منداڵان جیاوازن لە حەزو ئارەزووەكانیان ، هەندێ‌ منداڵ خۆیان بەشێوەیەكی سروشتی حەز بە خوێندنەوە دەكەن و خوێندنەوە بەشێكە لە خولیاكانیان ، بەڵام هەندێ‌ منداڵ بەلایانەوە گرنگ نی یە ئەگەر لە ژیانیان كتێبێكیان هەبێت یان نا.
بەڵام ئەوەی گرنگە دایك و باوكان ئەبێ‌ ئەمە بزانن كە پێویستە خوێندنەوە بكەن بەبەشێك لە حەزو ئارەزووی منداڵەكانیان . ئەبێت وا لە مند\اڵەكانیان بكەن لەگەڵ كتێب هاوڕێ‌ بن و خۆشیان بوێ‌ .
* هۆی چی یە هەندێ‌ منداڵ حەز بە خوێندنەوە ناكەن ؟
- خوێندنەوە بێزاركەرە .
- خوێندنەوە كاتێكی زۆرمان لێ‌ ئەگرێ‌ و كاتی یاریكردنمان نابێت.
- خوێندنەوە واتە ئاقڵ دانیشتن .
- خوێندنەوە هەمووی ئامۆژكاریە ،كتێبەكان دەڵێن نابێت هیچ بكەین .
- كتێبەكان درێژن .
* هۆی چی یە هەندێ‌ منداڵ كتێبیان خۆش دەوێ‌ و حەز بە خوێندنەوە دەكەن ؟
- خوێندنەوە دڵخۆشكەرە .
- خوێندنەوە بەرەو ڕێگەی ژیریمان دەبات .
- خوێندنەوە هاوكاریمان دەكات بۆ ئەوەی داهێنەر بین .
- خوێندنەوە ئاشنامان دەكات بەشوێنی جیاوازو شێوازی ژیانی جیاواز لە جیهاندا .
- خوێندنەوە فێری زۆرترین ووشەمان دەكات ،زمانم پاراو ئەكات .
* خوێنەری چاك لەكوێ‌ دروست دەبێت ؟
خۆشەویستی مناڵ بۆ كتێب و خوێندنەوە لە ماڵ دروست ئەبێت لەلایەن دایك باوكیانەوە ، زۆربەی دایك وباوكان پێیان وایە كە مامۆستا بەرپرسیارە لە دروست كردنی ئەو جۆرە خۆشەویستی یە لای منداڵ، بەڵام مامۆستا ناتوانێ‌ وەك دایك و باوك خۆشەویستی بۆ كتێب لای منداڵ دروست بكات . چونكە منداڵ سودەكانی ئەو چیرۆكانەی لەیاد ئەمێنێت كە دایك و باوكە لەكاتی خەوتن بۆی دەگێڕنەوە وئەو كاتانەی كە لە گەڵ هاوڕێو خوشك و براكانی لە ماڵ دادەنیشێ
ئەخوێنێتەوە و كتێب ئەگۆرێتەوە لە زەینی منداڵ دەمێنێتەوە لە هەموش گرینگتر ئەو ئازادیەیە كە لە لایەن دایكو باوكیەوە لە ماڵ پێی ئەدرێ‌ بۆ خوێندنەوە هەر شتێك كە خۆی حەزی پێ‌ ئەكات ، لەگەڵ ئەوەش هاندەدرێت بۆ خوێندنەوەی هەمو ئەمانە هۆكارن بۆ ئەوەی خوێنەری باش لە ماڵ دروست ببێت نە لە قوتابخانە. منداڵان جیاوازن لە یەكتر بۆیە دەبێت ڕێگا هەوڵدانیش لەگەڵیاندا جیاواز بێت ئەو رێگایەی كە لە گەڵ منداڵێك ڕەنگە منداڵێكی تر سوودی لێ‌ وەرنەگرێت . بۆیە پێویستە دایكو باوكان منداڵەكەیان بناسن . ناسینی كەسایەتی مندالەكەت باشترین ڕێگات پیشان دەدات بۆ راهێنانی لەسەر خوێندنەوە . هەمومان ئەبێ‌ ئەوە بزانین هەریەكە پرۆسەكانی خوێندنەوە و نوسین ئەبێت بە وازی دیاری كردن ئەنجام بدرێت لەگەڵمنداڵ . كاتێ‌ كەسایەتی منداڵەكەت زانی و ئاشنابووی بە ئارەزوەكانی ئەو كاتە دەتوانی باشترین ستراتیژی هەڵبژێری بۆ ئەوەی بیكەی بە هاوڕێی كتێب و وای لێ‌ بكەی بە درێژایی تەمەنی خوێندنەوەی خۆش بوێت . كە ئەوەش بە بەهاترین خەڵات كە لە هەمو ژیانت پێشكەشی منداڵەكەتی دەكەیت .
[3-5]ساڵان تەمەنی [سەرسوڕمان]
ئەم تەمەنە ناو دەنرێت تەمەنی سەرسورمان ,چونكە لەو تەمەنەدا مناڵەكان هەمیشە لە شتەكان ورد دەبنەوەو سەریان دەسوڕمێ‌,بۆیە ئەو قۆناغە قۆناغێكە گونجاوە بۆ ئەوەی منداڵەكەت ئاشنا بكەی بە چیرۆك , ئەوانیش لەو تەمەنەدا لە ئامادە باشی دان بۆ گوێگرتنو وردبوونەوە . ئەبێت لەو تەمەنەدا منداڵەكانمان ممارەسەی نوسین دەست پێ‌ بكەین لە رێگەی وێنەكێشان زۆر گرینگە لەم تەمەنە رێگا بە منداڵ بدرێت هەرشتێك حەزی لێبوو بیكات لەگەڵ ئەو كتێبەی داومانەتە دەستی , گرینگ نیە دەدرێنێ‌, پیسی دەكات , رَەنگی دەكات, ئەوەی گرینگە كتێبەكەی لە دەست بێت , ئینجا قۆناغی خوێندنەوەی دوای ئەوە دەست پێدەكات.
هەوڵ دە لەم قۆناغەدا سندوقێك پر بكەی لە كتێبوو شتە بچوكەكان و یاری منداڵانی جۆراوجۆر كە دەنگی جۆراوجۆر وەرە كەن , ئینجا لیستێكی ناوی دروست
بكەو هاوكاری منداڵەكەت بكە كە خەت بە سەر ناوی ئەو شتانە بكێشێ‌ كە لە نێو سندوقەكە داتناوە. هەروەها ئەوشتانەی كە ناسراون لە دەوروبەری مناڵەكەت ناویان بە پێنوسی ڕەنگاوڕەنگ بنووسە هاوكاری مناڵەكەت بكە لە ناسینەوەی پیتەكان قۆناغ بە قۆناغ.
[6-8]ساڵان تەمەنی [دۆزینەوەو دەرخستن]
ئەم تەمەنە زۆر گرینگە چونكە منداڵ خۆی دەست دەكات بە خوێندنەوەو فێرئەبێت
بخوێنێتەوە ئەوە قۆناغی دۆزینەوەیە, منداڵ خۆی شتەكان لە كتێب ئەدۆزێتەوە , بۆیە پێویستە دڵنیا بیت كە ئایا ئەو كتێبەی ئەو منداڵە ئەی خوێنێتەوە شیاوە بۆ تەمەنی ئەو ؟ هاندان لەم تەمەنە زۆر گرینگە بۆیە هانی منداڵەكەت بدە. هاوكاری منداڵەكەت بدە شێوازی هەڵبژاردنی كتێب بگۆڕێت ئەم قۆناغە قۆناغی گواستنەوەیە كە كتێبە وێنە بۆ كتێبی نوسینو[بەش بەش]بەڵام هەندێ منداڵ بەردەوام ئەبن لە سەیركردنی كتێبی پر وێنە , ئەمەش كارێكی ئاسایەو ڕێگریان لێ‌ مەكەن.
چی پێویستە بكرێت لە تەمەنی [6-8] ساڵان؟
وەك باسمان كرد ،كاتێ‌ كەسایەتی منداڵەكەت ناسیو شارەزای حەزو ئارەزوەكانی بوویت ،ئەوا لەو قۆناغەدا كتێبێك هەڵبژێرە كە ئەو دڵنیایە لە خۆ ئەگرێت كە مناڵەت هەیەتی بۆ ئەوەی پیشانی منداڵەكت بدەیت كە كتێب ئەو هاوڕێیەیە هەمیشە رێنمایمان دەكات بۆ ئەوەی زیاتر دەربارەی حەزو خوڵیاكانمان بزانین ،زیاتر فێربینو زیاتر چێژ لە خولیاكانمان وەرگرین ، منداڵ لەو تەمەنەدا چیرۆك لە مێشكیاندا دروست ئەكەن ، بۆیە رێگایان بدەن چیرۆكەكان بڵێن تۆش بۆیان بنوسنەوە ، یان گەر دەتوانن با خۆیان بنوسن.
ڕێگا بەمنداڵ بدە لەو تەمەنەدا كە لیستی پێداویستیەكانت لەگەڵ بنوسێ‌،
كاتێك ئەتەوێ‌ بچیت بۆ بازاڕ داوای لێبكە كتێبی وێنە بۆ خوشك و برا بچوكەكانی بخوێنێتەوە چونكە وەك وتمان ئەو تەمەنە تەمەنی دروست كردنی چیرۆكە لە وێنەكان چیرۆك دروست ئەكات بۆیە هاوكاری بكە چیرۆكە دروستكراوەكان بگێڕێتەوە ،زۆر بخوێنەوە بۆیان و داوایان لێبكە زۆر بخوێننەوە بۆت .
[9-10] ساڵ تەمەنی سەركێشیی:
ئەم تەمەنە جیاواز ترە لە تەمەنەكانی تر ،منداڵ لەم تەمەنە لە نێوان زنجیرەیەك كتێبی خەیاڵیدایە ،خەیاڵا و نادیاری دەبن بە بەشێك لە ژیانی بۆیە خوێندنەوە بە ئاسانی ئەتوانێ‌ فشار بخاتە سەر خشتەی خوێندنی و بە بۆنەی خوێندنی قوتابخانە خوێندنی پەرتوكی گشتی فەرامۆش دەكەن ،بۆیە پێویستە ئاگادار بین .
چی پێویستە بكرێت لەم تەمەنەدا؟
یارمەتی منداڵە كەت بدە نوسینەكانی لە گۆڤاری منداڵان بڵاو بكاتەوە بیخە گروپێكی منداڵان و پەرە بە چالاكیەكانی بدە ،خۆت و هەموو خزمەكان هان بدە كتابی بۆ بكەن بە خەڵات ، زوو زوو لە گەڵی دابنیشە وەكوئەوەی لێ‌دوانی ڕۆژنامەوانیتان هەیە،وەكو نوسەر هەڵسوكەوتی لە گەڵا بكە ،بەیەكەوە چیرۆكی كۆمیدیا بنوسن چیرۆكی ئاهەنگەكان بنوسن ،بۆی كۆپی بكەو بەسەر هاوڕێیانی ببەخشەوە .
تەمەنی [11_13]ساڵ
ئەوە ئەو تەمەنەیە كە زۆر بەی مناڵ بێزار ئەبن لە كتێبی مناڵان ،بە دوای هاوڕێدا دەگەڕێن ،گرنگی بە پەیوەندیە كۆمەڵایە تیەكان دەدەن ،بۆیە دەبێت بەرنامەی تۆكمەی بۆ داڕێژین ،بۆ خوێندنەوەی كتێبی دەرەكی جگە لە ئەركی قوتابخانە.
چی پێویستە بكرێت بۆ ئەم تەمەنە؟
دەبێت لەم تەمەنەدا بەشێوەیەكی هەستیارهەڵسو كەوتی لە گەڵ بكرێت بۆ نمونە كۆڕێكی بۆ ببەستە كەتەنها ئەو
كەسانە داوەت بكە كە ئەو خۆشی ئەوێن و حەز دەكات لە گەڵیان بێت،ئینجا داوای لێ بكە كتێب بخوێنێتەوە ،یان بەیەكەوە سەیری فیلم بكەن،وای لێبكە وا هەست بكات تۆ وەك نوسەرێكی گەورە هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكەی ،بیكە ئەندام لە كتێبخانەیەك و با بەژداری چالاكیەكانی قوتابخانە بكات و نوسینەكانی بڵاو بكاتەوە ،ئینجا كەسەیری فیلم دەكەن ،داوای لێبكە لەگەڵ هاوڕێكانی باسی لەیەك چوون و جیاوازیەكان بكەن ،لە نێوان خوێندنەوەی كتێب و سەیر كردنی فیلم،
بیرت نەچێت!!
- بەشێك بۆ مناڵكەت دیاری بكە لە كتێبخانە[رۆژانە،هەفتانە،مانگانە]كتێبی تازەی بۆ بێنە.
- زۆرترین پارەی بۆ بدە بە كتێب نەك بە سی دی .
- بالە نێو ئوتومبێلەكەت كتێب و ڕۆژنامە هەبێت ،لە كاتی شۆفێریدا داوای لێبكە لە جیاتی ڕادیۆ بۆت بخوێنێتەوە.
- ئامادەییت هەبێت لە كۆ بوونەوەی دایباب لە قوتابخانە ،هەمیشە چاودێری پەیوەندی نێوان منداڵەكەت و مامۆستاو قوتابیەكان بكە.
- بامناڵەكەت بزانێت تۆ لەماڵ هەمان گرنگی دەدەی بە [بەشی خوێندنەوە]لە ژوری دانیشتن.
- خۆت زۆر بخوێنەوەچەندە سودی بۆ تۆ هەیە ،ئەوەندەش بۆ ئەو ،چونكە لاساییت ئە كاتەوە .
- وەڵامی پرسیارەكانی منداڵەكەت بدەرەوە و خۆشت پرسیاری لێ بكە.
- لە كاتی خوێندتەوەی كتێب و بابەت داوای پوختەی لێ‌ بكە [بەكورتی پێی بڵێ‌ دەربارەی چی بوو].

سەرچاوەكان:
Resources Available to Parents Sesame Street magazine (age2-6) Ranger Rice (age3-8) zoo books (age4-12)Sports illustrad for kids (7-15) national geographic world (ages8-13) penny powe (ages8-14) 3-2-1 cantaet (age8-14)
-Ag ways to get kids to loue reading basketball digest cricket Disney aduantures highlights for chibleven humpty dumpty jaek and Lill stone soup turtle kid City.
digest cricket Disney aduantures highlights for chibleven humpty dumpty jaek and Lill stone soup turtle kid City.

ئه‌گه‌ر ئاوڕێکی خێرا له‌ بواری خوێندن و فێرکردن له‌ کوردستان له‌ مێژووی دوور و نزیکدا بده‌ینه‌وه‌ (لانیکه‌م له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی پێشوو به‌دواوه‌ هه‌تا چه‌ند ساڵێک به‌ر له‌ئێستا)، ئه‌وا ژماره‌ی ئه‌و مامۆستایانه‌ی که‌ دڵڕه‌ق و توندوتیژ و نامیهره‌بان بوون له‌ژماره‌ی مامۆستا میهره‌بان و منداڵ دۆست و مرۆڤ دۆسته‌کان، ئه‌گه‌ر زیاتر نه‌بووبن ئه‌وا که‌متر نه‌بوون، چیرۆکه‌کانی سه‌رده‌می خوێندنی هه‌ر تاکێکی ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌یه‌ بخوێنیته‌وه‌، پڕیه‌تی له‌ ترس و دڵه‌ڕاوکێ و گرێی ده‌روونی، ناتوانین نکوڵی له‌و ڕاستییه‌ش بکه‌ین که‌ ڕێژه‌یه‌کی به‌رچاو له‌ قوتابیان و خوێندکارانی ده‌ستهه‌ڵگرتوو له‌ خوێندن له‌ ده‌یان ساڵی ڕابردوودا به‌هۆی ڕه‌فتاری نامرۆڤانه‌ی به‌شێک له‌ مامۆستایانه‌وه‌ بووه‌. له‌ ڕابردوودا زۆرینه‌ی مامۆستایان به‌چاوی کۆیله‌یه‌کی ملکه‌چ و جێبه‌جێکه‌ری فه‌رمانه‌کان له‌ قوتابیان و خوێندکارانیان ڕوانیوه‌، ئه‌وان ویستوویانه‌ قوتابی هه‌ر له‌یه‌که‌م چرکه‌ ساتی چوونه‌ قوتابخانه‌وه‌ لێیان بترسن، به‌مه‌ش تینوێتی ئه‌و شه‌ڕه‌نگێزییه‌یان نه‌شکاوه‌، به‌ڵکو ده‌بوو له‌ گه‌ڕه‌ک و شه‌قام و ناوبازاڕیش قوتابی و خوێندکار لێیان بترسێت. ئازاردانی ده‌روونی و ئه‌شکه‌نجه‌دانی جه‌سته‌یی دوو سیمای زۆر دیاری ڕه‌فتاری شه‌ڕه‌نگێزانه‌ی ئه‌و جۆره‌ مامۆستایانه‌ بوو، ئه‌گه‌ر به‌پێوه‌ره‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بێت ئه‌و جۆره‌ مامۆستایانه‌ نه‌ک هه‌ر مافی ئه‌وه‌یان نه‌ده‌بوو ببنه‌ مامۆستا، به‌ڵکو ده‌بوایه‌ ڕه‌وانه‌ی لای ده‌روونناس و پزیشکه‌ ده‌روونییه‌کان بکرانایه‌ به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌رکردنیان.
گرفتی سه‌ره‌کی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ تێڕوانینی هه‌ڵه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بووه‌ بۆ (مامۆستا و مامۆستایه‌تی)، کۆمه‌ڵگه‌ هه‌ردووکیانی به‌ (پیرۆز) ته‌ماشا کردووه‌، ئه‌مه‌ یه‌کێک بووه‌ له‌هۆکاره‌کانی ئه‌م قه‌یرانانه‌ی بواری خوێندن و فێرکردن له‌ کوردستان، ئه‌وان له‌وه‌ نه‌گه‌یشتوون که‌ مامۆستا پیرۆز نییه‌ به‌ڵکو مامۆستایه‌تی پیشه‌یه‌کی مرۆیی و به‌رزه‌، یان ئه‌گه‌ر له‌و تێڕوانینه‌ی کۆمه‌ڵگه‌شه‌وه‌ بیڵێین ئه‌وا پیشه‌یه‌کی پیرۆزه‌، که‌واته‌ هه‌ر که‌سێک هه‌ڵگری په‌یامه‌ په‌روه‌رده‌یی و مرۆییه‌کانی ئه‌و پیشه‌ نه‌بێت نه‌ک هه‌ر پیرۆز نییه‌ به‌ڵکو شایسته‌ی ئه‌وه‌ش نییه‌ بکرێته‌ ڕابه‌ر و پێشه‌نگی پۆلێک له‌ قوتابیان و خوێندکاران.
له‌یادمه‌ زستانێکی سه‌خت و پڕ به‌فری سه‌ره‌تای هه‌شتاکان بوو، له‌ قۆناغی ناوه‌ندی بووم، له‌یه‌کێک له‌ ناوه‌ندییه‌کانی سلێمانی، ڕۆژێکیان کفرێکی زۆر زۆر گه‌وره‌ و تاوانێکی بێ وێنه‌م ئه‌نجامدا، ئه‌ویش بریتی بوو له‌وه‌ی ده‌فته‌ری ڕه‌سمم له‌بیرچوو بوو له‌گه‌ڵ خۆمدا بیبه‌م بۆ قوتابخانه‌ له‌و ڕۆژه‌دا که‌ وانه‌ی ڕه‌سم (وێنه‌)مان هه‌بوو، کاتێک مامۆستای وێنه‌ (خوالێیخۆش بێت) خۆی کرد به‌ژووردا و زانی که‌ ده‌فته‌ری وێنه‌که‌م له‌بیرچووه‌، خۆمی نارد بۆ ئیداره‌ بۆ هێنانی دار، به‌ڵام چ دارێک … زۆر سته‌مه‌ مرۆڤی ژیر ڕێگه‌ به‌خۆی بدات به‌و داره‌ له‌ ئاژه‌ڵ یان مرۆڤ بدات، جا بڕوانه‌ ئه‌و دوو ئه‌شکه‌نجه‌یه‌، ئه‌شکه‌نجه‌ی ده‌روونی ئه‌وه‌ بوو که‌ مامۆستا نامیهره‌بانه‌که‌ خۆمی نارد بۆ داره‌که‌ و له‌به‌رچاوی ئه‌و هه‌موو قوتابیانه‌ی هاوڕێم ئه‌شکه‌نجه‌ی ده‌دام، پاشان نۆره‌ی ئه‌شکه‌نجه‌ی جه‌سته‌یی بوو که‌ بریتی بوو له‌ دوو جۆر ئه‌شکه‌نجه‌، یه‌که‌م به‌و داره،‌ زۆر بێڕه‌حمانه‌ له‌ پشتی هه‌ردوو ده‌ستمیدا (پێنج دار له‌پشتی ده‌ستی چه‌پ، پێنج دار له‌پشتی ڕاست)، به‌وه‌ش دڕه‌نده‌یی ئه‌و کابرا دڵڕه‌قه‌ هێور نه‌بۆوه‌، به‌ڵکو پێنووسێکی هێنا و خستییه‌ نێوان په‌نجه‌ ناسکه‌کانمه‌وه‌ هێنده‌ ده‌ستمی گوشی به‌ پێنووسه‌که‌وه‌ ئازار به‌ سه‌رتاپا گیانم گه‌یشت، ده‌رئه‌نجام هه‌ردوو ده‌ستم ئاوسان و شین و مۆر بۆنه‌وه‌. ئه‌م دڕنده‌یی و دڵڕه‌قییه‌ی ئه‌و جۆره‌ مامۆستایانه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا پشت ئه‌ستور بوو به‌پشتیوانی خێزانی قوتابی، چونکه‌ قوربانییه‌کی وه‌کو من له‌و ڕووداوه‌ خێزانه‌که‌می نه‌هێنایه‌ گۆ، ته‌نانه‌ت له‌هه‌ندێ خێزاندا ئه‌و ده‌مه‌ وا باو بوو ئه‌گه‌ر دایک و باوک بیانزانیایه‌ منداڵه‌که‌یان له‌ قوتابخانه‌ لێدانی خواردووه‌ به‌ده‌ستی مامۆستا، ئه‌مانیش له‌ماڵه‌وه‌ چینێکی تریان پێده‌کرد، چونکه‌ به‌بۆچوونی ئه‌وکات مامۆستا پیرۆزه‌.. مامۆستا هه‌ڵه‌ ناکات.. مامۆستا له‌سه‌روو مرۆڤه‌وه‌یه‌.. مامۆستا … .
(ئێستا ڕووده‌که‌مه‌ گڵکۆی ئه‌و مامۆستایه‌م و پێی ده‌ڵێم: مامۆستا گیان، رۆحت شاد، خودا له‌گوناهه‌کانت خۆش بێت، که‌ یه‌کێکیان ئه‌و گوناهه‌یه‌ به‌رامبه‌ر من کردت، مامۆستا گیان ئێستا من وه‌ک تۆ له‌بواری په‌روه‌رده‌دا کار ده‌که‌م، ئێستا گه‌وره‌بووم و قژم ماشوبرنجییه‌، ئێستا من پێچه‌وانه‌ی تۆ ڕه‌فتار ده‌که‌م له‌گه‌ڵ قوتابی و خوێندکارانی کۆلیژی ئه‌زمه‌ڕ بۆ به‌هره‌داران له‌سلێمانی، من، قوتابیه‌کانم له‌ Face book دا هاوڕێمن، که‌ده‌چین بۆ گه‌شت به‌یه‌که‌وه‌ نان ده‌خۆین.. گۆرانی ده‌ڵێین.. هه‌ڵده‌په‌ڕین.. دووگۆڵی ده‌که‌ین.. مامۆستا گیان قوتابییه‌کم هه‌یه‌ زۆر که‌ته‌ و قه‌ڵه‌وه‌ له‌ دووگۆڵیدا که‌ فاوڵم لێده‌کات سێ تا چوار مه‌تر فڕێم ده‌دات.. ئه‌وان له‌ من ناترسن به‌ڵکو ڕێزم لێده‌گرن، منیش ئه‌وانم وه‌کو جگه‌ر گۆشه‌کانی خۆم خۆشده‌وێت… مامۆستا گیان کاتێک قوتابییه‌کم کێشه‌یه‌کی تایبه‌تی خۆی ده‌بێت دێت له‌ ژووره‌که‌مدا بۆم باسده‌کات، به‌ڵام مه‌خابن مامۆستا ئێمه‌ی قوتابی سه‌رده‌می ئێوه‌ی مامۆستا، لێتان تۆقیبووین، هیچ متمانه‌یه‌کمان پێتان نه‌بوو، هه‌ستمان به‌مهیره‌بانی و سۆزی ئێوه‌ نه‌ده‌کرد، خودا له‌ گوناهه‌کانتان خۆش بێت، جارێکی تر ڕۆحت شاد مامۆستا گیان)
به‌ر له‌ سێ ساڵ من و هاوکارێکم که‌ ژنه‌ توێژه‌رێکی ده‌روونییه‌، هه‌ردووکمان میوانی به‌رنامه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ بووین له‌ که‌ناڵی په‌روه‌رده‌، له‌و به‌رنامه‌یه‌دا من ئاماژه‌م به‌و ڕاستییه‌دا که‌ (مامۆستا پیرۆز نییه‌، به‌ڵکو مامۆستایه‌تی پیرۆزه‌، هه‌روه‌کو چۆن دایک و باوک پیرۆزنین، به‌ڵکو دایکێتی و باوکێتی پیرۆزن)، له‌ناو ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فۆنیانه‌ی به‌به‌رنامه‌که‌وه‌ کرا، به‌ڕێوه‌به‌رێکی کلاسیکی یه‌کێک له‌قوتابخانه‌کانی سلێمانی بوو، ناڕه‌زایی خۆی ده‌ربڕی به‌رامبه‌ر به‌و وته‌یه‌ی من، ئه‌و ده‌یگوت مامۆستا پیرۆزه‌، منیش ڕاسته‌وخۆ وه‌ڵامم دایه‌وه‌ گوتم مامۆستا گیان ئه‌مه‌ کاره‌ساته‌که‌یه‌ که‌ به‌ڕێزت خۆت به‌پیرۆز بزانیت، تۆ پیرۆز نیت به‌ڵکو پیشه‌که‌ت پیرۆزه‌، ئه‌و هه‌ر داکۆکی له‌ وته‌که‌ی خۆی ده‌کرد تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی خه‌ریک بوو ڕه‌وتی به‌رنامه‌که‌ی تێکده‌دا، چونکه‌ ئه‌و جۆره‌ که‌سانه‌ ده‌یانه‌وێت له‌ژێر په‌رده‌ی پیرۆزییدا سوکایه‌تی به‌ قوتابیان و خوێندکاران بکه‌ن. خۆشبه‌ختانه‌ به‌ڕێز به‌ڕێوه‌به‌ری په‌روه‌رده‌ی مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی بینه‌ری به‌رنامه‌که‌ بووبوو، بۆ سبه‌ینێ ناردی به‌دوامدا و ده‌ستخۆشی لێکردم.
هه‌تا ئه‌م ساته‌ وه‌خته‌ش هزری توندوتیژی لای زۆرێک له‌ مامۆستایانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا ماوه‌، نموونه‌ی قاچ شکاندن و ده‌ست شکاندن و کوێر کردن و که‌ڕ کردن و ئه‌شکه‌نجه‌دانی جۆراوجۆر (جه‌سته‌یی و ده‌روونی) لێره‌ و له‌وێ بوونیان هه‌یه‌ و ناوبه‌ناو ڕووداوه‌ گه‌وره‌کان ده‌بنه‌ مانشێتی گۆڤار و ڕۆژنامه‌کان. ڕاسته‌ به‌به‌راورد به‌ حه‌فتاکان و هه‌شتاکان ونه‌وه‌ده‌کان، که‌متر بۆته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌تا بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و گرته‌ ڤیدۆییه‌ی چه‌ند ڕۆژی ڕابردوو دیسان هه‌موومانی ڕاچڵه‌کانده‌وه‌ و دووباره‌ ئه‌و په‌یامه‌ی به‌گوێماندا دایه‌وه‌ که‌ هێشتا خه‌ڵکانێکی توندوتیژ و دڵڕه‌ق و نامیهره‌بان له‌ناو پۆله‌کانی خوێندندا لێره‌ و له‌وێ بوونیان هه‌یه‌ و جگه‌رگۆشه‌ی خه‌ڵکیان ده‌خرێته‌ به‌رده‌ست.
ماوه‌ی سێ ساڵه‌ له‌ هاویناندا وه‌ک وانه‌بێژ به‌شداری خولی (ڕاهێنان و شیاندن بۆ مامۆستایانی ناوه‌ندی و ئاماده‌ییه‌کان) ده‌که‌م، که‌ هه‌موو ساڵێک وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ بۆ سه‌دان مامۆستا (هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز)ی ده‌کاته‌وه‌ و ماوه‌ی سی و پێنج ڕۆژ ده‌خایه‌نێت، له‌م خوله‌دا مامۆستایان چه‌ند وانه‌یه‌کیان پێده‌گوترێته‌وه‌، من ماده‌ی (سایکۆلۆژیای هه‌رزه‌کاری)یان پێده‌ڵێمه‌وه‌، ئه‌و مامۆستایانه‌ هه‌موویان گه‌نجن و بڕوانامه‌ی به‌کالۆریۆسیان هه‌یه‌ و چه‌ند ساڵێکه‌ دامه‌زراون، له‌ئه‌نجامی وتووێژ له‌گه‌ڵیاندا گه‌یشتوومه‌ته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ به‌شێک له‌م نه‌وه‌ نوێیه‌ش تا ئه‌ندازه‌یه‌ک باوه‌ڕیان به‌توندوتیژی هه‌یه‌، ده‌رئه‌نجامی ئه‌زموونی سێ ساڵی ڕابردووم له‌و خولانه‌دا که‌ نزیکه‌ی (1000) مامۆستا تیادا به‌شداربوو له‌هه‌ر سێ خوله‌که‌دا و وا خولی ئه‌مساڵیش نزیک بۆته‌وه‌ که‌ بڕیاره‌ له‌ (1/7) دا بکرێته‌وه‌، گه‌یشتوومه‌ته‌ چه‌ند ڕاستییه‌ک:
1- به‌شێکی زۆر له‌ مامۆستایان، پیشه‌ی مامۆستایه‌تی خولیایان نه‌بووه‌، واته‌ به‌خواست و حه‌زی خۆیان نه‌بوونه‌ته‌ مامۆستا، به‌ڵکو نمره‌ی به‌ده‌ستهاتووی پۆلی دوانزه‌هه‌می بنه‌ڕه‌تی هه‌ڵیداونه‌ته‌ کۆلیژێک که‌ دواجار خۆشییان بێت و ترشییان بێت ده‌بێت ببن به‌ مامۆستا، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا کاره‌ساته‌ که‌ سیستمی په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا له‌م وڵاته‌ی ئێمه‌دا به‌م جۆره‌ بێت، چونکه‌ ده‌رئه‌نجام ئه‌و مامۆستایه‌ دووچاری نه‌گونجانی پیشه‌یی ده‌بێت (عدم توافق المهني)، ئه‌مه‌ش فشارێکی ده‌روونی به‌رده‌وام له‌سه‌ر که‌سه‌که‌ دروستده‌کات، که‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌یشی ده‌بێت به‌تێپه‌ڕبوونی کات ببێته‌ هۆی تووشبوونی که‌سه‌که‌ به‌ نه‌خۆشی ده‌روونی.
2- به‌شێکی به‌رچاو له‌و مامۆستایانه‌ حه‌زیان له‌ پسپۆرێتییه‌که‌ی خۆیان نییه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌و زۆر ئاره‌زووی له‌ بیرکاری بووه‌، به‌ڵام نمره‌که‌ی له‌ به‌شی ئینگلیزی وه‌رگیراوه‌، ئه‌مه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌ی حاڵه‌تی یه‌که‌م دووچاری ئه‌و باره‌ ده‌روونییه‌ خراپه‌یان ده‌کات.
3- زۆرینه‌ی هه‌ره‌ زۆری مامۆستایان له‌ کوردستان هیچ ده‌رباره‌ی سایکۆلۆژیای منداڵ (بۆ مامۆستایانی 1-6 بنه‌ڕه‌تی) و سایکۆلۆژیای هه‌رزه‌کاریی (بۆ مامۆستایانی 7-12 بنه‌ڕه‌تی)، نازانن، زۆربه‌ی ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌ی لێوه‌ی ده‌رده‌چن و چوار ساڵی زانکۆی تێدا به‌سه‌ر ده‌به‌ن، پرۆگرامی سایکۆلۆژیا ناخوێنن، ئه‌مه‌ش کاره‌ساتێکی دیکه‌یه‌.
4- ئه‌و ڕۆژه‌ی بڕوانامه‌ وه‌رده‌گرن ده‌ستبه‌جێ هه‌وڵی دامه‌زراندن ده‌ده‌ن و ئیدی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ش پاش هه‌ندێ ڕێوشوێنی ئیداری دایانده‌مه‌زرێنێت به‌بێئه‌وه‌ی ئاماده‌یان بکات یان بیانشێنێت بۆ پیشه‌ی مامۆستایه‌تی، پاش یه‌ک یان دوو یان هه‌ندێ جار پێنج و شه‌ش ساڵ له‌دوای دامه‌زراندنیان ئینجا ده‌یانهێنێته‌ ئه‌و خولانه‌ی ئاماژه‌م پێدا، به‌مه‌ش ئه‌و مامۆستایانه‌ دووچاری گرفتێکی زۆر ده‌بن چونکه‌ ئاماده‌نه‌کراون بۆ ئه‌م پیشه‌یه‌، له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌ زۆرێک له‌ قوتابیان و خوێندکاران ده‌بنه‌ قوربانی ئه‌و نه‌شاره‌زاییه‌ی ئه‌وان.
چاره‌سه‌ر چی بێت؟
لێره‌وه‌ من پێشنیار ده‌که‌م بۆ هه‌ردوو وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا:
1- ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌ی که‌ ده‌رچووه‌کانیان ده‌بنه‌ مامۆستا، به‌ فۆرمی تایبه‌تی و له‌سه‌ر بنه‌مای ئاره‌زوو و لێهاتوویی، خوێندکاری ده‌رچووی دوانزه‌هه‌می بنه‌ڕه‌تی وه‌ربگیرێت، نه‌ک قه‌ده‌ر و کۆمپیوته‌ر به‌ زۆر و به‌پێچه‌وانه‌ی خواستی قوتابییه‌وه‌ فڕێیان بداته‌ ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌وه‌. واته‌ سیستمی (قبول المرکزي) ئه‌و که‌سانه‌ نه‌گرێته‌وه‌ که‌ به‌ ویست و حه‌زی خۆیان ده‌یانه‌وێت ببنه‌ مامۆستا.
2- له‌و کۆلیژ و به‌شانه‌دا هه‌ر چوار ساڵه‌که‌ ماده‌ی سایکۆلۆژیای‌گشتی و سایکۆلۆژیای منداڵ و هه‌زره‌کاری و ده‌روونناسی په‌روه‌رده‌یی و شێوازه‌کانی وانه‌وتنه‌وه‌، بخوێنرێت.
3- پاش ته‌واوکردنی زانکۆ، ده‌رچووانی ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌، کاتێک فه‌رمانی دامه‌زراندنیان بۆ ده‌رده‌کرێت، ڕاسته‌وخۆ نه‌خرێنه‌ قوتابخانه‌ و پۆله‌وه‌ و قوتابیان و خوێندکارانیان نه‌خرێته‌ به‌رده‌ست. به‌ڵکو خولێکی (لانیکه‌م سێ مانگی)یان پێببینرێت، که‌ تیایدا شێوازه‌کانی وانه‌ وتنه‌وه‌ و سایکۆلۆژیای منداڵ و هه‌رزه‌کاری و ده‌روونناسی په‌روه‌رده‌یی و ماده‌ی پسپۆرییه‌که‌یان پێ بگوترێته‌وه‌ و به‌شێوه‌ی پراکتیکی و تیۆری وانه‌کان بخوێنن، پاش ده‌رچوونیان له‌م خوله‌ ئه‌وجا بخرێنه‌ قوتابخانه‌وه‌.
4- بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی و ڕه‌فتاری شه‌ڕه‌نگێزی ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ژێر ناوی پیرۆزی پیشه‌ی مامۆستایه‌تیدا به‌رامبه‌ر قوتابیان و خوێندکارانی ده‌که‌ن، پێشنیار ده‌که‌م بۆ‌ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌ک دابمه‌زرێنێت به‌ناوی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی سکاڵای قوتابیان و مامۆستایان، ئه‌م به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌ گشتی بێت و لقی له‌ناو هه‌موو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌کانی په‌روه‌رده‌ی شار و قه‌زاکان هه‌بێت، تاکو له‌کاتی پێشێلکردنی مافی هه‌ر قوتابی و خوێندکارێکدا یان مامۆستایه‌کدا (ئه‌گه‌ر حاڵه‌ته‌که‌ پێچه‌وانه‌بوو)، ڕاسته‌وخۆ سکاڵا بگه‌یه‌نرێته‌ ئه‌و لیژنانه‌ی بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ داده‌نرێت، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویستیمان به‌ ده‌رکردنی یاسایه‌کی هاوچه‌رخانه‌ ده‌بێت که‌تیایدا مافی قوتابیان و خوێندکاران و مامۆستایان دیاری بکات و جۆری سزاکانیش بۆ سه‌رپێچیکاران دیاری بکات.
5- ئه‌و مامۆستایانه‌ی ڕه‌فتاری زۆر قێزه‌ون و دڕندانه‌ ئه‌نجامده‌ده‌ن به‌رامبه‌ر قوتابیان و خوێندکاران، ئه‌وا بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ له‌و پیشه‌یه‌ دوور بخرێنه‌وه‌، جگه‌ له‌و سزایانه‌ی تر که‌ له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ ده‌یگرێته‌وه‌.
6- ئه‌و مامۆستایانه‌ی نه‌خۆشی ده‌روونییان هه‌یه‌، نابێت بهێڵرێت له‌و پیشه‌یه‌دا بمێننه‌وه‌، به‌ڵکو ده‌بێت جگه‌ له‌وه‌ی ڕێگه‌چاره‌ی هاوکاری کردنیان به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ر کردنیان بگیرێته‌به‌ر، هه‌وڵ بدرێت یان خانه‌نشین بکرێن یاخود کاری تریان پێبسپێردرێت جگه‌ له‌ وانه‌ وتنه‌وه‌. شایانی ئاماژه‌پێدانه‌ مامۆستایانیش وه‌ک هه‌ر تاکێکی تری کۆمه‌ڵگه‌ ئه‌گه‌ری تووشبوونیان هه‌یه‌ به‌ نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان، پار ساڵ له‌ وتووێژێکدا له‌گه‌ڵ به‌ڕێز به‌ڕێوه‌به‌ری په‌روه‌رده‌ی مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی به‌ڕێزیان ئاماژه‌یان به‌ چه‌ندین حاڵه‌تی نه‌خۆشی ده‌روونیدا له‌ناو مامۆستایاندا، ئێمه‌ش له‌ سه‌نته‌ری راوێژکاریی خێزان چه‌ند حاڵه‌تێکی تووشبوو به‌ نه‌خۆشی ده‌روونیمان لایه‌ که‌ مامۆستایانن.
له‌کۆتاییدا ڕووده‌که‌مه‌ ئه‌و که‌سه‌ی هه‌ڵگری ناوی مامۆستایه‌ و له‌و گرته‌ ڤیدۆییه‌دا به‌رهه‌می داهێنانه‌که‌ی بڵاوبۆته‌وه‌ و پێی ده‌ڵێم: (به‌ڕێز.. چۆن دڵت هات ئه‌و دڵڕه‌قییه‌ت نواند به‌رامبه‌ر به‌و منداڵه‌؟)
چاوه‌ڕێی وه‌ڵامیشت لێناکه‌م، چونکه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ لای خۆم ده‌ستده‌که‌وێت.

چەمكی تووندوتیژی ( violence ) لە دوو وشەی لاتینی پێك هاتووە كە بەمانای هەڵگری هێز دێت و كەسێك دەسەڵات و زاڵێتی بەسەر بەرامبەردا دەسەپێنێت، بەمەبەستی ئەشكەنجەدان و ئازاری بەووتەبێت یاخوود بەكردار ، بەمانایەكی تر یاخوود جەستەییە وەك : ( لێدان و سزادان و بەكارهێنانی هێزی لەش ) ، یاخوود مەعنەوییەوەك ( گاڵتەپێكردن ، سەپاندنی بیروڕا ، قسەپێ وتن ، هەست برینداركردن ) .ئەم فۆڕمە لەوەسفی تووندوتیژی خاوەن مێژوویەكی تایبەت بەخۆیەتی ، هەردووشێوازی مەعنەوی و جەستەیی تووندوتیژی تەواوكەری یەكتر بوون ، بەتایبەت جەستەیی لە ڕابردوودا بەرفراوانترو فرەتر بەكار براوە بەبەراوردی ئێستا ، سیستمە سیاسیە مۆنۆپۆل و تۆقێنەرەكان و دامەزراوە پەروەردەییەكان بۆملكەچ پێكردن پەنایان بردووە بۆئازاردانی بەدەنی و فیزیكی هاوتا لەگەڵا سەركووتركردن و تێكشكاندنی ڕۆحیەتی مرۆڤەكان ، وە توندوتیژی وەك دیاردەیەكی ئاسایی و نۆڕمێك لەقەڵەمدراوە لەسەرەتایترین هەڵەدا پەنای بۆبراوە ، ئەوەی مایەی سەرسوڕمانە ساتەوەختی ئێستای كۆمەڵگای كوردی دا درێژە پێدەری ئەم كلتوورەیە لە ناویشیدا قوتابخانەكان لەهەرێمی كوردستاندا ، لەباتی ئەوەی دامەزراوەی پەروەردەو فێركردن ببێتە ئەلتەرناتیڤی تووندوتیژی و برەودان بەكلتووری دیمووكراسی و لێبووردەیی بەداخەوە لەلایەنی هەندێك قووتابخانەو ژمارەیەك لەمامۆستاوە كاردەكرێت لەسەر بەپیرۆزڕاگرتن و بەردەوامی دان بە چەمكی تووندوتیژخوازی ، خۆشبەختانە لەگەڵا ئەوەی بەیاسا وەزارەتی پەروەردە ئەم ڕەوشەی بە ناڕێگە پێدراو لەقەڵەمداوە و ڕێنمای لەسەر ئەنجام نەدانی بۆدەركردووە ، بەڵام توندوتیژی جەستەیی و بەتایبەت دەرونی بەڕووبەرێكی بەرفراوان بەردەوام خۆی نمایش دەكات بێ ئەوەی هیچ هەوڵێك هەبێت بۆ نەهێشتن و كەمكردنەوەی ، شكاندنەوە گاڵتەپێكردن دەستەواژە برینداركەرو تێك شكێنەرەكان ئەو ڕێگایانەن كاراكتەری لەمامۆستا هەركاتێك بیەوێت پەنای بۆدەبات ، هەڵبەت ئاڕاستەی وتارەكەمان بۆ هەموو مامۆستایەك نیە چونكە مامۆستای شیاوو لێهاتوو لەوانەووتنەوەو مامەڵەكردنیشدا دەبیندرێت و جێگای خۆشبەختیەو خەریكە جێكەوتی خۆیان لەسەر كۆمەڵگای كوردی دادەنێن ، وە ئەوەی بووەتە مۆتیڤی سەرنج و خەمی ئێمە لەسەردەمی بەجیهانی بوون و بەدیمووكراسیزەبووونی داموو دەزگاكانی ووڵات ئازاردانی دەروونی بەشێوەیەكی بەربڵاوو ئازاردانی جەستەیش لەلایەن ژمارەیەك مامۆستاوە كەژمارەیان كەم نیە بەدی دەكرێت ، دەبێت مۆتیڤ و فاكتەریسەرەكی ئەم شێوازە لەمامەڵەی نێو قوتابخانەكان دەستنیشان بكەین ، یەكێك لەو فاكتەرانە ئەو پەروەردە تووندوتیژەیە ئەو مامۆستایەی پێ گۆشكراوەو شێوازی تەرزێكی خراپ لەمامەڵەی مامۆستاكانی وە چەندین هۆكاری دەرەكی و خوودی تریش سەرچاوەی ئەو مامەڵە زبرو ڕەقەی ئەو مامۆستایانەن ، وە لەسەروو هەموویانەوە هۆكاری نەبوونی هۆشیاری و ڕۆشنبیری بەرامبەر چەمكی تووندوتیژی سەرچاوەی سەرەكی ئەم ڕەوشەیە ، لەبەر ئەوەی ئەوەندەی سەرنجدان بۆبیركردنەوەو ڕەوشی دەرونی و شێوازی هەڵسوكەوتی مامۆستایانی كوردستان هەبێت ، تاوەكوو ئێستاش ژمارەیەك لە مامۆستا تەنانەت ئازاردانی جەستەیش بەمافێكی خۆیان دەبینن و نایخەنە چوارچێوەی پێناسەی تووندوتیژییەوە ، ئەوە جگە لەوەی زۆربەی دەستەواژە توندوتیژییە مەعنەوی و دەرونییەكان بەسەلبی و بەشێك لەتووندوتیژی ناناسرێت ، هەربۆیە ئەگەر مرۆڤێك ڕۆشنبیری و مەعنەوی نەبێت لەسەر ناسینی شتێك ئەوا چۆن دەتوانێت بەئاگایانەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكات !!؟….
ئەوەی پێویستە لەم نووسینەدا ئاڕاستەی دەستەیەك لەپەروەردەكارانی ناو قووتابخانەكانی بكەین هۆشیاربون و ئگاداربوونەوەیانە لەو شێوازە لەمامەڵەی ئاڕاستەی دەكەن ، لەبەر ئەوەی بەردەوام بوون لەسەر وەستانی ئەو تەرزە لەمامەڵە ، دەبێتە توندوتیژبوونی ڕۆحیەت و ڕەفتاری نەوەی داهاتووش ، چونكە بەپێ ی تیۆری ( هۆكاری پەروەردەیی و فێركاری ) مرۆڤەكان لەئەنجامی سەیركردن و چاودێری كردنی ڕەفتاری تووندەوە فێری تووندوتیژی دەبێت و پەیوەندی بەغەریزەوە نیە پەیوەندی بەو تووندوتیژیانەوە هەیە بەرامبەریان دەكرێت و دەی بینن . بە پێ ی ئەم تیۆرە كاتێك منداڵا دەبینێت تووندوتیژی ئاڕاستەی خۆی و خەڵكانی چواردەوری دەكرێت ئەویش فێر دەبێت بۆبەجێهێنانی داخوازییەكانی و بۆملكەچپێكردنی چواردەوری لە ئێستاو داهاتوودا توندوتیژی بەكار ببات ، ئازاری منداڵانی لاوازی چواردەوی و هاوڕێكانی بدات و لێیان بدات و گاڵتەیان پێبكات ، یاخوود ئەوكاتەی دەبینێت ووشەو زاراوەیەكی گاڵتەپێكەرانەو تووندوتیژانە لەلایەن مامۆستاكەیەوە ئاڕاستەی هاوڕێ قووتابیەكەی دەكرێت ، دوای تەواو بوونی وانەكە ئەویش هەمان ووشەو زاراوە ئاڕاستەی ئەو هاوڕێ یەو ئەوانی تر دەكاتەوە .
ئەوەی مایەی هۆشیاربوون و درككردنی مرۆڤە نەك تەنها ناسینی تووندوتیژی و جۆرەكانیەتی ، بەڵكوو گرنگ ئاشنابوونی و هەبوونی مەعریفەی مرۆڤە لەسەر كاریگەرییەكانی تووندوتیژی لەسەر دەرون و كەسایەتی و داهاتووی تاك . ئەو مرۆڤانەی بەتایبەت لەساتی منداڵی و هەرزەكاریدا پڕاكتیزەی توندوتیژی كراوە بەرامبەری لەداهاتوودا دەبێتە كەسایەتیەكی هەست نەكردوو بەئاسوودەیی و بڕوا بەخۆنەبوو هاوتا لەگەڵا تووڕەیدا لەسەر هەرشتێك ، پاشان ئاستێكی بەرزی لەسەر دڵەڕاوكێ و بیركردنەوەی نائەقڵانی لادروست دەبێت ، هەروەها ئەو تاكانەی قووربانی تووندوتیژین دەناڵێنن بەدەست لاوازی گوونجاندنی كۆمەڵایەتی و كەنارگیری و گۆشەگیری كۆمەڵایەتی لەگەڵا هەستكردن بەڕفزو ڕەتكردنەوەی ژینگەی كۆمەڵایەتی ، وە یەكێكی تر لەكاریگەرییەكانی توندوتیژی دروستكردنی ڕەفتاری تووندو ناجێگیرە لەتاك داو لەزۆربەی مەوقیفەكاندا سەرناكەوێت و پاشەكشەدەكات و مامەڵەی لەگەڵا خەڵكی شەڕانگێزانەیە ، ئەوەی جێگای باسە تووندوتیژی بەتەنها كاردانەوەی لەسەر كەسایەتی و دەرونەكان نیە بەڵكوو كاریگەی پێك دێنێت لەسەر جەستەی مرۆڤیش ، ئەویش دووچاربوونی تاكە بەنەخۆشی دەروون جەستەیی وەك : ( قورحەی مەعیدە ، سەرئێشە ، خێرا لێدانی دڵا ، پشت ئێشە .. هتد ) .
لەكۆتای بابەتەكەماندا كوورتەی دوا بۆچوونمان بریتیە لەوەی تووندوتیژی بەسەرجەم جۆرەكانیەوە لەڕوانگەی ئاین و مافی مرۆڤ و سەرجەم ڕێكەوتننامە نێودەوڵەتیەكانەوە دیاردەیەكی ڕەتكراوەیەو پێویستە هەریەك لەئاستی خۆی هەست بەبەرپرسیاری بكات بەتایبەت توێژی مامۆستایان ، ئەمەش لەبەر ئەوەی بەرپرسیاریەتەكەیان فراواترو گەورەترە ڕەنگە هەر ووشەیەكی ناشیاو لەزمانی بێتەدەر مرۆڤ دووچاری گرفت و تەنگ و چەڵەمەیەكی فراوان و گرێیەكی دەرونی بكات جگەلەوەی ئەشێت لەهەموو ژیانیدا ئەوتاكە بەدەست ئەوگرێ دەروونیەوە بناڵێنێت .
دوا بەشی نووسینیشمان وتەیەكی ( ئەبراهام لنكۆڵن ) ە كە دەڵێت : ( ئایا دوژمنەكانم تێك ناشكێنم كاتێك دەیانكەم بەدۆستی خۆم ) ، بەو واتایەی هەر تاكێك لەلایەن خۆیەوە بەدۆستكردنی بەرامبەرەكەی تەنانەت دووژمنەكەشی سەركەوتنێكی گەورە لەشێوازی مامەڵە لەژیانیدا تۆمار بكات .

دوابەدوای بلاوكردنەوەمان بۆ بابەتی ئاستەنگی فیربوون ، ولە دوای خوێندنەوەی بۆچوونی ئەو به‌ڕێزانەی كە داوای درێژەدانیان دەربارەی ئەم بابەتە گرنگەیان كردووە ولەسەر داواكارییەكانیان بە باشم زانی كە باس لە هەموو ئەو خاڵە گرنگانە بكەین كە پەیوەندیان بە ئاستەنگی فێربوونەوە هەیە بەمەبەستی ده‌وڵەمەند كردن وفراوانكردنی مەعریفە وزانیاری ، بە ئەو هۆیەوە ئەمڕۆ باس لە هۆكارەكانی ئاستەنگی فێربوون دەكەین ، چونكە چارەسەركردن ئاسانتر دەبێت ئەگەر هۆكاری درووستبوونی ئەو گرفتە زانراوبێت .
هۆكارەكانی توشبوون بە ئاستەنگی فێربوون
چەند زانستێك بەشداری دەكەن لە شیكردنەوەی هۆكارەكانی بوونی ئاستتەنگی فێربوون ، ولە پێش ئەو زانستانە توێژەرە دەروونییەكانە ، وپزیشكان ، وپەروەردەكاران بۆیە دەبینیین كە هەر زانستێك لە روویەك وئاراستەیەكەوە سەیری ئەم كێشەیە دەكەن ، ولەبەر گرنگی ئەو ئاراستانە بە تێر وتەسەلەیی باس لە هەر یەكیان دەكەین وبە ئەم شێوەیەی لای خوارەوە : -
- ئاراستەی دەروونی
دەروونزانان دەڵێن ئاستتەنگی فێربوون بە هۆی شەڵژاندنی پرۆسە ژیرییە باڵاكان وە دەبێت وئەو پرۆسانە (هەستكردن ، ئاگاداربوون ، بیركردنەوە ، یادكردنەوە ، درككردن ، خەیاڵكردن) ن ، وزاراوەی (تێكچوونی مێشكی بچووكیان) (خلل العقلی اڵاصغر) بەكارهێنا ، واتە تێكچوونی ئەركەكانی (وڤائف) مێشك .
- ئاراستەی رەفتاری
خاوەن ئەم ئاراستەیە دەڵێن لەجیاتی جەختكردن لەسەر هۆكارە نەبینراوەكان ، باشتر وایە جەخت بكەینە سەر هۆكارە بینراوەكان ، بۆیە جەخت دەكەنە سەر رەفتار ، ووایان پێ باشترە كە جەخت بكرێتە سەر ئەو رەفتارانەی كە پەیوەندیان بە فێربوون وفێركردن وپەێداوویستیە كۆمەڵایەتیەكان هەیە .
لە ئەو رەفتارانەی كە دەبێت جەختی لەسەر بكرێت :-
- متمانە نەكردن بە خۆ .
- پشتبەستن بە كەسانی تر .
- هەستكردن بە شكستی (الاحساس بالفشل) بەهۆی هەوڵە شكسخواردووه‌کان (المحاولات الفاشلە) .
- دووركەوتنەوە لە كۆمەڵگە .
- زیاد بایەخدان بە چالاكییە جوڵەییەكان .
- لاوازبوونی ئاگاداربوون وتێڕامانكردن (ضعف الانتباه التركیز) .
- لاوازبوونی بیركردنەوە ویادكردنەوە .
- نەگوونجاندنی كۆمەڵایەتی .
ئەم ئاراستەیە سوودمەندی خۆی سەلماند بەتایبەتی لە هەمواركردنی رەفتاری كۆمەڵایەتی ، وئامانجی سەرەكی ئەم ئاراستەیە لكاندنی ئەو تاكانەیە كە ئاستەنگەی فێربوونیان هەیە لە فێربوونی بابەتە ئاساییەكان دا .
- ئاراستەی ژینگەیی
ئەم ئاراستەیە جەخت دەكەنە سەر فاكتەرە ژینگەییەكان (العوامل البیئیە) ، ودەڵێن ئاستتەنگی فێربوون بەهۆی چەند فاكتەرێكەوە درووست دەبێت ، ئەو فاكتەرانەیش ، بێبەشبوونی ئابووری رۆشنبیری وبێبەشبوون لە ورژێنەرە ژینگەییەكان (واتە لە ژینگەیەكی هەژاردا دەژێن لە رووی ورژێنەرەوە كە فێیربوون لە لای ئەو تاكانە زیاتر وباشتر وئاسانتر دەكەنەوە) .
ئەم بێبەشبوونە لە ژینگە فێركارییەكان دەبێتە مایەی كەمی ئەزموونە فێركارییەكان ، وچەند توێژینەوەیەك هەیە كە رێك دەكەون لەسەر ئەوەی كە منداڵی خێزانە هەژارەكان ، لاوازیان هەیە لە چالاكیە زارەكییەكان ونوسینەوەییەكان وژمێریارییەكان ، بە هۆی هەژاری ئەو ژینگەیەی كە تێدا دەژین ، ونزمی ئاستی رۆشنبیری دایك وباوكیان ئەمەیش هۆكارێكی ترە بۆ ئەم گێشەیە بە پێچەوانەی ئەو خێزانانەی كە ئاستی رۆشنبیریان بەرزە كە لە فێبوونی منداڵەكانیان دا ڕەنگ دەداتەوە ، هەروەها فەرامۆشكردنی فێركردنی منداڵان بەهۆی ژمارە زۆری منداڵان لە ئەو جۆرە خێزانانە دا كە ژمارەیان زۆرە ، هەروەها گواستنەوەی شوێنی نیشتەجێبوون وسەفەركردنی خێزانەكانیان دەبێتە هۆكاری پەرت وبڵاووی بیركردنەوە وئاگابوونیان ، وئەمە گشتی دەبێتە مایەی تووشبوونی ئەو منداڵانە بە ئاستتەنگی فێربوون .
- ئاراستەی پزیشكی
پزیشكان جەخت دەكەنە سەر نەخۆشی وەك هۆكارێك بۆ درووستبوونی ئاستتەنگی فێربوون ، ودەڵین بەهۆی بوونی لاوازی (خلل) لە كۆئەندامەكاندا وبەتایبەتی كۆئەندامی دەمار دا (الجهاز العصبی) ولە ئەو لاوازیانەی كە تووشی كۆئەندامی دەمار دەبێتەوە (هەوكردنی (التهاب) سەحایا ، هەوكردنی خانەكانی مێشك (التهاب خلایا الدماغ) ، ژەهراووی بوون ، سورێژە (الحصبە) ، كەمی ئۆكسجین) یاخود بەهۆی چەند هۆكارێكی ژینگەی ترەوە كە لە رێگای دایكیەوە پێی دەگات لە قۆناغی كۆرپەلی دا وكە زیان بە كۆئەندامەكان دەگەیەنێت وەك (بەكارهێنانی دەرمان ، وێنە تیشكەیەكان (اشعە) ، جگەرەكێشان ، مادە كحولیەكان ، خراپی خواردن وجۆری خواردن ، كەمی خواردن) ، هەوەها فاكتەری (بۆماوە) بەدەر نییە لە دروستبوونی ئاستتەنگی فێربوون وئەو توێژینەوانەی كە لە ئەم بابەتەیان كۆڵیوەتەوە كە ڕێژەی (25% – 40%) ئەو منداڵانەی كە توشی ئاستەنگی فێربوونە لە خێزانەكانیانەوە (باوك ، دایك ، خوشك ، برا ، مام ، خاڵۆ …هتد) كە ئەم حاڵەتەیان تێدا هەیە وبۆیان گوازراوەتەوە بە هۆی فاكتەری بۆماوە ولە توێژینەوەكانەوە دەركەوتووە كە ئەگەرهاتوو یەكێك لە دوانەكان (توأم) ئاستتەنگی هەبوو ئەگەرێكی زۆر هەیە كە منداڵی دووەمیشیان توش ببێت ، وئەم ئەگەرە لەلای ئەو منداڵانە كەمدەبێتەوە كە برای شیرخۆرین ، واتە برای یەك نین بەڵام شیری یەك دایكیان خواردووە (الاخوە بالرضاعە) .

ئاستەنگی فێربوون چییە ؟
ئاستەنگەكانی فێربوون بە بابەتێكی نوێ‌ دادەنرێت لە پەروەردەی تایبەت دا ، كە بەشێوەیەكی خێرا گەشەی كردوە ، وگرنگی وبایەخێكی زۆری پێدراوە ، وتوێژینەوەیەكی زۆری لەسەر كراوە .
تاوەكو ناوەڕاستی شەستەكانی سەدەی رابردوو وەك بابەتێك نەناسراوبوو بەڵام لە دوای ئەو بروارەوە چەمكی (ئاستتەنگی فێربوون) (Learning Disablity) دەركەوت وبە بابەتێكی گرنگی پەروەردەی تایبەت دادەنرێت.
ولە پێش دەركەوەتنی ئەم بابەتە ، گرنگی دەدرا بە خاوەن پێداوویستیە تایبەتییەكان لە كەم ئەندامانی جەستەیی وبیستن وبینیین و قسەكردن ودواكەوتنی ژیری (تخلف عقلی) . وبەهۆی دەركەوتنی كۆمەڵیك منداڵی ئاسای لە گەشەكردن ژیری وبیستن وبینیین قسەكردن وجەستە دا ، بەڵام كێشەیان هەبوو لە فێربوون دا ، وئەمە سەرنجی پسپۆران وخاوەن پەوەندییەكانی راكێشت وهانیانی دا بۆ تێڕامانكردن لەسەر ئەم كێشەیە بەئامانجی كۆكردنەوەی زانیاری لەسەر ڕواڵتەكانی ئاستتەنگەكانی فێربوون ، وبەتایبەتی لە ڕووی ئەكادیمییەوە .
ئەوەی شایەنی باسە كە كێشەی ئاستتەنگی فێربوون كێشەیەكی شاراوەیە ، چونكە دەبینین كە ئەو تاكانەی ئاستتەنگی فێربوونیان هەیە ڕواڵتێكی ئاساییان هەیە وهیچ جیاوازییەكیان نییە لەگەڵ منداڵ یاخود خوێندكارە ئاساییەكان دا ، لە رووی گەشەكرنیانەوە (بیستن وجەستە و … هتد) ، وئەمە خۆی لە خۆی دا ئاستتەنگییە بەهۆی ئەوەی كە تێبینی ناكرێن لە لایەن مامۆستا وباوكان وخێزانیانەوە ، بە واتایەكی تر ئەو كەسانەی كەم ئەندامیان هەبێت لە بەشێك لە (جەستەیان یاخود چاوویان دا یاخود لە بیستنیان دا … هتد) بە ڕواڵەت دەناسرێنەوە كە كەم ئەندامیان هەیە ، بەڵام ئەو ڕواڵەتە لەلای ئەو كەسانەی ئاستتەنگی فێربوونیان هەیە نابینینەوە .
ئەم بابەتە گرنگی دەدات بە كۆكردنەوەی زانیاری لەسەر ئەو خوێنكارانەی ئاستتەنگی فێربوونیان هەیە ، ودەگەڕێت بە دوای جۆری ئەستەمییەكانیان ودەرخستنی خاسیەتەكانیان بۆ دانانی باشترین وگوونجاوترین ئیستراتیجیەت (پلان) بۆ چارەسەركردنیان ، تاوەكو هاوكاریان بكەین وزەمینەیان بۆ خۆش بكەین بۆ فێربوون .
كەواتە ئەم تاكانە پێوویستیان بە ژینگەیەكی فێربوونی هەیە وپشتیوانیان بكەین بۆ هاندان وبەهێزكردنی لایەنە بەهێزكانیان وچارەسەركردنی لایەنە لاوازەكانیان بۆ كۆتایی هێنانی ئەو لاوازیە .
دەبینیین كە چارەسەركردنی ئاستەنگی فێربوون لەلای هەر تاكێك یاخود خوێندكارێك بە دەرخستن ودەستنیشانكردنی ئاستتەنگیەكەیان وجۆری ئاستتەنگیەكە دەست پێ دەكات ، بۆیە پەروەردەكاران ومامۆستایان وباوكان وتوێژەران لە بواری پەروەردەی تاییبەت دا لێپرسراوویەتیان هەیە لە دەستنیشانكرن وچارەسەركردنی ئەو تاكانەی ئاستتەنگی فێربوونیان هەیە .
ئاستەنگەكانی فێربوون
نەبوونی توانای گوونجاندن لەگەڵ پێداوویستیەكانی پرۆسەی فێربوون دا بەهۆی شەڵەژاندنی پرۆسەیەك یاخود زیادتر لە پرۆسەیەكی عەقڵی چ سەرەكی بێت وئەو پرۆسە عەقڵییە سەرەكیانەیش پێكدێن لە : – (تێگەیشتن ، بەكارهێنانی زمان بەهەردوو روویەوە (قسەكردن – خوێندنەوە) ، گۆگرتن ، نووسینەوە ، ژماردن ) ، یاخود شەڵەژاندنی پرۆسەیەك یاخود زیادتر لە پرۆسە عەقڵییە باڵاكان كە پێكدێن لە (هەستكردن ، ئاگابوون ، بیركردنەوە ، درككردن ، یادكردنەوە ، خەیاڵكردن) .
چۆنیەتی دەستنیشانكردنی ئەو تاكانەی كە ئاستتەنگی فێربوونیان هەیە
پێنج پێوەر یان مەحەك (سەنگ) مان هەیەیە بۆ دیاری كردن وناسینەوەی ئەو كەسانەی كە ئاستەنگی فێربوونیان هەیە كە بە ئەم شێوەیەی لەلای خوارەوەیە : -
1- پێوەری دوركەوتنەوە (ابتعاد)
ومەبەست لە ئەم پێوەرە دوركەوتنەوەی ئاستی دەستكەوتەكانی خوێندكارەكە لە وانەێك یان بابەتێك دا لە ئاستی پێشبینی كراوو كە بە دوو حاڵەت رووندەبێتەوە : -
أ‌- جیاوازی نێوان توانا ژیریەكانی (القدرات العقلیە) وئاستی دەستكەوتەی فێربوون .
ب‌- جیاوازی نێوان ڕواڵەتەكانی گەشەكردنی دەستكەوتەكانی فێربوون لە بابەتەكان دا ، لەوانەیە ئاستی زیرەكی لە بیركاری دا زۆر بەرزبێت وئاسایی بێت لە زمانەكان دا بەڵام ئاستتەنگی هەبێت لە بابەتە زانستیەكان دا یان كۆمەڵایەتیەكان ، ولە وانەیە لەبابەتێك دا جیاوازی هەبێت وەك لە رێزمانی كوردی دا زۆر باشبێت بەڵام ئاستتەنگی هەیە لە ئەزبەركردنی پارچە شیعرێك یان لە ئەدەب دا بەگشتی .
2- پێوەری دورخستنەوە (استبعاد)
وپێكدێت لە دورخستنەوەی ئەو كەسانەی كە كەم ئەندامی هەستەوەریان هەیە وەك كەم ئەندامی لە (بیستن ، بینیین ، جوڵەیی ….. هتد) هەروەها ئەو منداڵانانەی كە دواكەوتنی ژیریان هەیە (التخلف العقلی) و ئەوانەی شەڵەژاندنی هەڵچوونیان هەیە وئەوانەی بێبەشبوونی رۆشنبیری وئابوریان هەیە كە لەگەڵ منداڵانی ئاستەنگی فێربوون دا بەراورد ناكرێن. لە كاتی دەستنیشانكردنی ئەو تاكانەی كە ئاستتەنگی فێربوونیان هەیە .
3- پێوەری پەروەردەكردنی تایبەت
ئەم پێوەرە پەیوەندی بە پێوەری پێشووترەوە هەیە ، بەواتەی كە نابێت ئەو ڕێگای وانەوتنەوەیان لەگەڵ دا بەكاربهێنرێت كە بۆ خوێندكارە ئاساییەكان دا بەكاردێت ، یاخود ئەو ڕێگایانەی كە لەگەڵ خاوەن پێداویستییە تایبەتییەكان دا بەكاردێت ، لەبەر ئەوە دەبێت جۆرێك لە پەروەردەی تایبەتیان لەگەڵ دا بەكاربهێنرێت كە لە رووی (دەستنیشانكردن وپۆلێنكردن وفێركردن) دا جیاوازبێت لەگەڵ چیینەكانی پێشوتر دا .
4- پێوەری ئەو كێشانەی كە پەیوەندیان بە پێگەیشتنەوە هەیە
ئەبینین كە ڕێژەی گەشەكردن جیاوازی هەیە لە منداڵێكەوە بۆ منداڵێكی تر وئەمە دبێتە مایەی ئاستتەنگی لە ئامادەكردنی بۆ پرۆسەی فێركردن ، و وەك ناسراوە كە گەشەكردنی منداڵانی نێرینە هێواشترە لە گەشەكردنی منداڵانی مێینە ، كە وایان لێ‌ دەكات لە تەمەنی(5 – 6) ساڵی دا ئامادەنەبن لە ڕووی درككردنەوە بۆ فێربوونی جیاكردنەوەی نێوان خوێندنەوە ونوسینەوەی پیتەكان وئەمە دەبێتە كۆسپێك لە ڕێگەی فێربوونی بابەتە زمانیەكان ، هەر لەبەر ئەمە دەبێت پرۆگرامی پەروەردەیی توكمەیان بۆ پێشكەشبكرێت تاوەكو كەم وكورتی گەشەكردنیان ڕاستبكرێتەوە چی ئەم كورتییە بۆماوەی بێت یان پێكهاتەی بێت یان ژینگەی بێت .
5- پێوەری پزیشكی
لە ڕێگەی ئەم پێوەرەوە دەتوانین ئاستتەنگی فێربوون دەستنیشان بكەین لە ڕێگەی گرتنی وێنەی كارەبایی مێشك ودەستنیشانكردنی تێكچوونی مێشكی ئاسان كە بە شەڵژاندنێكی ئاسان لە ئەركەكانی مێشك وشەڵەژاندنی درككردنی (بینین ، بیستن ، شوێن ) وشەڵژاندنی ژیری (عقلی) وبەرزبوونەوەی چالاكیە جوڵەییەكان وئاستتەنگی جێبەجێكردنی ئەو كارانەی كە پێ‌ ڕادسپێرێت دا رەنگ ئەداتەوە .
شایەنی باسە كە شڵه‌ژاندنی ئەركەكانی مێشك بەشێوەێكی نێگەتیف لەسەر پرۆسە ژیریەكان دا ڕنگ دەداتەوە كە دەبێتە كۆسپ وتەگەرە لە ڕێگەی وەرگرتنی ئەزموونە پەروەردەیەكان وپاشان پراكتیككردنیان وبتوانێت سودیان لێ‌ وەربگرێت ، بەهۆی ئەمەوە كەم وكورتی لە گەشەكردنی هەڵچوونی وكۆمەڵایەتی وكەسایەتی دا دەردەكەوێت .

بێگومان قۆپیەكردن(cheaten) یەكێكە لەو دیاردانەی بە چەندین شێوازی جیاواز لایەن تاك و كۆمەڵ،گەورەو بچوك،كوڕو كچ لەكۆمەڵگا پێش كەوتوو دواكەوتوەكاندا بڵاو بۆتەوە،كە بەڵگەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاریكی نائاسایی و لادەر و نائەخلاقی لە پێناوی گەیشتن بە دەستكەوتە ماددی و مەعنەویەكان و تێركردنی حەزو ئاروزوەكان،بۆیە قۆپیەكردن لەڕەهەندە ئەخلاقیەكەیەوە هیچی كەمتر نیە لە درۆكردن و دزی و دووڕوی،بەجۆرێك ئەنجامدەرانی سستی و تەمەڵی و نەبوونی متمانە بەخۆبوون و كەمی ڕێنمای دایك و باوك و قوتابخانەیان هەیە و هەمیشە لەناو دۆست و برادەرو قوتابخانە نرخیان كەمەو ناسراون و بەردەوام بەرتوانج و ناو ناتۆرەی كەسانی تر دەكەون،جگە لەوەش لە ڕەهەندی ئاینیەوە نادروستەو باش نیە وەك: پێغەمبەری ئیسلام(د،خ) دەفەرموێن(من غشنا فلیس منا) ئەوەی فێڵ و قۆپی بكات لە ئێمەوە دورە؟!
قۆپیەكردن چیە؟
بریتیە لە كرداری وەڵامدانەوە بۆ وروژێنەر(تاقیكردنەوەكان) لەقوتابخانەو زانكۆو دام و دەزگا پەروەردەییەكان بەشێوەی دور لەڕاستی لەپێناوی بەدەست هێنانی نمرەی بەرزو دەرچوون لە وانەكان لەلایەن ئەو كەسانەی ئاستی زیرەكیان لاوازە یان بەپێچەوانەوە تاوەكو بوونی خۆیان بسەلمێنن،یان بۆڕازی كردنی بەرامبەر.
شێوازەكان قۆپیەكردن:
ئەوەی پێویستە بوترێك كە ئەو قوتابیانەی پەنا دەبەنە بەر قۆپێ‌ كردن شارەزای و توانای جۆربەجۆریان هەیە و چەندین ڕێگا دەگرنەبەر بۆ قۆپێ‌ كردن،پێویستە مامۆستایان و توێژەران پەی بەبوونی ئەم دیاردەیە بەرن تاوەكو خوێندكار دەست لەم كارە نادروستەی هەڵگرێ‌، شێوازەكان:
1)خوێندكار لە ڕێگەی وەرگرتنی وەڵامی هاوڕێكەیەوە قۆپیە دەكات بەتایبەت كاتێك پۆلەكان قەرەباڵەغ بن و مامۆستا نەتوانێ‌ كۆنترۆڵی پۆل بكات.
2)كردنەوەی كتێب یان بابەتی تاقی كردنەوە لە ژێر كورسی یان تەنیشت و دیواری پۆل یان نوسینی بابەتی تاقیكردنەوە لەناو كتێبی وەڵامدانەوە.
3)وەرگرتنی وەڵام لەڕێگەی پارچە كاغەزی بچووك و نوسینی بەفۆنتی بچوك بەتایبەت بۆ تاقیكردنەوەكانی بەكەلۆری و پاشان دوبارەكردنەوەی لە تاقیكردنەوەكانی ڕۆژانە.
4)نوسینەوەی قۆپیە لەسەر كلێنس و دەست و پەنجەو ژێرەوەی جل و بەرگ.
5) قۆپیەكردن بەشێوازی ئیشارەكردن و ڕێككەوتنی پێشوەخت لەلایەن قوتابیەكانەوە،وەك دەست بردن بۆ لووت و گوێ‌ و جولەی زۆر .
6)گۆڕینەوەی دەفتەر یان پەڕەی تاقیكردنەوە كاتێك مامۆستا ئیمزای نەكات یان گوێ‌ بە ناو نووسینی خوێندكار نەدات،لێرەدا وەڵامی برادەرەكەی وەردەگرێت.
7) وەرگرتنی لاستیك و قەڵەم و ڕاستەو ئاوڕدانەوەو چپەچپ كردن و سەیر كردن هەندێك جار وەڵامی پرسیار لەكەٍرەستەكان دەنوسرێت.
شێوازی یارمەتی دان گەرچی ئەم شێوازە كەمەو دەگمەنە بەڵام بەقۆپی هەژمار دەكرێت وەك ئەوەی مامۆستا وەڵام لە خوێندكاری زیرەكەوە وەربگرێت و بە دۆست و كەسانی ناسراو بڵێت.
چۆن بزانین خوێندكار قۆپی دەكات:
زۆربەی ئەو ڕەفتارو هەڵسوكەوتانەی خوێندكار بۆ قۆپیەكردن ئەنجامی دەدات گوزارشتكردنە لەقۆپیە كردن لە قوتابخانەی بنەڕەتی و ئامادەیی وزانكۆو پەیمانگاكان،چاودێری پۆل بەئاسانی دەتوانێ‌ پەی پێ‌ بەرێت لەوانە:
1)دانیشتنی ناڕێك و نائاسایی و نەبوونی ئارامی و جوڵەكردنی زۆر بەلای ڕاست و چەپدا.
2)بوونی ترس و دڵەڕاوكێ‌ و تێكچونی سیمای دەم و چاو.
3)خۆسەرقاڵبوونی خوێندكار بەبەردەوامی بە دەفتەری تاقیكردنەوە وەك پیسكردن و سڕینەوەی و بەردەوام داواكردن لە مامۆستا بۆ دەركردنی پەڕەی نوێ‌ و بیانووی جیاوازو گەڕان بەدوای هەلێكدا تا قۆپیە بكات.
4) خوێندكار پرسیار لە مامۆستا دەكات تاوەكو مامۆستا سەرقاڵی وەڵامدانەوە بێت ڕونكردنەوەی دورو درێژ بدات و قۆپیەكەی ئەنجام بدەن.
5)داواكاری زۆر وەك بەردەوام داواكردنی قەڵەم و دایەن و ڕاستەی برادەرەكەی،
6)قسەكردن بە هێواشی و لەسەر خۆی وەك ئەوەی دەست لەسەر پرسیار دادەنێ‌ و بەردەوام چاو گێڕ دەدات.
7)بە شێوازێك هەڵسوكەوت دەكات و خۆی تێك دەدات كە مامۆستا وادەزانێ‌ بیردەكاتەوە لەپرسیارەكان بەڵام بەدوای هەلدا دەگەڕێت.
هۆكارەكانی قۆپیەكردن
سەرچاوەكان ئەوەمان پێ‌ دەڵێن كە قۆپی كردن فیگری یان بۆماوە نیە،بەڵكو وەرگیراوەو قوتابی لەژینگەی دەوروبەرەوە وەری دەگرێت،بۆیە توێژینەوەكان جەخت لەسەر هۆكارەكانی قۆپیەكردن دەكەنەوە كە جیاوازن،هەریەك لەخێزان و خودی خوێندكارو بۆچون و تواناكانی و هەروەها پەروەردەو فێركردنی ناو قوتابخانە یان خراپی پرۆگرام و دۆخی تاقی كردنەوەكان و بارودۆخی كۆمەڵایەتی و ئابوری وهتر كەهەریەكەیان بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پاڵ بەخوێندكارەوە دەنێن بۆ قۆپێ‌ كردن هۆكارەكان زۆرن دەكرێت لەسەر هەندێك لەو هۆكارانە بدوێین لەوانە:
1)هۆكاری خێزانی:وەك ئاشكرایە خێزان بەیەكەم دامەزراوەی پێگەیاندنی كۆمەڵایەتی دەژمێردرێت،بۆیە قوتابی لەمنداڵیەوە كۆمەڵێك بەهاو نەریت فێردەبێت كە ڕۆڵی بەرچاوی هەیە لەبونیادنانی كەسێتی لەداهاتوودا گەشەی فیكری و توانستی مەعریفی منداڵ،وە دایك و باوك كەسی سەرەكین لەنازپێدانی زیاد یان پشتگوێ‌ خستن و لێ‌ نەپرسینەوە، ئەگەر دایك و باوك لەژیانی ڕۆژانەدا غەشكردن وفرت و فێڵیان لا سادەبوو ئەو كات منداڵیش فێر دەبێت و هەموو ئەو ناهەمواریانەی لەخێزاندا دەخولقێ‌ ئەبێتە هۆی تێكچوونی ڕەفتاری قوتابی و چەندین گرفتی تری وەك(ترس و دڵەڕاوكێ‌ و لاوازی متمانە بەخۆبوون و درۆو شەڕەنگێزی و لاوازی لەئەنجامدانی ئەركەكانی قوتابخانەدا.
2) سیستەمی تاقی كردنەوەكان:
بێگومان گرانی تاقیكردنەوەو هێنانەوەی *پرسیارگەلێكی زۆر بۆ خوێندكارو *نەبوونی كاتی گونجاو بۆ وەڵامدانەوە و بیركردنەوەی خوێندكار جێ‌ ناهێڵێ‌*داواكاری دەوروبەر هەندێك جا مامۆستاو خێزان هەڕەشە لەخوێندكار دەكەن كە پێویستە نمرە بهێنێ‌ و ئەنجامی هەبێ‌ واتە داهاتووی خوێندكار پەیوەست دەكەن بە تاقیكردنەوەوە.
3) كەسێتی مامۆستا:
لەبەر ئەوەی مامۆستا فاكتەرێكی تری پەروەردەو فێركردنە هەندێك جار بەهۆی مامۆستاوە خوێندكار قۆپی دەكات،چی بەهۆی ئەوەی مامۆستا بابەتی خوێندن وەك پێویست ناگەیەنێ‌ یا گرانی تاقیكردنەوەی و بیركردن لەتۆڵە سەندنەوە،زۆری پرسیارو هەندێك جار لاوازی كەسێتی مامۆستا وەك ئەوەی نەتوانێ‌ كۆنترۆڵی پۆل بكات.
4)هۆكاری ئابوری و كۆمەڵایەتی: لەنێوان ئەو توێژینەوانەی كراون دەركەوتووە ئەوانەی بونیەی كۆمەڵایەتی و ئابوریان باش نییە واتە:ئەو قوتابیانەی لاوازی فێركردنیان هەیە یان ناتوانن لە گەڵ دواكاریەكانی سیستەمی خوێندا هەڵكەن و ناتوانن پێی بگەن،ناچار پەنا دەبەنە بەر قۆپی كردن.
ڕۆڵی ڕێنمایی كاری پەروەردەیی لەچارەسەركردنی قۆپیەكردندا:
بێگومان ڕێنمایی كاری پەروەردەیی دەتوانێ‌ ڕۆڵی بەرچاووی هەبێ‌ لە كەمكردنەوەو چارەسەركردنی قۆپیەكردنداو بە شێوەیەكی حەكیمانە هۆكاروپاڵنەرەكان بزانێ‌ و قوتابی بەم شێوەیە ئاراستە بكات:
1)ئەنجامدانی گفتوگۆو ڕەخساندنی كەشێكی پڕ لە ئارامی بۆ خوێندكار،
2)زیان و نادروستی قۆپیەكردنیان بۆ ڕوون بكرێتەوە بەشێوەی ڕێنمایی تاكی و كۆمەڵی باسی قۆپیەكردنیان بۆ بكرێت.
3)پێویستە ڕێنمایی كاری دەروونی گوێ‌ بگرێت لەو قوتابیانەی قۆپیە ئەنجام دەدەن،تاكو بزانێ‌ ئایا تاقیكردنەوەی مامۆستا قورسە یان هۆكاری ترە،تاكو خوێندكار ئاراستە بكات بۆ كۆشش كردن و پشت بەخۆبەستن و واز هێنان لەقۆپیەكردن.
4)ئەنجامدانی چاوپێكەوتن بەتەنیا لەگەڵ ئەو قوتابیانەی قۆپیە دەكەن وە جێ‌ بەجێ‌ كردنی هەندێك تاقیكردنەوەی زیرەكی،چەمكی خوود،دڵەڕاوكێ‌.
5) پێویستە ڕێنمایی كاری دەروونی شارەزایی بارودۆخی خوێندكار بێ‌،ئایا كێشەی خێزانی هەیە،مامەڵەی ماڵەوە چۆنە بەرامبەری،شوێنی خوێندنی بۆ دابینكراوە یان نا هتر..
6) كەمكردنەوەی ڕێژەی قوتابی لە پۆلدا تابواری قۆپی كردن نەمێنێ‌.
7) پێویستە تاقیكردنەوەكان زۆرو گران نەبێ‌ ڕەچاوی جیاوازی تاكایەتی(الفروق الفردیە)لای خوێندكار بكات
بەپێی توانای قوتابیەكان پرسیار ئامادەبكرێت.
8)دروستكردنی كەشێكی هێمن بۆ بۆ خوێندكار تا خوێندار هەست نەكات مامۆستا دێوەزمەیەو بیر لەتۆڵەكردن نەكاتەوە.
9)دابینكردنی مامۆستای كاریگەر كەبتوانێ‌ كۆنترۆڵی پۆڵ بكات و ڕێگە نەدات بەقۆپی كردن.
10)ئاگاداركردنەوەی ئەو قوتابیانەی لەپۆلدا گومانی قۆپیە كردنیان لێ‌ دەكرێت بە ناڕاستەوخۆ وەك ئەوەی مامۆستا بڵێ‌ دەزانم كەسێك دەیەوێت قۆپی بكات با ئاگاداربێ‌ دوایی دەیكەمە دەرەوەو سفر وەردەگرێت.
11) بەكارهێنانی سیستەمی گروپی (أ- ب) بەتایبەت ئەو پۆلانەی كە قەرەباڵەغن بەڵام پرسیارەكان لەیەك ئاستدا بێت.
12)گۆڕینی شوێنی ئەو قوتابیانەی كە بەنیازن قۆپی بكەن بەزۆری ئەو كەسانەی قۆپی دەكەن لەسوچ یان دواوە دادەنیشن باشتر وایە شوێنیان بگۆڕدرێ‌ تاكو بەدوربن لە قۆپیەكردن.

بۆ زانیاری زیاتر كتێبی:
المرشد التربوی،ودورە الفاعل فی حل المشاكل الطلبە/ د،هادی شعبان ربیع

سەردەمانی ڕابردوو تێپەڕی، ئەمڕۆ سەردەمی دەسەڵاتی چوارەمە، لەبەرئەوە ڕاگەیاندن بەهەموو چەشن و جۆرەكانییەوە بەهەموارو ناهەموار كاریگەرییەكی گەورەی هەیە لەسەر لایەنی سایكۆلۆژی و ئاراستەی بڕیاردانیان. كەم تا زۆر دەزگاكانی ڕاگەیاندن ئاڕاستەی بڕیاری مرۆڤەكانی سەردەمی گۆڕیوە، مەگەر كەسانێك كە خۆیان لەبواری ڕاگەیاندندا قاڵبوون و سروشتی كاریگەری ڕاگەیاندنەكان دەزانن..
ئۆرگان و دامەزراوە پەروەردەییەكان و سیستمی كۆمەڵایەتی ژیانی نوێی گەلان و هەموو كۆششێكیان بۆ ئەوەیە كە بتوانن كاربكەن بۆ پێگەیاندنی نەوەیەكی هۆشیارو دانا بە پەروەردەیەكی ڕاست و دروستكە شیاوی سەردەمی خۆیان بێت، هەر یەكە لە(خێزان، قوتابخانە، كۆمەڵگە) پلان و پرۆگرامێكی خۆیان هەیە بۆ ئاڕاستەكردن و پێگەیاندن و پەروەردەكردنی نەوەكان. هەمووشیان بەجیاوازی شێوازو پرەنسیپەكانیانەوە لەمەبەستی سەرەكیدا یەكدەگرنەوە كە پەروەردەكردنی تاكی كۆمەڵگەیە,.كەواتە كۆششەكان لە دووئاواندا دەبنەوە بەیەك چەپك لە وزەی بەخشراوی پەروەردەیی لەچەند شەپۆلە تیشكێكی ڕەنگاوڕەنگدا.
پوختەی باس دەمەوێت بڵێم: ئەگەر هەموولایەكمان بەڕاستی خەمخۆری پەروەردەی نەوەی نوێ و پاراستنی كەلتوری ڕەسەنی نەتەوایەتیمانین ئەوا دەبێت وردبین و لەئاستی هەنگاوەكانماندا هەڵوێستەمان هەبێت، هەڵوێستەیەكی كاراو ئەكتیڤ كە بەشێوەی پراكتیكی و بەگیانی بەرپرسیارانەوە هەنگاو هەڵبگرین.
جیهانی ئەم سەردەمە جیهانی بازرگانیكردنە، كە هەموو شتەكانی لەخۆی ئاڵاندووەو بۆ خزمەتی خۆی بەكاریدەهێنێت لەوانەش سیاسەت، ڕووناكبیری، ڕاگەیاندن، تەنانەت ئەمڕۆ ڕاگەیاندن بووەتە ئەو زلهێزەی كە لە كورسی چوارەمی دەسەڵاتیەوە، دەسەڵاتەكانیتری كۆنترۆڵ كردووەو پەرلەمان و هاووڵاتی و حكومەت لەئاستیدا داماون.
ڕاستە كاروباری بازرگانی مافی خۆیەتی كە سوود لە تەكنۆلۆژیای نوێ و دەزگاكانی ڕاگەیاندن وەربگرێت بۆ سوودی خۆی، بەڵام دیارە كە ئەوەش نابێت بێسنوور بێت. لەزۆربەی وڵاتاندا كۆمپانیای تایبەت بە ڕاگەیاندن و ڕیكلام هەیە، كە مۆڵەتی فەرمی حكومەتی هەیەو چەند مەرج و سنوورێكی بۆ دیاریكراوەو ڕێگە نادرێت بێ هەڵسەنگاندن و چاودێری ڕۆشنبیری و پەروەردەیی و لایەنەكانی تری ژیان ڕیكلامەكان بكرێن، بەداخەوە تاكو ئێستا لەلای ئێمە چاودێری و بگرە كۆمپانیای ڕاگەیاندن و ڕیكلامی لەوجۆرە نییە، یان لەئاستی پێویستی بەرپرسیارێتیدا نین.
دەزگاكانی ڕاگەیاندنی ئێمە خۆیان لە ستۆدیۆو ستافێكی دەرەكیدا بیرۆكەی بێسەروبەرە بەكاردێنن لەشتێكدا كە بۆ خەڵەتاندنی خەڵك و بینەرانەوە ناویان لێناوە (ڕیكلام), ئیتر ئەم شێوازە هەڵانە بۆ بانگەشەی بازرگانی جۆراوجۆر پەیتاپەیتا شاشە كۆڵەوارەكانی كەناڵەكانیان هەراسانكرووە و ڕەچاوی لایەنی پەورەردەیی و زۆر لایەنیتریان تێدا ناكرێت، بۆ نموونە ڕیكلام دەكرێت بۆ خواردەمەنییەكی وەكو (برنج، چپس) بەجۆرێكی وا باسی دەكات كە هاوتای نییە، بۆیە زۆر كەس فریوی پێدەخوات و دەیكڕێت، دواتر بۆی دەردەكەوێت كە ڕاست نییە ئیتر منداڵ و گەورە، نێرو مێ‌، ئەو متمانەیان لەلانامێنێ‌ كە باوەڕ بەو ڕیكلامە یان ئەو شاشەو ڕادیۆو ڕۆژنامەیە بكەن.
ئێمە لەپێناوی بازرگانیدا منداڵەكانمان فێری ناڕاستی دەكەین، ڕایاندەهێنین لەسەر متمانەنەبوون بە كەناڵەكانی ڕاگەیاندن و گەلێك ڕەفتاریتر. بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە جێگەی خۆیەتی چەند كۆمپانیایەكی ڕیكلام كردن بەشێوەی فەرمی و ڕاهێنراو لەسنوورێكی یاسایی و پەروەردەییدا كاربكەن تا چیتر بەدەستی خۆمان پەروەردەی نەوەكانمان نەشێوێنین، تكایە باچیتر دەزگاكانی ڕاگەیاندن، ئەگەر بەشداری پەروەردەكردن ناكەن با پەوەردەشمان لێ تێكنەدەن.
با ڕیكلام وەكو سروشتی خۆی هەبێت و نەكرێتە هۆكارێكی بازرگانی پەتی و ڕۆڵەكانمان نەبنە قوربانی، دەكرێت بڵێین هەندێ دەزگای ڕاگەیاندنمان هەیە كە تاڕادەیەك ڕەچاوی پەوەردەبوونی خۆیانكردووە.