ڕۆژانی (19،20/6/2011) هه‌ر سێ لایه‌نی (بۆردی بازرگانی، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ڕاهێنانی پیشه‌یی، یه‌کێتی بێکارانی کوردستان)، له‌ هۆڵی پارێزگای سلێمانی کۆنفرانسێکیان له‌ژێر ناوی (هه‌نگاوێکی زانستییانه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی بێکاری له‌کوردستاندا) سازکرد، که‌تیایدا ژماره‌یه‌ک له‌ وه‌زیر و ئه‌ندام پارله‌مان و پارێزگاری سلێمانی و ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای سلێمانی و مامۆستایانی زانکۆ و به‌ڕێوه‌به‌ره‌ گشتییه‌کان و ئابوری ناسان و نوێنه‌ری چه‌ند ڕێکخراوێکی مه‌ده‌نی و ڕۆژنامه‌نووسان ئاماده‌بوون، له‌ هه‌ر دوو ڕۆژی کۆنفرانسه‌که‌دا (6) سمینار سازکرا له‌لایه‌ن مامۆستایانی زانکۆ و که‌سانی پسپۆره‌وه‌ پێشکه‌شکران، له‌ ڕۆژی یه‌که‌می کۆنفرانسه‌که‌دا کاتژمێر (3) پاش نیوه‌ڕۆ، ده‌روونناس (سامان سیوه‌یلی – سه‌رۆکی سه‌نته‌ری ڕاوێژکاری خێزان بۆ گرفته‌ ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ سلێمانی) سمینارێکی له‌ژێر ناوی (کاریگه‌ر‌ییه‌کانی بێکاری له‌سه‌ر باری ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی – له‌سه‌ر ئاستی تاک و کۆمه‌ڵگه‌) پێشکه‌ش کرد، پاش ته‌واوبوونی سمیناره‌که‌ له‌لایه‌ن ئاماده‌بووه‌ چه‌ندین پرسیار و سه‌رنج خرایه‌ ڕوو و گفتوگۆ به‌ڕێوه‌چوو، سمیناره‌که‌ له‌لایه‌ن خاتوو شیلان، بێژه‌ری که‌ناڵی کوردساته‌وه‌‌ به‌ڕێوه‌برا. ئه‌مه‌ پوخته‌ و کورتکراوه‌ی سمیناره‌که‌یه‌.ئه‌گه‌رچی بێکاری زیاتر وه‌ک دیارده‌یه‌کی ئابوری هه‌ژمار ده‌کرێت، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕه‌نگدانه‌وه‌ نه‌رێنییه‌کانی له‌سه‌ر هه‌ردوو لایه‌نی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی تاک و کۆمه‌ڵگه‌ کاریگه‌ر و مه‌ترسیداره‌، بۆیه‌ ده‌کرێت هه‌ر کاتێک باس له‌ بێکاری بکرێت وه‌ک دیاره‌ده‌یه‌کی ئابوری، له‌هه‌مان کاتدا وه‌ک په‌تایه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونیش بناسێنرێت.
ده‌توانین کاریگه‌رییه‌کانی بێکاری له‌سه‌ر تاک و کۆمه‌ڵگه‌ له‌لایه‌نی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ دابه‌شبکه‌ین بۆ سێ ته‌وه‌ر:
1- له‌ڕووی ئاساییشی وڵاته‌وه‌:
بێکاری به‌هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی ڕاسته‌قینه‌ داده‌نرێت له‌سه‌ر کۆی ژیانی کۆمه‌ڵگه‌ به‌تایبه‌تی ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی وڵات، چونکه‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی تاوان، به‌تایبه‌تی ئه‌و تاوانانه‌ی ده‌کرێنه‌ سه‌ر ماڵ و سامان، به‌ واتایه‌کی تر تاوانی دزی یه‌کێکه‌ له‌و تاوانانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ بێکاریدا په‌یوه‌ندییه‌کی ڕاسته‌وانه‌یان هه‌یه‌، واته‌ هه‌تا بێکاری زیاد بکات، تاوانه‌کانی دزی کردن زیاد ده‌کات، هه‌ندێ جاریش ئه‌م تاوانه‌ به‌مه‌به‌ستی به‌جێهێنانی هاوبه‌ند ده‌بێت له‌گه‌ڵ تاوانی کوشتن یان ده‌ستدرێژی کردنی جۆراوجۆردا.
ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ڵکه‌وتی جوگرافیای هه‌رێمی کوردستان بڕوانین ده‌بینین کوردستان هاوسنووره‌ له‌گه‌ڵ سێ ده‌وڵه‌ت که‌ هه‌رسێکیان له‌لایه‌ک وه‌ک ناوچه‌ی ترانزێت بۆ بازرگانی کردنی ماده‌هۆشبه‌ره‌کان داده‌نرێن، له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌ وڵاتی هاوسنووری کوردستان هه‌یه‌ که‌ تیایدا ملیۆنه‌ها به‌کاربه‌ر و ئالووده‌بووی ئه‌م مادانه‌ی تێدایه‌، بۆیه‌ لێره‌دا ده‌بێت هه‌ڵوێسته‌یه‌ک بکه‌ین سه‌باره‌ت به‌مه‌ترسی تێوه‌گلانی بێکاران له‌ هه‌رێمی کوردستان له‌گه‌ڵ بازرگانانی ماده‌هۆشبه‌ره‌کان، وه‌ هه‌ندێ جاریش به‌پلانی ناوچه‌یی سوود له‌ که‌سانی بێکار ده‌بینرێت بۆ ناردنی ئه‌م جۆره‌ مادانه‌ به‌مه‌به‌ستی بڵاوکردنه‌وه‌یان له‌به‌رامبه‌ر به‌خشینی بڕێک پاره‌ پێیان، چونکه‌ ده‌بێت ئه‌و ڕاستییه‌ له‌یاد نه‌که‌ین که‌ ئه‌گه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی ماده‌هۆشبه‌ره‌کان له‌ وڵاتێکی وه‌کو ئه‌فغانستاندا دیارده‌یه‌کی ئابوری و بازرگانی بێت و له‌ وڵاتانی ئه‌وروپادا دیارده‌یه‌کی که‌لتوری بێت، ئه‌وا هه‌وڵدان بۆ بڵابوونه‌وه‌ی ئه‌و مادانه‌ له‌ کوردستان دیارده‌یه‌کی سیاسییه‌. ته‌نانه‌ت مه‌ترسی تێوه‌گلانی بێکاران له‌ کاروباری هه‌واڵگریی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی دوژمنان مه‌ترسییه‌که‌ که‌ له‌جێی خۆیدایه‌، چونکه‌ له‌ هه‌ندێ باردا بێکاری تاک دووچاری بارێکی ده‌روونی ده‌کات که‌ تیایدا هه‌ست به‌نه‌مانی ئینتیما ده‌کات به‌رامبه‌ر خاک و وڵاته‌که‌ی، ئه‌مه‌ش ڕق ئه‌ستووری ده‌کات به‌رامبه‌ر سستمی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و که‌لتوری وڵات، بۆیه‌ له‌م کاتانه‌دا و له‌ ڕه‌وشێکی ده‌روونی وه‌هادا ئه‌م ڕه‌وشه‌ ده‌روونییه‌ ده‌بێته‌ زه‌مینه‌ سازییه‌ک بۆ دژایه‌تی کردنی کۆمه‌ڵگه‌ و کارکردن له‌به‌رژه‌وه‌ندی دوژمنان.
2- له‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌:
په‌یوه‌ندی بێکاری په‌یوه‌ندی به‌ باری ده‌روونییه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌کی دوولایه‌نه‌یه‌، ئه‌گه‌ر تاک دووچاری تێکچوونی باری ده‌روونی یان ژیری ببێت به‌تایبه‌تی نه‌خۆشییه‌ قورسه‌ درێژخایه‌نه‌کان ئه‌وا ئه‌گه‌ری له‌ده‌ستدانی کاری زۆر ده‌بێت، له‌هه‌مان کاتیشدا بێکاری هۆیه‌که‌ بۆ له‌ده‌ستدانی هاوسه‌نگی ده‌روونی تاک و دروستبوونی فشاری ده‌روونی به‌هێز و تووشبوونی تاک به‌نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان به‌تایبه‌تی خه‌مۆکی.
بێکاری ته‌نها بێبه‌شبوونی تاک نییه‌ له‌سه‌رچاوه‌ی بژێوی، به‌ڵکو له‌هه‌مان کاتدا بێبه‌شبوونی تاکیشه‌ له‌ هه‌ستکردن به‌بوونی خۆی وه‌ک تاکێکی ئاکتیڤ و کاریگه‌ر له‌ ژینگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌یدا، ئه‌مه‌ش وایلێده‌کات که‌ دووچاری هه‌ستکردن به‌ نائومێدی و نامۆبوون بکات، ده‌رئه‌نجام هه‌ستنه‌کردن به‌ئاساییش وه‌ک مۆته‌یه‌ک به‌رۆکی تاک ده‌گرێت و تاک ده‌خاته‌ دڵه‌ڕاوکێوه‌، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش فشارێکی ده‌روونی توند دروستده‌کات، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش تاک دووچاری جۆرێک له‌ تێڕوانینی نزم به‌رامبه‌ر (خود)ی خۆت ده‌کات.
ئه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌ی تاک دووچاری دێت وا له‌ تاک ده‌کات دووچاری جۆرێک له‌ خۆخواردنه‌وه‌ و ڕق ئه‌ستوری ببێت به‌رامبه‌ر سستمی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی وڵات، کاتێک تاک نه‌توانێت ئه‌م شه‌ڕه‌نگێزییه‌ی ناو ناخی ده‌رببڕێت و کاتێک هه‌ستی په‌راوێزبوون له‌ناخیدا چه‌که‌ره‌ بکات و بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی هه‌ست بکات که‌سێکی په‌سه‌ند و خۆشه‌ویست نییه‌ له‌لایه‌ن ده‌وروبه‌ره‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی تاکێکی بێکاره‌، ئه‌وا ئه‌م حاڵه‌ته‌ تاک تووشی نه‌خۆشییه‌ سایکۆسۆماتییه‌کان (ده‌روون – جه‌سته‌ییه‌کان) ده‌کات، وه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌وشی بێکاری درێژه‌ بکێشێت له‌ژیانی تاکدا بێگومان باره‌ ده‌روونییه‌که‌ سه‌ر ده‌کێشێت بۆ نه‌خۆشی ده‌روونی به‌تایبه‌تی خه‌مۆکی، تووشبوونی تاک به‌نه‌خۆشی خه‌مۆکی و نه‌خۆشییه‌ ده‌روونی و ژیرییه‌کان ته‌نها ژانکۆیه‌ک نییه‌ بۆ خودی تاک خۆی، به‌ڵکو له‌هه‌مان کاتدا ژانکۆیه‌که‌ بۆ خێزان و ده‌وروبه‌ر و کاریگه‌ری نه‌رێنیش له‌سه‌ر ده‌وروبه‌ر دروست ده‌کات.
تاکی بێکار ئه‌گه‌ر به‌رپرسیارێتییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ی قورستر بێت وه‌ک ئه‌وه‌ی خاوه‌ن خێزان بێت ئه‌وا ئه‌و به‌رپرسیارێتییه‌ی زیاتر دووچاری نه‌مانی هاوسه‌نگی ده‌روونی و تووشبوونی به‌ په‌شێوییه‌ ده‌روونییه‌کانی ده‌کات، چونکه‌ خاوه‌ن خێزانی بێکار ‌هه‌میشه‌ له‌ ڕه‌وشێکی ده‌روونی وه‌هادا ده‌ژی که‌ هه‌ست به‌ ئاساییشی ده‌روونی ناکات، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش تاک به‌رده‌وام تووشی هه‌ڵچوون و توڕه‌یی و تێکچوونی په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌کات. کاتێکیش تاکی بێکار که‌ نه‌توانێت داواکاری و پێداویستییه‌کانی ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی دابین بکات، ئه‌وا دووچاری هه‌ست به‌که‌می خۆی ده‌کات و خۆی وه‌ک تاک تاکێکی بێ ئیراده‌ و بێ ده‌سه‌ڵات ده‌بینێت، هه‌ندێ جار له‌ئه‌نجامی ناڕه‌زایه‌تی هاوسه‌ر و ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی و بوونی ئاژاوه‌ی خێزانی به‌رده‌وام و ئه‌و خه‌مۆکییه‌ی له‌ده‌ستی ده‌ناڵێنێت، تاکی بێکار بیرۆکه‌ی خۆکوشتن به‌ بیرکردنه‌وه‌یدا ده‌گوزه‌رێت و له‌هه‌ندێ حاڵه‌تیشدا هه‌وڵی خۆکوشتن ده‌درێت.
هه‌ربۆیه‌ له‌م حاڵه‌تانه‌دا کاتێک ئه‌مجۆره‌ که‌سانه‌ سه‌ردانی پزیشکی ده‌روونی یان راوێژکارێکی ده‌روونی ده‌که‌ن، ئه‌وا گونجاوترین به‌ده‌ر له‌ چاره‌سه‌ری ده‌رمان و ده‌روونی بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی و باره‌ ده‌روونییه‌که‌یان، دۆزینه‌وه‌ی کار به‌یه‌کێک له‌ چاره‌سه‌ره‌ هه‌ره‌ گونجاوه‌کان داده‌نرێت.
3- له‌ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌:
په‌ندێکی کوردی هه‌یه‌ ده‌ڵێت: (کاسه‌ی پڕ ئاشتی ماڵه‌)، ئه‌گه‌رچی ئه‌م په‌نده‌ لایه‌نێکی ناڕاستیی تێدایه‌، به‌وه‌ی زۆر خێزان هه‌ن که‌ کاسه‌کانیان نه‌ک پڕه‌، بگره‌ لێیشی ده‌ڕژێت که‌چی ئاشتی نامۆیه‌ پێیان و بوونه‌ته‌ ده‌ستله‌ملانی ناته‌بایی و ئاژاوه‌ و نه‌گونجان و … تد، به‌ڵام لایه‌نێکی ڕاستییش له‌خۆ ده‌گرێت به‌وه‌ی له‌ڕۆژگارێکی وه‌ک ئه‌مڕۆدا شتومه‌ک و کاڵا و به‌رهه‌مه‌ جۆراوجۆره‌کان بازاڕه‌کانیان ته‌نیوه‌ و ڕۆژانه‌ بابه‌ت و مۆدێلی نوێ له‌ هه‌موو بابه‌تێک ده‌بێته‌ میوانی چاو و گوێیه‌کان، ڕیکلام وه‌ک هۆکارێک بۆ زوو ئاشناکردنی هاوڵاتیان به‌ که‌لوپه‌ل و شتومه‌که‌ خۆماڵی و هاورده‌کان مه‌ودای نێوان هاوڵاتی و که‌لوپه‌له‌کانی هێنده‌ نزیک کردۆته‌وه‌ که‌ له‌چه‌ند چرکه‌یه‌ک یان خوله‌کێکدا به‌ هاتنه‌ بازاڕی نوێترین مۆدێلی شتومه‌ک و کاڵاکان ئاشنا و ئاگادار ده‌بێت. ئه‌م حاڵه‌ته‌ش وایکردووه‌ که‌ خواستی تاک له‌چاو جاراندا به‌رزتر بۆته‌وه‌ و ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ ئه‌رکی تاک له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی بازاڕدا سه‌ختر ده‌بێت. به‌ڵام کاتێک خێزان کاسه‌که‌ی تێیدا نه‌بێت ئه‌وا ناچار ده‌بێت خۆی له‌ بازاڕ نه‌دات و هه‌میشه‌ له‌ گۆشه‌گیریدا بێت، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش ئه‌گه‌ر لای به‌ساڵاچووان و که‌سانی خاوه‌ن قه‌ناعه‌ت و ئه‌و که‌سانه‌ی لایه‌نی ڕۆحی تیایاندا زاڵتره‌ له‌سه‌ر لایه‌نه‌ مادییه‌که‌، شتێکی ئاسایی بێت، ئه‌وا لای منداڵان و هه‌رزه‌کاران و گه‌نجان و ئه‌و که‌سانه‌ی ماده‌ لایان له‌سه‌روو هه‌موو شتێکه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ په‌رچه‌کردار دروستده‌کات، که‌ خۆی له‌ ئاژاوه‌ی خێزانی و ناڕه‌زایه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی و ڕه‌تکردنه‌وه‌ی واقعه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ی ده‌بینێته‌وه‌.
بێگومان بێکاری گه‌وره‌ترین هۆکاره‌ بۆ مانه‌وه‌ی کاسه‌ی تاک و خێزان به‌به‌تاڵی و ده‌سته‌به‌رنه‌بوونی پێداویستییه‌کانی ئه‌ندامه‌کانی.
بۆیه‌ ده‌کرێت بڵێین ناته‌بایی و ئاژاوه‌ی خێزانی و توندوتیژی یه‌کێک ده‌بێت له‌ ده‌رئه‌نجامه‌کانی بێکاری، هه‌روه‌ها هه‌ندێ جار ئه‌م ڕه‌وشه‌ نائاساییه‌ په‌لده‌کێشێت بۆ په‌رته‌وازه‌یی و لادان و کۆچ و جیابوونه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خێزان.
نابێت ئه‌وه‌ش له‌یاد بکه‌ین که‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی دیارده‌ی کۆچ کردن له‌ جیهاندا بێکارییه‌، هه‌رێمی کوردستانیش ده‌رئه‌نجامی ئه‌و ڕه‌وشه‌ ئابوری و سیاسییه‌ی له‌پاش ڕاپه‌ڕینی به‌هاری ساڵی (1991) هاته‌ کایه‌وه‌ و له‌ئه‌نجامی گه‌مارۆی ئابوری چه‌ند لایه‌نه‌ له‌سه‌ر کوردستان و هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی ناوخۆ، ده‌یان هه‌زار له‌ گه‌نجانی کوردستان په‌نایان بۆ کۆچکردن برد و ڕێگه‌ی هاتونه‌هاتیان هه‌ڵبژارد و ڕوویان له‌ وڵاتانی ناوچه‌که‌ و ئه‌وروپا کرد. ئه‌م کۆچکردنه‌ ته‌نها کۆچی توانا و ووزه‌کان نییه‌ له‌ وڵاتدا، به‌ڵکو بۆ وڵاتێکی وه‌کو ئێمه‌ چه‌ندین کێشه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیشی دروستکرد، که‌ دیارترینییان مانه‌وه‌ی ڕێژه‌یه‌کی به‌رچاوه‌ له‌ کچان که‌ له‌که‌لتوری کوردیدا به‌ (قه‌یره‌ کچ) ناوده‌برێن.
بێکاری ده‌رگای پێکهێنانی ژیانی هاوسه‌ریی له‌ گه‌نجان داده‌خات، ئه‌مه‌ش دووباره‌ چه‌ندین کێشه‌ و گرفتی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌خوڵقێنێت، هه‌رکاتێکیش ئه‌م ده‌رگایه‌ به‌ڕووی گه‌نجاندا داخرا، ئه‌وا لادان و له‌شفرۆشی و توندوتیژی زیاد ده‌کات، کاتێک گه‌نجان نه‌توانن پاڵنه‌ره‌ سێکسییه‌کانیان به‌شێوه‌یه‌کی سروشتی تێر بکه‌ن، ئه‌وا چه‌پاندنی سێکسیی دووچاری باری ده‌روونی نائاساییان ده‌کات.
ده‌رئه‌نجامه‌کان:
زۆرینه‌ی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی له‌ کاریگه‌ری بێکاری له‌سه‌ر لایه‌نی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی له‌سه‌ر ئاستی تاک و کۆمه‌ڵگه‌، ئه‌نجامدراون، گه‌یشتوونه‌ته‌ چه‌ند ڕاستییه‌ک:
1- ڕێژه‌ی نه‌خۆشییه‌ سایکۆسۆماتی و ده‌روونییه‌کان له‌ناو بێکاراندا زیاتره‌ به‌به‌راورد به‌ که‌سانی خاوه‌ن کار.
2- ڕێژه‌ی کێشه‌ و ئاژاوه‌ی خێزانی له‌ناو خێزانی بێکاردا به‌رزه‌تره‌ به‌به‌راورد به‌ خێزانی خاوه‌ن کار.
3- ڕێژه‌ی په‌رته‌وازه‌بوون له‌ناو خێزانی بێکاردا زیاتره‌ له‌چاو خێزانی خاوه‌ن کاردا.
4- تێڕوانینی که‌سی بێکار بۆ خودی خۆی نزمتره‌ به‌به‌راورد به‌تێڕوانینی که‌سی خاوه‌ن کار بۆ خودی خۆی.
5- بێکاری به‌یه‌کێک له‌هۆکاره‌کانی خۆکوشتن داده‌نرێت.
6- که‌سانی بێکار گۆشه‌گیرترن به‌به‌راورد به‌ که‌سانی خاوه‌ن کار.
7- که‌سانی بێکار زیاتر تووشی ئه‌نجامدانی تاوان به‌تایبه‌تی (دزی کردن) ده‌بن به‌به‌راورد به‌ که‌سانی خاوه‌ن کار.
8- که‌سانی بێکار تێڕوانینیان بۆ ژیان و بۆ ده‌وروبه‌ر نه‌رێنیتره‌ به‌به‌راورد به‌ که‌سانی خاوه‌ن کار.
9- تێڕوانینی کۆمه‌ڵگه‌ بۆ که‌سانی بێکار نزمتره‌ به‌به‌راورد به‌تێڕوانینی کۆمه‌ڵگه‌ بۆ که‌سانی خاوه‌ن کار.
10- که‌سانی بێکار یان هه‌ست به‌به‌خته‌وه‌ری و ئاسووده‌یی ناکه‌ن یان که‌متر هه‌ستی پێده‌که‌ن به‌به‌راورد به‌ که‌سانی خاوه‌ن کار.
ڕاسپارده‌ و پێشنیار:
دیارده‌ی بێکاری وه‌ک دیارده‌یه‌کی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی، مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر ژیانی تاک و کۆمه‌ڵگه‌، بڵاوبوونه‌وه‌ و زیادبوونی ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا بێت ده‌کاته‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی تاوان و نه‌خۆشییه‌ جه‌سته‌یی و ده‌روونییه‌کان، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و لادان و له‌شفرۆشی و ناپاکی کردن له‌ گه‌ل و وڵات. بۆیه‌ ئه‌رکی حکومه‌تی هه‌رێمه‌ به‌ پلانی تۆکمه‌ و گونجاو به‌ر زیادبوونی ئه‌م دیارده‌یه‌ بگرێت و هه‌وڵی که‌مکردنه‌وه‌ی بدات له‌هه‌رێمی کوردستاندا، بوژاندنه‌وه‌ی هه‌ر سێ که‌رتی کشتوکاڵی و پیشه‌سازی و گه‌شتوگوزار ده‌رفه‌تی ڕاسته‌قینه‌ له‌به‌رده‌م ده‌یان هه‌زار بێکاردا واڵا ده‌کات که‌ هه‌لی گونجاوی کارکردنیان بۆ بڕه‌خسێت. ده‌بێت حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان گۆڕانکاری ڕیشه‌یی له‌ سستمی په‌روه‌رده‌دا بکات، چونکه‌ ساڵانه‌ ده‌یان هه‌زار خوێندکار له‌ زانکۆ و په‌یمانگه‌کان ده‌رده‌چن و هه‌موویان چاویان له‌ ده‌ستی حکومه‌ته‌ به‌مه‌به‌ستی دامه‌زراندیان، ناکرێت نه‌ته‌وه‌یه‌ک هه‌موویان ده‌رچووی زانکۆ و په‌یمانگه‌ بێت، هه‌مووی خاوه‌نی بڕوانامه‌ی به‌رز بێت، بۆیه‌ ده‌بێت هه‌تا قۆناغی نۆیه‌م خوێندن ئیلزامی بێت، به‌ڵام بۆچوونه‌ قۆناغی ده‌یه‌م پێویسته‌ فلته‌ر هه‌بێت و ته‌نها ئه‌و خوێندکارانه‌ی توانای بڕینی قۆناغه‌کانیان هه‌یه‌ به‌سه‌رکه‌وتوویی بچنه‌ قۆناغی ده‌یه‌م، واته‌ ده‌بێت ڕێژه‌یه‌ک بۆ نمره‌ی ده‌رچوونیان دابنرێت که‌ لانیکه‌م (70%) بێت، به‌م هه‌نگاوه‌ ژماره‌ی خوێندکارانی هه‌رێمی کوردستان له‌ قۆناغی ده‌یه‌مه‌وه‌ هه‌تا دوا قۆناغی زانکۆ (به‌خه‌مڵاندن) بۆ نیوه‌ی ژماره‌ی ئێستا داده‌به‌زێت، ئه‌مه‌ حاڵه‌تێکی ته‌ندروسته‌ نه‌ک ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌، ئه‌و خوێندکارانه‌ی له‌و فیلته‌ره‌ ده‌رناچن ده‌بێت حکومه‌تی هه‌رێم گرنگی زۆر بدات به‌ قوتابخانه‌ پیشه‌ییه‌کان تاکو بتوانن له‌وێ درێژه‌ به‌خوێندن بده‌ن و فێری پیشه‌ی جۆراوجۆر بکرێن تاکو ببنه‌ که‌سانی پیشه‌یی و کارا، جێی ئه‌وانه‌ بگرنه‌وه‌ که‌ ئێستا قه‌زا و قه‌ده‌ر و ڕۆژگار کردوونییه‌ته‌ خاوه‌ن پیشه‌ و هیچ خاوه‌ن پیشه‌یه‌کیش له‌ کوردستان زانستییانه‌ کار ناکات، ده‌بێت حکومه‌ت که‌رتی تایبه‌ت ناچار بکات که‌ هه‌لی کار بۆ ده‌رچووانی ئه‌و قوتابخانه‌ پیشه‌ییانه‌ بڕه‌خسێنن، حکومه‌تیش وه‌ک پاڵپشتێک ده‌کرێت هه‌تا ساڵێک یان دوان پاڵپشتی داراییان بکات له‌ڕێی پێدانی نیو موچه‌ بۆ ئه‌و ده‌رچووانه‌ یان له‌ڕێی پێدانی قه‌رزی بچوک و گه‌وره‌ تاکو بتوانن خزمه‌تی کوردستان بکه‌ن و له‌ بێکاریش ڕزگاریان بێت. خه‌ڵکی وڵاتی ئێمه‌ بۆیه‌ هه‌ر هه‌ڵپه‌ی وه‌زیفه‌ی حکومه‌تییه‌تی له‌به‌ر خانه‌نشینی له‌ پاشه‌ڕۆژدا، بۆیه‌ ده‌بێت که‌رتی تایبه‌ت به‌هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ حکومه‌ت بتوانن به‌ چه‌ند ڕێوشوێنێکی یاسایی کار بۆ ئه‌وه‌ بکه‌ن که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی له‌که‌رتی تایبه‌تیشدا کار ده‌که‌ن هاوشێوه‌ی وه‌زیفه‌ی حکومی له‌ پاشه‌ڕۆژدا خانه‌نشینی بیانگرێته‌وه‌. بێگومان ڕێکخستنی ئه‌م هه‌نگاوانه‌ پێویستییان به‌ ده‌رکردنی کۆمه‌ڵێک یاسا ده‌بێت، هه‌روه‌ها دامه‌زراندنی چه‌ند دامه‌زراوه‌یه‌کی تایبه‌ت و کارا که‌ ده‌که‌ونه‌ چوارچێوه‌ی کاری هه‌ردوو وه‌زاره‌تی کار و کاروباری کۆمه‌ڵایه‌تی و وه‌زاره‌تی داراییه‌وه‌.
ده‌بێت حکومه‌ت بیمه‌ی بێکاری بۆ خه‌ڵکانی بێکار دابین بکات به‌پێی چه‌ند ڕێوشوێنێک که‌ به‌ یاسا ڕێکبخرێت، تۆڕی چاودێری خێزان گرنگی زیاتری پێبدرێت.
وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی گرنگی بدات به‌شی ده‌روونی و سێ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌کی گشتی له‌ هه‌ر سێ پارێزگاکه‌ی هه‌رێمدا دابمه‌زرێنێت، پاڵپشتی ئه‌و ڕێکخراو و سه‌نته‌رانه‌ بکات که‌ له‌بواری ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تیدا کار ده‌که‌ن، ڕاگه‌یانده‌کان گرنگی به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی هۆشیاری ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی بده‌ن.

ئەوەی لەسەردەمی جیهانگیری میدیادا جێگەی گومان و مشتوومڕ نی یە، لەلایەكەوە كاریگەری میدیاو پەیامەكانی میدیایە لەسەر وەرگرو لەلایەكی ترەوە دوو سەرەبونی میدیایە لە بەكارهێنانیدا، ئەمەیش ئاماژەیە بۆ ئەوڕستەی كە دەڵێت ((میدیا وەك بڕەرێكی دوو سەرە وایە ئەگەر بە وریاییەوە مامەڵەی لە گەڵدا نەكەیت یاخۆت دەبڕێت یاخوود وەرگرەكانت))
لەڕاستیدا ئەگەر بگەینە ئەو بڕوایەی كەمیدیاكان بەو جۆرە كاریگەری یەكی ناوەكی لەسەر تاكەكان بەجێ‌ ناهێڵن، ئەوە هەرگیز ناتوانین خۆمان لەو كاریگەریی یە دەرەكییە ببوێرین، كە میدیا لە ژیانی تاكەكاندا بەجێ‌ ی دەهێڵێت، ئەوەیش بریتی یە لە دانیشتنی چەندین كاتژمێر لە بەرامبەری تەلەفزێونەوە.
لەم بارەیەوە زۆر لێكۆڵینەوە ئەنجام دراوە كە لەڕاستیدا ئەو ڕێژەیەیی لەهەر یەكەیانەوە دەست دەكەوێت مایەیی هەڵوێستە لەسەركردنە، بۆ نمونە لە وڵاتێكی وەك (سوریا) دا ڕێژەی د ا نیشتنی منداڵان بە رامبەر تە لە فزوێن لە رۆژێكدا نزیكەی(5 ,2)كاتژمێر،
ئەمەلە كاتێكدا لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا تە لەفزوێن لە ناو مالەڵەكاندا بە تەماشاكردنی یان نەكردنی لەلایەن خاوەن ماڵە كەوە بە بەردەوامی داگرساوە ،بەڵام بەدڵنیایییە وە كاریگەری مید یا تە نها لەسەر لایەنی دەرەكی و كات بەسەربردنەوە ناوەستێتەوە، بەڵكو زۆرترین كاریگەری لەسەر لایەنی دەروونی و ڕفتاری تاكەكان بەجێ‌ دەهێڵێت، و دواجار ئەم ئەم كاریگەریەش دەرئەنجامی دەرەكی بەجێ‌ دەهێڵێت.
ویلیامزو هنرفورد، لە لێكۆڵینەوەیەكدا لەشاری (نوتڵ) ی كەنەدی، گەیشتە ئەو ئەنجامەی گەنجانی ئەو شارە چالاكییە كۆمەڵایەتی و وەرزشی یەكانیان بەڕێژەیەكی زۆر بەرچاو كەمیكرد لەوكاتەوە تەلەفزێۆن چوویە ناوچەكەیانەوە، لە لێكۆڵینەوەیەكی تردا دەربارەی كاریگەرییەكانی تەلەفزێۆن لەزانكۆی (ماسا چوسن) دكتۆر (كترهیتر كركوریا) بەو ئەنجامە گەیشت، كەتەلەفزێۆن هۆكارێكی كاریگەرە بۆ ئەوەی دایكان و باوكان كەمترین گفتوو گۆو قسەكردن پێكەوە ئەنجام بدەن، ئەمەیش دەرەنجامێكی خراپ لەسەر تاكەكانی ئەو خێزانەیە بەجێدەهێڵێت.
لەسەردەمی ئێستادا چاودێریكردن و بەدواداچوونی خەڵك بۆ هەواڵ و ڕاپۆرتی میدیاكان بووەتە پێویستی یەكی ڕۆژانە، بەڵام ئەم پێویستی یە بەشێوەیەكی هێواش و لەسەرخۆ ئەنجامێكی ترسناك ئەدات بەدەستەوە، بۆ نمونە لە وڵاتی ئەمریكا هەرمنداڵێك تا دەگاتە تەمەنی (14) ساڵی زیاتر لە (11000) حاڵەتی كوشتن و تاوان لە ڕێگەی میدیاكانەوە دەبینێت. (د.عەلی ئەیغر محكی) دەڵێت ((ئەو بەرەو پێشچونەی لەبواری بڵاوكردنەوەی وێنەو هەواڵە تراژیدییەكان بەجۆرێك پەرەی سەندووە هەر دە ساڵ جارێك بەشێوەیەكی ترسناكتر سێ‌ بەرامبەر زیاد دەكات.
جا ئەگەر قسەكردن و لێكۆڵینەوە دەربارەی هەواڵ و ڕاپۆرتە تراژیدییەكان بۆ هەر وڵاتێك بەو ئەندازەیە گرنگ بێت، ئەوا بۆ وڵاتێكی وەك عێراق و كوردستانی خۆمان، و ئەو وڵاتانەی بەناوچەی جەنگ ناو دەبرێن چەن بەرامبەر زیاد دەكات ، چونكە ئەو وێنانەی كە لە میدیاكانەوە بڵاودەكرێنەوە، لەگەڵ ئەوەی هەموو وێنەیەكی تراژیدی و پیشاندانی جەستەی هاوڵاتییەكی وڵاتەكەی خۆتە، كە كاریگەری ئەم وێنەیە بۆ تاكێكی عێراقی زۆر جیاوازترە بۆ تاكێكی ئەمریكی یان بەریتانی، ئەمە جگە لەوەی زۆر جار ڕوودەدات ئەو وێنەیە یەكێك بێت لەكەسە نزیك و ناسراوەكانی كەس تەماشا كەر ، وەك بڵاو كردنەوەی وێنەكانی كارەساتی (16/3/1988) ی هەڵەبجەی شەهید، هەر لێرەشەوە یە پێویستی بوونی ئەم جۆرە ڕاپۆرتانە لە ناو میدیاكانی كوردیدا گرنگیان زیاد دەبێت و لەسەر هەموو میدیا كارێك پێویست دەكات لە كاتی پەخشی هەواڵ و بڵاوكردنەوەی وێنەكاندا بەوردی مامەڵە بكەن و حساباتی ورد بۆ ئەو دەرەنجامانە بكەن كە بەهۆی بابەتەكانیانەوە دەكەوێتەوە.
ئەم ڕاپۆرتەیش بریتی یە لەكارێكی مەیدانی لەسەر ڕادەی كاریگەری ئەو هەواڵ و ڕاپۆرتانەی لەڕیگەی كەناڵە كوردیەكانەوە بڵاودەكرێنەوە بۆ ئەم مەبەستەیش كارمان لەسەر ڕێژەیەكی دیاریكراو لە خوێنكاران كردووە. دەمانەوێت لەڕیگەی لێكۆڵینەوەی زانستی یەوە تەواوی میدیا كوردییەكان ئاگاداربكەینەوە لەو بەرپرسیارێتی یەی كە سەریانە، هەرچەندە لایەنی بەشداربوان لەم راپۆرتەیەدا بریتییە لە ژمارەیەك لە گەنجانی چەند خوێندنگەیەكی جیاوازی هەڵەبجەی شەهید، بەڵام ئەو ئەنجامانەی پێیگەیشتین لەسەر هەموو لایەكی پێویست دەكات هەَلوێستە لەسەر ئەنجامەكانی بكەن و بەهەند وەریبگرن.
لەم ڕاپۆرتەیەدا مەبەست لە (هەواڵ و ڕاپۆرت) هەموو ئەو نوسین و وێنەو دەنگ و رەنگانەیە، كە لەبارەی كارەساتێكی تراژیدییەوە بڵاو دەكرێتەوە و دەرئەنجامێك لە سەر دەروون و لایەنی رفتاری تاك بەجێ‌ دەهێلێت، وەك پیشاندانی وێنەی قوربانیانی تەقینەوەیەك. یان برینداران و قوربانیانی دەستدرێژییە نامرۆڤانەكان، یاخوود چۆنێتی گێڕانەوەی هەنگاو بەهەنگاوی خۆكوشتنی گەنجێك.
لەم ڕاپۆرتەیەدا (100) خۆێندكاری گەنج كە تەمەنیان لە نێوان (15-23) ساڵ دایەو خوێندكاری پۆلەكانی (10،11،12) لە هەر دوو ڕەگەزی( مێ‌) و (نێرن) لە هەردوو قوتابخانەی (نێرگزی بنەڕەتی) و (بەمۆی بنەڕەتی) ئەنجام دراوە، بەپێویستم نەزانی لێكدانەوە بكەم لەسەر ئەو دەرئەنجامانەی كە لەو داتایانەوە بەدەستمان گەیشتووە ، ڕێژەی دابەش بوونەكەیان بەم جۆرەیە.
1.رەگەز
كۆ پ12 پ11 پ10
50 17 17 16 مێ‌
50 16 17 17 نێر
100 %

.تەمەن
كۆ پ12 پ11 پ10 تەمەن
23 3 7 13 15-17 مێ‌
23 10 10 3 18-20 نێر
4 4 21-23
سەرجەم كۆ پ12 پ11 پ 10
0 5 % 27 8 9 10
41 % 18 8 5 5
9% 5 3 2

3. قۆناغی خۆێندن
كۆ پ12 پ11 پ10 قۆناغی خوێندن
50 17 17 16 مێ‌
سەرجەم كۆ پ12 پ11 پ10 نێر
100 % 50 16 17 17

4.ئایا ئامرازەكانی راگەیاندن بەكاردەهێنیت؟
سەرجەم كۆ پ12 پ11 پ10
99 % 50 16 17 17
1 %
كۆ پ12 پ11 پ10
49 16 17 16 بەڵێ‌
1 1 نەخێر
مێ‌ نێر

5. ئەگەر وەڵامەكەت (بەڵێ‌) زیاتر كام لەم ئامرازانەی راگەیاندن بەكاردەهێنیت.

كۆ پ12 پ11 پ10
3 2 1 رۆژنامە
46 14 16 16 تەلەفزَوێن
رادێۆ
ئەنتەرنێت
مێ‌ نێر
سەرجەم كۆ پ12 پ11 پ10
11 % 8 5 3
83% 37 14 11 12
2% 2 2
3% 3 1 2

6.زیاتر سەیری چ بابەتێك دەكەیت لە دەزگاكانی راگەیاندن.
كۆ پ12 پ11 پ10
3 2 1 هەواڵ
5 2 2 1 فلیمی ئەكشن
41 12 14 15 فلیمە زنجیرەیەكان
مێ‌ نێر
سەرجەم كۆ پ12 پ11 پ10
16% 13 5 2 6
14 % 9 2 3 4
69 % 28 9 12 7

7. بەوردی چاودێری ئەو هەواڵ و ڕووداوانە دەكەیت لە دەزگاكانی ڕاگەیاندنەوە پەخشدەكرێت.

مێ‌ نێر

سەرجەم كۆ 12 پ11 پ10
16 % 10 2 3 5
78% 35 13 11 11
6 % 5 1 3 1
كۆ پ12 پ11 پ10
6 1 2 3 بەڵێ‌
43 15 15 13 تاڕادەیەك
1 1 نەخێر
8. تا چەندە هەواڵە تراژیدییەكان كاریگەری لەسەر لایەنی دەرونی تۆ دروست دەكات؟
كۆ پ12 پ11 پ10
29 15 11 3 زۆر
19 2 4 13 تاڕادەیەك
2 2 كەم
سەرجەم كۆ پ 12 پ11 پ10
42 % 13 3 5 5
39% 20 8 5 7
19% 17 5 7 5
مێ‌ نێر

9. بەرای تۆ پەخشكردنی هەواڵ و ڕاپۆرتەكان دەربارەی خۆ كوژی لاوان و ڕوداوە تراژیدییەكان كاریگەری لەسەر گەنجان بەجێ‌ دەهێڵێت؟
كۆ پ12 پ11 پ10
46 15 17 14 بەڵێ‌
4 2 2 تاڕادەیەك
نەخێر
سەرجەم كۆ پ 12 پ11 پ10
73 % 27 8 9 10
22% 18 8 5 5
5 % 5 3 2
مێ‌ نێر

10. تاكو ئێستا هیچ كام لە هاوڕێكانت دەربارەی هەواڵێك قسەی بۆكردویت كە لەیەكێك لە دەزگاكانی ڕاگەیاندنەوە پەخشكرابێت و ئەو پێی كاریگەربووبێت
كۆ پ12 پ11 پ10
39 15 15 9 بەڵێ‌
11 2 2 7 نەخێر
سەرجەم كۆ پ 12 پ11 پ10
77 % 38 13 12 13
23% 12 3 5 4
مێ‌ نێر

11.پێت وایە بڵاوكردنەوەی هەواڵ و ڕاپۆرتەكان لەمیدیاكانەوە دەربارەی چۆنێتی خۆكوژی گەنجێك دەبێتە هۆكارێك بۆ ئاسانكاریكردن و دووبارەكردنەوەی هەمان ڕووداو بەهەمان ڕێگە لای گەنجێكی دیكە؟
مێ‌ نێر
كۆ پ12 پ11 پ10
8 3 2 3 بەڵێ‌
10 5 5 تاڕادەیەك
32 9 15 8 نەخێر
سەرجەم كۆ پ 12 پ11 پ10
28 % 20 6 8 6
20% 10 3 2 5
52 % 20 7 7 6

12.بڵاوكردنەوەی ڕاپۆرت و هەواڵە تراژیدییەكان بۆكام لەم هۆكارانەی دەگەڕینیتەوە؟
كۆ پ12 پ11 پ10
2 2 چاولێكەری مییدیاكانی تر
29 7 10 12 خستنە ڕوی واقیعیكۆمەڵگە
19 10 5 4 زیادكردنیجەماوەر
سەرجەم كۆ پ 12 پ11 پ10
23 % 21 8 6 7
43% 14 2 8 4
34% 15 6 3 6
مێ‌ نێر 13.پێتوایە میدیایی كوردی لە بەرامبەر بڵاوكردنەوەی ڕاپۆرت و هەواڵەكان بەرپرسانە مامەڵە دەكات؟
كۆ پ12 پ11 پ10
18 12 6 بەڵێ‌
32 5 11 16 نەخێر
سەرجەم كۆ پ 12 پ11 پ10
30 % 12 2 7 3
70% 38 14 10 14
مێ‌ نێر

14. بەڕای تۆ پەخشكردنی راپۆرت و هەواڵەكان دەربارەی خۆكوژی گەنجێك كارێكی چۆنە؟
مێ‌ نێر

كۆ پ12 پ11 پ10
15 5 8 2 باش
27 6 9 12 خراپ
8 6 2 ئاسایی
سەرجەم كۆ پ 12 پ11 پ10
23% 8 4 2 2
54% 27 7 9 11
23 % 15 5 6 4

2710كوردی 1431 كۆچی 2010زاینی
بسم اللّّە الرحمن الرحیم
بأَیِّ ذنبٍ قُتِڵتْ
صدق اللە العظیم
((سورە التكویر،آ‌یە 9))

پێشكەش كردن…

-پێشكەشەبە….
-دایكم كەتوانی وەك ئافرەتێكی بەجێماوی ئەنفال ژیانم پێ‌ ببەخشێت…
-شەهیدان و كەس و كاری سەربەرزی ئەنفالكراوەكان…
-بەو ئافرەتانەی بەفرمێسك و پارو توانیان كوڕان و كچانیان پێبگەیەنن…
-بەو كەسانەی لەزیندانەكانی ئەنفال دا ڕۆحی پاكیان بەخشی
-بەو ئافرەتانەی ئێستا خوێنكاری زانكۆن و دەیانەوێ‌ وەك نەوەی دوای پرۆسەی ئەنفاڵ كۆمەڵگا بونیاد بنێن…
-پێشكەشە بەمامۆستایانی بەشی پەروەردەو دەرونزانی…
توێژەر
سوپاس و پێزانین
سوپاس بۆ خوای مەزن كەجارێكی تر تەمەنی پێ‌ بەخشیمەوە بــۆ ئەوەی ئەم توێژینەوە ئەنجام بدەم.
سوپاس بۆ مامۆستای سەرپەرشتیارم (م.ی،ماجد ئەسعەد محمد)كەهاوكارم بوو بۆ كۆتای هێنانی ئەم توێژینەوەیە.
سوپاس بۆ بەڕێو بەرایەتی شەهیدان وئەنفالكراوانی چەمچەماڵ بەتایبەت (كاك مەلا سەلمان و كاك بورهان)
سوپاس بۆ بەڕێزان(م.فاتح سەنگاوی،م،هیوا رفعت،كازم جەباری)كە هاوكارم بوون لەتوێژینەوەكەدا
سوپاس بۆ ئەوانەی كەبە ووشەیەك بەشداریان كردبێت.
توێژەر
بەشی یەكەم
– یەكەم: گرفتـی توێژینەوەكــە
– دووەم: گرنگـی توێژینەوەكــە
- سێ‌ یەم: ئامـانجی توێژینەوەكە
– چوارەم: سنـوری تـوێژینەوەكـە
– پێنجەم:دیاریكردنی زاراوەكان
یەكەم- گرفتــی توێژینەوەكــە:
بێگومان گەلی كورد یەكێكە لەو نەتەوانەی كەمێژوویەكی دورو درێژی هەیە لەنیشتمانێكی تایبەت بەخۆی دەژێت كەپێی دەڵێن كوردستان،كەپڕە لە داب و نەریت و بەهای ئاینی و كوردەواری و ڕەوشتی جوان،گەرچی كورد ساڵانێكی بێ وێنەیە بەئازایەتی و چاونەترسی و نەبەردی ناسراوە،كوردستانیش كەوتۆتە بەر چاوچنۆكی داگیر كەران و هەمیشە ناحەزانی كورد ویستویانە كورد لەناو بەرن و هێرش بكەنە سەر ئەم ووڵاتە،ئەویش لەبەر ئەوەی كوردستان شوێنێكی ستراتیژی و سەرەڕێیەكی بازرگانی بووە،بۆیەكورد لە دژی نەیارانی جەنگاوەو قوربانی گەورەی داوەو دەستەو سان نەبووە،چی لەسەردەمی میرنیشینە كوردەكان بێت كەڕووبەڕووی دەوڵەتانی تر بوونەتەوە تا دوا هەناسە جەنگاون و بەرگریان لە خاكی كوردستان كردووە،
گەلی كورد گەورەترین نەتەوەیە كەنەگەیشتۆتە مافە نەتەوەیەكانی و مێژووی لەناوبردن و قڕكردنیشی دێرینەو هەرلە ڕۆژگاری میدیەكانەوەو چەندین سەدە پێش زاینیش بگرە تاكو ئەمڕۆ،وەلەگەڵ دامەزاراندنی دەوڵەتی عێراق سیاسەتی كورد قڕان بەرنامەی بۆ داڕێژاوە،بەم جۆرە وێرانكردن و كوشتن و بڕین هەمیشە پیادە دەكرا،نەك هەر لەكاتی ڕاپەڕین و شۆڕشەكان،بەڵكو لەكاتی ئارامیشدا بەردەوام دەسەڵاتدارانی عێراق بیریان لەكورد قڕان كردۆتەوەو بەرنامەیان بۆ دارششتووە،بەتایبەت كارەساتی ئەنفال كەبەپێی خەمڵاندنێكی ڕێكخراو و پارتەسیاسیە كوردیەكان (182) هەزار كەس شوێنبزركران لەگوند نیشینانی كوردستان وجگە لە زیندە بەچاڵكردن و گولە بارانكردنی دەیان هەزار لە(لەگەنج و ئافرەت و منداڵ.(دزەیی،2001،33-57)
كۆڕەوی كورد كە(ملێنەها) كەس لە كوردان بوون ساڵی (1991)هاوارەو دەربەدەر بوون،جگە لە ڕوخاندنی ژێرخانی ئابوری و كۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگی كورد بۆیە دوژمنانی كورد بەچەندین چەكی جۆراو جۆرو قورس دژی كورد بوون لەسەروی هەموویانەوە ڕژێمی بەعس،كەتاوانێكی گەورەی بەناوی پرۆسەی ئەنفال دەرهەق بەكورد كردو چەك و جبەخانەیەكی قورسی تێدا بەكار هێنا،بەبەرنامەیەكی نەخشە بۆكێشراو بوو،ئافرەت و پیاوو منداڵ و بوونە قوربانی كارەساتی ئەنفال،لەبەرئەمەش پرۆسەی ئەنفال وێرای قاتوقڕكردنی گەلی كوردو وێرانكردنی كوردستان گەلێك نەخۆشی كۆمەڵایەتی لەدوای خۆی بەجێهێشت،تاكو ئێستا پاشماوەكانی بەدەستیەوە دەناڵیینن،ئافرەت بەشی هەرەزۆری ئەو نەهامەتیەی بەركەوت دوای ئەوەی ڕەوانەی كۆمەڵگا زۆرە ملێكان كران،ئەویش بۆ مردنی لەسەرەخۆو تێكدانی ڕەوشتی كۆمەڵایەتی و شكاندنی كەسایەتیان بەهەموو جۆرێك،ڕژێم مەبەستی دروستبوونی دیاردەی بەدڕوشتی بوو لەناو كۆمەڵی كوردەواری.(صالح،2003،107)
بەشی زۆری ژنەكان پیاوەكانیان ئەنفال كراوە،كوردەواریش یەكێكە لەو كۆمەڵگا نەرێت پارێزانەی كەئافرەتان بەپلەیەكی زۆركەم تیایدا تێكەڵ بەبازاڕ بوونە،بۆیە كێشەیەكی گەورەیەلەكۆمەڵگای كوردی دروست كردووە،بەتایبەت لەحاڵی ئەنفالكراوەكاندا،چونكەبەشی زۆری ئەو خێزانانە ئێستا ژنان بەرپرس و ناندەریانن وەك دەبینین 72%ی ئافرەت بەرپرس وناندەریانن.(محمود،72،2008)
ئاسەوارە نێگەتیڤەكانی ئەنفال لەسەر ئافرەت تاكو ئامڕۆ بەردەوامەو ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لەزیاد بووندایە،بەتایبەتی ئەو ئافرەتانەی كە پیاوەكانیان تاكو ئێستا بێسەرو شوێنە،بۆیە ڕوبەڕوی كۆمەڵێك گیرو گرفتی خێزانی بونەتەوەو چارەنوسیان نادیارە،هەروەها ئەو ئافرەتانەی لەكاتی ئەنفالدا بەر شاڵاوەكە كەوتوون و گیراون و لە بەرامبەریاندا ئەو پەڕی بێویژدانی وتەنانەت سوكایەتیان دەرهەق كراوە،(صالح،2003،17 )
ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال ڕژێمی بەعس لەساڵی(1988)لەكاتی پرۆسەی ئەنفالدا دەستی كرد بەئەنفال و سەرنگومكردنی دایك و باوك و كەس وكاریان،بۆیە ئەم ئافرەتانە ئەوكات تەمەنیان لەپێنج ساڵ كەمتر بوو، واتە:منداڵ بوون،بۆ(جینۆساید)كردن و لەناو بردنی نەتەوەی كورد،ئەم كردارە تا ئەمڕۆ شوێنەواری لەسەر كوردستان دەبینرێ‌،چونكـــــە دیاردەی ئەنفال خۆی لەخۆیدا واتە كۆمەڵێك لەنەهامەتی كەدەبنە مایەی ئازارو ناسۆر بۆتاك لەوانە: 1).ماڵ وێرانكردن و دەربەدەركردن و بەتاڵانكردنی سەرو ماڵ. 2).تاڵانكردنی سەرو سامانیان. 3)كوشتن و ئازاردانیان
4) سەرنگوم كردنی كەسو كار. 5)بەردانی كچ ومنداڵی وردو بێسەرپەرشتیارو بێ‌ دایك و باوك و سەرپەرشتیار6).داڕوخانی بواری ئابوریان. 7).لاڵاندنەوەی كەس و كارەكانی تری وەك پیاو ئافرەتە پیرەكان بەخەمی كوڕەكانیان لەبەر چاوی كوڕەزاو كچەكانیان.
توێژەر لەو باوەڕەدایە كەپرۆسەی ئەنفال شوێنەواری گەورەی لەسەر ئافرەتان بەجێهێڵاوە بەشێوەیەكی گشتی و ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال بەتایبەتی تر،بەتایبەت ئەو ئافرەتە بەجێماوانەی ساڵانێكەبەدەست قەیرانی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوریەوە گیرۆدەبون و بەقۆناغی منداڵی و هەرزەكاری و ئێستایانەوە كەگەنجن،هەروەها ئەو ژیانەی كەئێستا دەیگوزەرێنن،كەچەندین گرفتی ئابوری دەرونی كۆمەڵایەتی لێ‌ كەوتۆتەوە.
توێژەر بەپێی تواناو شارەزای خۆی پەی بە خۆبەكەم زانینی ئەوئافرەتانەبرد وابەجێماون و دایك وباوكیان ئەنفالە،بەتایبەتی ئەو ئافرەتانەی لەناو پرۆسەی ئەنفالدا تەمەنیان لە(5)ساڵ كەمتر بووە،بۆیە لەو كاتەدا تووشی دەردە سەری و نـــاخۆشی ببوون و كــەلە ئێستادا دانیشتووی كۆمەڵگــا زۆرە ملێكانن،ئەم ئافرەتانەلەگـــــەڵ باسكردنی ئـەنفالدا جۆرێك لەماتەمینــی دایدەگرتن و سیمایەكــــی غەمباریان پێوە دیاربوو،تەنانەت هـــەستی خۆ بەكـــەم زانینیان تیا بەدی دەكــــرا،زیاتر لــــەلایەنی دەرونیەوە،كـــــــە جیاواز تربوون لە هاوتەمەن و هاوڕەگەزەكانی خۆیان،وە جیاوازتر بوون لەگـــــــەڵ ئەو كــەسانەی ئەم تــراژیدیانەیانە نەدیبوو،بۆیە توێژەر بەپێویستی زانی كار لەسەر ئەو كێشەیە بكات تاوەكـــو ڕاستیەكان بزانێ‌ و بەتوێژینەوەیەك هەڵسا بەئەنجامدامدانی ڕاستیەكانی خۆبەكەم زانین لای ژنانی بەجێماوی ئەنفال.بەتایبەتی بۆ دۆزینەوەی ڕێگا چارەیەك لەبەر ڕۆشنایی ئەم توێژینەوەیەدا،هەروەها ئەوەی زیاترهانی توێژەری دا بۆئەنجامدانی ئەم توێژینەوەیە،كەمی توێژینەوەی زانستی پێویست بوو لەبارەی ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال،بە پێی شارەزای توێژەر،هەروەها ئایا لەدەستدانی دایك و باوك و بێبەش بوونیان لەسۆزو خۆشەویستی تاكو ئێستا چی كاریگەریەكی لەسەر ژنانی بەجێماوی ئەنفال هەیە؟نەهامەتیەكانی گەلی كورد بەتایبەت لەگەڵ ئەم شاڵاوانە دەستیان پێكرد،ئەم شاڵاوانە مەترسیەكی گەورەیان لەسەر بوارەكانی ژیان لەكوردستاندا دروست كرد،ئەم مەترسیانە بە تێپەڕ بوونی كات ئەگەر چارەسەر نەكرێت ئاكام و ئەنجامەكانی هەر لەزیاد بوندادا دەبێت، كۆمەڵە خەڵكێكی زۆرن ئەوانەی تووشی گرفت و كێشە هاتوون،لەئەنجامی ئەم شاڵاوانە،ئەمەش بۆتە كێشەو كۆسپ لەبەردەم كۆمەڵی كوردەواری لەڕووی دیمۆگرافی و ئلبووری كۆمەڵایەتی و دەرونیەوە.
گرنگی توێژینەوەكە:
هەرچەندە ئەنفال كاریگەری زۆری لەسەر گشت چین و توێژو ڕەهەندە جیاوازەكانی ژیانی كۆمەڵی كوردەواری جێهێشت،بەڵام ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال زۆرترین پشك و نەهامەتی و دەردەسەریەكانیان بەركەوت، ئەمە بۆخۆی ئافرەتی دوچاری دەیان نەخۆشی دەرونی و گیرو گرفتی كۆمەڵایەتی كرد.(عەزیز،2005،105)
ئافرەتانی كورد بونەتە قۆچی قوربانی تاوانی ئەنفال،چی وەك ئەوانەی لە شاڵاوەكە كە سوكایەتیان دەرهەق كراوەو بێسەرو شوێنكراون،چی وەك ئەوەی هەموو مەینەتیەكانی پاش ئەنفال بۆ ئەوان بەجێماوە،بۆیە دەبینین هەموو ئەركە كۆمەڵایەتی و ئابووریەكان كەوتۆتە سەر شانی ئافرەت،ئافرەت بوەتە سەرپەرشتیاری ماڵ و ئیش وكاری ناوماڵ،ئەمەش بوەتە هۆی تێك چوون و شڵەژانی خێزان و پەیوەنیە كۆمەڵایەتیەكان و گۆڕانی سیستەمی پەروەردەیی لەناو خێزانی ئەنفالكراوەكاندا،ئافرەتانی خێزانی ئەنفالكراوەكان،بە ڕێژەی(61,23%)دەبێت،بێگومان دوای گۆڕینی شوێنی دانیشتن و لەبەر دابڕینیان لەخزم و كەس و كاریان،بەشی هەرەزۆری ئەو نەهامەتی و دەردەسەریەیان بەركەوت،بەتایبەتی دوای ئەوەی ڕەوانەی ئۆردوگا زۆرە ملێكان كران،كەئەمەش سیاسەتێكی ڕژێم بوو لەپلاندانان و پیادەكردنی شاڵاوەكانی ئەنفال لە ناوچەكانی كوردستاندا.(صالح،2003،15)
هەرتاكێكی كۆمەڵی ئێمە دەگریت،لەوە ئاگادارە كە سەرجەم ئافرەتانی ئەم ووڵاتە بەشی شێریان لەمەینەتی جۆراو جۆرو كێشە هەمیشەییەكان بەركەوتووەو قورسترین دەردە كۆمەڵایەتی و ئابوری ودەرونی و خێزانیەكانی پەلامارەكە بە جەستەو هەست و نەستی ئەم ئافرەتانەوەیە(سلیمان،2002،3-4)
بەهۆی ئەو ئەو مەینەتیانەی بەسەر ئافرەت دیً وتوشی نارٍەحەتی دەكات لەلایەك لەلایەكی تر”بوونی جیاوازی كردن لەمامەڵەو خۆشەویستی و هەست و سۆزو دڵسۆزی لەلایەن باوك و دایكەوە بەرامبەر كوڕو كچ وادەكات كچەكان هەمیشە گۆشە گیر بن و هەست بە كێماس و نەبوونی دادپەروەری بكەن لەناو خێزاندا”(حەمەد،2004،13)
بێگومان ئافرەت ڕۆڵی دروست و گەورە دەبینێ‌،چی لەخێزان و چی لە ئیش وكاری چوار دەوری،ئەو ڕۆڵەی ئافرەت چاكترو باشتر دەبێ‌، ئەگەر ژینگەیەكی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوری ئەو خێزانەی ئافرەتان ژیانی تیادا دەگوزەرێنن لە ئاستێكی باشتردا بێت،بۆیە ئافرەت پێگەو كاریگەری هەیە لەسەر خێزان و بگرە ناوەندە زانستی و ڕۆشنبیریەكانیش،كەوایە بەرپاكردنی پرۆسەیەكی بەناوی ئەنفال،لەسەر كەس و كاری ئافرەتان و دروستبونی هەستی خۆ بەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال كەلە ئێستادا تەوەری توێژینەوەكەمانن،بێگومان كاریگەری لەسەر خێزان دەبێ‌ و پاشان لەسەر كۆمەڵگا،لەبەر ئەوە پیًویستە ئافرەتان تەندروست بن،بەتایبەتی لەڕووی دەرونیەوە،كە بناغەیەو بنەمایەكە بۆتەندروست بوونی لایەنەكانی تری ژینگەو ژیان. بەو هۆیەوە،شێوازی ژیان لە تەمەنی 4تا5ساڵًی دروست دەبێ‌ و دواتر دەبێتە چوار چێوەیەك ڕێنمای و ڕەفتارەكانی داهاتوو دەكات،بۆنموونە كچێكی فەرامۆشكراو(مهمل) ڕەنگە هەست بەكەمی خۆی بكات،كەخۆی لەگەڵ داخوازیەكانی ژیاندا دەگونجێنێت.(احمد،2000،222)
ئەو كاردانەوانەی لەلایەن دەورو بەر هەیە بەرامبەر بەئافرەت،بەتایبەت كاردانەوە دەرونیەكان شوێنەواری نادروست بەجێ‌ دێلێ‌”وەئەوەی ئاسای نیە ئەوەیە كە لەمنداڵیەوەتۆی هەست كردن بەگوناه و شەرمەزاری لەناخی منداڵدا بچێنرێت،لەسەر بچوكترین هەڵەو كاری ئاسای،ویژدانی ئازار بدات و هەست و سۆزێكی نائاسای لەلادروست بێت،كەئەو كەسێكی گوناهبارەو تاوانبارە،بەردەوام هەست بەكەمی و گوناهو خەفەت بكات”(قەرەچەتانی،2004،128)
ئەگەر بەراوردێك بكەین لەنێوان كارو پیشەی مێینەدا،لەپێش ئەنفال و پاش ئەنفال ئەو گۆڕانكاریانە بەدی دەكەین،كەلە كارو پیشەی ژنان وكچانی بەجێماوی ئەنفالدا هاتۆتە ئاراوە،ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بارودۆخە ناهەموارەی كە لە ئەنجامی شاڵاوەكاندا بەسەر خێزانی كوردا هات بۆنموونە: هەژاری،گۆرَینی جێ‌ وشوێن وبێ‌ سەر پەرشتیاری خێزان،(صالح،2003،12)
وەك ڕوونە لە كۆمەڵی كوردەواریدا كۆمەڵە سنورێك هەیە جێگاو شوێنی هەڵسو كەوتی ئافرەت بەگشتی و ئافرەتی ئەنفال بەتایبەتی دیاری دەكات،دەرچونیش لەو سنورانە نیشانەی عەیب و عاری گەورەی لەسەرە،بۆیە بەڕای توێژەر ئەم چینە زیاتر شایستەی ئەوەن كەتوانای خۆی بەگەڕ بخات بەو مەبەستەی بتوانێ‌ كە:
1) بەهۆی توێژینەوە زیاتر خزمەت بەم چینە بكات،
2 )كێشەی دەرونی ئەم ئافرەتانە بپێوێ‌ و پاشان سەرنجی هەندێك توێژینەوەی ترڕابكێشێ‌، تالە چەمك و لایەنەكانی تری دەرونی بەدووی بكەوێت وخزمەتێك بێت بەم چینە
ئامانجی توێژینەوەكە:
1.بنیادنانی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال.
2.پێوانی هەستی خۆبەكـەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی پرۆسەی ئەنفال.
سنوری توێژینەوە:
1. سنوری مرۆیی:
بەشێك لەو ئافرەتانە دەگرێتەوە،كەبەپاشماوەی ئەنفال دەژمێردرێن،واتەكەسی یەكەمی ئەنفالكراوە،وەك:دایك،باوك،برا،خوشك،باپیرەو داپیرە،وە ئەو كاتەتەمەنیان(5) ساڵ كەمتر بووەو ئێستا خوێندكاری زانكۆو پەیمانگاكانن.
2.سنوری مێژوویی:
ئەو ئافرەتانەیە كەلە ساڵی (2010،2009)لە یەكێ‌ لەزانكۆو پەیمانگاكـان خوێندكاربوون.
3.سنوری جوگرافی:
هەندێك لەو ناوچانەی وەرگرتووە كەئێستا پاشماوەی ئەنفالی تێدا نیشتە جێن وەك: چەمچەماڵ،شۆڕش،كـەلار،ڕزگاری،واتە: بەشێوەیەكی گشتی گەرمیان.
دیاریكردنی زاراوەكان:
یەكەم-پێوان:
پێناسەی ابوحویج(2002):
بریتیە لە كۆكردنەوەی زۆرترین زانیاری و تێبینی لە بابەتێكدا،بەمەبەستی پێوانەكردنی(ابوحویج،20،2002)
پێناسەیالخوری(2008):
بریتی یەلە خستنە ڕووی جیاوازی و تایبەتمەندیەكان بەژمارە،وەكردای دیاری كردنی ژمارەكانە بۆ شتەكان یان دیاردەكان بەپێی یاساكان(الخوری،2008، 21)
دووەم:هەستی خۆبەكەم زانین(الشعوربالنقص):
پێناسەی احمد(2000):
حاڵتێكی گشتیە لەهەموو مرۆڤێكدا هەیەو بەدی دەكرێت و لەقۆناغی شیرە خۆریەوە دەست پێ‌ دەكات چونكە منداڵی شیرە خۆرە تاڕادەیەك هۆشیارەو ئاگای لەدەسەڵاتی دایك و باوك هەیە(احمد،2000،217)
پێناسەی حەمەد(2004):
بریتیە لەحاڵتێكی گشتی بەردەوام،وەك هێزێكی كاریگەر بۆ ئاكاری مرۆڤ ئەمەش حاڵەتێكی گشتیە نەك نەخۆشی و كەمی و لاوازی مرۆڤ(حەمەد،2004،45)
پێناسەی نصیف(2007):
هەستكردنی تاكە بەوەی لەئاست كەسانی تردا خۆی بەكەمتر دەزانێ‌ و خۆشی پێ‌ قبوڵ نیەو رق و كینەی بۆ دروست دەبێ‌ بەرامبەر كەسانی تر،هەندێك جاربەرامبەخۆشی، هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كۆسپ و تەگەرانەی كە ڕێگرن لە بەردەم چێژ وەرگرتن لەژیانیدا)نصیف,,2007(Internet
پێناسەی صاڵح(2008):
بارێكی ئاسایی گشتیە لای هەموو مرۆڤێك و پەیوەندی بەلاوازیەوە نیە،سەرچاوەی هەموو خەباتێكی مرۆڤە(صالح،2008،21)
پێناسەی قەرەچەتانی(2009):
دیارددەیەكی دەرونیە وەك چەكێكی دوو لوولەوایە،لوولەیەكیان گەشەو لەخزمەتی مرۆڤدایەو دەبێت بەپاڵنەرو داینەمۆی هەڵس وكــەوت و بیركــردنەوە بـۆ گەیشتن بەئامانجەكـانی،بەڵام لوولەی دووەمیان ترسناكەو دەلاقەو درزی گەورە دەخاتەكەسایەتی مرۆڤەوە(قەرەچەتانی،2009،،254)
سێیەم:ئافرەت:
پێناسەی ئەمین:(سەنگاوی،2005):
ئافرەت سازێنەری مرۆڤ و بوژێنەرەوەی گیانی شارستانیەتە لەهەموو سەردەمێك و بەدرێژای هەموو ڕۆژگارەكان،وەچاوگی بەزەیی و سەرچاوەی بەخشینە لەنێو كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا.(سەنگاوی،2005،7)
پێناسەی(گوڵەن: 2006):
ئافرەت مامۆستای یەكەمی خوێندنگەی مرۆڤایەتیە،منداڵان فێر دەكات و پەروەردەیان دەكاو هەڵدەستێ‌ بە دابینكردنی سیستەم و بەختەوەری و لێك تێگەیشتن لەماڵدا،(گوڵەن،2006،167)
چوارەم:ئەنفال:
پێناسەی عەبدو ڕەزا(2006)
ئەنفال پرۆسەیەكی پلان بۆكێشراوی لەپێش بڕیار بڕیار لێدراوی ڕژێمێك بوو بۆ لە ڕەگ و ڕیشە هەڵكێشانی پرەنسیپی كۆمەڵایەتی و ڕامیاری و كەلتوری و هزری گەلێك بۆ ئەوەی زۆرترین زیانی پێبگەیەنێت وە بەئایندەی ئەو گەلە بە بەرهەمی ئەو گەلە بگەیەنێتە ڕادەی كوفرو مەحاڵ،( عەبدو ڕەزا،2006، 211)
پێناسەی عبدولعزیز(2006)
ئەو پرۆسەیەیە كە ڕژێمی بەعس بەپلان و ئامادەكاری تەواوەوە بەرامبەر بەمیلەتی كورد پیادەی كرد،بەئامانجی سڕینەوەو لەناوبردنی مۆركی نەتەوایەتی گەلی كوردو لەناو بردنی هەموو شوێنەوارێكی كولتوری و ناسنامەی میلەتی كورد( عبدولعیز،2006، 14)
پێناسەی تێوەری (خۆبەكەم زانین)
بریتیە لەو دیاردە دەرونیەی كەتاك بەهۆی كەم وكورتی ئەندامەكانی یان تێرنەكردن و پڕنەكردنەوەی پێداویستەكانی بۆی دروست دەبێت،بۆیە خۆی بەراورد دەكات بەكەسانی ترو خۆی بەكەمتر دەبینێ‌ بەهۆی ئەو ڕێگری و بەربەستانەی لەبەردەم حەزو ئارەزووەكانیدان لەژیاندا.
پێناسەی كرداری:
بریتیە لەبڕی ئەو نمرانەی كە وەڵامدانەوەی ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال بەدەستیان هێناوە لەسەر ئەو پێوانەی كە توێژەر هەستاوە بە بونیاد نانی.
بەشی دووەم
چوارچێوەی تێوەری و توێژینەوەكانی پێشوو
دەروازەی یەكەم:
أ-كورتەیەك دەربارەی گەلی كورد
ب- دەربارەی ئەنفال
ت- قۆناغەكانی پرۆسەی ئەنفال
پ- گرنگترین كارە ئەنجام دراوەكانی ناو ئەنفال
ج- ئەنفال و ئافرەت
دەروازەی دووەم:
أ- كورتەیەك دەربارەی هەستی خۆبەكەم زانین
ب-هەستی خۆبەكەم زانین چیە
ت-هۆكارەكانی هەستی خۆبەكەم زانین
پ-نیشانەكانی خۆبەكەم زانین
ج- تێوەرەكانی هەستی خۆبەكەم زانین
ح-تێوەرەكانی پێشوو

دەروازەی یەكەم:
چوارچێوەی تێوەری و توێژینەوەكانی پێشوو
أ-كورتەیەك دەربارەی گەلی كورد
ب-دەربارەی ئەنفال
ج- قۆناغەكانی پرۆسەی ئەنفال
د- گرنگترین كارە ئەنجام دراوەكانی ناو ئەنفال
ه- ئەنفال و ئافرەت

دەروازەی یەكەم:
كورتەیەك دەربارەی گەلی كورد:
مێژووی كوردو كوردستان درێژ دەبێتەوە بۆ سەرەتای چاخە مێژویەكانی شارستانیەتی ڕۆژهەڵاتی نــاوەڕاست،كــوردەكان بەوەی كـەنەوەی میدیەكانن و هەروەها میراتگری ئەوانن و كۆچیان كـردووە بۆقوبرس،كـوردەكان لــــەكوردستاندابەردەوام لـەسەدەكانی(10-15)چەندەهـا پـەلامارو دەستدرێژی بێگانەی توركە سەلجوقیەكان و(1051) ومەغۆلەكان(1231)و تەیمور لەنگ( 1402) كراوەتە سەریان،ئەمــانەش بونەتەهــۆی ڕێگەگرتن لــــەگەشەو پەرەسەندنی ئابوری و كۆمەڵایەتی ونیشتەجێ‌ بونی كــــورد.(خەلیل،2006،9-14)
گەر لەباسە دژوارەكـانی مێژوو ورد بینەوە،ئەوا بەڕوونی خۆڕاگری و بەربەرەكانێی كوردمان بـۆ دەردەخات دژ بەسەختی ژیان،بەدرێژایـی ئەو ماوەیەی دەوڵەتی مادد دەسەڵاتی لەدەست داوە،تا ئەمڕۆ بۆیە زۆرنەتەوە لـەبۆتەی نەتەوایەتی داگیركـــەراندا تواونەتەوە،وەدوای دامــەزراندنی ئیمپراتۆریەتی فارسی و هێرشی ئەسكـــەندەری مەكەدۆنی و دەركـــەوتنی ئیسلام و دروستبوونی ئیمپرتۆریەتی عەرەب و پاشان هێرشەكانی تەتەرو هــۆلاكۆو دامەزراندنـــی ئیمپرتۆریەتی توركی-عوسمانی كـــــورد تەنها ئەوەی لەدەست هاتووە بەپێی باری ڕۆژگار هـــەرجارەو لـەملاو لای كوردستاندا میرنیشنی بچوك پێك بهێنن و هەریەك لەو میرنیشینانەش كــــــەوتونەتە ژێر سایەو دەسەڵاتی زلهێزێكی دراوسێی بیانی.(كەنداڵ قاسملۆو هەندێكی تر.19998،1-2)
دوای ڕوخاندنی دەوڵەتی میدیا ساڵی(550) پ.ز هەتا هاتنی ئیسلام بۆكوردستان ساڵی (620)دوای زاین،واتە كورد(1100) ساڵێك بەدەم ڕەشەبای شەڕی نێوان فارس و ڕۆمەوە پەت پەتێنی زۆری پێكراوەو هەمیشە كوردیان چەوساندۆتەوە،هەرچی لەو(150) ساڵەی حكومەت میدیا بەرقەراربوو بەكـوردیان داڕشت و دەرونیان ڕوخاند،كوردباوەڕی بەكەس نەما،بەڵام كەئیسلام،قورئان، پێغەمبەری چاوەڕوانكراو هات گەلی كورد باوەشیان پێدا كـردو بەڕەزامەندی خۆی ئاینی ئیسلامیان پەسەند كردو موسوڵمان بوون،كورد خۆشحاڵ بووە بەهاتنی ئیسلام تا دەسەڵاتی داگیركاری فـارس و ڕۆمیان لەكۆڵبكاتەوە،
وەك:سیر مـارك سایكـس دەڵی:كورد وا بەئیسلامەوە چــەسپاو پەیوەست بوو كەهیچ میلەتێكی تـر بەئاسانی و سەربەست قبوڵـی نەكردوە،(حمە كریم،1998،176-179)
بۆیەكورد شایستەی ئەنفالكردن نەبووە،چونكـە وووشەی (ئەنفال دەستەواژەیەكەبەكار دەهێنرێ‌ بۆ ئەو كەسانەی خیانەت دەكەن،وەشایستە بەگەلی كورد نەبوو كەگوندەكانیان یان شارەكانیان بەمزگەوت و بەرماڵ و تەسبیح و كـەشیدەی حاجیان دەڕازاندەوە،بۆیەتەنها بەعس ئەم وشەیەی بەكار هێنابەرامبەر بەم گەلەموسوڵمانە،تەنها لەبەرمەرامە سیاسیە عەفلەقیەكانی خۆی و قڕكردنی نەتەوەیەك بڕیاری دالەژێر ووشەی ئەنفالدا،كورد لەناو بەرێت،وەهیچ بڕیارێك نەبووبۆ ئەوەی حكومەتی شۆڤێنی عەفلەقی بەئەسڵ جولەكە نەتەوەیەك قڕ بكات،ئەگەر هۆكارو هەڵەیەكی سیاسی بووبێ‌..مەردوو خەڵك ئەو بەرپرسیاریەتیە هەڵناگرن،بەهێندەی سەرانی بەعس و چەندكەسێك لەم لاو لەولا….بەرامبەر بەشاڵاوێكی دوژمنانە.بۆیە ووشەی ئەنفال!.تەنها بەمەرامێكی سیاسی دژ بەگەلێكی پاك و بەوەفا و موسوڵمان،ئەنجام دراوە لەلایەن حیزبێكە ئیشتراكی عەلمانی،شۆڤێنی وەك بەعس.
دەربارەی ئەنفال:
ئەنفال ووشەیەكی عەرەبیە كۆی(نفل)كەبەواتای(غنیمە) دێت،ئەنفال واتای زیادە دەسكەوت دەگەیەنێ‌،كەواتە ئەو دەسكەوت و ماڵ و سامانەیە بەشەڕ لە موشریكەكــان دەسەندرێتن،زانایان بۆ واتای ئەنفال بۆچونیان،وەكو دەفەرموێت(الانفال وهوالغنیمەای كل نیل نا المسلمون من اموال اهل الحرب)واتە:بریتیە لەوماڵەی دەست موسوڵمانان دەكەوێت لەخەڵكی شەڕكەرو پەیمان شكێن و خیانەتكار، ووشەیەكی عەرەبیە بەمانای تاڵانكردن دێت،حكومەتی عێراقی لەهەشتەم سورەتی قورئان وەریگرتووە،هەڵبژاردنی ئەم ناوەلەلایەن حكومەتی عێراق چەندین مانای هەبوە بۆ بەكافركردنی كورد وكوشتنی دانیشتوانی لادێ‌ و لەناو بردنیان(ڕەسول ،2005،53)
ئەنفال ناوی هەشتەمین سورەتی قورئانی پیرۆزە،كــــە لـە(75)ئایەت و(1831)وشەو (5294)پیت پێك هاتووە.قورئانی پیرۆز(ئەمین،2000،177)
ئەگەرچی ئەم زاراوەیەزاراوەیەكی قورئانیەو بنەڕەتێكی عەرەبی هەیە،بەودەستكەوتانە دەوترێت كە دەكەوێتە دەست سوپای ئیسلام لەدوای پێكداچونیان لەگەڵ بێباوەڕاندابەهۆی خیانەتكاری و هـەڵوەشاندنەوەی پەیمانیان و ژێر بــەژێر هـەوڵدان بـــۆ دەوڵەتی ئیسلامی(دزەیی،2006،لا،25)
ئەم سورەتە لەساڵی دووی كۆچیدا لەمانگی ڕەمەزان و لەكاتی شەڕی بەدری گەورەدا دابەزیوە، لەئەنجامی ئەم شەڕەدا موسوڵمانان بەسەر كافرەكاندا زاَڵبوون،دەستكەوتێكی زۆریان بەدەست هێنا هەرچەند كافرەكان لە زۆر زیاتر بون(تاڵەبانی،2003،11)
لەساڵی دووەمی كۆچیدا هەواڵیاندا بەپێغەمبەر(د،خ) بەهاتنی كاروانێكی بازرگانی بەسەرۆكایەتی ئەبو سوفیان لەشامەوە،بـۆیە پێغەمبەر(د،خ) بڕیــاری داسوپایەك پێـــك بهێنێ‌ بـــۆ ڕێگە گــرتن لەوكـــــاروانەو دەستگرتن بەسەر كــــەل و پەلەبازرگانیەكــــاندا.( صدیق،2002،391)
عـــــوبادەی كوڕی صامت دەڵێ‌ دوای تێك شكــــاندنی بت پەرستەكـــــان هەندێك لە موسوڵمانان دوای كـافرەكـــان كەوتن و هەندێكی تریان پـــــاسەوانی پێغەمبەریان(د،خ) دەكــــردو هەندێكـــی تریــــان دەستكەوتەكانیان كۆدەكردەوە. بەم پێیە موسوڵمانان بوون بە سێ‌ كۆمەڵەی جیاوازەوە،بــۆ دابەشكردنــی دەستكەوتەكــــان،
كۆمەڵەی یەكــەمیان:پێیان وابــوو ئـــەوان دووژمنیان ڕاو نـاوە پێیان وابوودەستكەوتەكـان بۆ ئــەوان بێت، كۆمەڵَەی دووەمیان:پێیان وابوو ئەوان پێغەمبەریان(د،خ)پاراستوەو دەسكەوتەكان بۆئەوان دەبێت.كۆمەڵەی سێیەمیان:دەستكەوتەكانیان كـۆ دەكردەوەوپێیان وابووكـەموڵكی خۆیانە(تاڵبانی،2003،13-14)
بۆ چارەسەری ئەم كێشەیە سورەتی (ئەنفال) دابەزی كە لەیەكەم ئایەتدا دەفەرموێت((یسئلونك عن الانفال قل الانفال للە والرسول فاتقوا اللە واصلحوا ژات بینكم واگیعوا اللە ورسولە ان كنتم مۆمنین)) واتە: ئەی پێغەمبەر لــــــە بارەی ئەنفالەو پرسیارت لــێ‌ دەكەن تۆش بڵێ‌ ئەنفال هی خواو پێغەمبەرە،وەتەقوای خوا بكەن و چاك بن لەنێون خۆتاندا،گوێ‌ ڕایەڵی پێغەمبەری خواو بن ئەو كاتەلەئیماندارانن.(مەلاصالح،2007،177)
پرۆسەیەك بوولە فكری ناسیۆنالیزمی شۆڤینی بەعسدا كەبەرجەستەكراویكی فۆرمەلەی عەقڵانیەتی سیاسیانەی جینۆسایدی بەجێ‌ بەجێ‌ كراوەوە،لەڕێگـــــەی دەسەڵاتی ڕەهاوە بۆ ونكردنی جەستەی كورد،بەپاڵپشتی گەورەترین تەكنیكی وێرانكردن،بۆ بەرگری لەدەسەڵات ومانەوەی”(صدیق،2002،213)
دوای جەنگی عێراق و ئێران بەعس توانایەكی لەشكری وەهای پێكهێنابوو،كەبتوانێ‌ هێزێكی مەزنترلەباكوری عێراق بەكار بهێنێت وگوڕێكی نوێ‌ بەجەنگ دژبەكورد بدات،لەبەهاری 1987ەوە وەردە وردە پەنای بردە بەر چەكی كیمیاوی،دژبەخەڵكی گوندو شارەكان بەكاری هێنا،لەسەرەتای بەكار هێنانی كیمیاویەوە،تا سەرەتای ئۆپەراسیۆنە بەدناوەكەی ئەنفالەكالەمانگی دووی 1988گازی خەردەل باوترین بۆمبی كیمیاوی بوو بەكار هات،وەئەنفال باسی یاساكانی داگیركاری و فتوحات دەكات،سەرباری ئەمە ئەنفال بۆ بەعسیەكان ناوی ئۆپەراسیۆنی بێ‌ ویژدانانەی قڕكردنی كورد بوو،بۆیە ئۆپەراسیۆنەكە بەهێرشێكی چڕی ئاسمانی دەستی پێكرد و بەپاشیدا هێرشی هێزی زەمینی دەهات و شارو گوندو زەوی و زاری خاپوركرد.(كەنداڵ قاسملۆو هەندێكی تر،1998،410)
سەبارەت بەئەنفالی كورد كــەچـــی كـــۆمەڵێ‌ كاربەدەستی دوژمنی دین خۆیان بە جێگرەوەی پێغەمبەر(د،خ)و شوێن گرەوەی یارانی داناوگەلی كوردی موسوڵمانیان بەكافرو بێ‌ دین تاوانباركردبڕیاریاندا ئەنفالیان بكەن.(مەلا شاخی،2001،65)
بەر لەدەست پێكردنی شاڵاوەكانی ئەنفـــال وەك خۆ ئامادەكردنێك بۆ شاڵاوەكـــــە ڕژێم بە بڕیارێك لە21/6/1988 پرۆسەی ئەنفالی دەست پێ‌ كرد،(ئافرەت و پیاوو منداڵان زیندان كران و هەرلەوێَدا بەجۆرەها شێوە ئازاری دەرونی و جــــــەستەییان ئەدراو زۆرجار لەبەر چــــاوی ژنان تەعزیب پیاوان دەدراو منداڵاَنیشیان لـــــــــێ‌ دادەبڕین پاش ئاماری ساڵی 1987 ڕژێم بەتەواوی گوندەكانی دابڕی لەشارەكان و داوای لێكردن كــــە گوندەكان چۆڵ بكەن و لەئۆردوگاكاندا نیشتە جێ‌ بن،بەڵام پاش گوێ‌ نەدانی خەڵكی گوند،ڕژێم شاڵاوەكانی ئەنفالی دەست پێكرد،هێرشی جاش و یەكە سەربازیەكان بە پاڵپشتی فڕۆكە جەنگیەكان زۆر دڕندانە پەلاماری گوند نیشینەكانی داو بێ‌ جیاوازی كردن لەنێوان ئافرەت و منداڵ و پیرو گەنج دا(عزیز،2005،110)
قۆتاغەكانی پرۆسەی ئەنفال:
ئەنفالی یەك:
لە 17/2/1988تا 19/3/1988 یەكەمین هێرشی ئەنفال بوو بۆ سەدۆڵی جافایەتی و سنوری قەزاو ناحیەكانی دوكان،بنگرد،سوورداش،چوارتا،قەڵاچۆلان،ماوەت،سەرچناری گرتەوە.(بەرزنجی،1998،66)
ئەنفالی دوو:
لە 22/3/1988تا(17)ی نیسانی(1988)بوو،ناوچەكانی قەرەداغ و بازیانودەربەندیخانی گرتەوە.(دزەیی ،2001،25)
ئەنفالی سێ‌:
لە(7) ی نیسانی(1988)دەستی پێكرد،ناوچەكانی(چەمچەماڵ، سەنگاو،قادركەرەم،دووز،كفری كەلار،پێبازوتیلەكۆی گرتەوە،لە(17،18)ی نیسانداكۆتای هات،ئەم ئەنفالە فراونترین وكوشندەترین هەڵمەت بوو(ئەبو بكر،2009،23)
ئەنفالی چوا ر:
ئەم قۆناغە چەند ڕۆژێكی كەمی خایاند لە(3-8)مارسی 1988،سەدان گوندوناوچەكانی شوان و شێخ بزێنی ودەشتی كۆیەو تەقتەقی گرتەوە،وەچەند ناوچەیەكیش بـەتایبەتی قەڵاسێوكەو گوندەكانی عەسكەرو گۆپتەپەوئاغجەلەر،چەكی كیمیایی بەكارهات و سەدان هـاوڵاتی شەهید بوون(فەرەج،2009،5)
ئەنفالی پێنج‌وشەش و حەوت:
ئەمەش لە(24)ی 5/ 1988/تا 31/8/بەردەوام بوو،بۆسەر قەڵاتوكان،هەندرێن، دۆڵی ئاكۆیان،زیارەت،كێلی حەریر و گوندی گەڕەوان،(كریم،2008،106)
ئەنفالی هەشت:
لە25/8 دەستی پێكردو ناوچەی بادینانی بەگشتی گـــــرتەوەو تا6/9 بەردەوام بوو،كە كۆتای ئەنفال ڕاگەیەندرا،بەو بۆنەیەوە لێبوردنێكی گشتی ڕاگەیەندرابــــــۆ ئەوانەی كەدەرباز بوون بەپێی خـــــــتۆیان بگەڕێنەوە،ئەنفالەكانی بادینانیش لـــــەشاڵاوە هەرە دڕندانەكان بوو،چونكە لـــەدوای جەنگی ئێران عێراق دەستیان پێ‌ كردەوەو توانای زیاتری بۆ بەكار هێنرا. (بەرزنجی،1998،67)
گرنگترین كارە ئەنجام دراوەكانی ناو ئەنفال:
1.سوكایەتی پێكردن)دەستدرێژی):
سوكایەتی پێكردن بەڕەوشت و كەرامەتی ئافرەتان و ئازاردانیان دور لــــــــەهەموو داب و نەریتێكـــی مرۆڤایەتی یەكێك بــــووە لە ئامانجە هەرە سەرەكیەكانی ڕژێمــی عێراق لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالدا،(وەكاتێك پیـاو ئافرەتەكان لەیەك جیا كراونەتەوە،جــــەلادەكان دەستدرێژیان كـــــردۆتە سەر ناموسی ئافرەتەكان وتەعدایــــان لێ‌ كردون.بۆیە رێكخــــراوی
(mew) لەو بڕوایەدا بوو كەوا دەنگو باسێكی ترسناك هەبووە،لەبارەی كۆمەڵێكی گەورەی كچی عازەبەوە،كەوا بەردەوام ئەمنەكان دەست درێژیان كردۆتە سەریان،هەروەها باسی ئەوەش هەیە كە ئافرەتێك بەهۆی دەست درێژیەوە خۆی كوشتووە.(صالح،2003،15)
گرتنە بەری ڕێگای ئازاردانی لەشی و ڕۆحی لەلایەن ڕژێمەوە،بە مانای جینۆ سایدكردنی بەشێنەیی و لەسەرە خۆی كوردە لە ڕوانگەی جیا ڕەگەزی و نیشتیمان پەروەریەوە.دەست درێژی وسوكایەتی كردنە بە كارامەتی مرۆڤایەتی. .( سورمێ‌،2006،73)
2. توندو تیژی:
سەربازەكان توندو تیژیان بەئاشكرا بەكار دەهێنا،منداڵان لەترساندا خۆیان بەدایكیانەوە گرتبوو،لەگەڵ ئەوەشدا هەمویان برد بەزۆرمنداڵی شیرە خۆرەیان بەزەویدا ڕادەكێشا،هەروەك مەلی سەربرَاو وابوون بەدەست سەربازەكانەوە،هاواركردن و گریانی منداڵان هۆڵی سجنی داگرتبوو،بەڵام دڵڕەقی سەربازەكان هەر باس ناكرێت وەك ئەوەی بەشەق لەمنداڵەكانیان دەداو زۆر ئازاریان دەدان،یەكێك لەسەربازەكان بە لولەی تفەنگەكەی منداڵێی بەرز كردبووەوە و بردی و پێدەكەنی،بۆیە منداڵان لەترسی ئەو توندوتیژیانە میزیان دەكرد بە خۆیانداو دەگریا(قوربانی،2009،48)
3.ماڵ وێرانی:
ئافرتانی خێزانی ئەنفلكراوەكان،بە ڕێژەی(61,23%)دەبێت،بێگومان دوای گۆڕینی شوێنی دانیشتن و لەبەردابڕینیان لەخزم و كەس و كاریان،بەشی هەرەزۆری ئەو نەهامەتــی و دەردەسەریەیان بەركەوت،بەتایبەتی دوای ئەوەی ڕەوانەی ئۆردوگا زۆرە ملێكان كران،كــــەئەمەش سیاسەتێكی ڕژێم بوو،لـــــەپلاندانان و پیادەكردنی شاڵاوەكـــانی ئەنفالدا لە نــاوچەكانی كوردستاندا (صالح،2008،15)
4. مـــردن:
كــــارەساتـــی ئەنفال كەشێك لە تۆقین پێك دەهێنێ‌،بەتایبەتی كـــەقوربانیەكـــان خۆیــان بەسەرهاتەكانی خۆیـــان دەگێڕنەوە،بەتایبەت تریش كـــــــــەباسی چۆنیەتـــــی مردنەكانیان دەكەن كە نائاسایترین جۆری مردنە،بــە تایبەت تریش كە ژنان باس لە مردنی جگەر گــــــۆشەكانیان دەكــــەن،كۆتای ئـــەو ووشەیەش بە ووشەیەكی سامناك تـــر دێت، لاشەكـانیان سەگ خواردویەتــــی،ئیدی جێی سەرسوڕمـــــــان نابێ‌ كاتێك بەبیستنی و بە بیرهاتنەوەی ئەو حـــاڵەتەمەترسیدارانە،سەرئێشەو خــــــەو زڕان و تەنانەت ڕۆحئێشەش دروست دەبێت.(قەرەداغی،2008،10)
5.دەربەدەری و ڕاگواستن:
بەزۆر ئاوارە كردنی سەدان هەزار هاوڵاتی بێلایەن لەگوند نیشینەكان،لەڕێگەی كاولكردنی گوندەكانیان و هەڵكەندنیان لەشوێنی خۆیان،ئەو هاوڵاتیەیانە بەزۆر بەلۆری دەبران بۆ ئەو ناوچانەی كوردستان كە دوور بوون لەماڵەكانیانەوە،دوای ئەوەی لەموڵك و ماڵەكانیان دور خرانەوە،هیچ تەگبیرێكیش نەبوو بۆ حەوانەوەیان وەك خانوو،جل و بەرگ و خواردەمەنی،هەروەها بەناهەمواریەكی زۆرەوە رێگەیان پێدەدرا بگەڕێنەوە بۆ گوندەكانیان.جگە لەوەش بەتاڵانبردنی موڵك و سامان و ئاژەڵ و بەروبوومی خەڵكی بێتاوان(جیهانی،نیە،8)
ئەنفال و ئافرەت:
پێویستە ئەوە بڵێین كەكۆمەڵگەی كـــــوردەواری كــۆمەڵگەیەكـــی لادێ‌ نشینی كشتوكاڵیەو پابەندیشە بەكۆمەڵێك داب و نەریت و بنەمــای تایبەتی خۆی كە جیاوازە لە كۆمەڵگەكانی دەورو بەری،دیارە ئافرەتیش وەكو توێژێكی سەرەكی ڕۆڵ و ئەركی لەبونیاد نانی كۆمەڵگەدا بینیوەو بونی خۆی لەگشت بوارەكانی ژیانداپیشانداوە،هەرچەندە ئەنفال كاریگەری زۆری لەسەر گشت چین و توێژێك و ڕەهەندە جیاوازەكانی ژیانی كۆمەڵیكــــوردەواری جێهێشت،بەڵام ژنانـــی پاشماوەی ئەنفال زۆرترین پشك و نەهـــامەتی دەردەسەریەكانی بەركــەوت،ئەمە بۆخۆی ئافرەتی دوچاری دەیان نەخۆشی دەرونی و گـــیرو گرفتی كۆمەڵایەتی كرد.(عەزیز،2005،105،106)
ئافرەتانی كورد بونەتەقۆچی قوربانی تاوانی ئەنفال،چی وەك ئەوانەی لەشاڵاوەكە سوكایەتیان دەرهەق كراوەو بێسەرو شوێنكراون چی وەك ئەوەی هەموومەینەتیەكانی پاش ئەنفال بۆ ئەوان بەجێ‌ هێماوە،بۆیە دەبینین هەموو ئەركــــــە كۆمەڵایەتی و ئابوور یەكان كەوتۆتە سەر شانــــــی ئافرەت و ئافرەت بوەتە سەرپەرشتیاری ماڵ و ئیش وكاری ناوماڵ،ئەمەش بوەتە هۆی تێك چوون و شڵەژانی خێزان و پەیوەنیە كــــۆمەڵایەتیەكان و گۆڕانی سیستەمی پەروەردەیی لەناو خێزانی ئەنفالكراوەكاندا.(صالح،2003،117)
لای ئەنفال فراوانترین پانتای ئافرەتانی لــە خـــــۆ گرتووە،بەماناو تێگەیشتنێكی تر 1988ساڵی پەلاماری ئەنفال بوو بۆ سەر كورد بوون و شوناسی نەتەوەیمان لەلایەن (بەعس ئەوا هەر لـــــەو ساڵە بەدواوە و تائێستا ئافرەتانـــی پەراوێزی پاشماوەی ئــــەنفال گشت كــــاتەكانیان لەئەنفالێكی بەردەوامدایەو قورسترین دەردە كۆمەڵایەتی و ئابوری و دەرونی وخێزانەكانی پەلامارەكەبەجەستەو هەست و نەستی ئەم ئافرەتانەوەیە.(سلیمان،2002،11)
كاریگەریەكانی پرۆسەی ئەنفال:
شاڵاوەكانی ئەنفال وێڕای شوێن بزركردن و لەناوبردنی دەیان هەزار مرۆڤی كوردوسوتماتكردن و وێرانكردنی سەرجەم گوندەكانی كوردستان و تێكدانی ژێرخانی ئابوریان،دەیـــان گیرو گرفتە ئابوری و كــــۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژی و نەخۆش ی و دەردە سەری بۆپاشماوەكەی و كۆمەڵی كوردەواری بەجێهێشتووە لەوانە:
كاریگەری دەروونی:
دیاردەو نەخۆشیە دەرونیەكان لەئەنجامی ئەو زەبرەوەیە كەتووشی مرۆڤ دێت،ئەگەر سەرنجێكی ورد بدەینە كەس و كاری ئەنفالەكان بە ئاشكرا لە ڕوخساریان دەیبینینەوە،بۆیە دەركەوتووە كە 76%ئاسەواری تــاوانی ئەنفال بووە هـــۆی:
1)بڵاو بوونەوەی كۆمەڵێك گرفت و نەخۆشی دەروونی كەبەڕێژەی76%ی ئافرەت لە خێزانیكەس وكــــــاری ئەنفالكراوەكـان دوچاری نەخۆشـی دەرونی وەك(دڵەراوكێ‌،خەمۆكی ترس،نەخۆشیە
دەرون جەستە سایكۆ سۆماتی)،لـەهۆشچوون،تا ئەمڕۆ بەدەستیەوە دەناڵێنن،
2) بەهۆی نەبوونی وشەڕو ئاژاوەی ناو خێزان هەستكردن بەزوڵـم و سوكایەتی و ناهەقی وئاوارەیی و دەربەدەری مرۆڤ تووش خەمۆكی دەكا،هەرلەلێكۆڵینەوەیەكدا هاتووەكە(24,39%)ی ئافرەت لەخێزانی ئەنفالكراوەكان تووشی خەمۆكی بوون(صالح،2003،108-111)
3) كـــارەساتـی ئەنفال كەشێك لە تۆقین پێك دەهێنێ‌،بەتایبەتی كـــەقوربانیەكان خۆیان بەسەرهاتەكانی خۆیان دەگێڕنەوە،بەتایبەت تریش كـەباسی چۆنیەتی مردنەكانیان دەكەن كە نائاسایترین جۆری مردنە بەتایبەت تریش كە ژنان باس مردنی جگەر گۆشەكانیان دەكـەن،كۆتای ئەو ووشەیەش بە ووشەیەكی سامناك تـر دێت،لاشەكانیان سەگ خواردویەتی، ئیدی چۆن جێی سەرسوڕمان نابێ‌ كاتێك بەبیستنی و بە بیرهاتنەوەی ئەو حاڵەتە مەترسیدارانە،سەرئێشەو خەوزڕان و تەنانەت ڕۆح ئێشەش دروست دەبێت.
4) كارەساتی ئەنفال لای یەكە یەكەی تاكەكانی كۆمەڵگەی كوردی ڕەنگدانەوەی ترسناكی هەبووەئەم كارەساتەدڵنیای تاكی كوردی شێواندووە،چەندان جۆردۆخی دەرونی وەك:خەمۆكی وترس وتۆقین و بێ ئومێدی و فەرامۆشی دروست كرددوە.
5) كارەساتی ئەنفال بوو بە فاكتەری ترسێكی درێژخایەن،نەك تەنها لەو نەوانەی كوردكە ئەنفالیان دیوەو لـەوقۆناغەدا پێگەیشتوو بوون،بەڵكـو لای ئەو نەوانەش ترسی خـولقاندووە كەدوای ئەنفال بەماوەیەك لەدایك بوون.
6) كارەساتی ئەنفال وەك كارەساتێكی تۆقێنەرو شێواندنی دڵنیایی گـــــەشەسەندنی دەروونی تاكی كوردی لـــەدوو پلەدا وەستاندووە،لـــەئەنجامی دابەشكردنی كـــــۆمەڵگەی كــــوردبــــــۆ سەر دوو بەش ئەنفالكراو ئەنفال نەكراو بەشی یەكـــەمیان بـەهـــــۆی دابین نەبوونــــی پێویستیە فیزیقیەكانیانەوە بەشی دووەمــیان بەهۆی هــــــــەستنەكردن بە دڵنیایی و ئارامی دەرونی بەهۆی كاریگەری كــارەساتـــی ئەنفالەوە.
7) كارەساتی ئەنفال كاریگەری لەسەر كەسایەتی منداڵی كورد دانـاوە،كێشەی كــورد بەگشتی و كارەساتەكانی پەیوەست بەم كێشەیەو بەكۆلۆنیبوونی كـــــــوردستان،قەیرانی ناسنامە،یا قەیرانی بێناسنامەیی لای چەندان نەوەی پێش وپاش ئەنفال دروست كردوەو دەكات.(قەرەداغی،2008، 13-16)
سوكایەتی كردن بە ڕەوشت و كەرامەتی ئافرەتان و ئازاردانیان دوور لـــــەهەموو داب و نەریتێكی مرۆڤایەتی یەكێك بووە لە ئامانجە هەرە سەرەكیەكانی ڕژێمی بەعس لەپرۆسەی ئەنفالدا.( صالح،2003،98)
9) ئاكامی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال،لەدەستدانی ئازیزان و سەرپەرشتیاران خێزانەكان،هەزاران خێزانی ئەنفالی لە چاوەڕوانی درێژماوەو دڵەڕاوكێ‌ و بێ‌ نان
پەیدا كـەری مــاڵ بەجێ‌ هێشت،شیرازەی خێزانەكانی هەڵوەشاندەوە(مەحمود، 2008،79)
10) ئەو بەشە زۆرەی ئافرەتان لە هەردوو حاڵەتەكەدا ئۆردوگا پاڵێوراوی ســـــــەرەتای وكۆتاییەو سەرئەنجامیش هەر ئۆردوگـــــا بۆئەم خێزان و ئافرەتانە دەبێتە شوێن و جێگای ئـازار چەشتنێكی بــــــــەردەوام و لایەنێك لە لایەنە سەرەكیەكانی كێشەو گرێی ئافرەتانی پـــــاشماوەی پەلامارەكە
11) وەك دیارە خەڵكـی پاشماوەی بەتایبەت ئافرەتان بەردەوام لە تێكشكان و جەنگی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوریدا بوون و نەیانتوانیوە،قوتاربن لــــەكۆت و بەندی پەلامارەكە كەوایە چی گەڕانەوە لەزندان و چی بە قوتاربوون لە پەراوێزی پەلامارەكـە ئەم ئافرەتانە نەیانتوانیوە ئاسوودە بژین و برینی جەستەی ئەنفالكراویان ساڕیِژ بێ(سلێمان، 2002،8-15)
12) ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال لەو فەزا كۆمەڵایەتیە كوردەواریەداگەورەترین قوربانیان داوە،سنورێكی دیاری كراوی پابەند بوونیان بــــۆ كێشراوە كە دەرچوون، لێی دەبێتە عەیب و شورەیی و ئافرەتان ناتوانن بڕیار وەربگردن.
13) كاریگەرترین هۆكار كەهەمیشە لەناوكەس و كاری ئەنفالكراوەكـــاندا وەك بیرێكی بەردەوام لە مێشكیاندادەوەران،دەوەران دەكــــات،بێ‌ چارەنووسی كەس وكاریانە،ئەم بیركردنەوەیە وای لێ‌ كردوون بەردەوام لــە چاوەڕوانیەكی بێ‌ ئەنجامدا بن،ئەو نادیاریە بێ‌ چارەنووسیە تووشی خەمۆكیەكی بەردەوامی كردوون(شێخ صدیق،2002،221)
كاریگەری ئابوری :
بریتیە لەكاریگەری و ‌وئاسەوارەكانی شاڵاوی ئەنفال لەسەر سەرچاوەكانی بەرهەم و بەروبوومی كشتوكاڵی و كارە دەستیەكان،كە كاریگەریەكی ڕاستەو خۆی لەسەر ژیانی خەڵك و بەروبومە كشتوكاڵیەكان هەبوو.(دزەیی،2001،22)
كەس و كاری قوربانیانی ئەنفال سەرەڕای ئەوەی كەس وكاریان ئەنفال و بێسەرو شوێن كران ماڵ و سەروەت و سامانیان لە لایەن ڕژێمی ڕوخاوی بەعس بەتاڵان بردرا،وەك ئاشكرایە،گرنگترین سەرچاوەی بژێوی ژیـــــــانی گوند نشینەكانی كــــوردستان چاندنی بەروبومی كشتوكاڵی وەك لەم لێكۆڵینەوەیەدا دەركەوتووە،بە ڕێژەی (71,48%) و ئاژەڵداری بە ڕێژەی (18,42%)بوو،كـــەلەپاش شاڵاوەكانی ئەنفال خێزانی كەس و كاری ئەنفالكراو سەرچاوەی سەرەكی بژێویان لـەدەستدا،بۆیە دەتوانین بڵێین ئەم بەشە چالاك و بەرهەم هێنە بوون،بە كــــۆمەڵێكی بێكار ئەمەش بۆ خۆی زەرەرو زیانێكی ئابوری بوو كـەیەكەم بە كوردستان و دووەم بەكەس و كاری قوربانیانی ئەنفال كەوت،(صالح، 2008،17)
ئەو خێزانانەی كـــەلەپاش ئەنفال ڕگار بوون توشی گەورەترین كارەساتی ئابوری و مادی بون،چونكە ئەو كاتە سەرەگەورەی خێانەكان ئەنفال كرابوون و كەسوكــــــاری ئەنفالەكـــانیش شارەزای ژیــــــانی شار نەبوون و لەڕووی جەستەییەوە توانای كاركردنیان نەبوو،بەمەش بەشێكی گـــەورەی كەس و كارەكان لە ژیانێكی كولەمەرگدا دەژیان،(عەبدو ڕەزا،2006،211)
كاریگەری كۆمەڵایەتی :
مەبەست ئەمەش لەلایەنی كۆمەڵایەتی كاریگەری و كاریگەری و ئەنجامی شاڵاوەكانی ئەنفالەلەسەر ژیان و بونیاد و پەیوەندی كۆمەڵایەتی و داب و نەریت و لایەنەكانی تری تاكەكانی تاكی كوردی كردووە،(دزەیی،2001،22)
ئۆپەراسیۆنی ئەنفال هۆكارێكی سەرەكی بوو بۆ شڵەژان و پەرتەوازەبوونی كـــۆمەڵگەی كوردەواری و تێكدانی پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان،لە نێوان یەكتردا،هەروەهــا بووە هۆی نە هێشتن و تێكدانی داب و نەریتی ڕەسەنی كوردەواری كەبنچینەو بنەمای سەرەكین بۆپەیوەندیە كۆمەڵیەتیەكان بەگشتی،نەخۆشی و دیاردە كۆمەڵایەتیەكانی پاشماوەی ئەنفال زۆرن وەكو:
1-سەرپەرشتیاری خێزان:
لەپێش شاڵاوەكانی ئەنفالی ساڵی(1988)سەرپەرشتیاری خێزان وەك لە لێكۆڵینەوەیەدادەركەوتووە،بەڕێژەی (90,12%) لەژێر دەسەڵاتی باوك بووە،بەرامبەر (9,88%) كــە لەژێر دەسەڵاتی دایك بووە،بەڵام ئەم ڕێژەیە لەدوای شاڵاوەكانی ئەنفال گـۆڕانێكی زۆری بەسەردا هاتووە،كەبووەتەلە(34,66%)لە ژێر دەسەڵاتی باوك،وە دایكیش ڕێژەی (65,55%) بەركەوتووە لەناو خێزانی كەسو كاری ئەنفالكراوەكان،
2- گۆڕینی شوێنی نیشتە جێبوون و لەدەستدانی داب ونەریت:
هەركۆمەڵگەیەك شڵەژا،ئەوا بێگومان زۆر لە بنەما سەرەكیەكانی لەدەست دەدات،یان گۆڕانی بەسەردا دێت،بۆیە شاڵاوی ئەنفال كاری كردە سەر داب و نەریتـــــی كلتورو فۆلكلۆری ڕەسەنی كوردەواری بۆنمونەگۆڕینی(شێوی جل و بەرگ،داب ونەریتی جەژن،حەكایەت ومەتەڵی كوردی و جۆری هەڵپەڕكێ‌ و گۆرانــی ووتن،وە بەڕێژەی لە(61,23%) ئافرەت لەخێزانی ئەنفالكراوەكان دوای گۆڕینی شوێنی دانیشتنیان بەناچاری وازیان لەداب و نەریتی خۆیان هێناوە،پەیڕەوی داب و نەریتی ئەو شوێنە دەكەن كەتیایدا نیشتە جێن.
3- دیاردەی نەخوێندەواری:
شاڵاوی ئەنفـال زۆر دیاردەو نەخۆشی كۆمەڵایەتی لێكەوتەوە،نەخوێندەواریش یەكێكەلـــەو دیاردانە،هەروەها ڕژێمـــــــی بەعس هەردەم هەوڵی داوە گەلــی كورد بەنەخوێندەواری بهێڵێتەوە،تاوەكـــو لەڕووی پێشكەوتن و پەرەپێدانی كـــۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریەكــــاندا بە دواكەوتووی بمێنێتەوەو لەڕەوتی كۆمەڵگا داببڕی،بۆنموونە نەبوونی قوتابخانە لەگوندەكان یەكێكە لەو دیاردانە،بۆیە ڕێژەی نەخوێندەواری ئافرەتـی ئەنفالكراوەكان لە(77,33%)ە كە بەرزترین ڕێژەیە.(صالح،2003،111-113)
كاریگەری سیاسی(ڕامیاری): لــــەڕووی سیاسیەوە شێوازە جیا جیاكانی قڕكردنی كورد لــــەئەنفال و كیمیا باران و كۆمەڵكوژی كورد لەچەند بەشێكی كوردستانی باشوردا،لـــــەساڵی (1988) شۆڕشی كوردی بەرەو شكستێكی گـــەورە برد،تەنانەت بەگوێرەی دیدی حیزبی بەعسی كــــە میلەتی كورد كێشەی دروست كردووە بۆنەتەوەی عەرەب لەبەر ئەوە ڕادەگوێزرێن و لەناو دەبرێن،ئەوەی ئاشكراو ڕوونە لــــەكاتی شاڵاوەكـــانی ئەنفـــال ژمارەیەكی زۆر لـــەخەڵكی ناوچە وێرانكراوەكانی كوردستان پەڕاگەندەو پەرتەوازە بوونە بــۆهەردوو ووڵاتی ئێران و توركیا،كەژمارەیان لەزیاترلە(160)هەزاركەس دادەنرێت(سابر،2008،145)

دەروازەی دووەم:
كورتەیەك دەربارەی هەستی خۆبەكەم زانین
هەستی خۆبەكەم زانین چیە
هۆكارەكانی هەستی خۆبەكەمزانین
نیشانەكانی خۆبەكەم زانین
تێوەرەكانی هەستی خۆبەكەم زانین
تێوەرەكانی پێشوو
دەروازەی دووەم:
زاراوەی خۆبەكەم زانین:
لە سایكۆ لۆژیاو لەزمانی ئینگلیزیدا خۆبەكەم زانین یەكێكە لەو دەربڕینانەی كە ڕۆژانە بەكار دەهێنرێت،ئادلەر بەدانەری دادەنرێت،پێی وایە هەست كردن كەمی لە هەموو مرۆڤێكدا بەدی دەكرێت،وەهێزوو پاڵنەرێكی كاریگەریشە لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ،بۆ ئەوەی هەست بكەین مرۆڤین دەبێ‌ لەخۆمان هەست بەكەمی بكەین،(احمد،2000، 218)
هەستی خۆبەكەم زانین (حسن،2007)
هەستكردنی تاكە بەوەی لەئاست كەسانی تردا خۆی بەكـــەمتر دەزانێ‌ و خۆشی پێ‌ قبوڵ نیەو رق و كینەی بۆ دروست دەبێ‌ بەرامبەر كەسانی تر،هەندێك جــــار بەرامبەرخۆشی،هـۆی ئەمەش دەگـەڕێتەوە بۆ ئەو كۆسپ و تەگەرانەی كـــــە ڕێگرن لــــــە بەردەم چێژ وەرگـــــرتن لەژیانیدا. (حسن،2007، 4)
هۆكارەكانی هەستی خۆبەكەم زانین:
1.تێرنەكردنی پێداویستییەكانی تاك بەپێی هەرەمە ماسلۆ وەك:
ا.پێداویستیە بنەڕەتیەكان وەك:خواردن و خواردنەوەو شوێن.
ب.پێداویستی بـــــۆ ئاسایش،لێرەدا تــاك دەیەوێت هەست بەئاسایش و سەربەخۆیی بكـــات.
ت.پێویستی جێ‌ بەجێ‌ بوونی خود:تاك هەست دەكات كە مافــــی ئەوەی هەیە ئاستێكی بەرزی
پ.زانستی هەبێت و وە هەروەها ڕێزی بگیرێت.
ج. تاك هەست دەكات ڕۆڵێكی هەیە لەژیاندا،بۆیەدەیەوێت كاریگەری هەبێ‌ لەسەر كەسانی تر.
ح.پێداویستیە كۆمەڵایەتیەكان:واتە:ئەو كەسە هەست بە ئینتمای كۆمەڵەكەی دەكات،وەك خێزان وبرادەرانی.(ریاڤ،2004،17،18)
2.بۆچون و نەریتە كۆمەڵایەتیەكان (الملیجی،2002،95)
3.كەم توانایی و ناكامڵی جەستەیی(العنكبی،2001،81)
4. تێپەڕبوونی مرۆڤ بە كولەمەرگی و دەردەسەری.
5 .كەم وكورتیە جەستەییەكان:
كاتێك تاك هەست دەكات دەست و پێیەكــانی نابووت و ناشیرینن وەهەست بە ڕەشبینی دەكات و بیری لێ‌ دەكاتەوە،بەرەو گۆشەگیری دەچێت.
6. نازپێدانی زیاد:
پەروەردەكــردنی منداڵ بە شێوازێك نەشـونما بكـــات،كــەوا هەست بكات كەسێكی نموونەییەو پشت ئەستور بێ‌ بە دایك و باوكی بەڵام لـــە كۆمەڵگەدا ڕوبەڕوی چەندین بـاری جیاوازدەبێتەوە(مكبراید،1979،43-51 )
7.دژواری ژینگەی خێزانی و كۆمەڵایەتی:
بەهۆی كــــارەسات و ترس و خەفەت و دڵەڕاوكـــێ‌ وە منداڵی پشتگوێ‌ خراو سزاو ئازارو سوكایەتی پێ‌ كردنی بەردەوام لـــە نرخ و بەهای كەم كـــەكاتەوە،ئەوا ئەو كەسە هەست بەكەمێتی دەكات و بەرەو لاساری وگــــۆشەگیری وڕەشبینی و هتر دەیبات.(قەرەچەتانی،2009،255)
8.قەرەبووكردنەوە:
هەموو ئەندامەكانی لـەش لەكاتێ‌ لەكاتەكانی پێش لەدایك بوون،بـەشێوەی سەربەخۆ هەوڵ دەدات بۆ بەدەست هێنانی خواردن،یان تێربوون،لەكاتـــــی لەدایك بوون ئەم ئەندامانە دەست دەكەن بە ئیش پێكردنێكی دروستانە بۆ قەرەبووكردنەوە(عڤوی).(خلیفە،2003،248)
9. بێ ئامانجی و هەست نەكردنی مرۆڤ بەبەهای خۆی:
نەبونی پاڵنەرو هەوڵنەدان بۆ دۆزینەوەی ڕێگـــــا چارەی گونجاووبێتوانایی بەرامبەر دەسەڵاتی كـــەسانی تر:ئەمەش بەهۆی نەبوونـــی هێز بۆ ڕوو بەڕوو بوونەوەەی ستەمی كەسانی تر،كەهۆیەكە بۆ هەستكردن بەكەمی(حسن،2007،7)
10.نوقوستانی و كەم و كورتی جەستەیی:
ئەدلەر لەو بڕوایەدا بوو هەستكردن بە كەمی یەكەم جار لەڕێگە(شەلی،كوێری،لاڵی،خێلی،زۆر قەڵەو یان لاواز،زۆر درێژ یان كورت،ناڕێكی لەئەندامەكانی لەش،وە كـــەم وكورتی و نزمی ئاسستی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە)دەبێت.(قەرەچەتانی،2009،255)
11.هەست بەنامۆی:
منداڵ كە لەدایك دەبێت هەست بەكەمێتی دەكات و ڕەفتاری تووشی تێكچوون یـــان شڵەژان دەبێت وئارەزووی كۆمەڵایەتی كەم دەبێت لەكۆمەڵگەدا (العزە،2004،249)
12.تێرنەبوونی حەزو ئارەزوەكانی تاك:
ئەو ئافرەتەی كە لـە سەرەتاكانی یەكەمــی ژیانیدا پێویستیات و حەزو ئارەزووەكـــانی تێر نابێ‌،ئەوە هەست بە كەمی ئەو پێویستیە دەكــات وخۆی بەراورد دەكــــات بە ئافرەتانی تر دەبینێ‌ وەك ئەوان نیە رق و كینەی لادروست دەبێت،(ریاڤ،2004،18)
13.بەرز ڕوانین بۆخود:
بوونی هەستكردن بەكەمی لەلایەنی فیزیكــــی(جەستەیی)مرۆڤ دەردەكەوێت،ئەو كەسە هــــەست بەكەم و كورتی خۆی بكات،ئەوا پاڵی پێوە دەنێ‌ بــۆ ئەوەی بمرێت،یان والــــەخۆی دەكات بەرزتر بێت،یان وای پیشان دەدات بۆ كەسانی تر كـــەبەرزو بڵندە.(عباس،2001،81)
14. تەمەنی منداڵی:
هەستكردن بەكەمی لەهـــەر لایەنێك لە كـاتی منداڵیدا ئەبێتە هـۆی ئـەوەی جۆری كەسایەتی لەداهاتوودا دیاری بكات(رشوان،2006،127)
• نیشانەكانی هەستی خۆبەكەم زانین(الشعوربالنقص):
1.كەم و كورتی ئەندامی:
واتە: ئەومنداڵانەی كەم و كورتی جەستەییان هەیە وەك باڵا كورتی و شەلی و كوێری و لاوازی دەست و پێیەكانی،بەتایبەت لەقۆناغی منداڵیدا،كەئەندامەكانی بچووكن بۆیەئەومنداڵە هەست دەكات ناتوانێت وەك گەورەكان مامەڵە بكاتر(دۆنسیل،2005،88)
2. نائارامی و جوڵەی ناڕێك:
لەهەڵسو كەوتیدا هەست بە نائارامی و جوڵانێكی خێراو بێ‌ مەبەست و هەڕەمەكــی دەكرێت،بەهۆی ئەونائارامیەی لە جوڵەو چالاكیە جەستەیەكانیدا هەیە،(كاپریز،2007،155)
3. ترس و دڵەڕاوكێ‌:
هەست دەكـــات ئارەزووی كارێكی هەیە،بەڵام ناتوانێ‌ پێی هەڵسێ‌،وادەكات بێ‌ بەش بێت لەخەوتن و دەترسێ‌ لە كاروپیشەو قوتابخانەدا فەشەل بێنێ‌،ئاواتە خوازە كارەكانی لە داهاتوویەكی نزیكدا جـێ‌ بەجێ‌ بكات،بەڵام ترسی ئەوەی بۆ دروست دەبێت كە تەندروستی تێك بچێ‌ و كەسێكی نزیكی لە دەست بچێت.
4.گۆشەگیری:
دوردەكەوێتەوە لە كـەسانی ترو شەرم دەكـات لەوەی ئـــامــادە بێت لەگەڵ كـــەسانی تردا،هەست دەكات ناتوانی قسە بكات و خواستراو نیە لە بۆنە كۆمەڵایەتیەكان و بانگهێشتی ئــاهەنگ ناكرێت.
5 . هەستكردن بە نامۆی:
ئەو كەسە هەست بەنامۆی و بێ هیوای دەكات دەچێتە عقڵی باتن ناواخنی و هەست دەكات هەموو شتێك بەلای ئەوەوە بێ مانایە،بۆیە ئافرەت بەزمانی خۆی دەڵێ:من پشوو درێژ نیم و بێزارم
6ڕەخنەگرتن:
ئەوكەسە خۆی بەڕاستر دەزانێ‌ وەك لـــەكەسانی تر ڕەخنە لـــە بەرامبەر دەگرێت بەوەی لادەرن،وا هەست دەكات كە خۆی ئەندامێكی سوود بەخش و خۆشەویستە.
7.بێ هیوایی:
كاتێك هەستكردن بە ئازار وای لێ‌ دەكات كەكەسێكە نرخـی كەمە لەلای كەسانی تر،هەست بەتاوان و بێ هیوای دەكات،كاتێك ڕەت دەكرێتەوەو ئیهانەدەكرێت.
8.خەمۆكی:
بۆ ماوەیەكی دورو درێژ بە بێدەنگی دەمێنێتەوەو قسەی بێمانا دەكات،زۆر جار هەست بە خەمۆكی و پەرشوبڵاوی زیهنی دەكرێت و قوڵ بیر دەكاتەوە بۆ ماوەیەكی دورو درێژ.(مكبراید،1979،41ــ57)
9. ململانێ‌:
منداڵ هەست بە كەمی دەكات لەئاستی دایك و باوكـــی لە ڕووی جەستەییەوە،وە هـەستێكی زیاد لە پێویستی بـــۆ دروست دەبێت،كەتێكەڵ بە ئارەزوەكانـــی دەبێ‌،دەست دەكــات بە رق بەڕقێتی كەسانی ترو حەز لە هەڵسو كەوتنمان ناكەن،(الملیجی،2002، 95)

تێوەرەكانی هەستی خۆبەكەم زانین(الشعور بالنقص):
1. (ئادلەر) (1870-1937)
ئادلەر پێی وایە كەهەست كردن بەكەمی حاڵتێكی گشتیە لە مرۆڤدا هەیەو بەدی دەكرێت، بەنەنگی و لادان دانانرێت،دەبێتە سەرچــاوەیەك بۆ هەوڵ و تێكۆشانەكــــــانی تاك، هەموو پێشكەوتن و پەرەسەندنێكی تاك بەرئەنجامی هەوڵەكــانێتی بــۆ قەرە بووكردنەوەی كەم و كورتیەكانی،وەمرۆڤ لـــــــە ژیانیدا پێویستیەك پاڵی پێوە دەنێ‌ تا زاڵ بێ‌ بەسەرخۆبەكەم زانینەكەو تێبكۆشێ‌ بۆبەدەست هێنانەوەی ئاستَكی بەرزوباڵاتر،بۆیەخۆبەكەم زانین لەقۆناغی شیرە خۆریەوە دەست پێ‌ دەكا،چونكەمنداڵی شیرەخۆرە بەشێوەیەكی ڕەها پشت بە دایك و باوكی دەبەستێ‌،واتە:درك بەوە دەكا كە ناتوانی ڕوو بەڕوویان ببێتەوە،لەئەنجامدا هەست بەكەمی دەكات،(احمد،2000،217،218)
ئادلەر بەشێوەیەكی گشتی پێداگری دەكات لەسەر فاكتەرە ئۆرگانیەكانـی هەستكردن بەكەمی گشتی بێت یان تایبەتی،فاكتەرە بایەلۆجیەكان هەستكـــردن بەكەمی لــەساتێك لەساتەكاندا لەهەرتاكێك لەتاكەكاندا پەیدا دەبن،هەموو منداڵێك هەست دەكـــــــات بچوكە،لاوازە،نەزانە،ئەگـــەر بەراورد بكرێت بەوگەورانەی بەهێزن وهەمووشت دەزانن،ڕەنگە ئەم چەشنە لـە لەخۆبەكەم زانینە ناتەواویەكی جەستەیی ڕاستەقینە بگرێتەوە،بەتایبەتی بەلای كەسانی ترەوە شتێكی بینراو بێت وەك:(قۆڵێكی ئیفلیج،پشتێكی قەمبوور،لوتی گەورە،گوێی درێژ،كورتە باڵایی،یان زۆر باڵا بەرزی وە ئەو ناتەواوی یـان تایبەت مەندییانە،بەچاوی سووك سەیركردن،گاڵتەجاڕی،بەزەیی، سك پێ‌ سووتان،دەبزوێنن،بەجۆرێكی وا ئەو كـــــەسە كاردانەوەی دەبێت ڕەنگە كاردانەوەكەی چەند شێوەیەك وەربگرێت،ڕەنگە فۆرمی قەرەبوو كرنەوە وەربگرێت:تـــاكەكە زۆر(نهێنی) كاردەكات بۆ دەربازبوون،لەنزمیەكەی تاوەكـــــــو وەك كەسانی تر بەتوانا بێت كە بەدەستی ئەو ناتەواویانەوە ناناڵێنن،هەندێك جاریش قەرەبوو كرنەوەكەی بەشێوازێك دەبێ‌ كە هەوڵدانی بۆدەربازبوون لە ناتەواویەكـانی ئەوەندە بەهێز دەبێت كە ئەو تاكە لەوانەش تێدەپەڕێت كە ئەو ناتەواویانەیان تیادا نیە،بۆ نمونە یەكێك زۆر ناجەماوەریەو دەمی تەتەڵە دەكات دەبێتە وتاربێژێكی ناودار،یــان لەبوارێكی تردا،(ناپلیۆن پیاوێكی كورتە باڵا بوو بەڵام بوو بە سەركردەیەكی مەزن.(دۆنسیل،2005،87،89)
2- فرۆید: (1856-1939)
فرۆید لەو بڕوایەدایە كەهەست كردن بەكەمی لەئەنجامی هـەستكردن بەنەبەكامی ولاوازی و سستی چالاكــی ئەندامەكانی زاوزێوەیەو تــــاك تووشـی خەم وخەفەت و ترس و دڵــــــەڕوكێ‌ دەكــات و ناچار من(الانا) هەوڵــی دور خستنەوەی ئــەو ترس و دڵە ڕاوكێ‌ یە دەدات، لەبواری هەستیەوە بۆ بواری نەستی (اللاشعور) لـــەوێدا بەخەفەو سەركـــــوتكراوی دەمێنێتەوەو دواجـــاریش دەبێتە ناوكی دروست بوونی گرێی كەمی(عقدە النقص)(قەرەچەتانی،2009، 254) خۆبەكەم زانینی مێینە وەك ڕەگەز لای فرۆید دەرئەنجامی ئەو بارەناهەموارەی ئەوسەردەمەی بووە كە هەمیشە یەكسان بووە بە كــەپت و داخراوی و نائومێدبوون و ئیرەیی بردن بە ئەندامی ڕەگەزی پیاو،بۆیە بەبۆچوونی فرۆید ئەو تەنگژە دەرونیە هەر لەمنداڵیەوە سەرچاوە دەگرێت،كە مێ‌ هەستی پێدەكات بۆ مێ‌ بووە؟بۆ نێرینەیەو بێبەشە لەو ئەندامە نێرینەیەیی زاوو زێ‌؟!وە دواتر خۆی بەشایستەی زۆرێ‌ لەسەركەوتنەكان و ڕوو بەڕووبونەوەیان نازانێ‌.كەواتە:فرۆید دەڵێت:سروشتی مێینە وادەخوازێت گـــەر بیەوێت بكرێتەوەو دۆخـــــی ئاسایی خۆی وەربگرێت،دەبێت نێرینە ئاسا بیركردنەوەی ئەم بەرجەستە كات،دواتریش ئەم مێیە ناگونجێ‌ ئەم ڕێچكەیە بگرێت،ئەم دیدە ڕق ئامێزە لای مێینە كە ڕوپۆشێكی زانستی بەبەردا دەكات،وەردە وردە
بنەمای(لاهووتی)مێینەگەرایی خۆی ووندەكات(عباس،2003،89)

3. ئەبراهام ماسلۆ: (1908-1970)
دیارە تێوەری ئەبراهام ماسلۆ یەكێكە لەو تێوەرە مۆرڤانەیەی كەقسە لەسەرهەمووپێداویستەكانی مرۆڤ دەكات،كەپێوستیە فسیۆلۆجیەكان لەهەموو پێداویستیەكانی ترگرنگی بۆ ژیانی مرۆڤ دەبێت یەكەم جار ئەو تێربكرێت،پاشان پێداویستی دووەم سەرهەڵدەدات،كە هەست كردنی مرۆڤە بۆ ئارامی و سەقامگیری و ڕزگار بوونە لە لەترس و تۆقاندن و سوكایەتی پێكردن،وەك ڕوونە لای هەموان كە شەڕو كوشتارو كۆت و ئەنفالكردن و سوكایەتی پێكردن و هەڕەشەكردن، ئەمانەو چەندین ڕووداوی ناخۆشی تر بەردەوام والەمرۆڤ دەكات تووشی هەستكردن بەكەمی بێت و هەست بەئاسایش و خۆشبەختی نەكات،واتە مرۆڤ تووشی ترس و دڵەڕاوكێ‌ وخەمۆكی و ڕەشبینی و خەوتێكچوون دەبێت ئەم دیاردانە كار دەكەنە سەر ڕەفتاری مرۆڤ لەناو كۆمەڵگەداو وای لێ‌ دەكات ڕەفتاری نائاسایی بێت و ئەمەش كار دەكاتە سەر ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ و كاردانەوەی لەسەر لەسەر باری دەرونی و كۆمەڵیەتی كەسەكە دەبێت،بۆیە هەر وەختێك تاك نەیتوانی هەست بە دڵنیایی ئەمان بكات،لەناو ئەو شوێنەی تیایدا ژیان دەگوزەرێنێ‌ ،ئەوا ئەستەمە بگات،بە(بەدیهێنانی خود)بەپێی هەرەمەكی ماسلۆ.(حسن،2007،295)
تێوەری بوار(لیڤین):
ئەم تێوەرە سەر بەقوتابخانەو ڕێبازی جشتاڵتە،گرنگی بەژینگەی دەروونی و بواری ژیانی كەسی خاوەن گرفت دەدات،لیڤین پێی وایە:كە ئەو خۆبەكەم زانین و گۆشەگیری و دورەپەرێزیەی كەسی خاوەن گرفت دەیبێت،ڕۆڵی ڕێنمای كاری دەروونیە كە یارمەتی كەسی خاوەن گرفت بدات بۆ ئەوەی ئاستی هیواو ئاواتەكانی لەگەڵ ژیانی واقیعیدا بێت و لەگەڵ تواناو ئامانجەكانیدا بگونجێ‌ و نەهێڵیت بە چاوی سوك سەیری خۆی بكات، لەنرخی خۆی كەم نەكاتەوە،پێویستە تاك بەسەر كۆسپەكاندا سەربكەوێت(قەرەچەتانی،2005،23)
دووەم- توێژینەوەكانی پێشوو:
1) توێژینەوەی دزەیی(2001):
ئەنفال،كارەسات ئەنجام و ڕەهەندەكانی:
ئامانجی توێژینەوەكە:هەوڵدانە بۆ دەرخستنی ئاسەوارو گیرو گرفتەكانی پاشماوەی ئەنفالكراوەكان،ئەم توێژینەوەیە لەپارێزگای هەولێر ئەنجام دراوە، نمونەكەش پێك هاتبوو لە(150) كەس توێژەرنمونەیەكی وەرگرت لەخێزانی كەسوكاری ئەنفالكراوەن لە(45)نێرو (105)مێ‌ پێك هاتووە،كەدەكاتە ڕێژەی (30%)بەرامبەر بە(70%)، لەڕێگەی فۆرمی لێكۆڵینەوەی مەیدانیەوە كە(24)پرسیاری لەخۆ گرتبوو،توێژەرسوودی وەرگرتوەلەچەند كەرەستەو ئامرازێكی ئاماری وەك:ڕێژەی سەدی و ناوەندی ژمێرەی و ڕێژەی ناوەند، بۆیە توێژەر پەنای بردۆتە بەرچاوپێكەوتن كەلەگەڵ كەسو كاری ئەنفالكراوەكانی نمونەی توێژینەوەكەو چەند كەسێكی تر زانیاری بەدەست هێناوە، وە ڕێبازی ئاماری بۆ شیكردنەوەی خشتەكەكان بەكار هاتووەو توێژەر سوودی لەڕێبازەی تر وەرگرتووە،وەك:رێبازی مێژووی و وەسفی،لەئەنجامدا توێژەر گەیشتە ئەوەی:كەزۆربەی كەس و كاری ئەنفالكراوەكان بە ڕێژەیەكەزۆر مێن،وەڕێژەیەكی بەرچاویان تاكو ئَستا خەریكی بەخێوكردنی منداڵن،وەڕێژەی (79,33%)ی نمونەكەخێزان،دارن و ڕێَژەی(13,33%) تاكی مردووەو ڕێژەی(7,33%)سەڵتن،
،وەڕێژەی(62)ی خێزانەكانئاستی بژێویان خراپە، ڕێژەی(35,32)ناوەندە،تەنها(2,66)لەئاستێكی باشدان،بۆیە ڕێژەی نەخوێندەواری (88,66%)نمونەكەبوو،كەبەرزترین ڕێژەیە،وەڕێژەی خوێندەواریش(4,66%)ە كەخاوەن بڕوانامەی سەرەتاین و ڕێژەی(2%)خاوەن بڕوانامەی ناوەندین، ئەویش بەهۆی ئەوەی ڕژێمی بەعس هەوڵی داوە كورد نەخێندەوار بێت.
2) توێژینەوەی صدیق،(2002)
كاریگەریەكانی ئەنفال لەسەرلایەنی دەرونی وكۆمەڵایەتی پاشماوەی ئەنفال كراوەكان:
ئامانجی توێژینەوەكە:زانینی بارودۆخی پاشماوەی ئەنفالەكانە لەنزیكەوە ،وەجوڵاندنی ئەولایەنە بەرپرسانەیە بۆئەوەی كاری باش بكەن بۆ بۆ چاككردنی بارو دۆخی ژیان و بەهای ڕەوشتی پاشماوەكانیان،وە دانانی پلانێك بـــــۆ چارەسەر كردنی ئەو كێشانەی كــــەڕۆژانە بەدەستیە دەناڵێنن و ناشتوانن زاڵبن بەسەریدا،كەكێشەكان ڕۆژانە لەزیاد بوندایە،بۆیەئەم توێژینەوەیە كرا لەپارێزگای كەركوك،بەتایبەتی لــــە ناحیەی ڕزگاری و شۆڕش وەنمونەی توێژینەوەكە،پێك هاتووە لە(125) فۆرمی ڕاپرسی كە (86)،یان مێ‌ بوون و (39)یان نێربوون،كـە(25) پرسیاری لەخۆ دەگرت،لە لایەنەكانی كــــۆمەڵایەتی و ئابوری و دەرونی،وە ڕێژەی سەدی تیا بەكار هێنرابۆ شیكردنـەوەی زانیاریەكان،بۆیە توێژینەوەكە كۆمەڵێك ئەنجامــی تیا دەركەوت لەوانە: 1.دەركەوت زۆرینەی ئەنفالكراوەكان نێرینەن،وە زۆرینەی پاشماوەكانیش مێینەن،كە هەمویان خەڵكی لادێكان بوون. 2.زۆرینەیان خێزان لــــەئەستۆیاندایە كە ڕێژەكەی لە(72%)ە وە هەروەها چاودێری ماڵەوەشن.3.ڕێژەی (47,2%)لە ئەفرەكانی نموونەكە پیاوەكانیان ئەنفال كراوە،وە (27,21%) منداڵەكانیان نێرینەن لە ئەنفالكراون،ئەمەش جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كەڕەگەزی نێرنە زیاترئەنفالكراوە4. ڕێژەی (0,8%)لە ئافرەتان دوبارە شویان كردوەو (3,2%)لە كوڕان دوبارە ژنیان هێناوە،5. (76%)لەوان پێش پرۆسەی ئەنفال خۆیان بە بەختەوەر زانیوە،بەڵام ئەم ڕێژەیە دابەزی بۆ (3,2%)دوای پرۆسەكە،وە (81,6%) بارو دۆخی ئابوریان پێش ئەنفال باش بووە،بیڵام ئەم ڕێژەیە دابەزی بۆ(81,6%)وە(39%)یـــان تووشی ئازارو ئەشكــەنجە بوونەبەهۆی كەم دەرامەتیەوە،(صدیق،شێخ،2002،210)

3) توێژینەوەی عبدالعزیز(2005)
ئەنفال و ڕەهەندە سۆسۆلیۆجیەكانی:
ئامانجی توێژینەوەكە:خزمەتكردنە بەكێشەو گرفت و ئاسەوارەكانی پرۆسەی ئەنفال،لەبەرئەوە هەوڵدانە بۆ نەهێشتنی ئاسەوارە نێگەتیڤەكانی ئەنفال،وەهەوڵدانە بۆ چارەسەركردنی برینێك لەجەستەی كۆمەڵی كوردەواری و دەرخستی ئاسەوارە كۆمەڵایەتیەكانی شاڵاوی ئەنفال لەسەر سترۆكتۆری كۆمەڵایەتی كۆمەڵی كوردەواری،نمونەی توێژینەوەكە پێك هاتووە لەچەند خێزانێكی دیاری كراوی قەزاو ناحیەكانی گەرمیان،كەپێك هاتووە لە (182)كەسی هەڵبژێرراو،لە(52) ڕەگەزی نێرو (130) مێ‌،بۆیە توێژەر پشتی بە ڕێبازی ئاماری بەستووە،لەگەڵ ڕێبازی مێژووی و بەراووردكاری،فۆرمی ڕاپرسیەكە(20)،پرسیاری لەخۆگرتبوو لەبوارەكانی كۆمەڵایەتی و مێژووی و سایكۆلۆژی،لەئەنجامدا: دەركەوت كە(76,37%) كەزۆرترین ڕێژەی توێژینەوەكەن خێزاندارن و ڕێژەی(71,42%)یان لەڕەگەزی مێن،وەڕێژەی سەڵت(9,23%)بوون، بۆیە بەڕێژەی(77,47)لەخێزانی پاشماوەكان لەئاستێكی بژێوی خراپدان بەهۆی لەدەستدانی ماڵ و سامان لەكاتی پرۆسەی ئەنفالدا،وە ڕێژەی(21,43%)ئاستی بژێویانمام ناوەند بوو، تەنها(1,9) ئاستی بژێویان باش بوو،بۆیە ڕێژەی نەخوێندەواری (88,48%)ە بەهۆی پەراوێزخستنی گوندەكانیان،رَێژەی نەخوێندەواریش(6,04)دەبێت.(دزەیی،181,2001)
4) توێژینەوەی مستەفا(2007):
نیشانەی تێكچونەكانی فشاری دوای هێدمەی دەرونی(PTSD)لای ئافرەتە بەرزانیەكانی شاڵاوی ئەنفال،ئامانجی توێژینەوەكە:1).پێوانەكردنی ئاستی تێكچونەكانی فشاری دوای هێدمەی دەرونی لای ئافرەتە بەرزانیەكانی شاڵاوی ئەنفال،2) پێوانەكردنی ئاستی نیشانەی تێكچونەكانی فشاری دەروونی لەنێوان نمونەی توێژینەوەكە،بەپێی گۆڕاوی تەمەن(50،40) ساڵی و (60،50)ساڵی و بەراورد كردن لەنێوانیاندا،نمونەی توێژینەوەكەئافرەتانی پاشماوەی ئەنفالكراوەكان،كەژمارەیان(200)ئافرەتی بەرزان بوو كەتەمەنیان(40-60) ساڵ بوو،لەناوچەی بارزان و شارۆچكەی بەحركەو پارێزگای هەولێر،بەكار هێنانی شێوازی لیگیرت،ئاستێكی بەرزی هێدمەیان هەبوو،ئەمەش كاتێك دەردەكەوێت كەناوەندی ژمێردراویان لەسەر پێوەرەكە(66,98) بوو،لادانیشیان لەپارسەنگ(4,89)بوو، ناوەندی ژمێریاری هەژماركراو دەركەوت(55) بوو،هەردوو ناوەندەكەش بەتاقیكردنەوەی(T.TEST) تاقی كرانەوە بۆ یەك نموونەدەركەوت كەبەهای ژمێردراوبەرامبەربەناوەندی ژمێریاری جیاوازیەكەهەیە،لەئاستێكی بەڵگەدار،كەئەویش(0,05)ە ئەم توێژینەوەیە لەسەر پاشماوەی ئەوخێزانە بارزانیانەی كە حكومەتی عێراقی لە ساڵی (1983)نزیكەی (8000)هەزاركەسی لە پیاوان وئافرەتی بارزانی لەناو برد،لەئەنجامدا توێژەر گەیشتە ئەوەی كەزۆرێك لەو كەسانەی مانەوە تووشی هێدمەی دەرونی بوونە،ئەو كەسانەی لە توێژینەوەكەدان تەمەنیان لەنێوان(40-60)ساڵ دەبێت.(مستەفا،2001،135)
4) توێژینەوەی(سلێمان،2008)
پرۆسەی ئەنفال و شوێنەوارەكانی لەسەر گەنجان
ئامانجی توێژینەوەكە:
1.لێكۆڵینەوەی هەندێك لە شوێنەوارە دەرونی و كــــۆمەڵایەتیەكانی پرۆسەی ئەنفالە لەسەر كەسایەتی ئەو گەنجانەی كەماون،
2.توێژەر دەیەوێت بگاتە ئەوەی كەبزان پرۆسەی ئەنفال تاچەند ڕێكە یان دژە بەمەبەستەكانی شەریعەت.
3. خستنە ڕووی پێشنیارو ڕاسپاردە بـۆ چارەسەرو سوككردنەوەی هەندێك لەو شوێنەوارانەی كەلەسەر پاشماوەكانی هەیە،نمونەی توێژینەوەكە پێك هاتووە لە(525)گەنجی بەجێماوی ئەنفال كەلە شاری سلێمانی و چەمچەماڵ شۆڕش وكەلاروپارێزگای كەركوك ئەنجامدراوە،كە(256)یان نێر بوون و (214)یان مێ‌ بوون و فۆرمی ڕاپرسیەكە(70)پرسیاری لەخۆگرتبوو،توێژەر ڕێبازی وەسفی و مێژووی و بەراوردكای و مەسحی كۆمەڵایەتی بەكار هێناوەو یاسای پێرسۆن و ناوەندی ژمێریاری و ناوەندی گریمانەیی بەكار هێناوە،بۆیە توێژەر لەئەنجامدا گەیشتە ئەوەی كە:كە(10%)ی گەنجانی پاشماوەی ئەنفال ڕێگەی نادروستیان گرتۆتە بەربۆ دەستكەوتنی پارە، لە(90%)یان ڕوبەڕوی كێشەی كۆمەڵایەتی بونەتەوە، لە(95%)یان پشتیان بەخۆیان بەستووە، (80%)یان حاڵەتی توڕەبوونیان هەیە،(80%)یان خەمۆكیان هەیەو (80%)یان خۆیان بەكەم دەزانن و شەرم دەكەن، ڕێژەی(72,97%)یانزەواجیان نەكردووە، وە(27,02%)یان زەواجیان كردوە،بۆیەگەنجانی بەجێماوی ئەنفال باری بژێویان (1,27%)باش بوو،(58,29%)یان ناوەند بوون،(41,06%)یان زۆر خراپ بوون وە بەپێی ڕێژەی سەدی و ناوەندە ژمێریاری ویاسای فیشەرو معامال ارتباگ و پیرسۆن.
بەشی سێ‌ یەم
كردارو ڕێگاكانی توێژینەوە
یەكەم : كۆمەڵگای توێژینەوەكە:.
دووەم : نمونەی توێژینەوەكە:.
سێ‌ یەم: كەرەستەی توێژینەوەكە:.
چوارەم: ڕاستگۆیی
پێنجەم: جێگیری
شەشەم: جێ بەجێ‌ كردنی توێژینەوەكە
حەوتەم:شێوازی ڕاستاندن(تصحیح)
هەشتەم: تایبەتمەندی ئاماری
یەكەم:كۆمەڵگای توێژینەوەكە:
كۆمەڵگەی توێژینەوەكە پێك هاتووە لە ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال كەبەسەر سنوری چەمچەماڵ وكەلاردا دابەش بوون،ئەم توێژینەوەیە كۆمەڵێك لەئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال دەگرێتەوە كە بەدەستی ڕژێمی بەعس باوكیان ئەنفالكران بۆماوەی(22)ساڵە باوكیان بێ‌ سەرو شوێنە،ئێستا خوێندكاری زانكۆن،لەگەڵ ئەوەشدا ئامارێكی فەرمی نیە لەسەر ڕێژەیان تاوەكو ژمارەیان بزانین.
دووەم: نمونەی توێژینەوەكە:
بەم پێیە توێژەر هەستا بەدەست نیشانكردنی نمونەی توێژینەوەكــــەی لە نێو كۆمەڵگـەی توێژینەوەكە،بە پێی ئەو فۆرمانەی توێژەر دابەشی كـرد بەشێوازی ڕاپرسی بەپێویستیەكــی توێژینەوەكــــەی زانی بەڕێگای هەڵبژاردنـــــی نمونەی بەمەبەست(العینە القصدیە) نمونەی توێژینەوەكە دەست نیشان بكات،بەشێوەیەك نمونەكە بتوانێ‌ نوێنەرایەتی كۆمەڵگەی توێژینەوەكە بكات،كەپێك هاتووە لە(40) ئافرەتی كورد لەشاری چەمچەماڵ و شۆڕش و كەلارو ڕزگاری،بەپێی ئەم خشتەیەی خوارەوە:
ژمارەی نموونەكە جۆری
نموونە قەزاو ناحیەكان شوێنی هەڵبژاردنی نموونەكە ژمارەی نمونەكە ئاستی خوێندن
40خوێندكاری كچ نمونەی بەمەبەست
(العینە القصدیە) چەمچەماڵ
شۆڕش
كەلار
ڕزگاری كۆلێژی پەروەردەی چەمچەمال
كۆلێژی پەروەردەی كەلار
پەیمانگای تەكنیكی چەمچەماڵ
15 كەس
كەس 15
كەس 10 خوێندكاری
زانكۆو پەیمانگا
سێیەم:كەرەستەی توێژینەوەكە:
توێژەر خـــــۆی هەستا بەبونیاد نانی پێوەرەكەبە سوود بینین لـــــەم سەرچاوانە
1.ڕاپرسی سەرەتایی(الاستبیان الاستگلاعی)
تــوێژەر بەشێوەیەكــی سەرەتایی هــــەستا بەدابەشكردنی فۆرم بەسەر هەندێك كچی ئەنفالكراوەكان سەبارەت بە خۆبەكەم زانیان و نیشانەكانی بــەسەر ژمارەیەكی دیاری كراو لە (10) كەس.
2.ئەدەبیات:
توێژەر بەسوود بینین لەچەند سەرچاوەیەكی دەرونزانی كەسایەتی و تێوەرەكان و هونەری نوسینەوەو كۆكردنەوەی سەرچاوەكانی كتێب و گۆڤارو ئینتەرنێت و بابەتەكـــــانی تایبەت بەم توێژینەوەیەهەستا بەكۆكردنەوەیان.
3.توێژینەوەكان:
بێگومان توێژەر سوودی بینیوە لەكۆمەڵێك توێژینەوەی تر،كـــــەبۆ پلەی بەدەست هێنانی بەكالۆریۆس و ماستەر كراون كەبە كوردی و عەربی كرابوون لــەبــەر ئەوەی خزمەت بەتوێژینەوەكەدەكات،توێژەر پشتی بەست بەبەكار هێنای چەند توێژینەوەیەكی پێشوو.
4.ئەزمون و شارەزای:
توێژەر پاش هەوڵدان و خوێندنەوەی بۆ خزمەتی توێژینەوەكەو هەست كردنی بە بابەتتێكی زیندووی وەك ئەنفال كە وەك كوردێك پێویستە هەڵوێستە لەسەری بكـات،بەباشی زانی دوای گەڕان و لێكدانەوەی بۆ توێینەوەكەی توانی بەپێی شارەزای خۆی ئەم توێژینەوەیە ئەنجام بدات.
5. دروستكردنی پێوەر:
دوای سوود بینینی توێژەر لەلەو سەرچاوانەی كەپێشتر باسكران،توێژەر توانی پێوەرێكی سەرەتایی دروست بكات،كە بڕگەكانی،(47)بڕگە بوون،بۆیە مەبەست لێیان پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین بوو لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال.
چوارەم:ڕاستگۆیی:
ڕاستگۆی مانای وایە تاقی كردنەوەكە پێوانی ئەو شتە دەكات كە بۆی دانراوە وەی تــــاقی كردنەوەكە پێوانی كاری سپێراو بكات نەك پێوانی شتی تر،توێژەر بۆ دەستكەوتنی ڕاستگۆی پێوەربڕگەكانی پێوەرەكەی كەلە(47) بڕگە پێك هاتبوو لە فۆڕمێك دابەشی كرد بە سەر (6) مامۆستاو دكتۆری شارەزا كرد كە لە بواری پەروەردەو دەرونزانی كە (40)بڕگە مایەوە دوای ئەوەی ڕاو بۆچوونی خۆیان دەربڕی لەسەر گــونجاوی بڕگەكان بۆ پێوانەكردنی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پــــــاشماوەی ئەنفال كە ڕێژەی ڕەزامەنی و تێبینیان بۆ بڕگەكان لە خشتەی (1) بە دیار دەكــــــەوێت:
خشتەی(1)
ناوی ئەو پسپۆڕو شارەزایانەی كەفۆرمی ڕاپرسیان بەشیوەیەكی سەرەتایی پێشكەش كراوە:
1 پ.ی.د،محمد محی الدین جباری كۆلێژی پەروەردە،زانكۆی صلاح الدین
2 م.ی،فەرمان علی محمود كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
3 م.ی،عبدالصمد احمد محمد كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
4 م.ی،گێلاس عبدللە اسماعیل كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
5 م.ی،زانا عوسمان محمود كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
6 م.ی،نازەنین عوسمان محمود كۆلێژی پەروەردەی چەمچەماڵ
خشتەی(2)
نیشاندانی ڕێژەی سەدی ڕازی بوون و نەبوونی شارەزایانی پەروەردەو دەرونزانی لە سەر پێوانی هەستی
خۆبەكەم زانین:
ژمارەی بڕگەكان
كۆی بڕگەكان
ڕازیبووان ڕازی نەبووان
ژمارە ڕێژەی سەدی ژمارە ڕێژەی
سەدی
45،43،41،34،32،31
30،28،20،15،13،11،8،1
14
6
100%
0
100%
4،5،6،7،9،10،12
14،21،22،23،24،25
26،27،33،35،36،37،39،42.
22
5
16%
1
84 %
46،44،40,38,17،3
2 7 4 44 % 2 66%
47،19،47 3 3 50% 3 50%
16 1 2 77% 4 33%
پێنجەم: جێَگــــیری:
مەبەست لە جێگیری ئەوەیە كە ڕادەی گونجانی ئەنجامی تاقیكردنەوەكـــە لەكاتی خۆیدا یان بەكـار هێنانی تاقیكردنەوەكە زیاتر لە جارێك لە سەر كۆمەڵێك كەس كە دەستكەوتنی هەمان ئەنجام یان ئەنجامێكی نزیك لەئەو.(مورادسلێمان،2002،351)
جێگری سیفەتێكی گرنگە بۆ پێوەرەكان یا تاقیكردنەوە،لەبەرئەوەی ئەگەر تاقیكردنەوە یان پێوەرجێگیری نەبێ ئێمە ناتوانین پشت بەئەنجامەكەی ببەستین،بۆیەتوێژەر دوای دابەشكردنی (10 ) فۆررمی ڕاپرسی لە ناو ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال،كەخوێندكـــاری زانكۆن،بەمەبەست بەدەست هێنانی جێگیری جاری یەكـــەم لەبەرواری (8،3،2010) بەئامادە بوونی توێژەر لەناو ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفـــال لەو كاتەدا توانی چەند كەسێك وەربگرێت بۆ جێگیری پێوەر بەسەریاندا جێبەجێ‌ كرا،وەپاش(7)ڕۆژ لەبەرواری(15،3،2010 )بۆ جاری دووەم هەمان فۆرم بەسەر هەمان ژمارەدا دابەش كرایەوە،دوای كۆكردنەوەی فۆرمەكان و بۆ لەبری دانراوەكان(البدائیل) وكۆكردنەوەیان،توێژەر بۆ مەبەستی بەدەست هێنای جێگیری پێوەرەكــــەپشتی بەیاسای (پیرسۆن)بەست پاش جێبەجێ كــردنی ئامرازەكانی پەیوەندی ( پیرسۆن) بریتی بوو لە( 0,93) كـەپلەیەكی باشە(ئیجابی)ە
شەشەم-جێ بەجێ‌ كردنی توێژینەوەكە
توێژەر لەبەرواری(25،2010،3)تا(5،4،2010) هەستابە دابەشكردنی فۆرمەكانی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال) كەژمارەیان (40) فۆرم بوون،بەسەر نموونەی توێژینەەكەدا،بۆیە سەرچاوەكانی كۆكردنەوەی زانیاری بریتی بوون،لەفۆرمی پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین،كە بە شێوەی ڕاپرسی ئەنجام درا.
حەوتەم:شێوازی ڕاستاندن(التصیح المقایس)
بڕگەكانی پێوەرەكە لە(40) بڕگە پێك هاتووە،بۆ هەموو بڕگەیەك لە بڕگەكان بۆ پێوانی هەستی خۆبەكەم زانینە كە پێنج جێگرەوە (بدائل)ە بەم شێوەیە:
خشتەی(3)
زۆر بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت یەك نمرە
بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێ دوو نمرە
تاڕادەیەك بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت سێ‌ نمرە
بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ نابێت چوار نمرە
بەهیچ شێوەیەك بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ نابێت پێنج نمرە
هەر نمرەیەك كەدانراوەبۆ جێگروەكان(بدائل)و لەگەڵ ڕەچاو كردنی سلبی(نەرێ‌)
بۆ بڕگەكان كە هەموو بڕگەكانی توێژینەوەكە سلبی(نەرێ‌)بوو،
هەشتەم-تایبەتمەندی ئاماری:
توێژەر لەم یاسایەدا پشتی بەم یاسایانەی خوارەوە بەستووە:
1.)ڕێژەی سەدی: سوود لەم یاسایە وەرگیراوە بۆ بۆ مەبەستی ڕێژەی ڕازی بوونی شارەزایان.
2) یاسایی پیرسۆن: سوود لەم یاسایە وەرگیراوە بۆ بۆ مەبەستی دەرهێنانی جێگیری.(البیاتی، 1999،276)
3.یاسایی تاقی كردنەوەی(T.TEST): سوود لەم یاسایە وەرگیراوە بۆ ئاستی گشتی خۆبەكەم زانین(البیاتی،204،1977)
4.یاسایی فیشر:سودی لێ‌ وەرگیراوە بۆ (حدە الفقرە)
5. پرۆگرامی (spss+t) سوود لەم پرۆگرامە وەرگیراوە بۆ دەرهێنانی نێوەندی ژمێرەی و لادانی پێوەری لە توێژینەوەكەدا.
بەشی چوارەم
-خستنە ڕووی دەرئەنجامەكان و ڕاڤەكردنیان
خستنە ڕووی دەرئەنجام و ڕاڤەكردنیان
ئامانجی یەكەم:
بونیادنانی هەستی خۆبەكەم زانی(الشعور بالنقص) لەلای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال،بەمەبەستی جێ‌ بەجێ‌ كردنی ئەم ئامانجە ناوەندی ژمارەی هەژمار كـراو بۆ تاكەكانی نمونەی توێژینەوەكە كەژمارەیان (40) تاكە،دەركەوت كە ناوەندی ژمێری نمرەكانیان (150,68) بوو، هەروەها ناوەندی گریمانەیی(154,50)بوو بۆ پێوەری (خۆبەكەم زانین)وەهەروەها(t.test) (1,68) بوو.لادانیش لەپارسەنگ(17,47) بوو،وە هەروەها ناوەندی گریمانەیی (120) بوو بۆ پێوەری (خۆبەكەم زانین) وە هەروەها(T.TEST) ( 1,17) بوو.
بەهای تی بۆ بەڵگەی جیاوازی نێوان ناوەندە ژمێریاری و گریمانەیی.

خشتەی(4)
هەستی خۆبەكەم زاانین
نمونەی توێژینەوە ناوەندە ژمێرەیی ناوەندی گریمانەی لادانی
پێوەری
بەهای تی
ژمارەیی بەهای تی
خشتەیی ئاستی
بەڵگەداری
(الشعوربالنقص) 40 150,68 120 17,47 17, 1 1,68 0,05
بەتێڕوانین لە ناوەندی ژمارەیی نمونەی توێژینەوەكە دەردەكەوێت،كە كەمترە لەناوەندی گریمانەیی بەلێكۆڵینەوە لەلە بەڵگەیی جیاوازیەكانی نێوانیان دەركەوت كە جیاوازی یەكەی بەڵگەدارە لەئاستی (0,5)ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ‌ كەتاكەكانی نمونەی توێژینەوەكە خۆبەكەم زانینیان وەك وەك عامی كۆمەڵگایە.
ئامانجی دووەم:
پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی پرۆسەی ئەنفال
1.خستنە ڕووی ئەنجامەكان و گفتو گۆكان
لەبەر ئەوەی ژمارەی بڕگەكان زۆرن،توێژەر بەشێكی خستۆتە ڕوو بۆ گفتو گۆ كردن بەڵام لەپاشكۆی(2)و بەشی كۆتایدا هەموو بڕگەكان بە ڕوونی دیارە،
بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردن و دەرخستنی ئەنجامەكان (لەپێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی بەجێماوی پرۆسەی ئەنفال) لەئەنجامەكەدا دەركەوت كە بەهێزترین و بەرزترین نمرە(توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم)
بەدەستی هێناوە بەبەنمرەی ناوەندی پێشنیازكراو(3,35)و كێشی سەدی(67)بەم پێیە پلەی یەكەمی بەدەست هێناوە،بەڵام كەمترین نمرە(ترس ژیانی داگیر كردوم)بەنمرەی ناوەندی پێشنیازكراو،(2.5)و كێشی سەدی(50)بەم پێیە پلەی دووەمی بەدەست هێناوە وەك لەخشتەی(5) ئاماژەی بۆ كراوە:
خشتەی(5)
ژمارەی بڕگە پلەی بڕگە بڕگەكـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــان ناوەندی پێشنیاركراو كێشی سەدی
21 1 توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم 3,35 67
33 2 بڕوام بەخۆم نیەو ناتوانم بڕیار بدەم 3,2 65
4 3 هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەر گیریدا 3,175 64
27 4 بەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم 3,175 63,752
12 5 لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك تەماشا دەكرێم 3,125 62,5
17 6 نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە
ڕەگەزەكەی تر. 3,075 61،5
36 7 هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جلوبەرگ 2.9 58
25 8 خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمدا 2.725 54.5
28 9 بەگومانم لەژیانی خۆم 2.725 54.5
31 10 كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم 2.725 54.5
14 11 بەگومانم بەرامبەر بەژیان 2,675 53,5
2 12 ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم 2.625 52،5
16 13 بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم 2.55 51
40 14 قورسە لام ڕووبەڕووی كێشەكان ببمەوە 2.55 51
15 15 هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان. 2.55 51
3 16 ترس ژیانی داگیر كردوم 2.5 50
شیكردنەوەی دەرخستنی ئەنجامەكان
بڕگەی(21) پلەی یەكەمی بەدەست هێناوە(توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم)
بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,35)و كێشی سەدی(67)ە،لەبەر ئەوەی توڕەبوون كاردەكاتە سەر خۆبەكەم زانین،بڕگەی (33)پلەی دووەمی بەدەست هێناوە،( بڕوام بەخۆم نیەو ناتوانم بڕیار بدەم) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,2)و كێشی سەدی(65)ەئەو كەسانە ئەوكەسانەی خۆیان بەكەمتر دەزانن بەشیێكیان بەهۆی نەتوانینی توانای بڕیاردانە بۆ بارو دۆخ و هەڵوێستەكان، بڕگەی (4)پلەی سێیەمی بەدەست هێناوە،( هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەرگیریدا)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,175)و كێشی سەدی(64)ە بەهۆی خۆبەكەم زانینەوە ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال نەیانتوانیوە وەك كەسانی تر بەبوێرانە بچنە ناو پرۆسەكەوە، بڕگەی (27)پلەی چوارەمی بەدەست هێناوە (ەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,175)و كێشی سەدی(63,752)ە ئەو كەسانەی خۆیان بەكەمتر دەبین بەهۆی ئەوەی باوكیان ئەنفالە و بێ باوكن، بڕگەی (12)پلەی پێنجەمی هێناوە (لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك تەماشا دەكرێم) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,125)و كێشی سەدی(3,125)ە ئەو دەزگایانەی ئافرەتانی ئەنفال تیایدا كار دەكەن،بەپێی پێویست ڕێزیان لێ‌ ناگرن، بڕگەی (17)پلەی شەشەمەی بەدەست هێناوە (نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە ڕەگەزەكەی تر)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(3,075)و كێشی سەدی(61،5)ە لەبەر ئەوەەی پرۆسەی هاسەر گیری بۆ هەردوو ڕەگەزی كوڕو كچ پێویستە،كچانی ئەنفال گرانە بەلایانەوە خۆشەویستی بۆ ڕەگەزی بەرامبەر دەرببڕن. بڕگەی (36)پلەی حەوتەمی بەدەست هێناوە (هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جل و بەرگ) بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.9)و كێشی سەدی(58)ە لەبەر ئەوەەی جل و بەرگ پێداویستیەكی گرنگی
ژیانی ڕۆژانەی تاكە دەبێ‌ دابین بكرێت،بۆیە بەهۆی دابین نەبوونی جل و بەرگەوە خۆ بەكەم زانین دروست دەبێت، بڕگەی (25)پلەی هەشتەمی بەدەست هێناوە (خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمدا)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.725)و كێشی سەدی(54.5)ە كاتێك ئەو تاكە كاریگەری ڕوداوێكی پڕ فرمێسك و كوشتاری لەسەر دەبێ‌ كار لەسەر باری دەرونیان كردووەو شەوانە خەوی ناخۆش دەبینن، بڕگەی (28)پلەی نۆیەمی بەدەست هێناوە (بەگومانم بەرامبەر بەخۆم)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.725)و كێشی سەدی(54.5) واتە ئەو كەسە گومانی بەرامبەر بەبۆچۆچوون و ڕەفتارو كارەكانی هەیەو خۆی لەبارو دۆخەكەكەمتر دەبینێ‌، بڕگەی (31)پلەی دەیەمی بەدەست هێناوە (كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم )بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.725)و كێشی سەدی(54.5) ئەم بڕگەیە ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە لەئەنجامی لێنەپرسینەوەو نەبوونی كەسی خەمخۆربۆ كێشەو گرفتەكانیان ئەو كەسانە تووشی خۆبەكەم زانیان بوونە، بڕگەی (14)پلەی یازدەهەمی بەدەست هێناوە (بەگومانم بەرامبەر بەژیان )بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2,675)و كێشی سەدی(53.5) ئەوكەسانەی خۆیان بەكەمتر دەبینن بەهۆی ئەو ژیانەی كەپڕیەتی لەتاڵی و دایارنەبوونی چارەنوسیان بڕگەی (2)پلەی دوازدە بەدەست هێناوە (ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.625)و كێشی سەدی(52،5) زۆرجارمرۆڤ بەهۆی كەسێك لەدەست دەدات یان توانای مادی و مەعنەوی جیاوازتر دەبێ‌ و جوڵەو كارلێكی جیاوازتر دەبێ‌ لەكەسانی دەورو بەری. بڕگەی (16)پلەی سیازدەی بەدەست هێناوە (بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(51)ە ئەو كەسانەی بوارە گرنگەكانی ژیانیان وەك لەدەستدانی ئازیزانیان و بیركردنەوەو خەم ونیگەرانیان و پشتگوێ‌ خستنیان هەستكردن
بەكەمیان تیا دروست دەكات، بڕگەی (3)پلەی چواردەی بەدەست هێناوە (ڕوبەڕوو بونەوەم بۆ كێشەكان مەحاڵە.)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(51)ە بەو پێیەی ژیانی ئافرەتانی دوای ئەنفال پڕە لە دەردە سەری و نەبوونی خزمەتگوزاری و كەمی بڕوا بەخۆبوونیان وادەكات تووشی كێشە بن، بڕگەی (4)پلەی پازدەی بەدەست هێناوە (هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان.)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(51)ە ئادلەر پێی وایە كاتێك تاك هەست دەكات ناتوانێ‌ وەك گەورەكان بێت و خۆی بەكەمتر دێتە بەر چاوو هەست دەكات وەك كەسانی تر نیەو دواكەوتووە. بڕگەی (46)پلەی شازدەی بەدەست هێناوە (ترس ژیانی داگیر كردوم.)بەپێی ناوەندی پێشنیازكراو(2.55)و كێشی سەدی(50)ە ترس و تۆقاتدن و نائارامی هۆكارێكە بۆ هەستكردن بەكەمی، چونكە مرۆڤ تووشی دڵەڕاوكێ‌ بارێكی دەرونی خراپ دەكات.
بەشی پێنجەم
- ڕاسپاردەكان
-پێشنیارەكان
-سەرچاوەكان
-پاشكۆكـــان

ڕاسپاردەكان
ڕاسپاردەكانی توێژەر بەپێی ئەنجامەكانی توێژینەوەكە كەبریتین لەم خاڵانە
ـ پێویستە توێژینەوەیەك بكرێت لەسەر كارەساتی ئەنفال،تاكو زیاتر بەرچاو ڕوون -بین بۆ قسەكردن لەسەر ئەم كارەساتە.
ــ ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی زیاتی لەسەر ئاستی زانكۆو خوێندنی باڵا بۆ ئەوەی بە ئاسانی گرفت و نەخۆشیە دەرونیەكانی كەس و كاری ئەنفالكراوەكان بزانرێت و هەوڵی چارەسەركردنی بدرێت.
ــ ئەنجامدانی گەشتی مەیدانی بۆ ناو كەس و كاری ئەنفالكراوەكان،تاكو بەڵگەی زیاترماندەست بكەوێت،پاشان كاركردن بۆ ئەوەی بابەتی ئەنفال بكرێتە پرۆژەیەك لەناوەندەكانی خوێندندا بخوێنرێت.
ـ ئەنجام دانی توێژینەوە كەچەند لایەنێكی تری دەروونی لەخۆبگرێت(وەك پێوانەكردنی خەمۆكی و گونجاندنی دەرونی و كۆمەڵایەتی.
پێشنیارەكان
لەبەر ئەوەی ئەنفال كارەساتێكی نامرۆڤانەی دژبە هەموو بنەما ئاینی و كۆمەڵایەتیەكانی كۆمەڵگەی كوردەواری بوو،تاوەكو ئێستاش شوێنەواری ئەو برینە ساڕێژنەبووە بەلاشەو دەروونی كەس وكاری ئەنفال كراوەكانەوەیە،بەتایبەت ئافرەتان كە پشكی گەورەیان بەركەوتووەو زیاتر زەرەر مەند بوون،لەبەر ئەوە پلانێكی ڕێك و پێك پێویستە بۆئافرەتانی بەجێماوی ئەنفال و باشتر كردنی ژیان و ساتەكانی تەمەنیان، ئەویش جێ‌ بەجێكردنی پێداویستی و حەزوو ئارەزوەكانیان و كاركردنی جدی لەسەر لایەنی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابووریان لەچەند ڕوویەكەوە:
ــ پێویستە كار بكرێت بۆ باشتر كردنی لایەنی دەرونی و كۆمەڵایەتی و ئابوری ئەو ئافرەتانەی تاكو ئێستا لەكۆمەڵگە هەژار نشینەكانی وەك شۆڕش و ڕزگاری كەلار نیشتە جێن
ـــ پێویستە ڕیكخراوە حیزبی و حكومیەكان كاربكەن بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاری و سڕینەوەی ئاسەواری كارەساتی ئەنفال بە ڕوخساری پاشماوەكانیانەوە.
ــ كاربكرێت بۆ ئەوەی ئەنفال وەك جینۆساید بناسرێت. لە ناوخۆو دەرەوەدا
ــ كاركردن لەلایەن لەلایەن دەسەڵاتی كوردی بۆ ئەوەی تاوانبارانی كارەساتی ئەنفال بەسزای خۆیان بگەن.
ـــ.پێویستە پێداویستیە سەرەكیەكانی كەس وكاری ئەنفالكراوەكان وەك(خواردن و خواردنەوەو پارەو خانوبەرەو پرۆسەی هاسەر گیری)چونكە بەپێی تێوەری ئەبراهام ماسلۆ:ئەوانە پێداویستی سەرەكی و بنەڕەتی مرۆڤن و بۆ ئافرەتانی بەجێماوی ئەنفالیش زیاتر پێویستن.
ــ كاربكرێت بۆ كۆكردنەوەی ئەو شت و مەك و كەل و پەلانەی كە لەزۆرێك لە گۆڕە بەكۆمەڵەكاندا ماونەتەوە،باشتر وایە،وەزارتی شەهیدان و ئەنفالكراوان بەو كارە هەڵبسێت،تاكو لەكوردستاندا وەك دۆكۆمێنت بپارێزرێت.

سەرچــــاوەكــــــــان

-سەرچاوە كوردیەكان
-سەرچاوە عەرەبیەكان

سەرچاوە كوردیەكان:

1. ئەبو بكر،هەڤاڵ (2009)،ڕەهەندە زیندوەكانی ئەنفال، گۆڤاری مانەوە، ژ-6.چەمچەماڵ،
2. احمد،عبدالصمد(2000) ئادلەرو سایكۆلۆژیای تاكەكەسی،گۆڤاری پەیڤین،ژ- 8،گۆڤارێكی ڕوناكبیری وەرزیە،كۆمەڵێك ڕۆشنبیر دەری دەكات.سلێمانی،
3. امین،بورهان محمد(2004)تەفسیری ئاسان بۆ تێگەیشتن لە قورئان،سورەتی ئەنفال،چاپخانەی قوم-ئوسوە،ئێران،چ6
4. بەرزنجی،مهدی(1998) پرۆسەی ئەنفال،گۆڤاری ئاران،ژ-6،گۆڤارێكی ڕۆشنبیری گشتیی سەربەخۆیە،چاپخانەی چاپەمەنی تیشك دەری دەكات، سلێمانی
5. جەی،ئێف، دۆنسیل،(2005)،دەرونشیكاری و ئەو سیستمانەی لێی جابوونەوە،چاپخانەنیە،چ1،لەبڵاو كراوەكانی گۆڤاری ڕیفۆرم.سلێمانی،
6. جیهانی،شەمزین،كورتە باسێك لەسەر ئەنفال،چاپخانەی ڕۆژهەڵات،نیە،….،نیە)
7. حەمەد،یوسف عوسمان(2004) سایكۆلۆژیای منداڵ و خێزان،چاپخانەی گەنج،سلێمانی،چ1
8. حمە كریم،حسن،1998،كوردستان لەبەردەم فتوحاتی ئیسلامیدا،چاپەمەنی تیشك،سلیمانی،چ4،
9. خەلیل،ماهرعبدوالسلام(2006)،كوردەكان كێن،چاپەمەنی ڕوون،سلیمانی،چ1
10. دزەیی،یوسف(2001) ئەنفال،كارەسات،ئەنجام و ڕەهەندەكانی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە،دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی موكریان،هەولێر،چ1
11. سەنگاوی،،فاتیح (2005) ئافرەت قەیرانی ناسنامەو مەیدانخوازیوكانی داهاتوو،ڕَێكخراوی خێزانی بوختەوەر،هەولێر،چ1
12. سورمێ‌،هەژار عەزیز(2006) كوردوجینۆسایدو ئیبادەكردن هەڵوێستی یاسای نێو دەوڵەتی ،چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.هەولیر،چ1
13، شاخی مەلا،(2001) ئەنفالی خاڵخاڵان،چاپخانەی دانا،سلێمانی،چ3
14. صابر،نەوشیروان(2008) كاریگەریەكانی ئەنفال لەسەر ئافرەتی كورد،گۆڤاری عەرعەر،ژ-5،سلێمانی،ڕێكخراوی كارا دەریدەكات
15. صالح،عەدالەت عومەر (2008) ئەنفال و ئافرەتی كورد،چاپخانەی ئاراس،هەولێر،چ1
16. صدیق،شیخ 2002،كاریگەری ئەنفال لەسەر لایەنی دەرونی و كۆمەڵایەتی ناو پاشماوەكانی،گۆڤاری سەنتەری برایەتی،ژ-24،هەولێر،دەزگای ڕۆژنامەنوسی و خەبات دەری دەكات.دەریدەكات. چ1
17. گوڵەن،محمد فتح اللە(2006)،تەرازوەكان(ئافرەت)،چاپخانەی وەزارەتی كشتوكاڵ،هەولێر،چ1
18. عبدالعزیز،محمد ڕەئوف(2005)ئەنفال وڕەهەندە سۆسیۆلۆجیەكانی،چاپخانەی تیشك،لەبڵاوكراوەكانی وەزارەتی ڕۆشنبیری سلێمانی،چ1.
19. عەبدو ڕەزا،كاوە(2006) عەمەلیاتی ئەنفال و ڕۆڵی میدیا لەناساندنیدا،گۆڤاری سەنگاو،ژ،2006،سلێمانی،بنكەی ئەدەبی و ڕوناكبیری سەنگاو دەری دەكات.
20. فەرەج،لەتیف فاتیح،(2009) پرۆسەی ئەنفالی كورد،گۆڤاری مانەوە،ژ:6،كۆمەڵێك كەنجی سەربەخۆ بەهۆی سالیادی ئەنفالەوەدەری دەكەن،چەمچەماڵ
21. قەرەداغی،مەهاباد(2008)كاریگەریە دەرونی و ومەڵایەتیەكانی ئەنفال،توژینەوەیەك بۆ بەجینۆساید ناساندنی گەلی كورد،وەزارەتی ڕۆشنبیری،هەولێر
22. قەرەچەتانی،كریم شریف(2005)سایكۆلۆژیای ڕێنمایكردن دەرونی،چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە،هەولێر
23. قەرەچەتانی،كریم شریف(2006 سایكۆلۆژیای گشتی،چاپخانەی زانكـۆی صڵاحالدین.هەولێر چ1
24. قەرەچەتانی،كریم شریف(2009) سایكۆلۆژیای منداڵ و هەرزەكار،چاپەمەنی پەیوەندی ،سلێمانی چ1
25. كاپریز، فرانك،س،(2007) دەرونزانی و ڕەفتار ،چاپەمەنی گەنج،سلێمانی، چ1
26. كەنداڵ قاسملۆو هەندێكی تر(19998)گەلێكی پەژموودەو نیشتیمانێكی پەرت، unhcr،ئێران،چ1
27. كەریم،عبدوڵا،(2008)هەشت قۆناغی ئەنفال،گۆڤاری عەرعەر، گۆڤاری عەرعەر،ژ-3،سلێمانی،ڕێكخراوی كارا دەریدەكات
28. مەلا صالح،مەلا محمد(2007 ) تەفسیری قورئان،چاپخانەی ئوسوە.سلیمانی،چ3
29. مستەفا،خاوەر صالح،(2007)نیشانەی تێكچونەكانی فشاری دوای هێدمەی دەرونی(PTSD)لای ئافرەتە بەرزانیەكانی شاڵاوی ئەنفال،نامەی ماستەر،زانكۆی صڵاحدین-زانستە مرۆڤایەتیەكان،هەولێر.
سەرچاوە عەرەبیەكان
30. تاڵەبانی د.مكرم ،(2003)یسالونك عن الانفال،مگبعە خاك،سلیمانیە، گ1
31. حسن،حارپ عبدالحمید،(2007)اللغە السیكولوجیە فی العمارە،دارالصفحات،سوریا،دمشق،گ1
32. حسن،نصیف(200)اسباب الشعوربانقص،ماخوژ من انترنیت . http:googl.comمقال
33. خلیفە،صابر(2009)مبادی علم النفس،دار اسامە للنشر،عمان،گ1
34. الداهری،صالح حسن،علم النفس،المگبعە دار صفحا‌و،عمان.گ1
35. رسول حاجی،شۆڕش(2005)،الانفال الكورد و دولەالعراق،المگبعە:شڤان،سلیمانی،گ1
36. رشوان،حسین عبدالحمید احمد،(2006) الشخصیە دراسە فی علم الاجتماع النفسی،مركز الاسكندریە للكتاب،مصر،گ1
37. ریاڤ،سعد،(2004) الصحە النفسیە للمراە،المگبعە دارالپقافە.لبنان،گ1
38. سلیمان،فاتح محمد،(2008)،عملیات الانفال واپارها علی الشباب،دراسەاجتماعیە نفسیە میدانیە،جامعە الهولندیە،كركوك،حرە الهولندیە،كردستان
39. العزە،سعید حسنی(2000)،الارشاد الاسری نڤریاتە واسالبە العلاجیە،المگبعە دار الپقافە،عمان،الاردن،گ1
40. العزە،سعید حسنی (2004)،تمریڤ الصحە النفسیە،المگبعە دارالپقافە،عمان،گ1
41. عباس والعنكبی،فیصل ومالك،(2001) مدخل الی علم النفس،دار المنهل البنانی،بیروت،گ1
42. عباس،فیصل (2004)الانسان المعاصر فی التحلیل النفس الفرویدی،دار المنهل البنانی،بیروت ،گ1
43. مراد و صلاح احمد وسلیمان وامین علی،(2002)،لاختبارات والمقیاس،دارالكتاب الحدیپ،گ1
44. مكبراید،دبلبو،بی،(1979) الشعور بمركب النقص،اسبابەوممیزاتەوعیلاجە، مكتبە الوگنیە البغداد،بغداد،گ3،
45. الملیجی،د،حلمی،(2001)،علم النفس الشخصیە،دار النهڤە العربیە،بیروت-لبنان،گ1

پاشكۆكان پاشكۆی (1) ئەو فۆرمەی كە بە شێوەیەیسەرەتایی كە پێشكەش بە پسپۆڕ شارەزایانی پەروەردەی دەرونزانی كراوە.

پاشكۆی (2) ئەو فۆرمەی كە بە شێوەی كۆتایی بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردنی بەسەر نمونەی توێژینەوە.

پاشكۆی (1)
فۆرم بەشێوەیەكی سەرەتایی كە پێشكەش بە پسپۆڕی شارەزایانی پەروەردەی دەرونزانی كراوە.

زانكۆی سلێمانی
كۆلیژی پەروەردەی چەمچەماڵ
بەشی پەروەردەو دەروونزانی
بابەت: توێژینەوە
مامۆستای بەڕێز…………………………

سڵاو…….

توێژەر هەڵدەسێت بەئەنجامدانی توێژینەوەیەك لەژێر ناونیشانی(پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال) بۆیە كـــــۆمەڵێك بڕگەی تایبەت دەخاتە بەردەست،بەپێی شارەزایت لەم بوارەدا بۆچوونی خۆتان دەربڕن لـەسەر دروستی بڕگەكان بەدانانی نیشانەی (/) لـەژێر ووشەی درووستەوە،یان نادروستەوە،داواكارە تێبینیەكانی خۆتان بنووسن لەژێر ووشەی تێبینی.

پێناسەی هەستی خۆبەكەم زانین:
خۆبەكەم زانین (الشعوربالنقص) بریتی یە لەهەستكردن بە بێ‌ توانایی تاك یان كەسێك كەخۆی بەكەمتر دەبینێ‌ لە چاو كەسانی ترو هەست دەكات جیاوازەپێدایستیەكانی پڕنەكراوەتەوە و باری دەرونی تێك دەچێت و توشی خەم و خەفەت دەبێت،لەئەنجامدا تاك هەوڵدەدات قەرەبووی خۆبەكەم زانینەكەی بكاتەوە،لەئەنجامدا هەوڵدەدات تا بگات بەئامانجەكانی.

سەرپەرشتیار خوێنكاری توێژەر
م،ی،ماجد ئەسعەد موحەمەد مەریوان عەبدولمجید موحەمەد جەباری

ژ برگەكان گونجاو نەگونجاو تێبینی
1 هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان.
2 ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم
3 ڕوبەڕوو بونەوەم بۆ كێشەكان مەحاڵە.
4 هەست دەكەم دواكەوتووم لەژیان.
5 هەست دەكەم ناتوانم ڕای خۆم دەرببڕم
6 هەست دەكەم خەمۆكی بەشێكە لەژیانم
7 هەست دەكەم ناتوانم داوای پڕكردنەوەی پێداویستیەكانم بكەم
8 ناتوانم بەشداری بۆنە كۆمەڵایەتیەكان بكەم
9 لایەنی ئابووری بەشێكە لەهەست كردن بە كەمی كردنم
10 غەمباری بەشێكە لە لەهەستكردن بەكەمی كردنم
11 دایك و باوك یان یەكێكیان هەست بەكەمیم لا دروست دەكات؟
12 لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك دەكرێم
13 بەهۆی نەبوونی دایك و باوك یان یەكێكیان خۆم بەكەمتر دەبینم
14 هەست دەكەم بە گومانم لەژیان
15 هەست دەكەم ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال ستەم لێكراون
16 دەستەواژەی نازانم سەرئەنجامی ژیانمە
17 نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە ڕەگەزەكەی تر.
18 خۆ بەراوردكردن هێمای ژیانمە
19 ناتوانم ڕوبەڕوی كێشەو گرفتەكانی ژیان ببمەوە
20 هەست دەكەم كەسێكی پلە دووم لە كۆمەڵگەدا
21 توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم
22 ئایا هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەر گیریدا
23 ئامانجەكانی ژیانم دیارنین
24 توشی فشاری دەروونی بووم
25 باوك سەرچاوەی هێزەو منیش لێ‌ ی بێبەشم
26 خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمد
27 كەم و كورتیم هەیە بەرامبەر هاوتەمەنانی خۆم

28 هەست دەكەم ناتوانم بۆچونی خۆم دەرببڕم
29 هەست بەكەم وكورتی ئەندامەكانم دەكەم
30 هەست بە بێەشبوونی سۆزو خۆشەویستی باوك دەكەم
31 هەست دەكەم دەسەڵات و دەوڵەت لێم ناپرسێتەوە
32 هەست دەكەم بەجیاوازم لەچاو كەسانی تردا
33 هەست بە دڵەڕاوكێ‌ دەكەم لەكاتی تێكەڵاویدا.
34 بڕوام بەخۆم نیە
35 لە ڕوی سۆزداریەوە هەست بەكەمی دەكەم
36 لەژیانمدا هەست بەئازاری زیاتر دەكەم.
37 هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جلوبەرگ
38 بەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم
39 كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم
40 بەگومانم بەرامبەر بەخۆم
41 هەست بە شەرم دەكەم لەكاتی پەیوەندی كردنمدا.
42 خۆم بەكەمتر دەبینم و دورە پەرێزدەبم(گۆشەگیرم)
43 بێ‌ كەسانی تر ناتوانم هیچ كارێك بكەم
44 ناتوانم لەبیر كردنەوەكانمدا سەربەخۆ بم
45 بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم
46 هەست دەكەم ترس ژیانی داگیركردوم
47 لەكاتی بۆنەكۆمەڵایەتیەكاندا حەزدەكەم بەشداری نەكەم

پاشكۆی (2)
فۆرم بەشێوەیەكی كۆتایی بۆ جێ‌ بەجێ‌ كردن بەسەر نمونەی توێژینەوە

زانكۆی سلێمانی
كۆلیژی پەروەردەی چەمچەماڵ
بەشی پەروەردەو دەروونزانی
قۆناغی چوارەم
توێژینەوەی دەرچوون

خوێندكاری بەڕێز……………..
ئەم كڵێشەیەیی بەردەستت پێوانی باسێكە لە ژێر ناونیشانی(پێوانی هەستی خۆبەكەم زانین لای ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال)
بۆیە داواكارین لە بەڕێزتان كەهێمای( /) لەخانەی گونجاو بۆ هەر بڕگەیەك دابنێ‌،ئەمەش تەنها مەبەستی زانستی لە پشتەوەیە،وە دڵنیا بە لە پاراست و نهێنی وەڵامەكەت.
تێبینی: پێش دەستپێكردن بە وەڵامدانەوە وەڵامی ئەم زانیاریانە بدەرەوە

بڕگە
زۆربەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت
بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ دەبێت تاڕادەیەك
بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ دەبێت بەسەرمدا جێ‌ بەجێ‌ نابێت بەهیچ
شێوەیەك بەسەرمدا
جێ‌ بە جێ‌ نابێت
هەست دەكەم ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال ستەم لێكراون /
نمونە

سەرپەرشتیار خوێنكاری توێژەر م،ی،ماجد ئەسعەد موحەمەد مەریوان عەبدولمجید موحەمەد جەباری
ژ برگەكان زۆربەسەرمداجێ‌ بەجێ‌ دەبێت
بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ دەبێت تاڕادەیەك
بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ دەبێت بەسەرمدا
جێ‌ بەجێ‌ نابێت بەهیچ
شێوەیەك بەسەرمدا
جێ‌ بە جێ‌ نابێت
1 هەست دەكەم دواكەوتووم لە ژیان.
2 ناتوانم وەك كەسانی تر هەڵسوكەوت بكەم
3 ترس ژیانی داگیر كردوم
4 هەستكردن بەكەمی كاری كردۆتە سەر دواكەوتنم لەپرۆسەی هاوسەر گیریدا
5 ناتوانم ڕاو بۆچونی خۆم دەرببڕم
6 خەمۆكی بەشێكە لەژیانم
7 ناتوانم پێداویستیەكانم پڕبكەمەمەوە
8 ناتوانم بەشداری بۆنە كۆمەڵایەتیەكان بكەم
9 گرفتی ئابوری هۆكارێكەبۆ ئەوەی كەهەست بەكەمی بكەم
10 غەمباری بەشێكە لە لەهەستكردن بەكەمی كردنم
11 بەهۆی نەبونی باوك خۆم بەكەمتر دەبینم
12 لە دام و دەزكاكاندا بەچاوی سوك تەماشا دەكرێم
13 بێ‌ كەسانی تر ناتوانم هیچ كارێك بكەم
14 بە گومانم لەژیانی خۆم
15 ئافرەتانی پاشماوەی ئەنفال ستەم لێكراون
16 بێ‌ هیوای بەشێكە لەهەستی بەخۆ بەكەم كردنم
17 نازانم چی بڵێم بەو كەسانەی كە خۆشم ئەوێن لە ڕەگەزەكەی تر.
18 ناتوانم لەبیر كردنەوەمدا سەربەخۆبم
20 هەست دەكەم كەسێكی پلە دووم لە كۆمەڵگەدا
21 توڕە بوون بەشێكە لە خۆبەكەم زانینەكانم
22 ئامانجەكانی ژیانم دیارنین
23 فشاری دەروونیم زۆرە
24 باوك سەرچاوەی هێزەو منیش لێ‌ ی بێبەشم
25 خەوی ناخۆش دەبینم لە ژیانمدا
26 كەم و كورتیم هەیە بەرامبەر هاوتەمەنانی خۆم
27 بەچاوێكی بەكەم تەماشادەكرێم
28 بەگومانم بەرامبەر بەخۆم
29 هەست بە بێبەشبوونی سۆزو خۆشەویستی باوك دەكەم
30 هەست دەكەم دەسەڵات و دەوڵەت لێم ناپرسێتەوە

31 كەسێكی پشت گوێ‌ خراوو بێ‌ ئەهمەیەتم
32 هەست بە دڵەڕاوكێ‌ دەكەم لەكاتی تێكەڵاویدا.
33 بڕوام بەخۆم نیەو ناتوانم بڕیار بدەم
34 لە ڕوی سۆزداریەوە هەست بەكەمی دەكەم
35 لەژیانمدا هەست بەئازاری زیاتر دەكەم.
36 هەست بەكەمی دەكەم لەسەر ئاستی جلوبەرگ
37 هەست دەكەم بەبەراورد لەگەڵ خەڵكی تردا لەئاستَكی نزمدام
38 هەست بە شەرم دەكەم لەكاتی پەیوەندی كردنمدا.
39 لەكاتی بۆنەكۆمەڵایەتیەكاندا حەزدەكەم بەشداری نەكەم
40 قورسە لام ڕوبەڕوی كێشەكان ببمەوە.

ستراتیجه‌کانی ژیان

گۆڕان .. داهێنان

به‌شی چواره‌م

فرمێسک مسته‌فا / ئه‌ڵمانیا

نوسه‌ری کتێب

دکتۆر فازیل جاف

ئه‌وه‌نده‌ ئه‌وه‌ دووباره‌ مه‌که‌وه‌ که‌ پێی راهاتوویت :

زۆربه‌ی زۆری ئه‌وانه‌ی نایانه‌وێ نه‌زمی ژیانیان بگۆڕن، ئه‌وانه‌ن که‌ ڕاهاتوون له‌سه‌ر ڕۆتینێکی دیاری کراو .جورئه‌ت و توانای نوێ خوازیان نییه‌ ،له‌ناخه‌وه‌ له‌گۆڕانکاری ده‌ترسێن ، چونکه‌ ئاکامه‌که‌ی مسۆگه‌ر نیه‌ .. هه‌روه‌ها لێره‌دا نووسه‌ر باس له‌ نووسه‌ری سویدی ئینگالیل ڤالفریدسۆن ده‌کا ده‌ڵێ:

راسته‌ ده‌رفه‌تی باش وده‌رفه‌تی خراپ هه‌یه‌ ،به‌ڵام تا که‌ ده‌رفه‌تی له‌بار هه‌ر ئێستایه‌ ، هه‌ر ئه‌مڕۆ تاکه‌ ده‌رفه‌تی له‌باره‌ بۆ ئه‌وه‌ی کار له‌سه‌ر ئاینده‌بینینت بکه‌ی …

چی ڕووده‌دا ئه‌م جاره‌یان ئه‌گه‌ر به‌ پێچه‌وانه‌ی جاران بیت ؟

نووسه‌ر ده‌ڵێ: گه‌ره‌ترین گۆڕان له‌وێوه‌ ده‌ست پێ ده‌کات که‌ ئامانجه‌ بچووکه‌کانی ڕۆژانه‌ت ،به‌به‌رده‌وامی و بێ پچڕان و دابڕانی دوورودریژ به‌دی بهێنی …

جارێکی دی باسی ڕه‌وشی شانۆ ده‌کات و گفتو گۆی  دکتۆر فازیل خۆی له‌گه‌ڵ شانۆ کاراندا کاتێ بیانه‌وێ داهێنانێکی نوێی شانۆیی ئه‌نجام بده‌ن. هه‌ربۆیه‌ش لقێکی بچوکی لێ جودا ده‌کاته‌وه‌ ، له‌م لقه‌ش به‌ کورتی ئه‌دوێ به‌ناوی. توانات چه‌نده‌ ؟

سێ کرداری سه‌ره‌کی ژیان :

ئه‌م سێ کرداره‌ش لای نووسه‌ر بریتین له‌ ،بوون، کردن ، به‌ده‌ست هێنان.

وه‌باس له‌ هه‌ر سێ کردرانه‌ ده‌کات ،و کاریگه‌ریان له‌سه‌ر خودی خۆت ، گۆرانه‌کان و، کرداره‌کان و، بوونت ده‌کات..

نووسه‌ر جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کا که‌ تۆ ئێستا هه‌یت و ته‌سلیمی ڕابردوو مه‌به‌ ، وه‌ چێژ له‌ ئێستای خۆت وه‌ر بگره‌وه‌ جێگای خۆتی تێدا بکه‌وه‌ ..ا

متمانه‌ به‌ خۆت متمانه‌ به‌ ئێستا :

ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕیان به‌ خۆیان لاوازه‌ ، گرفتیان له‌گه‌ڵ چه‌مکی ئێستا هه‌یه‌ .

له‌م به‌شه‌دا نووسه‌ر باس له‌ گرنگی ئێستا ده‌کات له‌ ژیانی بوونی تاکه‌ که‌سی خودی خۆتدا ..

په‌نجه‌ره‌ی ئێستا:

به‌کرداری بوون ئێستای خۆت ده‌سه‌لمێنی، کاتێ په‌نجه‌ره‌ی به‌خته‌وه‌ری به‌ ڕووی ئێستا ده‌که‌یته‌وه‌ ،له‌ڕێگه‌ی ترپه‌ی دڵته‌وه‌ ،له‌ ڕێگه‌ی ڕیتمی هه‌ناسه‌ته‌وه‌ ،له‌ ڕێگه‌ی نه‌بزی خوێنته‌وه‌ تێکه‌ڵ به‌ ڕیتمی گه‌ردوون ده‌بێ، وهه‌ردوو به‌یه‌ک ڕیتم و به‌یه‌ک ئاهه‌نگ ده‌ڕۆن…

ئه‌مانه‌ و زۆر ڕوون کردنه‌وه‌ی تریش که‌ نووسه‌ر ده‌یخاته‌ نێو په‌نجه‌ره‌ی باسه‌که‌ی، و به‌ره‌و گه‌شبینی و خۆش گوزه‌رانی و ئاسوده‌یی ناوه‌وه‌ی خۆمانمان ده‌بات …

ئه‌و کردارانه‌ی که‌ بۆ خۆمان ئه‌نجامیان ئه‌ده‌ین :

نووسه‌ر ده‌ڵێت:

گرنگترین کردار کرداری بوونه‌ ،ئنجا ئه‌و کردارانه‌ی که‌ خۆت ده‌ته‌وێ بۆ خودی خۆت ئه‌نجامیان بده‌ی .

کرداره‌کانمان بێ ناوه‌ڕۆک و بێ جه‌وهه‌ر ده‌بن،بێ تایبه‌تمه‌ندی ده‌بن، گه‌ر له‌ پێناوی که‌سانی تردا ئه‌نجامیان بده‌ین تا ئافه‌رینمان لێ بکه‌ن و لێبتمان ڕازی بن…

کردار له‌ پێناوی داهێنادا :

گه‌وره‌ ترین تایبه‌تمه‌ندێتی مرۆڤ له‌وه‌دایه‌ ،که‌ خۆت بیت و که‌سی تر نه‌بیت ،چونکه‌ تۆ سه‌ربه‌ستیت و له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌ و جیهاندا سه‌ربه‌خۆیت .

هه‌روه‌ها نووسه‌ر ئه‌وه‌مان پێ ده‌ڵێ که‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌ب و خۆشه‌ویستی و وه‌رزش،ئه‌و کردارانه‌ن که‌ ته‌نیا بۆ خودی خۆت وبۆ خۆت ئه‌نجامیان ئه‌ده‌یت …

کانگای وزه‌و توانات له‌ ئێستادایه‌ :

گه‌ر بۆ سه‌رچاوه‌ی وزه‌و توانای خۆت ده‌گه‌ڕێیت ، هه‌ر له‌ ئێستا دا ده‌ی دۆزیه‌وه‌ .لێره‌وه‌ درێژه‌ به‌ بابه‌تی ئه‌م به‌شه‌ی ئه‌دا و لێی ده‌کۆڵێته‌وه‌ ..

به‌شدار به‌ .. نه‌ک ته‌ماشاکه‌ر :

نووسه‌ر باس له‌ ئه‌زمونێکی مێرد مناڵی خۆی ده‌کات ،له‌ سه‌یر کردنی پرۆڤه‌ی شانۆگه‌ریه‌ک ده‌ڵێ :

بۆیه‌که‌م جار که‌ پرۆڤه‌یه‌کی شانۆگه‌ریه‌کم دی ، ده‌ست به‌جێ هه‌ستم کرد وزه‌ی هونه‌ر و داهێنان له‌ناخمدا که‌وته‌ جۆش ،، بڕیارم دا که‌ چی تر ته‌ماشاکه‌ر نه‌بم ، ده‌بێ به‌شدار بم …

له‌م نمونه‌ی ئه‌زمونه‌ی خۆیه‌وه‌ پێمان راده‌گه‌یه‌نێ ، که ده‌ڵێ:ئه‌گه‌ر حه‌زت له‌ مۆسیقایه‌ به‌ته‌واوه‌تی گوێی لێ بگره‌ ، که‌ ته‌ماشای فیلمێک ده‌که‌یت بیر له‌ شتی تر مه‌که‌وه‌ ، که‌ خواردنێکی به‌تام ده‌خۆی چێژی لێ وه‌رگره‌ و مه‌یکه‌ به‌قوربانی کردارێکی تر . به‌م جۆره‌ش کرداره‌کانت وا ئه‌نجام ئه‌ده‌یت که‌ ده‌گه‌یته‌ هه‌رێمی به‌خته‌وه‌ری ..

جاریکی دیکه‌ نووسه‌ر په‌ی ده‌باته‌وه‌ به‌ر ووته‌یه‌کی فه‌یله‌سوف و مامۆستای ڕۆحی  *ئۆشۆ و ده‌ڵێ:ئه‌گه‌ر خوا هه‌بێت، لێپرسینه‌وه‌ هه‌بێت،باوه‌ڕ ناکه‌م خوا لێمان بپرسێت، چیت کردو چیت نه‌کرد؟ خوا لێمان ده‌پرسێت چۆنت برده‌ سه‌ر ؟ به‌خته‌وه‌ر بوویت یان نا؟ خۆشت برده‌ سه‌ر یان نا؟

نه‌شاز یا هارمۆنیا :

داهێنان به‌ گشتی گه‌ڕان و سۆراخه‌ به‌دوای هارمۆنیا،به‌واتای فه‌لسه‌فی هارمۆنیا و هاو ئاهه‌نگی مرۆڤ و سروشتدا ، جه‌سته‌و ڕۆحدا ،، داهێنان هه‌میشه‌ باڵانسمان پێ ده‌به‌خشێت، به‌ر له‌هه‌مووشتێ باڵانسی جه‌سته‌و ده‌روون…

هه‌روه‌ها نووسه‌ر ده‌ڵێ: هونه‌رمه‌ندان به‌تایبه‌ت و  داهێنه‌ران به‌ گشتی بۆ خوڵقاندنی به‌رهه‌مێک تێده‌کۆشن ک ه‌هارمۆنیا وبه‌ڵانس و مۆرک و سیفه‌تی هه‌بێت ..

لێره‌وه‌ درێژه‌ به‌م به‌شه‌‌ی ئه‌داوزۆر به‌جوانی بۆمان ڕوون ده‌کاته‌وه‌ وباس له‌ بوونت ده‌کا له‌و جه‌نجه‌ڵیه‌ی له‌ جیهاندا هه‌یه‌ وچۆن به‌ ڵانس وهارمۆنیا ئه‌دۆزیته‌وه‌ !!!

به‌ربه‌ست و کۆسپ :

نووسه‌ر چیرۆک و یاداشتی مناڵی خۆی  له‌شاری که‌رکوک، ده‌کاته‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م به‌شه‌ی باسه‌که‌ی ،چۆن ئه‌م یارییه‌ تاکو ئێسته‌کانێ

فه‌لسه‌فه‌یه‌کی خودی خۆیه‌تی، و به‌ربه‌ست و کۆسپه‌کان له‌به‌رده‌می خۆیدا داده‌ماڵێ ….

یاریه‌که‌ش ناوی یاریی جۆگه‌له‌ بوو.. نووسه‌ر ده‌گێڕێته‌وه‌ وده‌ڵێ:

هه‌ر که‌ جۆگه‌له‌ ئاوێکمان به‌دی ئه‌کرد،یه‌کسه‌ر جۆگه‌له‌ ئاوێکی که‌مان لێ دروست ده‌کرد ،به‌مه‌رجێ ئه‌وسه‌ری جۆگه‌له‌که‌مان ده‌ست نیشان نه‌ده‌کرد تا بزانین ئه‌و سه‌ری جۆگه‌له‌که‌ ده‌گاته‌ کوێ!!کاری من ئه‌وه‌ بوو پێش ڕه‌وتی ئاوه‌که‌ که‌وم ڕێگه‌ی بۆ خۆش که‌م، دارو پوش وپه‌ڵاشی له‌به‌رده‌م ڕاماڵم ، لێی گه‌ڕێم به‌ ڕه‌وانی و به‌ خوڕی بڕوات …

زه‌نگی به‌هره :‌

به‌م باسه‌ دکتۆر فازیل کۆتایی به‌ نووسینی کتێبه‌که‌ی دێنێ، ئه‌م زه‌نگه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌و یارییه‌ی به‌ مناڵی چێژی لێ بینیوه‌و به‌ گه‌وره‌یش متۆدێکی ژیانیه‌تی ،، ده‌ڵێ : به‌هره‌ دیاریی سروشته‌ ، تاکه‌ که‌ناڵێکه‌ ده‌تبه‌ستێته‌وه‌ به‌ سروشت و جیهانه‌وه‌ ، کاتێ به‌ ئه‌نجامی ده‌گه‌یه‌نی و له‌ واقیعدا ده‌یسه‌لمێنی تۆش جارێکی دیکه‌ ده‌یبه‌خشیته‌وه‌ به‌ سروشت ..

به‌هره‌یه‌ک که‌ گوزارشتی لێ نه‌که‌یت وه‌ک بارێکی قورس وایه‌ بۆ خاوه‌نه‌که‌ی ،که‌ڕێگه‌ له‌ به‌هره‌ ئه‌گریت ،

وه‌ک ئه‌وه‌ ‌وایه‌ ڕێگه‌ له‌ ڕوباری سروشت و جۆگه‌له‌ی ژیان بگریت ..

بۆیه‌ گه‌لێ گرنگه‌ که‌ خۆت کار له‌سه‌ر خۆت بکه‌یت ، ڕێگه‌ له‌به‌رده‌م جۆگه‌کانی وزه‌تدا ته‌خت بکه‌یت، وکۆسپ وله‌مپه‌ڕه‌کانی به‌رده‌م لافاوی وزه‌ی ناوه‌وه‌ت ڕاماڵیت تاکو جۆرێ وڕه‌وانی ڕێگه‌ی خۆی بگرێته‌ به‌ر. هه‌روه‌ها نووسه‌ر جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و ه‌ده‌کات که‌ ده‌ڵێ : خۆشه‌ویستی ، گه‌وره‌ترین هێزه‌ له‌ داهێناندا .

له‌کۆتای ئه‌م باسه‌و دوا دێڕی کتێبه‌که‌ی به‌وه‌ داده‌خات که‌ ده‌ڵێ :

که‌ گۆڕانت دروست کرد، واته‌ داهێنه‌ریت !!

خه‌سڵه‌ته‌کانی ئه‌م کتێبه‌ :

هه‌روه‌ک سه‌ره‌تا له‌به‌شی یه‌که‌مدا ئاماژه‌م پێدا، نووسه‌ر به‌زمانێکی زۆر پاراوو ساده‌ ، بابه‌ته‌که‌یمان بۆ داده‌ڕێژێ، وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ له‌ پۆلێکادا دانیشتبی و گوێ ڕادێری مامۆستایه‌ک بیت، یاخود له‌گه‌ل هاوڕێیه‌کتا به‌ده‌م چاخواردنه‌وه‌وه‌ ده‌مه‌ قاڵێی بابه‌تێکتانه‌ …به‌مه‌رجێ ناوه‌ڕۆکێکی زۆر فه‌لسه‌فی و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌ ،بێ له‌وه‌ی ده‌توانرێ له‌ژیانی ڕۆژانه‌ماندا وه‌ک متۆدێک بۆ گه‌یشتن به‌ به‌خته‌وه‌ری ، له‌ڕێگای گۆڕان وداهێنانه‌وه‌ سوودی لی وه‌رگرین وبه‌کاری بهێنین ،هه‌روه‌ها ستراتیجه‌کانی  ژیان لای گه‌نجنمان چۆنه‌و چیه‌ ؟وره‌ی گه‌نج به‌رزده‌کاته‌وه‌و بڕو ابه‌خۆ بوونی لا درووست ده‌کا ، به‌شێوه‌یه‌کی زانستی و له‌ ڕێگای چه‌ندین نموونه‌و ڕاهێنانه‌وه، هێنانه‌وه‌ی چه‌ندین ووته‌ی به‌نرخی فه‌یله‌سوف و هونه‌رمه‌ندان و ڕۆشینبیرانی جیهان که‌ کار بۆ بوونی مرۆڤایه‌تی ده‌که‌ن وکردوویانه ..

خه‌سڵه‌ته‌کانی نووسه‌ر له‌ناو کتێبه‌که‌یدا :..

 دکتۆر فازیل زۆر به‌ شه‌فافیه‌ت باس له‌ ژیانی خۆی ده‌کات ، له‌م کتێبه‌یدا ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێت که‌ نووسه‌ر مرۆڤێکه‌ توانیویه‌تی کار له‌سه‌رخودی خۆی بکات پێش نووسینی ئه‌م کتێبه‌و ، ئه‌م نووسراوه‌ی زادی کارکردنیه‌تی له‌گه‌ڵ خۆی وه‌ک مرۆڤ ، ئه‌وساکه‌ مامه‌ڵه‌کردنی له‌گه‌ڵ داهێنان ، به‌تایبه‌تی وه‌ک ده‌رهێنه‌رێک و ڵێکۆڵه‌ره‌وه‌یه‌کیی شانۆیی ..

ژیانی هونه‌ریی خۆی سه‌رچاوه‌ی باسه‌کانیه‌تی ،، جوانی ئه‌م کتێبه‌ له‌وه‌دایه‌ که‌ شانۆ زۆر به‌رز ده‌نرخێنێ ،و هونه‌ربه‌شێکی گه‌وره‌ی ژیانیه‌تی‌ .. گه‌نجان بۆ دونیای داهێنان ده‌باو فێری هونه‌ری گۆڕانه‌کانیان ده‌کات له‌ قۆناغه‌کانی ژیانیاندا ،، گۆڕانه‌کانی قۆناغی ژیانی خۆی ده‌کاته‌ نمونه‌ ،که‌ ئێمه‌ی کورد تائێستا ئه‌وه‌نده‌ به‌م ئه‌زموونه‌ ئاشنا نین …هه‌روه‌ها یه‌که‌م جاره‌ شانۆکارێک بتوانێ بابه‌تێکی ده‌روونی قوڵ بنوسێته‌وه‌ وئه‌مه‌ هه‌ربۆخۆی هاوردنی شانۆیه‌ بۆ نێو ژیان و زه‌روره‌تی شانۆمان پێ ده‌ڵێ له‌ ژیاندا … ئه‌وه‌ی شایانی باسیشه‌ نووسه‌ر چه‌ندین کاری ڕاهێنانی بۆ گه‌نجان ئه‌نجام داوه‌ بێ له‌م کتێبه‌ ، له کوردستان و مغریب و ئیمارات و سوید. به‌م ناو نیشانانه‌

کار کردن له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی داهێنان

پرۆژه‌ی ژیان ، په‌یوه‌ندی و زمانی جه‌سته‌ له‌ په‌یوه‌ندیدا

ستراتیجه‌کانی ژیان .. داهێنان .. گۆران …

بڵاوکراوه‌ی : ده‌زگای ئاراس

به‌رگ : مریه‌م موته‌قییانی

ده‌رهێنانی هونه‌ری : ئاراس ئه‌کره‌م

هه‌ڵه‌گری:  بۆکان نوری ،ئاراس ئه‌کره‌م

چاپی یه‌که‌م ساڵی 2008

قه‌واره‌ی کتێب 135 په‌ڕه‌

ستراتیجه‌کانی ژیان

گۆڕان .. داهێنان

به‌شی سێیه‌م

فرمێسک مسته‌فا / ئه‌ڵمانیا

نوسه‌ری کتێب

دکتۆر فازیل جاف

مانای ژیان ته‌نیا له‌وه‌دایه‌ که‌ خۆمان بین وتا

بۆمان ده‌کرێت توانای خۆمان بسه‌لمێنین

به‌م ووته‌یه‌ی ڕۆمان نووس ڕۆبێرت لویس ستیڤنسۆن  ده‌ست پێده‌کات ،کاره‌کانت خه‌ونه‌کانت و ئاره‌زوه‌کانت وکه‌سایه‌تیت، واته‌ ئه‌و منه‌ی که‌ هه‌یت ده‌کات ده‌ڵێ::

ژیان و پێداویستیه‌کانی ڕۆژ، زۆر جار هانمان ئه‌ده‌ن ڕۆڵێکی تر بگێڕین، ڕۆڵێک دوور له‌ ڕۆڵه‌که‌ی خۆمان ئاره‌زووی ده‌که‌ین.

ده‌نگی خودی خۆت هه‌میشه‌ ڕاستگۆ ترین ده‌نگه‌

لێره‌دا نووسه‌ر ده‌ڵێ: په‌ی بردن به‌ ناخی خۆت شوناسنامه‌یه‌کت بۆ دروست ده‌کات، شوناسنامه‌یه‌ک که‌ له‌ خۆته‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات و وه‌ک پرۆسه‌یه‌ی تایبه‌ت به‌خۆت وله‌گه‌ڵ خودی خۆتا گه‌شه‌ ده‌کات، وه‌کاریگه‌ری به‌سه‌ر هه‌موو کۆمه‌ڵگه‌و جیهاندا هه‌یه‌ ، ئه‌گه‌ر بته‌وێ ئه‌وان بگۆڕیت ئه‌وا ده‌بێ پێشتر خۆت بگۆڕیت ، خۆ ناشکرێ خۆت بگۆڕی و نه‌زانێ کێیت!!! واته‌ خۆ ناسین ،، دیالۆگ له‌گه‌ڵ خۆ به‌ستن، کلیلی داهێنانه‌ بۆ مرۆڤ و به‌تایبه‌تی بۆ گه‌نجان ،کاتێ به‌ره‌و ڕووی پرۆژه‌یه‌ک ده‌بنه‌وه‌ ..

 شناسنامه‌ له‌ کرداره‌وه ده‌خه‌مڵێت وشکۆفه‌ ده‌کات

کاربکه‌ ، داهێنه‌ر به‌ ، شناسنامه‌ خۆی له‌دایک ده‌بێ ، ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ گه‌ڵاڵه‌ ده‌کات وسیما و ڕواڵه‌تی ڕوونتر ده‌بێ ….

ئه‌مه‌ش کۆی مه‌به‌ستی نووسه‌ره‌ له‌م به‌شه‌دا.

بنیاتنان و کردار، شاڕێگه‌یه‌ بۆ گه‌یشتن به‌شناسنامه‌

وزه‌و هێزی خودی خۆت مه‌رجی پێویستن بۆ بنیاتنانی ژیانی خۆت.

ڕوخاندن وداڕمانی خودی راسته‌قینه‌ت، ده‌بێته‌ مایه‌ی له‌ده‌ست دانی مۆتیڤ و هۆی بوونت له‌ده‌ست ئه‌ده‌یت.هه‌ربۆیه‌ش نووسه‌ر زیاتر ده‌چێته‌ نێو باسه‌که‌ی  وده‌ڵێ: په‌ی بردن به‌ناخی خۆت، شوناسنامه‌یه‌کت بۆ دروست ده‌کات،شوناسنامه‌یه‌ک که‌ له‌ خۆته‌وه‌ ده‌ست پیده‌کات وه‌ک پرۆسه‌یه‌ک تایبه‌ت به‌خۆت.

ستراتیجه‌کان :

لێره‌دا نوسه‌ر قۆناغه‌کانی گه‌نجمان بۆ  ده‌خاته‌ ڕوو ، کاتێ که‌ مناڵه‌و له‌باوه‌شی خێزانه‌که‌یدایه‌ بیرکردنه‌وه‌و ڕه‌فتاری چۆنه‌ ، دوای ئه‌وه‌ی که‌ به‌ره‌نگاری ژیان ده‌بێته‌وه‌ به‌ ته‌نها، ئه‌وکاته‌ گۆڕانه‌کان چین ؟ وگه‌ره‌که‌  خۆی چۆن به‌ره‌و ئه‌و گۆڕانانه‌ به‌رێت؟ هه‌ربۆیه‌ش ده‌یکاته‌ چه‌ند لقێک، به‌ پوختی لێیان ئه‌دوێ .. وه‌ک

 بیرو بۆچونمان ده‌رباره‌ی ئاینده‌

پرۆژه‌کانت گوزارشت له‌ ستراتیژه‌کانی ژیانت ده‌که‌ن

سه‌رکه‌وتن

سه‌رکه‌وتن چیه‌ ؟ کێن ئه‌و که‌سانه‌ی سه‌رکه‌وتوون؟ پێوه‌ری سه‌رکه‌وتن به‌چی ده‌کرێ؟سه‌ر که‌وتن به‌شتێکی غه‌یره‌ ماددی له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌دات، ده‌ڵێ :سه‌رکه‌وتن ئه‌زموونی ژیانه‌ ، کاردانه‌وه‌ی له‌ سه‌ر هه‌ست و نه‌ست وده‌روونی مرۆڤ هه‌یه‌ ، له‌وه‌ زیاتر هیچ پێوه‌رێکی تر بۆ ده‌ست نیشان کردن نیه‌ …

هه‌روه‌ها باس له‌و ه‌ده‌ کات که‌ سه‌رکه‌وتن به‌ پاره‌ و پول ناپێورێت ..ئه‌وه‌ نه‌بێت زۆر کات سه‌رکه‌وتن پاره‌و پول له‌گه‌ڵ خۆی دێنێت …..

هه‌ڵپه‌ی سه‌رکه‌وتن سه‌ره‌تایه‌کی نوێ

جیهانێک به‌ڕیتمێکی خێرا

گۆڕان له‌سه‌رده‌مه‌کانی ڕابردوودا

که‌سایه‌تی خۆت و ڕۆڵت له‌ کۆمه‌ڵگا! :

وته‌یه‌کی ئه‌نیشتاین به‌نمونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ ده‌ڵێ: به‌بێ بوونی‌ که‌سانی داهێنه‌ر ، کۆمه‌ڵگا مه‌حاڵه‌ پێشکه‌وێت، به‌بێ بوونی ئه‌وانه‌ی که‌ ده‌توانن سه‌ربه‌خۆ بیر بکه‌نه‌وه‌ و خاوه‌نی هه‌ڵسه‌نگاندنی تایبه‌ت به‌خۆیان بن .بۆیه‌ دکتۆر فازیل له‌م ووته‌یه‌ یه‌وه‌ ،ڕوون کردنه‌وه‌مان پێئه‌دات ، که‌

خۆش گوزه‌رانی کۆمه‌ڵگا ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ سه‌ربه‌خۆیی تاکه‌کانیه‌وه .

ده‌ڵێ: مه‌حاڵه‌ مه‌زه‌ندی ئه‌وه‌ بکرێت ،که‌ تاکه‌ که‌س بتوانێت گه‌شه‌ بکات، گه‌ر خۆراکی له‌ سترکتوری کۆمه‌لایه‌تی و له‌خاکی به‌ پیتی کۆمه‌ڵگاکه‌ی وه‌رنه‌گرێ.

ئه‌م بۆ چونه‌ی نووسه‌ر، ووته‌یه‌کی به‌ نرخی ڕه‌سول هه‌مزاتۆف دێنێته‌وه‌ یادم که‌ ده‌ڵێ : خۆشه‌ که‌ هه‌ست که‌م پێم له‌سه‌ر خاکی خۆمه‌ ، ئنجا سه‌یری دونیا بکه‌م .. ئه‌مه‌ش ئه‌و ه‌ ده‌گه‌یه‌نێ ،ئه‌وه‌ی له‌ میله‌تی خۆیدا خۆی نه‌دۆزێته‌وه‌ ، له‌ هیچ سوچێکی ئه‌م دوونیایه‌دا خۆی نادۆزێته‌وه‌ …

گۆڕان :

مامه‌ڵه‌ کردنی پۆزه‌تیڤانه‌ ،په‌سه‌ند کردنی گۆڕانه‌ ،ده‌بێ هۆشمه‌ندی و ده‌روون و هه‌ست ونه‌ستمان بۆ گۆڕان واڵا بکه‌ین ..

گۆڕان ده‌کاته‌ چه‌ند به‌شێک وله‌و به‌شانه‌دا چۆنیه‌تی ،وجۆره‌کانی گۆڕانمان بۆ باس ده‌کات که‌ ئه‌مانه‌ن …

گۆڕان له‌سه‌رده‌مانی ڕابردوودا

ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی گۆڕان

ئه‌و که‌سه‌ کێیه‌ بتوانێت بیگۆڕیت گه‌ر خۆت نه‌بیت!

ده‌لاقه‌کانی گۆڕان

گۆڕان و باوه‌ڕ به‌ خۆ بوون

بێ له‌مانه‌ش گۆڕان له‌ کۆتاییدا ده‌کاته‌ دوو لقی تری سه‌ره‌کیه‌وه..

گۆڕانێک له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوور و خواستی خۆمان ڕووئه‌دات ،

گۆڕانێکیش که‌ خۆمان ئه‌نجامی ئه‌ده‌ین..

دینامیکیه‌ت هونه‌ره :‌

دکتۆر فازیل ئه‌وه‌مان تێده‌گه‌یه‌نێ، که‌ دینامیکیه‌ت هونه‌ره‌و گه‌ره‌که‌ بایه‌خی پی بدرێت،په‌روه‌رده‌ی که‌یت، گه‌نجیش بۆخۆی لوتکه‌ی دینامیکیه‌ته‌ ،هه‌روه‌ها ده‌ڵێ :فیکرو هۆش دینامیکیه‌ته‌ ، وه‌ک جه‌سته‌ی وه‌رزشه‌وان وایه‌ ، به‌ گه‌نجی مه‌شقی پێده‌که‌ی ،و به‌ پیریش ئه‌و ڕه‌ونه‌ق و وزه‌ی خۆی له‌ده‌ست نادات … ئه‌م به‌شه‌ش دوو لقی لێده‌بێته‌وه‌  که‌ ئه‌مانه‌ن .

دینامیکیه‌ت وه‌ک  جوڵه‌و ڕیتم

خۆڕاهێنان له‌سه‌ر دینامیکیه‌تی ڕۆژانه

هاوسه‌نگی و ئاسوده‌یی له‌ وزه‌ی گه‌نجیدا :

ته‌نیا به‌ جوڵه‌و کردار ده‌توانی ڕیتم بدۆزیته‌وه‌ ، نوسه‌ر له‌م باسه‌یدا ده‌ڵێ:

ئه‌مه‌ یاسایه‌کی شانۆییه‌ ، به‌ڵام بۆ من نه‌بزی هه‌موو جیهانه‌ .. ئه‌مه‌ خۆی بۆ خۆی هاوردنی شانۆیه‌ بۆ نێو ژیان ، سوود وه‌رگرتن و کار کردنی ده‌رهێنه‌رێکی وه‌ک دکتۆر فازیله‌ له‌سه‌ر خودی خۆی و زێده‌ی   ته‌مه‌نی ئه‌زمونی  ئینسانیه‌تی خۆی ،وکارکردنی له‌  شانۆدایه‌ ،ئه‌م دوو ئه‌زموونه‌  گرێ ئه‌دات به‌ یه‌که‌وه‌ ، واته‌ سوود وه‌رگرتنه‌ له‌ ئه‌زموونی ڕیتمی ژیانی تاکه‌ که‌سی خۆی …

جه‌نگاوه‌رێکی ئاشتی خواز :

جه‌خت کردنی نووسه‌ر له‌سه‌ر وته‌یه‌کی مارسیا پێرکینیزرید،که‌ده‌بێژێ:

که‌سانی خاوه‌ن دینامیکیه‌ت که‌سانێکن ،جه‌نگاوه‌رێکی ئاشتی خوازیان پێده‌وترێ .. لێره‌وه‌ درێژه‌ به‌ باسه‌که‌ی ئه‌دات ..

خۆڕاهێنان له‌سه‌ر دینامیکیه‌تی ڕۆژانه :‌

باس له‌ سیازده‌ مه‌شق و خۆ ڕاهێنانی ڕۆژانه‌  ده‌کا ، وه‌ک بیردۆزێ که‌ مارسیا پێرکینیز له‌بواری هونه‌ری دینامیکیه‌تدا دای ناوه‌ ..

هه‌رنه‌وه‌یه‌ک کۆمه‌ڵگای خۆی هه‌یه

تاسه‌ی ڕابردوو

تۆنی نه‌هامه‌تی و گله‌یی و ناڕه‌زامه‌ندی

کۆی ئه‌م باسانه‌ له‌وه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ که‌ جارێکی دیکه‌ نووسه‌ر باس له‌ ئه‌زمونی خۆی وه‌ک باوک ده‌کات له‌گه‌ڵ کوڕه‌ شێزده‌ سالانه‌که‌ی ،هه‌روه‌ها له‌ ڕابردوو و هاوڕێکانی.کاتێکیش باس له‌ گله‌یی گه‌نجان ده‌کا،

 ده‌ڵێ: گله‌یی و گازنده‌کانی گه‌نجان له‌ هه‌موو دونیادا له‌ یه‌ک ده‌چن و، وه‌ک یه‌کن …

میتۆدێک بۆ کردار :

جارێکی دیکه‌ میتۆدی کایزن به‌ نمونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ ،ده‌ڵێ: له‌هه‌نگاوێکدا ڕه‌نگه‌ سه‌رتاپای ژیانت بگۆڕیت.

هه‌روه‌ها باس له‌ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی پرسیارده‌کات وده‌ڵێ:چۆن بتوانین پرسیاری خراپ له‌ چاک جودا بکه‌ینه‌وه‌ ؟ بۆئه‌مه‌ باس له‌ سێ جۆرئاستی فه‌لسه‌فه‌ی گۆڕان ده‌کا، جۆن میلله‌ر بۆوه‌ڵامیکی گشتی به‌نموونه‌ ده‌هێنێته‌وه.

 ستراتیجه‌کانی میتۆدی کایزن چیه‌ ؟

ڕاهێنانێکی میتۆدی کایزن :

فه‌لسه‌فه‌ی کایزن شه‌ش ستراتیج له‌پرۆسه‌ی گۆڕاندا پێشنیاز ده‌کات

به‌کورتی ئه‌مانه‌ن.. پرسیاری بچووک،داهێنانی بیرۆکه‌ی بچووک، بزوتنه‌وه‌ی بچووک، چاره‌سه‌رکردنی گیروگرفتی بچووک،به‌خشینی خه‌ڵاتی بچووک به‌ خۆت ،ئاگاداریت سه‌باره‌ت به‌و گرفتانه‌ی بچووکن.

نووسه‌ر هه‌ریه‌کێ له‌م خاڵانه‌ ڕوون ده‌کاته‌وه‌ وبه‌کورتی باسیان لێده‌کات..

ڕاهێنانه‌کان له‌ کتێبی ڕێگه‌ی کایزن وه‌رگێڕاوه‌ ، نووسینی دکتۆر ڕۆبێرت موریر..

هه‌نگاوه‌ بچووکه‌کان ده‌کاته‌ چوار لیستی چالاکی . له‌هه‌ر لیستێکدا نوسه‌ر ئه‌و چالاکیانه‌ ڕوون ده‌کاته‌وه‌ ،فه‌رمایشمان ده‌کات بۆ چه‌ند چالاکییه‌ک، که‌ ڕۆژانه‌ ئه‌نجامی ئه‌ده‌ین و پێویسته‌ ئه‌نجام بدرێن.

پرسیاری پۆزه‌تیڤ و پرسیاری نێگه‌تیڤ :

دکتۆر فازیل ده‌ڵێ:بینا و داهێنان له‌ پرسیاری پۆزه‌تیڤه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کات، پرسیاری نێگه‌تیڤانه‌ ڕوخێنه‌ره‌ ،چونکه‌ باوه‌ڕ و متمانه‌ت به‌ خۆت له‌ ناو ده‌بات..

هه‌ربۆیه‌ش له‌م به‌شه‌یدا ،جارێکی دیکه‌ باس له‌ فه‌لسه‌فه‌ی کایزن ده‌کاته‌وه‌ جارێکی تر په‌ی به‌ گۆڕان ئه‌بات..

خه‌ون چییه‌ ؟

خه‌ونه‌ به‌ناو بانگه‌کانی …

ئامانجی نوسه‌ر له‌م به‌شه‌دا ،خه‌ونه‌کانی ئێمه‌ی مرۆڤه‌ به‌ گشتی ، گه‌نج به‌تایبه‌تی باس ده‌کات ، به‌شێوه‌یه‌کی زۆر زانستیانه و قوڵ ئه‌دوێ.. خه‌ونی مارتین لۆسه‌رمان به‌ نموونه‌ بۆ ده‌هێنێته‌وه‌ ، ده‌ڵێ: خه‌ونی مارتین  لۆسه‌ر، له‌ سنووری پرۆژه‌ی تاکه‌ که‌سی وژیانی تایبه‌تی خۆی گه‌لێ فراوانتر بوو، ئه‌و خه‌ونه‌ تاساڵی حه‌فتاکانیش به‌شێک بوو له‌ مه‌حاڵ، به‌ڵام هه‌ر ساڵی دوای گوتاره‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی به‌ناوی *من خه‌ونێکم هه‌یه‌ .. یاسای ڕه‌گه‌ز په‌رستی وهه‌ڵاواردنی نێوان ڕه‌ش و سپی له‌لایه‌ن په‌رله‌مانی ئه‌مریکا لابرا.

باس له‌خه‌ونی دوو هاوڕێی خۆی ده‌کات ،و ده‌یان کاته‌ دوو به‌شی کورت له‌ کتێبه‌که‌یدا .وه‌ک

خه‌ونه‌که‌ی ئاسۆ

به‌سه‌ر هاتی گۆرانی بێژێکی به‌ناو بانگ

چی ڕووده‌دات گه‌ر هیچ نه‌که‌ی؟

ئه‌ی چی ڕووده‌دا گه‌ر به‌جارێ هیچ نه‌که‌ی ؟

باسی بڕوا بوون به‌ خۆ ده‌کات لای گه‌نج ،چۆن ڕه‌فتار و مامه‌ڵه‌ بکه‌ی له‌گه‌ڵ گۆڕاندا ؟جارێکی دیه‌که‌ نووسه‌ر ده‌چێته‌وه‌ نێو جیهانه‌ گه‌وره‌که‌ی خۆی که‌ شانۆیه‌ ، بۆیه‌ لێره‌دا باس له‌ شانۆنامه‌ی چاوه‌ڕوانی گۆدۆ ده‌کات.په‌یوه‌ستی ده‌کات به‌و سه‌ختیه‌ی که‌ کاتێ گه‌نج گه‌ر هیچ نه‌کاو ، له‌ چاوه‌ڕوانیه‌کی بێ ئامانج پێکانێک دا بژی. تووشی چ گرفتێکی ده‌روونی ده‌کات،  نوسه‌ر ئه‌مه‌ ناو ده‌نێ سه‌خت تر له‌ چاوه‌ڕوانیه‌که‌ی گۆدۆ…

بۆیه‌ له‌ به‌شی دوای ئه‌مه‌دا بۆ گه‌نجان ڕێگاو پێشنیاز داده‌نێ ،و ده‌رگایه‌کی تر به‌ڕووی چاره‌سه‌ردا ده‌کاته‌وه. له‌هه‌ردوو به‌شی

ئه‌گه‌ر هیچ بکه‌ی به‌ ئامانج بێ هه‌وڵدان پێی ده‌گه‌یت 

نووسه‌ر ده‌ڵێ: مه‌به‌سته‌کانت له‌ ژیاندا، گه‌شه‌ به‌ باوه‌ڕ به‌خۆ بوونت ده‌ده‌ن.

له‌م باسه‌وه‌ لقێکی تر ده‌خاته‌ به‌رچاو و باسی لێ ده‌کا و ڕێنمای گه‌نجان ده‌کات، گه‌رچی سه‌رتاپای مرۆڤ به‌هه‌موو نه‌وه‌یه‌کیه‌وه‌ پێویستی به‌م ڕاهێنان و ئامۆژگاریانه‌یه‌ ، تاژیانی خۆی ڕۆشندارو به‌خته‌وه‌ر تر بکا..

راهێنانێک له‌ده‌روه‌ی سنووری تایبه‌ت به‌خۆت :

دوای ئه‌وه‌ی نووسه‌ر به‌ درێژی باس له‌م به‌شه‌ ده‌کات ،و باس له‌ راهێنانه‌کان ده‌کات،له‌کۆتاییدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ئه‌دات که‌ ده‌ڵێ: گه‌ر ئه‌رکێک یان کارێک

 له‌ده‌روه‌ی سنووری توانای خۆت هه‌ڵده‌بژێریت، په‌نا ده‌به‌یته‌ به‌رهێزی له‌بن نه‌هاتووی داهێنانت، ئنجا بۆت ده‌رده‌که‌وێ چ تونایه‌کی شاراوه‌ت هه‌یه وهێشتا په‌یت پێ نه‌بردوه‌ ..

داهێنان وه‌ک که‌ناڵێکی هه‌میشه‌ کراوه …

دووپات کردنه‌وه‌ له‌ شێوه‌ی پرسیاردا

له‌م دوو به‌شه‌دا نووسه‌ر باس له‌چالاکی و داهێنان و هه‌روه‌ها جۆری پرسیار ،و چۆنه‌یتی وه‌ڵام دانه‌وه‌ ده‌کات.

ده‌ڵێ: داهێنان که‌ناڵێکی هه‌میشه‌ کراوه‌یه‌ ، به‌ڵام ده‌بێ چالاک بیت و به‌رده‌وام ئه‌کتیڤی که‌یت.له‌م ڕسته‌یه‌وه‌ ده‌چێته‌ ناو باسه‌که‌ی ، به‌ووردی لێی ده‌کۆڵێته‌وه‌ ..

ئه‌و خواستانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ تۆدا ئه‌گونجێن :

له‌م باسه‌یدا  نووسه‌ر جارێکی دی وه‌ک ده‌رهێنه‌رێ ،ئامۆژگاری و ڕێنمایی  ئه‌و گه‌نجانه‌ ده‌کات، که‌ بیانه‌وێ ببنه‌ ده‌ر‌هێنه‌ر ..به‌ گشتیش بۆ ئه‌و گه‌نجانه‌ی ده‌یانه‌وێ خواسته‌کانی خۆیان جێبه‌جێ بکه‌ن، له‌چیه‌وه‌ ده‌ست پێبکه‌ن و چۆن بن!!

ده‌ڵێ: هه‌وڵ بده‌ خواست و ئامانجه‌کانت به‌شێوه‌یه‌ک دابڕێژیت که‌له‌گه‌ڵ که‌سایه‌تی و پلانه‌کانتا بگونجێ….ئه‌مه‌ش ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی تۆ خۆت چۆن تاوتوێیان ده‌که‌یت وشیان ده‌که‌یته‌وه‌  ، ئنجا چۆن دایان ده‌ڕێژی و ناویان لێ ده‌نییت ..

دیسپلین :

ووشه‌ی دیسپلین لای زۆرینه‌مان سه‌دایه‌کی ترسناکی هه‌یه‌ ،پێی بێ ئارام ده‌بین،چونکه‌ جۆرێک له‌ مه‌ترسی و نیگه‌رانمان لا دروست ده‌کات.هه‌رنه‌بێت مه‌ترسی ئه‌وه‌ی ئازادی و سه‌ربه‌ستیی شه‌خسیمان له‌قاڵب بدرێ!!!

هیچ پرۆژه‌یه‌کی جیتر نیه‌ بێ دیسپلین جۆش وتین و حه‌ماسه‌ت بێته‌ ئه‌نجام.

هه‌روه‌ها باس له‌ دیسپلینی شه‌خسی ده‌کات .ده‌ڵێ: دیسپلینی شه‌خسی له‌ جه‌وهه‌ردا بریتیه‌ له‌ حه‌ماسه‌ت وتین و جۆش بۆ کاری داهێنه‌رانه ..

جارێکی دی ئه‌میش گرێ ئه‌داته‌وه‌ به‌ هونه‌ری شانۆوه‌ ده‌ڵێ :دراماو شانۆ و مۆسیقا و وێنه‌ کێشان وهه‌موو چه‌شنه‌ توخمێکی داهێنانیان و هونه‌ریان تێدایه‌ ، هاوکات ناتوانرێ ئه‌م هونه‌رانه‌ بێ دیسپلین ئه‌نجام بدرێن..باشترین شێوه‌ بۆ خوێندنی بیرکاری و زمان ئه‌وه‌یه ‌،که‌له‌ڕێگه‌ی شانۆوه‌ فێری بین..

ڕوونکردنه‌وه‌یه‌ک له‌سه‌ر کتێبی

ستراتیژه‌کانی ژیان

داهێنان .. گۆڕان

فرمێسک مسته‌فا

به‌شی دووه‌م

بیرکردنه‌وه‌ی نێگه‌تیڤ … بیرکردنه‌وه‌ی پۆزه‌تیف

چۆن بیر ده‌که‌یته‌وه‌  ئاکامیش ئاوا ده‌بێت

بیرکردنه‌وه‌ی نێگه‌تیڤانه‌ گه‌وره‌ترین کۆسپه

پۆزه‌تیڤێتی سه‌رچاوه‌ی بوێری و جورئه‌ته‌

چه‌ندێ پۆزه‌تیڤانه‌ بیر که‌یته‌وه ‌ئه‌وه‌نده‌ زووتر ده‌گه‌یته‌ مه‌به‌ست ، مرۆڤی پۆزه‌تیف مرۆڤه‌ هونه‌رمه‌نده‌کانن‌ هه‌موو که‌سێ به‌ مناڵی داهێنه‌ره‌و هیچ مناڵێ ڕه‌ش بین نیه،

بۆچونه‌کانت بگۆڕه‌ خۆشت و جیهانیش ده‌گۆڕێن. ئه‌مه‌ له‌ بیر کردنه‌وه‌ی پۆزه‌تیفدا پێمان ده‌ڵێ، وهه‌روه‌ها ده‌ڵێ: ده‌ست نیشان کردنی به‌رده‌وامی له‌گه‌نجیدا، په‌یوه‌ستت ده‌کا به‌ بیرکردنه‌وه‌ی پۆزه‌تیفانه‌‌ و بۆ مرۆڤی پۆزه‌تیف ژیان هه‌میشه‌ ئێستایه‌و هیچ شتێ به‌سه‌ر نه‌چوه!

له‌م به‌شه‌دا باس له‌ زمانی فه‌یله‌سوفی هندی نۆشۆ ده‌کا، و ده‌بێژێ :مرۆڤه‌ نێگه‌تیڤه‌کان ژیان ده‌که‌نه‌ زیندان ،و پۆزه‌تیفه‌کانیش ژیان ده‌که‌نه‌ هێلانه‌ی خۆش گوزه‌رانی ….

له‌م به‌شانه‌دا که‌له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێ داوه‌ نوسه‌ر هه‌موو لایه‌ن پۆزه‌تیف و نیگه‌تیڤه‌کانی شی کردۆته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زانستی قوڵ لێیان ئه‌دوێ….

فه‌نتازیاو خه‌یاڵ

خه‌یاڵ شۆڕشگێرانه‌ترین هێزی داهێنان و گۆڕانه، هه‌ر خه‌یاڵیشه‌   له‌نیوان ڕۆح و زه‌یندا ده‌بێته‌ پرد، کاریگه‌ری خۆی ده‌سه‌لمێنێ.

ئه‌مجاره‌یان نوسه‌ر هونه‌رمه‌ندیکی شێوه‌کاری ئه‌مریکی ده‌هێنێته‌وه‌ ده‌یکاته‌ نمونه ،و ده‌ڵێ :بۆمن وێنه‌ کردن وه‌کو میژوویه‌ک وایه‌ ،فه‌نتازیا ده‌بزوێنێت و رۆح له‌گه‌ل خۆی ده‌بات بۆ جێگایه‌ک که‌ پڕه‌ له‌ چاوه‌ڕوانی و سه‌رسامی و چێژ ..

هه‌روه‌ها ووره‌و‌ گه‌شبینی و کار کردن بۆ گۆران و ده‌ست پیکردن زاده‌ی ئه‌م به‌شه‌یه‌ ،که‌ گه‌نجان له‌ بیرو بۆ چونه‌ نێگه‌تیڤه‌کان دوور ده‌خاته‌وه…

داهێنان و ئه‌وشته‌ بچوکانه‌ی که‌ شادمان ئه‌که‌ن

لیره‌دا زۆر به‌ ساده‌و شه‌فافیه‌ت نوسه‌ر باس له‌ ئه‌زمونی خۆی ده‌کا، له‌کاتی ده‌ر‌هینانی شانۆگه‌ریه‌ک یاخود گه‌ڕانه‌وه‌ به‌نا و وینه‌ و یادگاریه‌کانیدا ….

ده‌ڵێ : داهێنان به‌رهه‌می خۆشه‌ویستی و ئاسوده‌یی رۆح وجه‌سته‌ و زه‌ینه…

مرۆڤی به‌خته‌وه‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاگاداری هه‌رچوار ڕه‌هه‌نده‌که‌ی خودی خۆی بێ، هاوسه‌نگی و هاو ئاهه‌نگی هارمۆنیا یی چوار ڕه‌هه‌نده‌که‌ ، مرۆڤ ده‌گه‌یه‌نێته‌ که‌ناری ئاسوده‌یی و به‌خته‌وه‌ری ووزه‌و دینامیکیه‌ت.

جاریکی دیکه‌ ڕه‌هه‌نده‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ر فراوان شی ده‌کاته‌وه ،‌ و ده‌یان کاته‌وه‌ به‌ چه‌ند به‌شێ وه‌ک

ڕه‌هه‌ندی هه‌ست و نه‌ست

هه‌ستی پۆزه‌تیڤ چیه‌ ؟و هه‌ستی نێگه‌تیڤ چیه؟‌

گه‌ڕان به‌دووی میتۆدێکدا دژ به‌هه‌ستی خراپ

ڕه‌هه‌ندی جه‌سته‌ وزمانی  جه‌سته‌

هاوسه‌نگی و هاوئاهه‌نگی ڕه‌هه‌نده‌کان

ئه‌وه‌مان بۆ با س ده‌کا که‌ مرۆڤه‌ به‌خته‌وه‌ره‌کان ، ئه‌و که‌سانه‌ن که‌ بتوانن ئاگاداری هه‌ر چوار ڕه‌هه‌نده‌که‌ی خودی خۆیان بن.  هاوسه‌نگی هاوئاهه‌نگی هارمۆنیای چوار ره‌هه‌نده‌که‌ ،مرۆڤده‌گه‌یه‌نێته‌ که‌ناری ئاسووده‌یی و به‌خته‌وه‌ری وزه‌و دینامیکیه‌ت.

وزه‌ی ژیان یانی چی ؟

لێره‌دا ڕێنمای ئه‌وه‌مان ده‌کا، چۆن ئه‌م خوده‌ زیندوو بکه‌ینه‌وه‌ !چۆن ئه‌کتیڤی که‌ین ؟ ئه‌مه‌ش جاریکی که‌ ده‌کات به‌ دوو به‌شی سه‌ره‌کی.

دیالۆگ له‌گه‌ل خۆتدا

ده‌نگی ناوه‌وه‌ی خۆت

ده‌نگی ناوه‌وه‌ ئه‌و ده‌نگه‌یه‌ که‌ له‌گه‌نجێتیدا هه‌مان بووه‌ ،چونکه‌ ده‌نگی ناوه‌وه‌ی گه‌نجیتیمان شوناس نامه‌ی بۆ دروست کردووین ، ده‌بێته‌ وێسته‌گه‌ له‌ نیوان مناڵی و گه‌نجیدا.

هه‌روه‌ها گرنگی ئه‌دات به‌ دیالۆگ خوڵقاندن له‌گه‌ڵ خۆتدا ، و ئه‌و گرنگیه‌مان پی ده‌ڵێ که‌ به‌ڕوونی و شه‌فافیه‌ت و دیموکراتیانه‌ له‌گه ڵ ‌یه‌ک بئاخفین و دیالۆگ بخوڵقێنین ، له‌وه‌ش گرنگ تر ئه‌وه‌یه‌ به‌ ناوه‌وه‌ی خۆمندا شۆڕ بینه‌وه‌ ڕۆچینه‌ خوارێ  ،وخۆت له‌گه‌ڵ خۆت هاورییه‌تی ببه‌سته‌ تا ده‌نگی ناوه‌وه‌ی خۆت ببیستی، که‌ ئه‌وه‌ ده‌نگی ڕاسته‌ قینه‌ی خودی خۆته.

ده‌نگه‌کانی ناوه‌وه‌ی خۆمان چین و کامانه‌ن؟

ئازایه‌تی خۆ ناسینه‌و بوێریش له‌ ڕامالێنی ماسکه.ئه‌م رسته‌یه‌ به‌م شێوه‌یه‌ شی ده‌کاته‌وه‌ که‌ نوسیویه‌تی.. 

گه‌ر له‌گه‌ڵ خۆتدا ئازاو به‌ جه‌رگ بوویت ،ئه‌وا جورئه‌تت بۆ ژیان گه‌وره‌تر ده‌بێ ، دوور ده‌که‌ویته‌وه‌ له‌ ڕه‌وشتی خۆ په‌رستی و خۆسه‌لماندنی ساخته‌ ، پێویستت به‌ کیبڕکێی نا دروست نیه.

خانمه‌ نووسه‌ری ئه‌مریکای  جولیا کامیرۆن ،به‌ نمونه‌ دێنێته‌وه‌ و باسی له‌  رسته‌یه‌کی ده‌کا،  ده‌ڵێ ته‌مه‌ڵی ناوه‌وه‌ی مرۆڤ ته‌نها سه‌رچاوه‌که‌ی ترسه‌ . گه‌رده‌ته‌وێ ببیه‌ هونه‌ر مه‌ندێکی گه‌وره‌ ده‌بێ به‌ په‌یژه‌یه‌کی گه‌وره‌دا سه‌رکه‌ویت ……

 بۆ ئه‌م باسه‌ش چه‌ندین لقی تر ده‌خولقێنێ و له‌ڕیگای ئه‌و لقانه‌وه‌ بۆمان باس ده‌کا ، ده‌ڵێ :ڕۆژێ دێ ده‌بێ ده‌ست پێ بکه‌ی ، واته‌ کار کردن بۆ خه‌ون و به‌دی هێنانی ئه‌و خه‌ونانه‌ چۆن ده‌یان هێنیته‌ ژیانه‌وه‌ ؟له‌م کتێبه‌دا بۆ مان ڕوون ده‌بێته‌وه‌ ، خه‌ونه‌کانت پرۆژه‌ی ژیانتن و گوزارشت کردنن‌ له‌ ئه‌ندیشه‌و ده‌روونت، ئه‌و خه‌ونانه‌ی که‌ به‌رجه‌سته‌یان ناکه‌یت نا‌بنه‌هی  تۆ، بۆیه‌ له‌ بیریان ده‌که‌یت،لێره‌دا به‌ ووته‌یه‌کی گۆته‌ جوانتر پیمان ده‌ڵێ ،ئه‌وه‌یش: خۆ سه‌لماندن ته‌نها به‌وه‌ دێته‌ ئه‌نجام که‌ به‌رهه‌مت هه‌بێ …

لقه‌کانیش بریتین له‌مانه‌

به‌ربه‌سته‌کان … مه‌ترسی له‌ چی؟

ئازایه‌تی له‌وه‌دایه‌ خۆت بناسیت

ته‌مبه‌ڵی یا ترس؟

په‌یژه‌یه‌کی کورت..

ڕۆژێک دێ ده‌ست پێ بکه‌یت…

کردار… کردار.. کردار

ته‌نیا کرداره‌ به‌هره‌ی هونه‌رمه‌ند ده‌سه‌لمێنێ ،دکتۆر فازیل لیره‌دا ناتوانێ خۆی جودا بکاته‌وه‌ له‌ شانۆ ،و ئه‌مجاره‌ وه‌ک ده‌رهێنه‌رێ  و مامۆستایه‌ ئه‌م  لایه‌نه‌مان بۆ شی ده‌کاته‌وه‌ ، و باس له‌ ده‌رهێنه‌ری جیهانی پێته‌ربروک ده‌کا . ووته‌یه‌کی ئه‌و وه‌ک نمونه‌ ده‌هینیته‌وه‌  کاتێ دوچاری پرسیارێک ده‌بێ له‌ لایه‌ن گه‌نجێک ، که‌ داوای ئه‌وه‌ی لێ ده‌کا ڕینمای بکا چۆن بتوانێ ببێته‌ ریژۆسۆر!!له ‌وه‌لامدا  ،پیته‌ربروک فه‌رمایشتی ئه‌وه‌ی ده‌کا که‌ده‌ ڵێ : ده‌بێ خۆت باوه‌ڕ بهێنی به‌خۆت که‌ ریژۆسۆریت، و پاشان باوه‌ڕ به‌ خه‌لک و ده‌وروبه‌ر بهێنیت که‌ ریژۆسۆریت ….

به‌شێوه‌یه‌کی باش بیکه،،، له‌وه‌ باشتره‌ به‌شێوه‌یه‌کی باش قسه‌ی لێوه‌ بکه‌یت

ئه‌م ڕسته‌یه‌ی فرانکلین بنیامین ده‌هێنێته‌وه‌  ،و به‌شی کردنه‌وه‌ وه‌ لێی ئه‌دوێ

ده‌ست پێ بکه‌م یان نا!!!

باسی بڕیارده‌کا چیه‌و چۆنه؟

ئاکامی بڕیاره‌کانت چین و چۆنن!! هه‌روه‌ها باس له‌ نوشستی ده‌کاو ووره‌ی گه‌نج به‌ ره‌‌و‌ به‌رز کردنه‌وه‌  ده‌بات ،که‌ ده‌ڵێ :له‌ نوشستی مه‌ترسه‌ چونکه‌ ئه‌وه‌ی نوشوستی فێرمان ده‌کا ،  سه‌رکه‌وتن فێرمان ناکات .. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات  ،که‌ نوسه‌ر چۆن ووزه‌و بڕوا به‌خۆ بوون لای گه‌نجان پته‌و ترده‌کا ،  ده‌رگایان بۆ واڵا  ده‌کا که‌ به‌ره‌و گۆڕان بچن و له‌ نشوستی نه‌ ترسن .. ده‌ست پێ کردنیش بۆ ئاکامه‌ نه‌ ک بۆ سه‌رکه‌وتن..

جاریکی تر ده‌چێته‌و ه‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ڵێ: ده‌نگی خۆت ڕاستگۆ ترین ده‌نگه‌ .ئه‌مه‌ش گه‌نج ده‌توانێ خۆی کۆنترۆڵ کاو کلیلی برو ابه‌خۆ بوون ئه‌داته‌ ده‌ستی و به‌ره‌و ‌هه‌ڵبژاردن وه‌ڕێی ده‌خا ….

ئه‌م به‌شه‌ش به‌دوو لق  ڕوون ده‌کاته‌وه‌

ئامانجی به‌رزی بوونت

نوشوستی واته‌ موجازه‌فه‌و نه‌ ترسان

 مایرهۆلد به‌ نموونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ کاتێ ده‌ر‌هینه‌رێکی گه‌وره‌ی وه‌ک ئه‌و هێنده‌ به‌ نوشستیه‌کانیه‌وه‌ ده‌نازێ ،هێنده‌ به‌ سه‌رکه‌وتنه‌کانیه‌وه‌ نانازێ و شانازیان پیوه‌ ناکات ..

هه‌روه‌ها له‌ ئامانجی به‌رزی بوونتدا نوسه‌ر ده‌ڵێ: ئه‌و هزره‌ گه‌وره‌یه ‌یه‌ که‌ تۆی به‌م گه‌ردوونه‌ به‌رینه‌وه‌ به‌ستۆته‌وه‌ .. لێره‌دا نوسه‌ر له‌ ڕوانگه‌یه‌کی بوونگه‌راییه‌وه‌ ، ته‌ماشای ئامانجه‌کانی مرۆڤ ده‌کا و مانای بوونمان بۆ ساغ ده‌کاته‌وه‌ .‌

 ‌ ‌‌‌

‌‌‌‌

‌‌‌

‌‌

‌‌.

‌

‌‌  

ڕوونکردنه‌وه‌یه‌ک له‌سه‌ر کتێبی

ستراتیجه‌کانی ژیان

داهێنان… گۆڕان

به‌شی یه‌که‌م

فرمێسک مسته‌فا

له‌دوای ئه‌و کاره‌ساته‌ی له‌ قوتابخانه‌یه‌ک له‌ شتووتگارت داڕووی دا ، که‌ گه‌نجێکی حه‌ڤده‌ ساڵان ، هه‌ستا به‌ کوشتنی چه‌ند هاوڕێیه‌کی و دواجاریش خۆی.. تووشی پشێویه‌کی ده‌روونی گه‌وره‌ هاتم ، هه‌روه‌ها مناڵه‌کانیشم له‌ ترسێکی گه‌وره‌دا ئه ژیان ، ئه‌و ڕۆژه‌  هه‌موو که‌سێکی ئه‌م شاره‌ ، له‌ ده‌رگای چه‌ندین پرسیاری ئه‌دا، بێ وه‌لام ده‌مایه‌وه‌ …

تا له‌و باره‌ ده‌روونیه‌ و له‌ژێر کاریگه‌ری ئه‌و کاره‌ساته‌ ده‌ربازمان بێ، باشترین جێگا بۆ من و مناڵه‌کان کتێبخانه‌ بوو .. هه‌ر هه‌مان رۆژ له‌ پۆسته‌که‌مدا دوو کتێبم بۆ هاتبوو ، یه‌کێکیان باسی له‌ ده‌رهێنانی شانۆیی ده‌کرد ، ئه‌وی دیکه‌یان باسی له‌ ستراتیجاکانی ژیان و داهینان و گۆڕان ده‌کرد …

 ئه‌م دوو کتێبه‌ ش دکتۆر فازل جاف نوسیونی .

 کتێبی ستراتیجیه‌کانی ژیان بۆمن شتێکی سه‌رنج ڕاکێش بوو ، چونکه‌ جیاوازیه‌کی  دی به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌بینی ،له‌گه‌ڵ گشتی کتێبه‌کانی دیکه‌ی نوسه‌ردا که‌ ئێمه‌ی پێ ئاشناین جیاوازه‌ ،دکتۆر فازل هه‌میشه‌ لێکۆڵینه‌وه‌کانی و بابه‌تی نێو په‌ڕتوکه‌کانی ته‌نها له‌ سه‌ر شانۆ و بۆ شانۆ بووه.هه‌ر بۆیه‌ش ده‌ستم کرد به‌ خویندنه‌وه‌ی ئه‌و کتێبه‌ ،و ئاره‌زووم بوو بزانم ده‌رهێنه‌رێک و لێکۆڵه‌ره‌وه‌یه‌کی شانۆیی له‌م کتێبه‌ جیاواز له‌وانی تر، ده‌یه‌وێ چی بفه‌رموێ!!

لێتانی ناشارمه‌وه‌ ، یه‌که‌م جار که‌ ده‌ستم کر دبه‌ خوێندنه‌وه‌ی کتێبه‌که‌  ، به‌ خۆمم ووت:باشه‌ ئامانجی چیه‌ له‌ نووسینی ئه‌م کتێبه‌ ؟ باشتر نه‌بوو که‌ بابه‌تێکی تری شانۆییمان پێ ئاشنا بکات ؟ به‌لام له‌ به‌رده‌وام بوونی خوێنده‌نه‌وه‌که‌یدا ،چێژێکی زۆرم لێبینی ، به‌تایبه‌تی گرێدراو بوو له‌گه‌ڵ  کاره‌ساتی هه‌مان ڕۆژدا و باری ده‌روونی خۆیشم، چونکه‌ ناوه‌ڕۆک باسه‌  له‌ گه‌نج، وپیگه‌ی گه‌نج ،ئامانجیش چۆنیه‌تی هاریکاری کردن ،و به‌هێز کردنی لایه‌نه‌ ده‌رونیه‌کانی گه‌نجه‌ ، زۆر بابه‌تی تری وورد ی له‌خۆ گرتوه‌ که‌ ئێمه‌ زۆر کات فه‌رامۆشمان کردوه‌ ..

هه‌ر بۆیه‌ش حه‌زێکم لا دروست بوو ئه‌م کتێبه‌ به‌ ئێوه‌ش ئاشنا بکه‌م ….

جه‌وهه‌ری کتێبه‌که‌ له‌سه‌ر پرنسیپه‌کانی ستراتیجیه‌تی ژیانه‌ بۆ گه‌نج. گه‌ربته‌وێ داهێنه‌ر بی ئه‌رکه‌کانی گه‌نج له‌م حاڵه‌ته‌دا چیه؟

و چۆن کار بکه‌ن بۆ گۆڕان!!  ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی به‌گه‌نجێتی دا تێپه‌ڕ بوون، خۆیانی تێدا ده‌بیننه‌وه‌ وه‌ک مرۆڤێ خاوه‌ن ڕابردوو یادگاری .   باس له‌ ئێمه‌ی ئیستا ده‌کا ،نیشاندانی لایه‌نه‌ شاره‌وه‌کانی ناو ده‌روونمانه‌ و خستنه‌ ڕوو و چاره‌سه‌ر و پێشنیاز و دروست بوونه‌وه‌ی تێدا ده‌بینی ،، نوسه‌ر ئاماژه‌ به‌ چه‌ندین نوسه‌ر و فه‌یله‌سوف و ده‌روونناس ئه‌دا ، بۆ چون و بیردۆزه‌کانیان ،به‌ شێوه‌یه‌کی ساده‌و پوخت ده‌خاته‌ روو .. به زمانێکی زۆر ساده‌ ئه‌دوێ که‌ وا هه‌ست ده‌که‌ی له‌سه‌ر مێزێ له‌گه‌ڵ هاوڕێ یه‌کتا دانیشتوی ،و باس له‌ بابه‌تێ ده‌که‌ن یا له‌ پۆلیکدای و مامۆستایه‌ک بۆت ئه‌دوێ .. ئه‌مه‌ش خه‌سڵه‌تی نووسینه‌کانی دکتۆر فازیله‌ له‌ گشتی نوسینه‌کانیدا ، دووره‌ له‌ ته‌کلیف کردن، له‌ هۆنینه‌وه‌ی رسته‌ی قورس و که‌ڵه‌که‌ کردنی ووشه‌ ی بێ مانا وقه‌به‌   ، که‌ له‌ کۆتایدا هزر بابه‌ته‌که‌ی بۆ هه‌ڵناگیرێ و زوو له‌یادی ده‌کا، .بێ له‌وه‌ش   ده‌توانرێت وه‌ک سه‌رچاوه‌ سوودی لێ وه‌ربگیرێت..  جا با له‌ ده‌روازه‌ی ئه‌م کتێبه‌‌ قه‌باره‌ بچوکه‌ ناوه‌ڕۆک ده‌وڵه‌مه‌نده‌ بچینه‌ ژورێ ….

سه‌ره‌تا

ستراتیجه‌کانی ژیان له‌ میدیا دا

نوسه‌ر باس له‌ دکتۆر فیل ده‌کا، که‌چۆن له‌ ڕێگای میدیاوه‌ ده‌توانێ سه‌رکه‌وتوانه‌  باس له‌ ڕۆڵی گه‌نج بکا .له‌ کۆمه‌ڵگاو به‌تایبه‌تی باسی له‌ چه‌مکی ستراتیجی ژیان بکا ، هه روه‌ها جیهان بینینی مرۆڤی شیده‌کردۆته‌وه‌ له‌ڕێگای  به‌رنامه‌ ته‌له‌فیزۆنیه‌کان.

کاتێ گه‌نج بووم له‌ تافی لاوێتیدابووم ، گێڕانه‌وه‌ی ئه‌زموونی گه‌وره‌کانه‌ بۆ گه‌نجان یاخود مناڵه‌کانیان، وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌زمونی ئیستای مناڵه‌کانیان بۆ ئه‌وان شتێکی وا گرنگ نه‌بێ و گرنگی پێنه‌دانه‌ به‌ ئێستای ئه‌وان…

هه‌روه‌ها گه‌نجانیش ده‌ڵێن چی بکه‌ین گه‌وره‌کان گوێمان لێ ناگرن!!! ئه‌مه‌ش بۆ خۆی گازنده‌ی گه‌نجه‌ له‌ ئێستای گه‌وره‌کانی ده‌کا، بۆ ئه‌مه‌ش   نوسه‌ر باس له‌ ئه‌زموونی خۆی ده‌کا له‌گه‌ڵ کوڕه‌ شازده‌ ساڵه‌که‌ی.

ده‌ڵێ: ئه‌زموونی ئێمه‌ی داک و باب پوخته‌ی ئه‌زمونی ئینسانی خۆمانه،‌ و ده‌بێ بزانین چۆن له‌ڕووی ئینسانیه‌وه‌‌ خزمه‌ت به‌ده‌روونی گه‌نجێ بکه‌ین. هه‌روه‌ها جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کا، که‌ گه‌نجان ئه‌مرۆکه‌ به‌هۆی پێشکه‌وتنتی ته‌کنه‌لۆژیا ،زۆر له‌ئه‌زمونه‌کانی باو باپیرانیان ده‌وڵه‌مه‌نتره‌و ده‌وڵه‌مه‌نتر ده‌بێ..

ئه‌م سه‌رده‌مه‌ به‌ پێجه‌وانه‌وه‌یه گه‌نجه‌کانی ئه‌مڕۆکه‌ ئازادترن وه‌ک ئه‌وانه‌ی پێش خۆیان،  که‌متر وا به‌ستی دایک و باوکیانن .. گۆڕانی ئێستاکه‌ی جیهان و  ته‌کنه‌لۆژیا ،وای کردوه‌ زۆر کات گه‌وره‌کان داوای  یارمه‌تی له‌ گه‌نجان بکه‌ن، نمونه‌ش بۆ ئه‌مه‌ چۆنیه‌تی به‌کار هێنانی کۆمپیوته‌رو مۆبایله.

داهێنان و دیاری چه‌رخی ته‌کنه‌لۆژیا

ئه‌م سه‌رده‌مه پێچه‌وانه‌یه ‌داهێنان و دیاری چه‌رخی ته‌کنه‌لۆژیا، واده‌کات که‌ دایک و باوک ببنه‌شاگردی مناڵه‌کانیان ،به‌هۆی ئه‌و شاره‌زاییه‌ زووه‌ی که‌ گه‌نجان و منالان به‌ده‌ستی ده‌هێنن له‌ به‌کار هێنانی ئامێره‌ ئه‌لکترۆنه‌یه‌کاندا .

نوسه‌ر پێمان ده‌ڵێ :ته‌نها جه‌وهه‌ریک که‌ یارمه‌تی گه‌نج بدات  ،ئه‌وه‌یه‌ چۆن بتوانرێ یارمه‌تی بدرێ ؟و هاریکاری به‌هره‌ خۆڕسکه‌کانی بکرێ؟ تابتوانرێ ناوه‌وه‌ی خۆی به‌هێز بکا،و  به‌بڕوای ته‌واوی  خودی خۆیه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی ژیان بێته‌وه.‌.‌‌‌‌‌.

پره‌نسیپ وجه‌وهه‌ری ئه‌زموونه‌کانی ته‌مه‌ن

له‌م به‌شه‌دا جاریکی دیکه‌ نوسه‌رباس  له‌ دکتۆر فیل ده‌کا ،که‌چۆن له‌ لێکۆڵینه‌وه‌کانیدا  پرنسیپه‌ ستراتیجیه‌کانی ژیان ،له‌ ده‌خاڵدا چڕ ده‌کاته‌وه که‌شفی حاڵه‌ته ‌بچوکه‌کانی ناو ده‌روونی خۆمان ده‌کا، ولێی ده‌دوێ ڕێنمای ئه‌وه‌مان بۆ ده‌کا چۆن بتوانین له‌و خاڵه‌ سادانه‌ی خۆت ، به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ستی پێ بکه‌ی کاریگاری هه‌یه‌ له‌ سه‌ر ڕه‌وشتی رۆژانه‌ت. هه‌روه‌ک ده‌ڵێ ،ژیان پرۆژه‌یه‌که‌ خۆت دای ده‌ڕێژیت، گرێی ئه‌داته‌وه‌ به‌هۆشمه‌ندی تاکه‌ که‌سی و چۆنیه‌تی په‌یوه‌ندیت به‌ جیهانه‌وه..

به‌رپرسیاریه‌تی به‌رامبه‌ر خودی خۆت ،قه‌بوڵ کردنی ئاکامی کرده‌وه‌کانی خۆت ،ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی به‌خته‌روه‌ریت .به‌مه‌ش ناوه‌ندی سه‌نته‌ری خۆت ئه‌دۆزیه‌وه‌ و داهێنانی لێ ئه‌که‌ویته‌وه..

له‌و به‌شه‌ی نوسه‌ر که‌باسی پرۆژه‌ی ژیان ده‌کا ده‌ڵێ :مرۆڤ که‌دێته‌ ئه‌م ژیانه‌وه‌ ،هیچ ماهیه‌تێکی نیه‌ ،وه‌ک په‌ره‌یه‌کی سپیه‌ و هیچ پێناسه‌یه‌کی پێ نیه، هه‌ربۆیه‌ش مرۆڤ له‌سه‌ره‌تاوه‌ پێناسه‌ ناکریت ،به‌لام ئه‌و کاته‌ی خۆی ده‌خوڵقێنێ ده‌بێته‌ گه‌وره‌ترین داهێنه‌ری ده‌ستی خۆی . مرۆڤ کۆمه‌ڵێک پرۆژه‌و پلان و کارکردنه‌ بۆ خود و به‌رپرسیاریه‌ت گه‌وره‌ترین جورئه‌ته.

زمانی فه‌لسه‌فه‌ی سه‌رده‌می نوێ

ئه‌گه‌ر له‌ڕوانگه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی نوێوه‌ بڕوانینه‌ بابه‌ته‌کانی فه‌لسه‌فه‌و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و هه‌موو بواره‌کانی تری زانست وژیان، ده‌بینین باشترین و به‌پیت ترین سه‌رچاوه‌ن بۆ داهێنان ….هه‌ربۆیه‌ نوسه‌ر له‌م به‌شه‌دا باس له‌ فه‌لسه‌فه‌ی نیوئه‌یج ده‌کا ،وباس له‌ تێکۆشینی بینای ئینسانی ده‌کات!!

هه‌روه‌ها بۆ زیاتر تێگه‌یشتن و ئاسان کردنی، نوسه‌ر چه‌ند دیالۆگێک ده‌خوڵقینێ ،که‌ گه‌نجان کاتێ باس له‌ حه‌زو خواست و گله‌یه‌کانیان ده‌که‌ن ، له‌ڕێگای ئه‌م دیالۆگانه‌وه‌ پتر ده‌چینه‌ قوڵایی ناوه‌وه‌ی گه‌نجان، ده‌روونیان په‌ره‌په‌ره‌ هه‌ڵئه‌داته‌وه.‌، با گراوندی دیالۆگه‌کانیش شیده‌کاته‌وه‌ ،‌که‌ له‌ ڕێگایه‌و ه‌ ده‌توانرێ پتر یارمه‌تیان بدرێ . نوسه‌ر ناوی خاوه‌ن دیالۆگه‌کان  ده‌گۆڕێ له‌ ناوی بێگانه‌وه‌ بۆ ناوی خۆماڵی ،، به‌مه‌ش ده‌یه‌وێ بڵێ  ،له‌ جیهاندا خواستی هاوبه‌ش و گله‌یی هاوبه‌ش هه‌یه‌ له‌نێوه‌ندی گه‌نجاندا.   گوزارشت له‌ خودی مرۆڤایه‌تی له‌هه‌موو دونیادا وه‌ک یه‌که.

ده‌بێت خۆت پرۆژه‌ی ژیانی خۆت داڕێژی ، ستراتیژیه‌کانی ژیان ، له‌ خۆ گه‌یشتنه‌

من کێم  ، پرۆژه‌یه‌ک که‌ به‌ره‌نگاری ده‌کرێت .

له‌کۆی ئه‌م به‌شانه‌دا نوسه‌رد ه‌گاته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی که‌  مرۆڤ ده‌بێ خۆی له‌ خۆی تێبگات، و ئاشنای تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی خودی خۆی بیت، گه‌روانه‌بێت هه‌موو گه‌ران و سۆراخێکی بێ هوده‌یه. گه‌شتی ژیان بریتیه‌ له‌ سۆراخ و گه‌ڕان و ه‌دوای خوددا…

هه‌روه‌ها ده‌ڵێ ئه‌وه‌ی پێناسه‌ی تۆ ده‌کا، ئه‌و به‌شه‌یه‌ که‌ نابینرێت، ئه‌و به‌ها ئه‌خلاقیه‌ت ،و توانا و شاره‌زایی، و ئاره‌زووه‌ شاراوانه‌ن، که‌ ده‌بێ خۆت بۆ سه‌رچاوه‌کانیان بگه‌رێیت و ئاشنایان بیت …

سه‌رجه‌می ئه‌م ڕه‌هه‌ندانه‌ ده‌تکاته‌ شوناسنامه‌ی تۆ واته‌ بوونت

هه‌موو ئه‌م پێک هاتانه‌  نوسه‌رله‌ چوار ره‌هه‌ندی سه‌ره‌کیدا چڕی ده‌کاته‌وه.‌‌

وه‌ک ڕه‌هه‌ندی ڕۆحی، ڕه‌هه‌ندی زه‌ینی ، ڕه‌هه‌ندی هه‌ست و نه‌ست،

ڕه‌هه‌ندی جه‌سته‌یی….

به‌ووردی باس له‌ هه‌ریه‌کێ له‌م ڕه‌هه‌ندانه‌ ده‌کات، وگرنگی ئه‌م ڕه‌هه‌ندانه‌ له‌چیدایه‌ ؟و کاریگه‌ریه‌کانیان  له‌سه‌ر خود چین وچۆنن؟؟

ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ پێت وایه‌ ڕاسته‌ ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌مڕۆ ده‌گونجێ ، جوانترین ڕسته‌ که‌ خۆی له‌م به‌شه‌دا ده‌بینێته‌وه‌  ئه‌وه‌یه‌ ،که‌ کاتێ دکتۆر فازل جاف ده‌ڵێ :

فه‌لسه‌فه‌و بۆ چونه‌کانمان کارگه‌ریه‌کی گه‌وره‌یان هه‌یه‌ له‌سه‌ر واقیعی شه‌خسیمان ،وژیانمان بۆ به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن ….. تافی لاوێتی قۆناغێکی گه‌لێ گرنگی فیکره‌ .ڕوونی  وشه‌فافیه‌ت هه‌میشه‌  به‌ره‌و پانتاییه‌کانی بیری نوێت ده‌با ،زه‌ینت سه‌رله‌نوێ گه‌نجت ده‌کاته‌وه.