتی خه‌ودا له‌گه‌ڵ زیادبوونی ته‌مه‌ندا زیاد ده‌که‌ن.
جگه‌ له‌مانه‌ش فشاری ده‌روونی زۆر و نه‌خۆشیی ده‌روونی وه‌ک (خه‌مۆکی) ده‌بێته‌ هۆی تێکچوونی خه‌وی به‌ساڵاچووان. له‌کۆمه‌ڵگه‌ی کوریدا به‌و پێودانگه‌ی زۆرینه‌ی خێزانی کورد له‌جۆری فره‌ ئه‌ندامییه‌، بۆیه‌ کاتێک مرۆڤ ده‌گاته‌ قۆناغی به‌ساڵاچوون له‌زۆرینه‌ی باردا ده‌بێته‌ (نه‌نک – داپیره‌) یان (باپیره‌ – بابه‌ گه‌وره‌)، له‌م باره‌دا کۆمه‌ڵێکی زۆر له‌ کوڕ و کچ و کوڕه‌زا و کچه‌زا و زاوا … تد له‌ژیانی به‌ساڵاچوودا ده‌بن، هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ ناجێگیرانه‌ی کوردستانی پیادا تێپه‌ڕیوه‌ له‌ساڵانی ڕابردوودا هه‌ر له‌بوونی شه‌ڕ و نه‌بوونی و کۆچ و دابڕان، له‌م سه‌رده‌مه‌شدا بوونی کێشه‌ و گرفتی خێزان و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خێزان و چه‌ندین کێشه‌ و گرفتی تر، هه‌روه‌ها سه‌رقاڵبوونی ئه‌ندامانی خێزان و گه‌نجان له‌ناو خێزاندا به‌ ئامێره‌ ته‌کنۆلۆژییه‌کان و تاڕاده‌یه‌ک فه‌رامۆشکردنی به‌ساڵاچووان و هه‌ستکردنیان به‌نامۆیی، زیاد کارکردنی ئه‌ندامه‌ گه‌نجه‌کانی خێزان و زۆر دوورکه‌وتنه‌وه‌یان له‌خێزان، کارێکی وه‌هایان کردووه‌ که‌ به‌ساڵاچووی کورد له‌م ڕۆژگاره‌دا زیاتر له‌ژێر کاریگه‌ریی فشاره‌ ده‌روونییه‌کاندایه‌ و ئه‌گه‌ری تووشبوونیان به‌په‌شێوییه‌ ده‌روونییه‌کان زیاتره‌، که‌ ئه‌مه‌ش به‌نه‌رێنی ده‌شکێته‌وه‌ له‌سه‌ر خه‌وی به‌ساڵاچووان.
ئه‌و به‌ساڵاچووانه‌ی دووچاری تێکچوونی خه‌و ده‌بن، یاخود له‌ده‌ست بێخه‌وی ده‌ناڵێنن یان له‌ڕۆژدا زۆر خه‌و ده‌یانباته‌وه‌، پێویسته‌ حاڵه‌ته‌که‌یان له‌لایه‌ن پزیشکی پسپۆره‌وه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنرێت و ده‌ستنیشان بکرێت، ئایا ئه‌م حاڵه‌تانه‌ له‌ئه‌نجامی که‌می خه‌و یان به‌هۆی بوونی نه‌خۆشییه‌کی ئه‌ندامی یان به‌هۆی خه‌مۆکی یان بوونی یه‌کێک له‌تێکچوونه‌کانی خه‌وه‌وه‌، که‌سه‌ به‌ساڵاچووه‌که‌ دووچاری بووه‌. پاش ده‌ستنیشان کردنه‌که‌ پزیشک چاره‌سه‌ری گونجاو ده‌سنیشان ده‌کات بۆ حاڵه‌ته‌که‌. له‌هه‌ندێ حاڵه‌تیشدا پێویست ده‌کات لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر خه‌وی که‌سه‌که‌ بکرێت که‌ به‌داخه‌وه‌ له‌وڵاتی ئێمه‌دا ئه‌م ڕێوشوێنه‌ ناگیرێته‌ به‌ر له‌چاره‌سه‌ری کێشه‌کانی خه‌ودا.
به‌شێوه‌یه‌کی گشتی به‌ساڵاچووان پێویسته‌ ڕه‌چاوی ئه‌م خاڵانه‌ بکه‌ن:
1- په‌یڕه‌وکردنی وه‌رزشی گونجاو له‌گه‌ڵ (ته‌مه‌ن و باری ته‌ندروستی) که‌سه‌که‌دا به‌شێوه‌یه‌کی ڕێکوپێک.
2- ڕێکخستنی کاته‌کانی خه‌وتن و بێداربوونه‌وه‌.
3- که‌مکردنه‌وه‌ی سه‌رخه‌وشکانده‌کان له‌ڕۆژدا به‌جۆرێک بکرێت به‌ یه‌ک جار و له‌نیو کاژێر زیاتر نه‌بێت.
4- خۆخستنه‌ به‌ر ڕووناکی ده‌ره‌وه‌ له‌کاتی عه‌سراندا (پاش نیوه‌ڕوان) به‌مه‌به‌ستی دواخستنی (کاتژمێری بایۆلۆژی – کاتژمێری زینده‌یی)، به‌مه‌ش کاتی خه‌وهاتن دوا ده‌که‌وێت.
5- که‌مکردنه‌وه‌ی خواردنه‌وه‌ی وریابه‌خشه‌کان وه‌ک (چا و قاوه‌)، به‌تایبه‌تی له‌کاتی ئێواراندا.
6- به‌کارنه‌هێنانی حه‌به‌ خه‌وبه‌خشه‌کان، ته‌نها ئه‌گه‌ر ‌ڕاسپارده‌ی پزپیشکی پسپۆر بێت، چونکه‌ ئه‌م حه‌بانه‌ کاریگه‌ریی لاوه‌کی دروست ده‌که‌ن له‌ به‌ساڵاچوواندا و ئه‌گه‌ری تووشبوونیان به‌ وه‌ستانی هه‌ناسه‌ زیاد ده‌کات.

زۆرێک له‌دایک و باوکان سکاڵا ده‌که‌ن له‌ده‌ست خه‌وی منداڵه‌کانیان، یان هه‌ر نه‌بێت له‌کاتی تووشبوونی منداڵه‌کانیان به‌ جۆرێک له‌جۆره‌کانی تێکچوونه‌کانی خه‌و، یه‌کێک ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م له‌کاتی خۆیدا ناخه‌وێت)، ئه‌وی دی ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م ناوێرێت به‌ته‌نها له‌ژووری خۆیدا بخه‌وێت)، (له‌کاتی نووستندا به‌قیژه‌ و گریانه‌وه‌ به‌ئاگا دێته‌وه‌)، (میز ده‌کات به‌خۆیدا له‌کاتی نووستندا) و … تد. تێکڕا ئه‌م ‌حاڵه‌تانه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ژانکۆی گه‌وره‌ بۆ خێزانه‌کان و ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونی خه‌وی گه‌وره‌کانیش، بۆیه‌ له‌ هه‌ندێ باردا دایک و باوکان به‌شێوازی هه‌ڵه‌ به‌ڕووی منداڵه‌کانیاندا ده‌وه‌ستنه‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ش گرفته‌که‌ لای منداڵ زیاد ده‌کات.
منداڵانی تازه‌ له‌دایکبوو نزیکه‌ی (16-18) کاژێر ده‌خه‌ون که‌ دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر (4-5) ماوه‌دا، له‌پاش تێپه‌ڕبوونی دوو مانگ به‌سه‌ر ته‌مه‌نی منداڵدا خه‌وی منداڵ زیاتر ده‌که‌وێته‌ شه‌وه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌لێکی باشتر بۆ خه‌و و پشووی خێزان ده‌ڕه‌خسێنێت. هه‌رچه‌نده‌ ورده‌ خه‌وی منداڵ زیاتر به‌لای شه‌ودا خۆی ده‌کێشێت، به‌ڵام منداڵ نوستنی ڕۆژی هه‌رده‌مێنێت، کاتێک ته‌مه‌نی منداڵ ده‌گاته‌ (3-6) مانگ، پێویستی به‌ سێ جار نوستن و سه‌رخه‌و شکاندن ده‌بێت، وه‌ له‌ته‌مه‌نی (6-12) مانگیدا دوو جار ده‌خه‌وێت له‌ڕۆژدا و له‌ته‌مه‌نی یه‌ک ساڵیدا ته‌نها یه‌ک جار، به‌جۆریک کۆی کاژێره‌کانی خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا له‌نێوان (12-14) کاژێر ده‌بێت. به‌ڵام بێداربوونه‌وه‌ له‌خه‌وی شه‌ودا له‌ شه‌ش مانگی دووه‌می ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیدا زیاتر ده‌بێت، ئه‌م گرفته‌ هه‌تا ته‌مه‌نی دوو ساڵی منداڵ به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی کاتدا منداڵ له‌م گرفته‌ ڕزگاری ده‌بێت و هیچ کاریگه‌رییه‌کی نابێت له‌سه‌ر گه‌شه‌ و ته‌ندروستی منداڵ.
لێره‌دا چه‌ند ڕێنماییه‌ک بۆ دایک و باوکان ده‌خه‌ینه‌ ڕوو تاکو یاریده‌یان بدات له‌ پرۆسه‌ی گونجاندنی منداڵه‌کانیان له‌گه‌ڵ خه‌ودا له‌ ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیاندا:
1- منداڵه‌که‌ت وا بار بهێنه‌ که‌ شه‌و بۆ خه‌وه‌ و ڕۆژیش بۆ بێداری، هه‌ر له‌م ڕێیه‌وه‌ کاتی یاریکردنی ته‌نها له‌ڕۆژدا بێت.
2- هاوکاریی منداڵه‌که‌ت بۆ فێربوون له‌سه‌ر هاوبه‌ندی کردن له‌نێوان خه‌و و جێگه‌ی نووستندا، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ئامانجه‌ش بێته‌ دی ده‌بێت منداڵ له‌کاتی خه‌ویدا ببرێته‌ سه‌ر جێگه‌ی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی نه‌درێت له‌ژووری دانیشتن یان له‌باوه‌ش و کۆشی دایک و باوکدا بخه‌وێت.
3- ده‌بێت ڕووناکی له‌ژووری نووستندا ڕووناکییه‌کی کز بێت.
4- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت بێدار بووه‌وه‌ له‌شه‌ودا یه‌کسه‌ر سه‌رنجی مه‌ده‌، ئه‌گه‌ر گریا ئه‌وا به‌میهیره‌بانییه‌وه‌ هه‌وڵبده‌ هێمنی بکه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌، یان دایبییه‌که‌ی بۆ بگۆڕه‌ ئه‌گه‌ر پێویستی کرد، له‌م حاڵه‌تانه‌دا ڕووناکی ژووره‌که‌ هه‌ڵ مه‌که‌، ئه‌و وتووێژه‌ی له‌گه‌ڵ منداڵه‌که ده‌یکه‌یت با به‌ده‌نگێکی نزم و له‌سه‌رخۆ بێت، ئارامی خۆت له‌ده‌ست مه‌ده‌. ئه‌گه‌ر منداڵ هه‌ستی کرد بێداربوونه‌وه‌ی ده‌بێته‌ مایه‌ی گرنگی پێدانێکی زۆر له‌لایه‌ن گه‌وره‌کانه‌وه‌ ئه‌وا له‌سه‌ر ئه‌م باره‌ ڕادێت و ئیدی په‌نا بۆ ئه‌م ڕه‌فتاره‌ ده‌بات به‌مه‌ستی سه‌رنج ڕاکێشانی خێزان.
5- زۆر شیر پێدان به‌منداڵ له‌شه‌ودا کار ده‌کاته‌ سه‌ر خه‌وی منداڵ و ده‌بێته‌ مایه‌ی بێداربوونه‌وه‌ی فره‌بار بووه‌وه‌ (3-8) جار له‌شه‌وێکدا منداڵ بێدار ده‌کاته‌وه‌. له‌ته‌مه‌نی شه‌ش مانگیدا منداڵه‌ ته‌ندروسته‌کان ده‌توانن سه‌رچاوه‌ی خۆراکی پێویست له‌ ڕۆژدا وه‌ربگرن بۆ خۆیان، بۆیه‌ له‌کاتی زۆر بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ له‌کاتی خه‌ودا به‌مه‌ستی وه‌رگرتنی خۆراک، دروست وایه‌ ڕاوێژ به‌پزیشکی منداڵان بکرێت، بۆ گه‌یشتن به‌پلانێکی چاره‌سه‌ریی به‌مه‌به‌ستی که‌مکردنه‌وه‌ی له‌سه‌رخۆی بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ.
له‌قۆناغی ده‌ستکردن به‌ ڕۆشتن هه‌تا پێش چوونه‌ قوتابخانه‌:
له‌ته‌مه‌نی دوو ساڵیدا منداڵ به‌تێکڕا (12-13) کاژێر ده‌خه‌وێت، کاژێرێک یان دوو کاژێر له‌ڕۆژدا و (11) کاژێر له‌شه‌ودا، له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ کاتی نووستنی منداڵ ڕێکخستنێکی زیاتر به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت. به‌ڵام چه‌ند گرفتێکیش له‌م ته‌مه‌نه‌دا سه‌رهه‌ڵئه‌دات که‌ ئه‌وانیش: ڕه‌تکردنه‌وه‌ی منداڵ بۆ نووستنی به‌ته‌نها، گریان له‌ واده‌ی خه‌وتندا، بێداربوونه‌وه‌ به‌گریانه‌وه‌ له‌شه‌ودا.
بۆ گرتنه‌به‌ری شێوازی دروست بۆ گرفتانه‌ پێویسته‌ ئه‌م ڕێوشوێنانه‌ بگیرێنه‌ به‌ر:
1- کاتی نووستن بۆ منداڵ دیاری بکه‌ و به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م واده‌یه‌ بکه‌ره‌وه‌.
2- دوو بکه‌وه‌ره‌وه‌ له‌ وروژاندنی منداڵ به‌ که‌لوپه‌لی یارییه‌کانی له‌پێش کاتی خه‌وتنیدا.
3- هه‌وڵبده‌ منداڵه‌که‌ت ژووری نووستنه‌که‌ی خۆش بوێت، به‌هۆی دانانی پێخه‌فی سه‌رنج ڕاکێش و پاکوخاوێن ڕاگرتنی شوێنی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی پێبدرێت ئه‌و که‌ره‌سه‌ یارییه‌ی لای په‌سه‌ند و خۆشه‌ویسته‌ له‌ژووری نووستنه‌که‌یدا بێت.
4- منداڵه‌که‌ت ڕابێنه‌ له‌سه‌ر سیستمێکی دیاریکراو پێش خه‌و، وه‌ک خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک.
5- به‌رهه‌ڵستی ئاره‌زووی منداڵ بکه‌ بۆ درێژه‌دان به‌خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک یان هه‌ر شتێکی تر که‌ منداڵه‌که‌ بیه‌وێت به‌هۆیه‌وه‌ کاتی مانه‌وه‌ی دایک و باوکی له‌گه‌ڵیدا درێژتر بێته‌وه‌.
6- جێگیر به‌ له‌بڕیاره‌کانت و له‌سه‌ر هه‌مان پره‌نسیپ بڕۆ هه‌موو شه‌وێک.
7- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت به‌ته‌نها ده‌خه‌وێت له‌ژوورێکی تایبه‌تیدا وا ڕایبێنه‌ که‌ تۆ له‌گه‌ڵیدا نامێنیته‌وه‌ له‌ژووره‌که‌یدا هه‌تا خه‌وی لێده‌که‌وێت، به‌ڵام دڵنیای بکه‌ که‌ تۆ نزیکی لێوه‌ی هه‌ر کاتێک پێویست بکات.
8- له‌م ته‌مه‌ندا منداڵ ئه‌گه‌ری بێداربوونه‌وه‌ی هه‌یه‌ (وه‌ک گه‌وره‌کان)، بۆیه‌ ده‌بێت ورده‌ ورده‌ منداڵ فێر بکرێت چۆن ده‌ست بکاته‌وه‌ به‌ خه‌و. ئه‌گه‌ر منداڵ به‌گریانه‌وه‌ بێدار بووه‌وه‌ وه‌ تۆش زانیت ئه‌م بێداربوونه‌وه‌یه‌ نه‌ریته‌ نه‌ک تووشبوونی به‌حاڵه‌تێکی دیاریکراو، ئه‌وا پێنج خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ پێش چوونه‌ ژووری منداڵه‌که‌، کاتێکیش ده‌چیته‌ لای بۆ کاتێکی کورت لای بمێنه‌ره‌وه‌ و هه‌وڵی هه‌ڵگرتن و له‌باوه‌ش گرتنی مه‌ده‌، هه‌تا ده‌کرێت گفتوگۆی ساده‌ و کورتی له‌گه‌ڵ بکه‌، پاشان به‌جێی بهێڵه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر گریان، ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌رده‌وام بوو ئه‌وا ده‌ خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ ئه‌وجا سه‌ری لێبده‌ره‌وه‌ و به‌هه‌مان شێوه‌ کاتێکی زۆر که‌م له‌لای بمێنه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌.
ته‌مه‌نی (6-12) ساڵان – ته‌مه‌نی قوتابخانه‌:
به‌شێوه‌یه‌کی گشتی کاتێک منداڵ ده‌گاته‌ شه‌ش ساڵان ئیدی پێویستی به‌ خه‌وی ڕۆژ نامێنێت و کۆی کاژێره‌کانی خه‌و له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ بۆ خوار (11) کاژێر داده‌به‌زێت. کاتێک ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی (10) ساڵی ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌وی بۆ نزیکه‌ی (10) کاژێر داده‌به‌زێت.
له‌م ماوه‌یه‌دا زۆربه‌ی ئه‌و گرفتانه‌ی خه‌و نامێنێت که‌ قۆناغی سه‌ره‌تای منداڵیدا بوونیان هه‌بووه‌ و زۆرینه‌ی منداڵان له‌م قۆناغه‌دا له‌شه‌ودا به‌باشی ده‌خه‌ون و له‌ڕۆژیشدا بێدارن هه‌روه‌کو گه‌وره‌کان، هه‌ندێ منداڵ له‌م قۆناغه‌دا شه‌وانه‌ زوو ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌، هه‌ندێکیشیان شه‌وانه‌ دره‌نگ ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش دره‌نگ بێدار ده‌بنه‌وه‌. گرفتی سه‌ره‌کی له‌خه‌وی منداڵدا له‌م ته‌مه‌نه‌دا بریتییه‌ له‌ واده‌ی نووستنی منداڵدایه‌ زیاتر له‌وه‌ی له‌ خودی خه‌وه‌که‌یدا بێت. باوترین گرفتیش له‌م بواره‌دا بریتییه‌ له‌ ڕه‌تکردنه‌وه‌ی خه‌و له‌لایه‌ن منداڵه‌وه‌. منداڵ هه‌وڵ ده‌دات واده‌ی نووستنه‌که‌ی دوا بخات، ئه‌مه‌ش یان به‌هۆی یاری کردنه‌وه‌یه‌ یان ته‌ماشا کردنی ته‌له‌فزیۆن و به‌کارهێنانی یارییه‌ ئه‌له‌کترۆنییه‌کانی وه‌ک پله‌ی سته‌یشن، یاخود بۆ به‌جێهێنانی ئه‌رکه‌کانی قوتابخانه‌.
که‌م خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نه‌رێنی ده‌بێت له‌سه‌ر منداڵ له‌ ڕۆژدا، ئه‌و منداڵانه‌ی تێر خه‌و نابن تووڕه‌ ده‌بن و ڕه‌فتاری سه‌یر نمایش ده‌که‌ن، وه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌پۆلدا خه‌ویان لێبکه‌وێت و ته‌رکیزی که‌م ببێته‌وه‌.
لێره‌دا هه‌ندێ ڕێنمایی ده‌خه‌ینه‌ ڕوو بۆ دایک و باوکان تاکو بتوانن خه‌وێکی دروست و باش بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن:
1- واده‌یه‌کی زوو دابنێ بۆ خه‌وی منداڵه‌که‌ت، هه‌رچه‌نده‌ واده‌ی خه‌و له‌منداڵێکه‌وه‌ بۆ منداڵێکی تر جیاوازی ده‌بێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌سه‌ر دایک و باوکان ئه‌و واده‌یه‌ دابنێن بۆ خه‌وتنی منداڵه‌کانیان که‌ تێر خه‌وی بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن.
2- ده‌بێت ژووری نووستنی منداڵ سه‌رنج ڕاکێش و ئارام بێت.
3- نابێت له‌ ژووری نووستنی منداڵدا ته‌له‌فزیۆن و کۆمپیوته‌ر و پله‌ی سته‌یشن و ئامێری یاری کردنی تری تێدا بێت، ده‌بێت ڕێگه‌ بدرێت به‌منداڵ که‌ره‌سه‌یه‌کی یاری ساکار و په‌سه‌ند لای منداڵ له‌گه‌ڵ خۆیدا دابنێت له‌ژووری نووستندا.
4- منداڵه‌که‌ت له‌سه‌ر هه‌ندێ نه‌ریتی به‌سوود ڕابهێنه‌، وه‌ک: چوونه‌ سه‌ر پێشاو و ددان شتن، پێش چوونه‌ ناو جێگه‌ی نووستن.
5- ڕێگه‌ مه‌ده‌ منداڵه‌که‌ت ته‌ماشای فیلمی ترسناک بکات له‌شه‌ودا، یاخود ته‌ماشای ئه‌و فیلمانه‌ی له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نیدا ناگونجێن.
6- پێش هاتنی واده‌ی خه‌وی به‌ ماوه‌یه‌ک ئاگاداری بکه‌ که‌ واده‌ی خه‌وی نزیکه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌و چالاکییه‌ هه‌ڵبگرێت که‌ سه‌رقاڵه‌ پێوه‌ی و ئاماده‌گی وه‌ربگرێت بۆ چوونه‌ ناو جێگه‌.
7- هه‌وڵ مه‌ده‌ کێشه‌ و گرفته‌کانی خێزان له‌به‌رچاوی منداڵدا تاووتوێ بکرێت چونکه‌ کێشه‌ و ئاژاوه‌ی خێزان به‌مه‌ترسی داده‌نرێت بۆ سه‌ر ئاساییشی ده‌روونی منداڵ.

ئه‌گه‌رچی هه‌موو تاکه‌کان وه‌ک یه‌ک پێویستیان به‌خه‌و نییه‌ و بڕی کاتی پێویست به‌خه‌و له‌تاکێکه‌وه‌ بۆ تاکێکی تر ده‌گۆڕێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا بیروڕایه‌کی هه‌ڵه‌ هه‌یه‌ که‌ زۆرجار له‌زاری خه‌ڵکه‌وه‌ ده‌بیسترێت به‌وه‌ی هه‌تا کاژێره‌کانی نووستن زیاد بێت ئه‌وا بۆ ته‌ندروستی باشتره‌ یاخود تاک وای پیشان ده‌دات کاتێک زۆر ده‌خه‌وێت ئه‌وا باش خه‌وتووه‌ و باش حه‌واوه‌ته‌وه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌م بۆچوونه‌ دووره‌ له‌ڕاستییه‌وه‌ و ده‌رئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ زانستییه‌کان پێچه‌وانه‌ی ئه‌م بیروڕایه‌یان سه‌لماندووه‌.
مرۆڤ له‌قۆناغه‌کانی سه‌ره‌تای ژیانیدا زیاتر ده‌خه‌وێت (منداڵی تازه‌ له‌دایکبوو 14 – 20) کاژێر ده‌خه‌وێت)، به‌ڵام له‌ته‌مه‌نی شه‌ش مانگیدا (13 – 14) کاژێر ده‌خه‌وێت، له‌کۆتایی ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌ندا ژماره‌ی کاژێره‌کانی نوستن ده‌بێت به‌(10 – 12) کاژێر، له‌قۆناغه‌کانی دواتری منداڵیدا ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌و ده‌بێته‌ (8– 10) کاژێر، له‌م ئاسته‌دا جێگیر ده‌بێت هه‌تا قۆناغی هه‌رزه‌کاری (7 – 9) کاژێر، پاشان له‌ته‌مه‌نه‌کانی دواتر و گه‌وره‌ییدا که‌متر ده‌بێته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌کاریگه‌ری ڕه‌گه‌ز له‌سه‌ر بڕی پێداویستیی به‌خه‌و، به‌گشتی ڕه‌گه‌زی مێینه‌ که‌متر پێویستییان به‌خه‌وه‌ به‌به‌راورد به‌ڕه‌گه‌زی نێرینه‌، به‌و پێودانگه‌ی ره‌گه‌زی مێینه‌ چالاکی جه‌سته‌یی زیاتر ئه‌نجامده‌دات. ئه‌و که‌سانه‌ی زیاتر خه‌مبار و دڵه‌ڕاوکێیان هه‌یه‌ زیاتر ئاره‌زووی خه‌و ده‌که‌ن. ئه‌و که‌سانه‌ی وزه‌یه‌کی زۆر خه‌رج ده‌که‌ن له‌بواری فیکری یان سۆزداری یان جه‌سته‌یی زیاتر پێویستیان به‌خه‌وه‌ له‌چاو که‌سانی تردا. مرۆڤ له‌ناوچه‌ گه‌رمه‌کاندا زیاتر پێویستی به‌خه‌وه‌ له‌چاو دانیشتوانی ناوچه‌ سارده‌کاندا.
هه‌روه‌کو چۆن په‌یوه‌ندییه‌کی پته‌و هه‌یه‌ له‌نێوان که‌م خه‌وی (بێبه‌شبوونێکی درێژ خایه‌ن له‌خه‌و) له‌گه‌ڵ چه‌ندین په‌شێوی و تێکچوونی ته‌ندروستی وه‌ک هه‌وکردنه‌کانی کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌ و نه‌خۆشییه‌کانی ڕیخۆڵه‌کان و نه‌خۆشییه‌کانی دڵ و جه‌ڵته‌ی مێشک و گرفتی ڕه‌فتاری و تێکچوونی مه‌زاژ و تووشبوون به‌ڕووداوه‌کانی کارکردن و شۆفێری، به‌هه‌مان شێوه‌ فره‌خه‌ویش په‌یوه‌ندییه‌کی پته‌وی هه‌یه‌ به‌ جه‌ڵته‌ی مێشک و نه‌خۆشییه‌کانی دڵ و به‌رزبوونه‌وه‌ی ڕێژه‌ی مردنه‌وه‌.
توێژینه‌وه‌کان سه‌لماندوویانه‌ که‌ نووستنی که‌متر یان زیاتر له‌ئاستی سروشتی ده‌بێته‌هۆی زیادبوونی ڕوودانی جه‌ڵته‌ی مێشک، له‌دوا توێژینه‌وه‌ی زانستیدا که‌له‌لایه‌ن دکتۆر (عه‌دنان قوڕه‌یشی)، پرۆفیسۆری نه‌خۆشییه‌کانی مێشک و ده‌مار له‌زانکۆی منیسوتای ئه‌مه‌ریکی، ئه‌نجامدراوه‌، چه‌ند ڕاستییه‌ک ده‌رکه‌وتووه‌ به‌مجۆره‌: توێژینه‌وه‌که‌ له‌سه‌ر ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌وی (93000) هه‌زار ژن ئه‌نجامدراوه‌ که‌ته‌مه‌نیان له‌نێوان (50 – 79)ساڵاندا بووه‌، ئه‌نجامه‌کان به‌مجۆره‌ بوون‌، زیادبوونی تووشبوون به‌جه‌ڵته‌ی مێشک به‌ڕێژه‌ی (70%) لای ئه‌و ژنانه‌ی له‌ (9) کاژێر زیاتر ده‌خه‌ون به‌به‌راورد به‌و ژنانه‌ی (7) کاژێر ده‌خه‌ون، هه‌روه‌ها زیادبوونی تێکڕای مه‌ترسی تووشبوون به‌جه‌ڵته‌ی مێشک به‌ڕێژه‌ی (14%) لای ئه‌و ژنانه‌ی له‌(5) کاژێر که‌متر ده‌خه‌ون به‌به‌راورد به‌و ژنانه‌ی (7) کاژێر ده‌خه‌ون. ئه‌م ئه‌نجامانه‌ به‌ده‌ره‌ له‌و فاکته‌رانه‌ی که‌مه‌ترسی تووشبوون به‌جه‌ڵته‌ی مێشک و نه‌خۆشی خوێنبه‌ره‌کان زیاد ده‌کات وه‌ک زیادبوونی ڕێژه‌ی چه‌وری و به‌رزبوونه‌وه‌ی فشاری خوێن و نه‌خۆشی شه‌کره‌.
له‌دوو توێژینه‌وه‌ی تردا له‌لایه‌ن دکتۆر (بیبێرد) ساڵی 2000، دکتۆر (شاهار) ساڵی 2001، سه‌لمێنراوه‌، ئه‌و که‌سانه‌ی زۆر ده‌خه‌ون ئه‌گه‌ر هاتوو نه‌خۆشی خه‌مۆکێ یان هه‌ناسه‌ وه‌ستان له‌کاتی خه‌ودا، ئاماده‌ییان هه‌بێت ئه‌وا ئه‌م دوو فاکته‌ره‌ به‌هۆکاری مه‌ترسیدار داده‌نرێن که‌ده‌بنه‌ هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی فشاری خوێن و به‌دوای ئه‌میشدا جه‌ڵته‌ی مێشک.
فره‌خه‌وی به‌‌یه‌کێک له‌تێکچوونه‌کانی خه‌و هه‌ژمار ده‌کرێت وه‌ ده‌کرێت به‌و که‌سانه‌ بگوترێت فره‌خه‌و که‌ له‌ ده‌ کاژێر و نیو زیاتر ده‌خه‌ون، زۆری کاژێره‌کانی نوستن به‌ڵگه‌ی باش نووستن نییه‌، به‌ڵکو ده‌کرێت مرۆڤ (7) یان (8) کاژێر یان که‌متر بخه‌وێت و پێداویستیی نوستنی پڕ بکاته‌وه‌ به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر به‌هه‌ردوو قۆناغی خه‌وی قوڵ (که‌ جه‌سته‌ ده‌حه‌وێنێته‌وه‌) و قۆناغی خه‌ون بینین (که‌ مێشک ده‌حه‌وێنێته‌وه‌) تێپه‌ڕێت. له‌دیارترین ڕواڵه‌ته‌کانی فره‌ خه‌وی: ئاره‌زوو کردنه‌ بۆ نوستن له‌کاتێکی زووی شه‌ودا، گرانی له‌بێداربوونه‌وه‌دا، نوستنی زیاده‌ هه‌رکارتێک بۆ که‌سه‌که‌ بلوێت، هه‌ستکردن به‌ماندوێتی.
هۆکاره‌کانی فره‌خه‌وی زۆرن که‌زۆربه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تێکچوون له‌فه‌رمانه‌کانی ناوکی (هایپۆثالمۆس) له‌ده‌ماخدا، یان تێکچوون له‌ناوه‌نده‌کانی تایبه‌ت به‌سوڕی (نوستن- بێداری). له‌و هۆکارانه‌ی که‌په‌یوه‌ندییان به‌فره‌خه‌وییه‌وه‌ هه‌یه‌: تێکچوونه‌ سۆزدارییه‌کان وه‌ک خه‌مۆکێ و خه‌مباری، په‌شێوییه‌ ده‌روونییه‌کان وه‌ک هیستیریا که‌تیایدا زۆر خه‌وی به‌ئامرازێکی نه‌ستیی داده‌نرێت بۆ خۆدوورخستنه‌وه‌ له‌هه‌ڵوێستێکی دیاریکراو، نه‌خۆشییه‌ ژیرییه‌کان وه‌ک شیزۆفرینیا، وه‌ستان له‌به‌کارهێنانی ده‌رمانه‌ چالاک به‌خشه‌کان، حاڵه‌تی تێکچوونه‌کانی هه‌ناسه‌دان له‌کاتی خه‌ودا، قه‌ڵه‌وی زۆر و …تد.
له‌ڕاستیدا فره‌خه‌وی به‌هه‌ده‌ردانی کاته‌، که‌مبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌م و چالاکی مرۆڤه‌، دابڕان و گۆشه‌گیرییه‌، سستی و ته‌مه‌ڵییه‌. ئه‌و که‌سانه‌ی که‌زیاتر له‌ئاستی سروشتی ده‌خه‌ون دڵه‌ڕاوکێ و په‌شێوی مه‌زاژیان زیاتره‌ له‌چاو ئه‌و که‌سانه‌ی ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌ویان سروشتییه‌.
(ئه‌دیسۆن) ی زانا و داهێنه‌ری (گڵۆپ)ی کاره‌بایی که‌یه‌کێک بووه‌ له‌و که‌سانه‌ی له‌مێژوودا ناویان هاتووه‌ به‌که‌م خه‌وی، ئه‌وه‌ی هانیداوه‌ بۆ ئه‌و داهێنانه‌، به‌فیڕۆنه‌دانی کاته‌ به‌نرخه‌کانی مرۆڤ بووه‌ تاکو له‌تاریکیدا ناچار به‌نووستن نه‌بێت.
(ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌سه‌ده‌ی پانزه‌هه‌می زایینیدا (لویف)ی دووه‌م فه‌رمانڕه‌وای هه‌رێمی (سافۆی) فه‌ره‌نسی بووه‌، ئه‌م فه‌رمانڕه‌وایه‌ باوه‌ڕی وابووه‌ که‌ زۆر نوستن ته‌مه‌ن درێژ ده‌کات، ئه‌میش ئومێدی ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ که‌ (100) ساڵ زیاتر بژی، بۆیه‌ بڕیاری داوه‌ که‌ له‌شه‌و و ڕۆژێکدا (20) کاژێر بخه‌وێت، بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌م پلانه‌ی په‌نای بۆ جۆره‌ها داووده‌رمان و گژوگیا بردووه‌، له‌شه‌و و ڕۆژێکدا ته‌نها دوو جار به‌ئاگا هاتووه‌ ئه‌ویش به‌مه‌به‌ستی خواردنی ژه‌مه‌ خۆراک و چوونه‌ سه‌ر پێشاو و به‌ڕێوه‌بردنی کاروباری هه‌رێمه‌که‌ی. به‌ڵام ئه‌م سستمه‌ نامۆیه‌ی ئه‌م کابرایه‌ هێنده‌ی نه‌برد ته‌ندروستیی به‌ره‌و تێکچوون و په‌شێوی برد، هه‌تا ڕۆژێک له‌کاتی خه‌ودا مرد که‌هێشتا ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵی تێنه‌په‌ڕاندبوو).
که‌م خه‌وی و فره‌خه‌وی هه‌ردووکیان کردنه‌وه‌ی ده‌رگایه‌ به‌ڕووی چه‌ندین گرفت و نه‌خۆشی جه‌سته‌یی و ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی، بۆیه‌ ده‌بێت هه‌موومان ئاگاداربین که‌ ئه‌و دوو ده‌رگایه‌ به‌ڕووی خۆماندا نه‌که‌ینه‌وه‌، زوو بچین به‌ده‌م چاره‌سه‌ری هه‌موو گرفتانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونه‌کانی خه‌ومان. نه‌که‌مته‌رخه‌می بکه‌ین له‌پێدانی مافی جه‌سته‌مان و نه‌زێده‌ڕۆییش، چونکه‌ هه‌ردوو باره‌که‌‌ به‌زیان ته‌واو ده‌بێت.

خه‌و زراندن،هۆكارو رێنمایی

 د. رێدار محه‌مه‌د ئه‌مین

پسپۆر(بۆرد) ی نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌كان

له‌م سه‌رده‌مه‌دا خه‌وزڕان بۆته‌ دیارده‌یه‌كی بڵا‌و، هیچ كه‌سێك نیه‌ له‌ ئێمه‌ رۆژێك له‌ ر‌وَژان تووشی ئه‌م گرفته‌ نه‌بووبیت، ئه‌گه‌ر چی هۆكاره‌كانی خه‌وزڕان زۆرن، له‌وانه‌ش جه‌سته‌یی‌و ده‌روونی، به‌ڵام زۆربه‌ی ئه‌و هۆكارانه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ نه‌بوونی پڕۆگرامێكی رێك‌و پێكی خه‌وتن، ئاشكرایه‌ له‌ مێشكی هه‌موو مرۆڤێكدا پڕۆگرامێك هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن كاتژمێری بایلۆژی، ئه‌گه‌ر بێت‌و مرۆڤ ئه‌م كاتژمێره‌ به‌كار بهێنێت، ئه‌وا فێری ده‌كات كه‌ رۆژانه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی دیاریكراودا بخه‌وێت‌و له‌ ماوه‌یه‌كی دیاریكراودا به‌ ئاگا بێت، بێئه‌وه‌ی هیچ گرفتێكی تووش بێت‌و هه‌ست بكات كه‌م یان زۆر خه‌وتووه‌، له‌ رووی زانسته‌وه‌ش ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌وا مرۆڤێكی پێگه‌یشتوو رۆژانه‌ پێویستی به‌ 6-10 كاتژمێر خه‌وتن هه‌یه‌، زیاد یان كه‌متر له‌م ماویه‌ زیانی ده‌روونی‌و جه‌سته‌یی هه‌یه‌‌و باشتریش وایه‌ ئه‌م خه‌وتنه‌ دووجار له‌ ماوه‌ی 24 كاتژمێردا رووبدات. به‌ تایبه‌تی بۆ ئه‌وانه‌ی كاری مێشك‌و ته‌ركیزكردن زۆر به‌ كار ده‌هێنن.

لێكۆڵینه‌وه‌كان ده‌ریانخستووه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌م ده‌خه‌ون، به‌رگری له‌شیان كه‌م ده‌بێته‌وه‌‌و زیاتر تووشی نه‌خۆشی ده‌بن، له‌ هه‌مان كاتیشدا یاده‌وه‌ری (زاكره‌)‌و ته‌ركیزیان كه‌م ده‌بێته‌وه‌، رێژه‌ی ته‌مه‌نیشیان كه‌متره‌ له‌وانه‌ی كه‌ به‌ باشی ده‌خه‌ون، له‌ هه‌مان كاتدا زۆر خه‌وتنیش مرۆڤ بێهێز ده‌كات‌و توانای جه‌سته‌یی‌و ده‌روونی كه‌متر ده‌كاته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر تۆ یه‌كێكی له‌وانه‌ی تووشی خه‌وزڕان بوویت‌و هیچ هۆكارێكی ده‌روونی یان جه‌سته‌یی نادۆزیته‌وه‌، ته‌نها هه‌ست ده‌كه‌یت كه‌وا ژیانت تۆزێك ئاڵۆز بووه‌، ئه‌وا ده‌توانیت له‌ رێگای په‌یڕه‌و كردنی پڕۆگرامێكی گونجا‌و له‌م گرفته‌ رزگارت بێت پڕۆگرامه‌كه‌ش به‌م شێوه‌ی خواره‌وه‌یه‌.

1/ هه‌میشه‌ هه‌وڵ بده‌ رۆژانه‌ بۆ ماویه‌كی دیاریكراو بخه‌ویت، هه‌موو رۆژێك هه‌مان ماوه‌ بێت بۆ نموونه‌، 6 یان 8 كاتژمێر له‌ 12ی شه‌و تا 6ی به‌یانی یان 11ی شه‌و تا 7ی به‌یانی، ئه‌گه‌ر رۆژێكیش له‌به‌ر بوونی هه‌ر گرفتێك نه‌تتوانی ئه‌م ماوه‌یه‌ بخه‌ویت، باشتر وایه‌ رۆژی دواتر یان كۆتایی هه‌فته‌، یاخود هه‌ر كاتێكی گونجاو قه‌ره‌بووی ئه‌و كاته‌ بكه‌یته‌وه‌.

2/ كۆی كاتژمێره‌كانی نووستن له‌ رۆژێكدا به‌سه‌ر دوو كاتدا دابه‌ش بكه‌، شه‌و‌و دوای نیوه‌ڕۆ.

3/ له‌ شه‌ودا ئه‌و خواردنانه‌ مه‌خۆ كه‌ ده‌بنه‌ هۆی دره‌نگ خه‌وتن یان خه‌وزڕاندن، له‌وانه‌ش خواردنی چه‌ور، گۆشتی سوور، به‌هارات‌و  بیپسی، قاوه‌، له‌ جیاتی ئه‌وانه‌ ژه‌مێكی سوك بخۆ كه‌ زۆربه‌ی پێكهاته‌كه‌ی له‌ سه‌وزه‌‌و میوه‌ پێك دێت.

4/ به‌ر له‌ نووستن په‌رداخێك شیر یارمه‌تی خه‌وی هێمن ده‌دات.

5/ ئه‌گه‌ر رۆژانه‌ وه‌رزش ئه‌نجام ده‌ده‌یت، پێویسته‌ ئه‌م كاته‌ نه‌كه‌وێته‌ كۆتایی شه‌و، چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆی خه‌وزڕاندن، وه‌رزشكردنی رۆژانه‌ یارمه‌تی خه‌وی هێمن ده‌دات.

6/ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ سه‌یركردنی ته‌له‌فزیۆن‌و خواردن‌و خواردنه‌وه‌ له‌ دره‌نگانی شه‌و.

7/ وه‌رگرتنی دوش (گه‌رماو) یه‌ك كاتژمێر به‌ر له‌ خه‌وتن یارمه‌تی خاوبوونه‌وه‌ی جه‌سته‌‌و پشووی مێشك ده‌دات.

8/ ئه‌و ژووره‌ی لێی ده‌خه‌وی، چه‌ند هێمن بێت باشتره‌ گڵۆپه‌كان خامۆش بكرێن‌و ده‌نگی هیچ ژاوه‌ژاوێك نه‌بێت، یان مۆسیقایه‌كی هێمن.

9/ سه‌رینه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك بێت كه‌ خۆت حه‌زی لێ ده‌كه‌یت‌و له‌ رووی پزیشكیه‌وه‌ سه‌رینه‌‌و جێگه‌ی نه‌رم بۆ خه‌وی هێمن باشن.

10/ ژووری خه‌وتن ته‌نها بۆ نووستن به‌كار بهێنه‌‌و ئه‌گه‌ر خێزاندار بیت، بۆ نووستن‌و جوتبوون. خواردن‌و خواردنه‌وه‌و سه‌یركردنی ته‌له‌فزیۆن زیاتر تووشی خه‌وزڕاندنت ده‌كات.

11/ ته‌نها ئه‌و كاتانه‌ بڕۆ سه‌ر جێگا، كه‌ هه‌ست ده‌كه‌یت خه‌وت دێت، ئه‌گه‌ریش پاش ئه‌م هه‌موو هه‌نگاوانه‌ش، هه‌ر توانای خه‌وتنت نه‌بوو، ئه‌وا یه‌كسه‌ر له‌ جێگا وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌‌و كتێبێك بخوێنه‌وه‌، یان سه‌یری ته‌له‌فزیۆن بكه‌‌و ئه‌و كاته‌ بگه‌ڕێوه‌ سه‌ر جێگا كه‌ خه‌وت     . redar_moh@yahoo.co