سه‌باره‌ت به‌ خۆ ئاماده‌کردنی خوێندکاران بۆ تاقیکردنه‌وه‌کانی خوێندنیان – چه‌ند ڕێنماییه‌ک له‌ ماڵپه‌ڕی وه‌رزشی ده‌روونییه‌وه‌

کاتی نزیکبوونەوەی تاقیکردنەوەکان خوێندکاران زۆر سترێس ئەبن، خودا پشتیوانتان بێت و کارتان بۆ ئاسان بکات.
.ئەمانە هەندێ ڕێنمای ئێمەیە بۆ ئێوەی خوێندکار، هیوای سەرکەوتنتان بۆ ئەخوزین
– هەمیشە لە یەك شوێنێکی تایبەتدا وانەکانت بخوێنەرەوە، بۆ ئەوەی بیکەیت بە خویەك بۆ خۆت کە هەر کات چویتە ئەو شوێنە یان ژورە ئیتر تۆ مێشکت باش زانیاریەکان وەر ئەگرێت و تەرکیز باش ئەبێ.
- هەمیشە پێش ئەوەی کە دەست بکەیت بە خوێندنەوە و خۆ ئامادەکردن ئەو کاتانە بهێنەوە بیرت کە تۆ زۆر بەباشی وانەکانت لەبەر ئەکرد و لەوێدا تەرکیزت باش بوو.
– کاتێ دەست ئەکەیت بە خوێندنەوەو خۆ ئامادەکردن هەندێ دەستەواژە ( ئەفیرماشون) بەخۆت بدە. بەخۆت بڵێ:
بە ئاسانی زانیاریەکان وەر ئەگرم. من ئەو شتانەی کە دەیخوێنمەوە هەمویانم بیر دێتەوە. زۆر بەئاسانی فێر ئەبم. کاتی زۆرم بە دەستەوەیە. دڵنیام سەرکەوتو ئەبم بە نمرەی باشەوە. (گەشبین بە)
.- لەکاتی خۆ ئامادەکردندا هەمیشە ئەوە ببینە کە تۆ زۆر بە باشی پرسیارەکان وەڵام ئەدەیتەوە
– کاتێك هەست بە ماندوبون ئەکەیت واز لە خوێندنەوە بێنە، لەبەر ئەوەی وزەیەکی زۆر بەفیڕۆ ئەدەیت و تەرکیزت خراپە.
– هەندێ کەس کە ئەخوێننەوە دەیانوێ گوێیان لە دەنگی خۆیان بێت و باشتر مێشکیان وەری ئەگرێت، تۆش شێوازێك بۆ چۆنیەتی خوێندنەوەکەت تاقی بکەرەوە بزانە لە چ جۆرە خوێندنەوەیەکدا تەرکیزت بەهێزترە (خوێندنەوە بە دەنگی بەرز یان نزم).
– باشوێنی خوێندنەوەت هێمن بێت و بە دانیشتنەوە سەعی بکەیت باشترە لە پاڵکەتن. باشتر وایە کە لە شوێنی نوستندا سەعی نەکەیت.
– هەوڵ بدە ئەو ماوەیە سەیری فلیم و هەواڵەکان مەکەو تەلەفون مەکە بۆ کەس یان با باسی هیچت بۆ نەکەن، گوێ لە کێشەی کەس مەگرە.
– ڕۆتینی خەوی خۆت تێك مەدە و ئەگەر بتوانی نیوەڕوانیش نیو کاتژمێر هەتا ٤٥ خولەك بخەوە.
– ئەگەر توانیت ڕاهێنانیکی دەروونی لە مالپەڕی وەرزشی دەروونیدا بۆ خۆت بدۆزەوە سەبارەت بە تەرکیزکردن بۆ ئەوەی بیرکردنەوەی ناخۆش یان نا پێویست بوەستێنێت کە دەبێتە هۆی بردنی هۆش و تەرکیزت. بابەتەکە بەناوی : (ڕاهێناننێك بۆ بەهێزکردنی تەرکیز).
سەرکەوتوبن
www.warzshidaruni.com

به‌هره‌دار کێیه‌؟ – ده‌روونناس – سامان سیوه‌یلی

بەهرەدار كێیە ؟
ده‌روونناس
سامان سیوه‌یلی

زاراوەی‌ بەهرەدار لەم وتارەدا بەرامبەر زاراوەی (ژیر باڵایی – التفوق العقلی) هاتووە، كەمەبەست لێی ئەو كەسانەیە كە جیاوازن لەكەسانی‌ ئاسایی بەجۆرێك لەڕووی ئاستی ژیری و كۆمەڵایەتی و هونەری و … تد باڵاترن. هەربۆیە دەكرێت بڵێین ئەو كەسانەی (بەتایبەتی مەبەست لە منداڵان و قوتابیان و خوێندكارانە) بەپێی پێوەرە زانستییەكان بەهرەدارن دەبێت پەروەردەی تایبەت بیانگرێتەوە و گرنگی ئەوتۆیان پێبدرێت كە بەهرەكانیان زیاتر و زیاتر گەشە بكات. دیارە پەروەردەی تایبەت لەیادگەی زۆربەماندا بۆ ئەو منداڵانەیە كە بیركۆڵن یان پەككەوتەی جەستەن یان نابینان یان خاوەن هەر پێداویستییەكی تایبەتی تر بن، بەڵام لەڕاستیدا ئەو منداڵانەی كە خاوەن زیرەكییەكی باڵان یان بەهرەدارن بەهەمان شێوە دەبێت پەروەردەی تایبەت بەخۆیان هەبێت. ئەگەر چاوێك بە مێژووی پەروەردەی تایبەتدا بخشێنین دەبینین كە‌ پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت سەرەتا تەنها گرنگییان دەدا بەخاوەن پێداویستییە تایبەتەكان و ئەم توێژە گرنگەی كۆمەڵ گرنگییەكی ئەوتۆیان پێنەداوە ئەگەرچی هەموو كۆمەڵگەیەك پێویستییەكی زۆری بەتواناكانی بەهرەدارانە، هەتا نیوەی یەكەمی سەدەی بیست پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت باڵا ژیرەكانیان نەخستە چوارچێوەی پەروەردەی تایبەتەوە. بۆنموونە لەوڵاتێكی وەك ئەمەریكادا هەتا دەستپێكی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم گرنگییەكی ئەوتۆیان نەداوە بە بەهرەداران ئەم گرنگیدانەیان لەوەوە سەرچاوەی گرت كاتێك بینیان ڕوسەكان (یەكێتی سۆڤێتی پێشوو) پێشڕەویان كردووە لەبواری گەردوون و هاویشتنی مووشەك و ئەستێرەی دەستكرد، ئەوسا ئەمەریكییەكان بەخۆیاندا چوونەوە و گەیشتنە ئەو ڕاستییەی كە دەبێت گرنگی بەبەهرەداران بدرێت.
توێژەران و پسپۆران دیدی جیاوازیان هەبووە و هەیە لەدیاریكردنی مانای بەهرەدار و ئەو ئامڕازانەی بەهرەی پێ دەستنیشان دەكرێت. بۆنموونە هەندێ زانا و پسپۆر لەناویاندا (لویس تێرمان – كەبەپێشەنگی توێژەرەوانی بواری بەهرەداران دادەنرێت) پێیان وایە كە بەهرەدار یاخود ژیر باڵا لەبەر ڕۆشنایی ڕێژەی زیرەكی كەسەكە پێناسە دەكرێت. (لویس تێرمان) كەیەكەم كەس بوو توێژینەوەیەكی بەشێوازی (درێژە ڕێگە- الطریقة الطولیة) ئەنجامدا و (35) ساڵی خایاند، بەمجۆرە پێناسەی بەهرەدار دەكات: (منداڵی ژیر باڵا ئەو منداڵەیە كە ڕێژەی زیرەكی لە (135) تێپەڕ بكات ئەگەر پێوەری ستانفۆرد بێنیەی لەسەر تاقی بكەینەوە كەتایبەتە بەپێوانەی ڕێژەی زیرەكی). بەڵام چەند زانایەكی تر وەك ( دەنلاپ Dunlap ) پێیان وایە خۆبەستنەوە بەو ڕێژەیەی لویس تێرمان دایناوە زێدەڕۆیی تێدایە، دەنلاپ پێی وایە دەبێت ئەو ڕێژەیە دابەزێنرێت بۆ (120). بەبۆچوونی ئەم زانایە ئەو منداڵانەی ڕێژەی زیرەكییان دەكەوێتە نێوان (120-135) دەكرێت لەدەستەی نایابەكاندا پۆلێن بكرێن، هەربۆیە ئەم زانایە بەهرەدارانی دابەش كرد بۆ سێ ئاست:
1- دەستەی نایابەكان: ئەوانە دەگرێتەوە كە ڕێژەی زیرەكییان لەنێوان (120- 135 یان 140) بەپێی پێوەری ستانفۆرد بێنیە.
2- دەستەی باڵاكان: ئەوانە دەگرێتەوە ڕێژەی زیرەكییان لەنێوان (135 یان 140- 170) بەپێی پێوەری ستانفۆرد بێنیە.
3- دەستەی بلیمەتەكان ( زۆر باڵاكان ): ئەوانە دەگرێتەوە كەڕێژەی زیرەكییان دەگاتە (170 ) یان لەو ئاستە تێپەڕ دەكات، ڕێژەی ئەم منداڵانە‌ لەنێو كۆی منداڵانی كۆمەڵگەدا لەنێوان (01% – 001% ).
– – – – –
هەندێك لە زانایانی دەروونناسی و پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت پێیان وایە كە تاقیكردنەوەی زیرەكی بەتەنها بەس نیە بۆئەوەی بەهرەدار دەسنیشان بكەین یان بیانناسینەوە، مشتومڕی ئەم زانا و پسپۆرانە ئەم لەم چوارچێوەی ئەم خاڵانەدا بوو:
1- تاقیكردنەوەكانی زیرەكی وێنەیەكی سەراپاگیری ئاستی وەزیفی ژیری تاك نادات بەدەستەوە چونكە ئەم تاقیكردنەوانە تەنها چەند توانستێكی كەم لە توانستە ژیرییەكان دەپێوێت.
2- ئەم تاقیكردنەوانە زیرەكی بەتەنها زیرەكی ناپێوێت وەك توانستێكی ژیری، بەڵكو چەند لایەنێكی تر ڕۆڵ دەگێڕن و دەستێوەردانێك كار لەئەنجامەكان دەكەن وەك شارەزایی و فاكتەری ڕۆشنبیری و ژینگەیی، بۆیە نابێت پێوەرێكی زیرەكی كە بۆ كەلتورێكی دیاریكراو دانراوە لەكەلتورێكی تردا بەكاربهێرێت.
– – – – –
هەندێكی تر لەزانایانی تر پێیان وایە كەبەهۆی ئەو گرفتانەی دەروونناسەكان دووچاری دەبن لەدەستنیشاكردنی بەهرەداراندا كاتێك تاقیكردنەوەی زیرەكی بەجێدەگەیەنن دەبێت پشت بە نمرەی بەدەستهاتوو ببەسترێت لەتاقیكردنەوەكانی خوێندندا. بۆنموونە (پاسۆ Passow) دەڵێت: بەهرەدار ئەو كەسەیە توانای بەدەستهێنانی پلەی نایابی هەبێت لەخوێندندا. كۆمەڵەی نیشتمانیی توێژینەوەكانی پەروەردە لەئەمەریكا (N.S.S.E) ڕایان وایە كە: بەهرەدار ئەو كەسەیە كە بەبەردەوامی پلەیەكی باڵا بەدەستبهێنێت لەبوارێك لەو بوارانەی كۆمەڵگە بۆی دیاریدەكات.
لەڕاستیدا بەتەنها پشت بەستن بەنمرەی دەرچوون وەك ئامڕازێك بۆ دەسنیشانكردنی كەسی بەهرەدار، لەجێی خۆیدا نییە و نەنگی تێدایە، چونكە ئاستی بەدەستهینان لەهەر بوارێكدا بێت تەنها پشت بەتوانستە ژیرییەكان نابەستێت بەتەنها بەڵكو فاكتەری تری وەك پاڵنەرێتی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و دەروونیش ڕۆڵ دەگێڕن. بۆنموونە ڕەنگە خوێندكارێك ئەو توانا ژیرییە پێویستەی هەبێت كە نمرەی باڵا یان نایاب بەدەستبهێنێت بەڵام ناگاتە ئەو ئاستە بەهۆی بوونی گرفتێك یان فاكتەرێك لەو فاكتەرانەی ئاماژەمان پێدا. بۆیە دەكرێت ئەم جۆرە كەسانە بە خاوەن توانای باڵابوون ناوزەد بكەین، واتە تواناكانیان تیا هەیە بەڵام ڕەوشێكی ڕێگر هەیە لەدەركەوتنی ئەم توانا ژیرییە.
– – – – –
دەرئەنجامی ئەم مشتومڕانەی نێوان زانایانی دەروونی و پسۆرانی پەروەردەی تایبەت، شێواز و میكانیزمی پەسەند بۆ دەستنیشانكردنی كەسی بەهرەدار ئەو شێوازە دانرا كە بە ( فرە مەحەك ) دادەنرێت، واتە زیاتر لەپێوانەكردنێك، بەم پێودانگە ئەو خوێندكارە بەبەهرەمەند دادەنرێت مەرجێك ئەم مەرجانەی تێدا بێت:
1- ڕێژەی زیرەكی بگاتە (120 ) بەپێی تاقیكردنەوەیەكی زیرەكی زارەكی.
2- نمرەی بەدەستهاتووی لەخوێندندا بەرز بێت بەجۆرێك لەكۆمەڵی (15%- 20%)ی خوێندكارە سەركەوتووەكاندا بێت لەچاو تێكڕای خوێندكارانی تردا. بەمەرجێك خوێندكارە سەركەوتووەكان هاو تەمەنی خۆی بن.
3- دەبێت ئامادەگی تایبەتی ( الاستعدادات الخاصە ) هەبێت لەئاستێكی بەرزدا وەك : ئامادەگی زانستی یان هونەری یان ڕابەرێتی كۆمەڵایەتی.
4- دەبێت توانای بیركردنەوەی داهێنەرانەی لەئاستێكی بەرزدا بێت.

خەسڵەتەكانی بەهرەداران
توێژەرەوان و دەروونناسان گرنگییەكی زۆریان داوە بەو خەسڵەتانەی بەهرەداران لەكەسانی تر جیادەكاتەوە. گرنگترین توێژینەوەش لەمبوارەدا توێژینەوەكەی ( لویس تێرمان و میلتا ئۆدن)ە. ئەم توێژینەوەیە لەساڵی (1921 ) دەستیپێكرد و (35 ) ساڵی خایاند، هەتا مەرگی زانا(لویس تێرمان)ی بەسەردا هات. ئەم دوو توێژەرە لەگەشەی بەهرەدارانیان دەكۆڵییەوە و چاودێرییان دەكرد، ئەو بەهرەدارانەی ئەم توێژینەوەیە هەڵیبژاردبوون بەپێی تاقیكردنەوەی زیرەكی (ستانفۆرد بێنیە) بەهرەدار دەستنیشان كرابوون. ئەو منداڵە بەهرەدارانە ژمارەیان (1500) منداڵ بوو، لە ویلایەتی كالیفۆرنیا دەژیان، ڕێژەی زیرەكییان (135) و باڵاتر بوو. سەرەتای دەستپێكردنی توێژینەوەكە ئەم سامپڵە لەمنداڵان لەتەمەنی (10) ساڵاندا بوون. بەكورتی گرنگترین ئەنجامەكانی ئەم توێژینەوەیە بەمجۆرە بوو:
1- بەهرەداران جیادەكرێنەوە لەكەسانی ئاسایی لەڕووی گەشەی جەستەیی و كۆمەڵایەتی و هاوسەنگی دەروونی، واتە باڵاترن لەم بوارانەدا.
2- بەهرەداران لەژیانیاندا ئەنجامی باڵا بەدەست دەهێنن چ لەبواری خوێندندا بێت یان لەبواری پیشەوەری بێت، ئەگەر بەراورد بكرێن بەكەسانی ئاسایی. بۆنموونە دوو توێژەرەكە گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی كە ئەو منداڵانەی ڕێژەی زیرەكییان گەیشتۆتە (135) یان زیاتر ئاستیان لەئاستی هاوتەمەنەكانیان باڵاتربووە بە دوو پۆل یان سێ پۆل تەنانەت چوار پۆلیش، واتە ئەگەر خوێندكارێك لەپۆلی یەكەمی ناوەندی بووبێت ئاستی لەئاستی خوێندكارێكی چوار یان پێنجەمی ئامادەییدا بووە. سەركەوتنی ئەم بەهرەدارانە لەخوێندن و گەشەی ژیریاندا هەتا تەمەنی (50) ساڵییان بەردەوامبووە.
3- جێگیری پاڵنەر بۆ خوێندن و لەبواری ئاكادیمیدا: (66%)ی پیاوان و (60%)ی ژنانی ئەو سامپڵە خوێندنی باڵایان خوێندووە دوای تەواوكردنی خوێندنی زانكۆ، (30%) كەخوێندنی زانكۆییان تەواو نەكردووە بەهۆی فاكتەری ئابوری یان دەستێوەردانی كەسوكار و خێزانەوە بووە.
4- گونجاندنی كۆمەڵایەتی لەناو بەهرەداراندا لەئاستێكی بەرزتردا بووە لەچاو ئەوەی هەیە لەلای كەسانی ئاسایی، (93%) كوڕەكان ژنیان هێناوە و (90%) كچەكان شوویان كردووە، كاتێك داوایان لێكراوە ئاستی بەختەوەریی خێزانییان دەرببڕن دەركەوتووە (85%) لەئاستێكی بەرزی بەختەوەریدا بوون لەچاو كەسانی ئاسایی تردا، تەنها (6%) كەمتر بەختەوەر بووە لەكەسانی ئاسایی، هەروەها تێبینی كراوە هیچ حاڵەتێكی جیابوونەوەی خێزانی لەناویاندا ڕووینەداوە.
لەبەر گرنگی توێژینەوەكەی ( لویس تێرمان و هاوڕێكەی) كە لەئاستی جیهاندا ناوبانگێكی زۆری هەیە بۆیە ئەو چەند دەرئەنجامانەمان لەسەر خەسڵەتەكانی بەهرەداران ئاماژە پێدا. دەنا پاش ئەو توێژینەوەیە چەندین توێژینەوەی تر ئەنجامدراوە لەبواری خەسڵەتەكانی بەهرەداراندا كە بەكورتی تیشك دەخەینە سەریان.
خەسڵەتە جەستەییەكان
سەردەمانێك وەها بیر دەكرایەوە كە بەهرەداری لەو كەسانەدا دەردەكەوێت كە كەمسەرییەكیان (النقص)، بەو پێودانگەی كەسی وەك لەبری خستنێك وەهایە بۆ ئەو كەموكورتییەی كەسەكە هەیەتی. بەڵام توێژینەوەكان پێچەوانەی ئەم بۆچوونەیان سەلماند، لەناویشییاندا توێژینەوەكەی (تێرمان)، كە ئاماژەیان بەوەدا كە بەهرەداران لەئاستێكی بەرزی گەشەی جەستەیی و تەندروستی گشتیدان لەچاو كەسانی ئاسایی. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت ‌ هەر كەسێك بەهرەدار بوو، باڵای بەرزتر یان كێشی زیاتر یان تەندروستی باشتر دەبێت لە كەسانی دیكە، یاخود ئەوە ناگەیەنێت ئەوەی پەككەوتەیی یان لاوازییەكی هەبێت لەگەشەی جەستەییدا ئیدی نابێتە بەهرەدار، بەڵكو مەبەست ئەوەیە كە باڵابوونی ژیری یان بەهرەداری نابێتە هۆی تێكچوونی تەندروستی ، بەنموونە ئەگەر بەهرەدارێك پێكهاتەیەكی بایۆلۆژی سەروو مامناوەندی هەبێت ئەوا باڵابوونی ژیرییەكەی كارێكی وەها دەكات گەشەیەكی باشتر و باڵاتر بكات لەچاو منداڵێكی ئاسایی تر كە هاوشێوەی پێكهاتەی بایۆلۆژی هەبێت، چونكە كەسی بەهرەدار زیاتر پەی بەپەیوەندییەكانی نێوان هۆكار و ئەنجام دەبات و باشتر فێری نەریتی تەندروستی دروست دەبێت و پەیڕەوی لێدەكات.
خەسڵەتە ژیرییەكان
بێگومان گرنگترین خەسڵەت كە كەسی بەهرەدار لەكەسانی ئاسایی تر جیا دەكاتەوە، خەسڵەتە ژیرییەكەیە. گرنگترین خەسڵەتە ژیرییەكانی منداڵ (كەس) ی بەهرەدار ئەمانەن:
1- گەشەی ژیری بەهردەار خێراترە لەچاو گەشەی ژیری كەسانی تر، هەمیشە تەمەنی ژیری بەهرەدار لەپێش تەمەنە زەمەنییەكەوەیەتی، واتە تەمەنی زەمەنی بەهرەدارێك وایدابنێین (12) ساڵە، تەمەنە ژیرییەكەی ڕەنگە (16) ساڵ بێت، واتە ئاستی ژیری ئەم بەهرەدارە وەك ئاستی ژیری كەسێكی تەمەن (16) ساڵ وایە، بەواتایەكی ئەگەر تاقیكردنەوەی زیرەكی بەپێی پێوەری (ستانفۆرد- بێنیە) ئەنجامبدەین بۆ ئەم بەهرەدارە ئەوا ڕێژەی زیرەكییەكەی بەم جۆرە دەردەهێنرێت: تەمەنی ژیری/ تەمەنی زەمەنی x 100 ، واتە تەمەنی ژیری دابەش تەمەنی زەمەنی كەڕەت 100 ، لەو نموونەیەدا دەردەكەوێت كە ئەو بەهرەدارە ڕێژەی زیرەكییەكەی دەكاتە (133)، ئەم ڕێژەیەش واتا زۆر زیرەك یاخود بەهرەدار ، لەكاتێكدا كەسێكی ئاسایی كەتەمەنی (12) ساڵ بێت، تەمەنە ژیرییەكەیشی هەر لەئاستی (12) ساڵیدایە.
2- بەهرەدار بەزوویی فێری خوێندنەوە دەبن، پێش چوونە قوتابخانە. لەتوێژینەوەكەی (تێرمان) دا دەركەوت (43%) فێری خوێندنەوە بوون پێش چوونە قوتابخانە، (20%) پێش تەمەنی پێنج ساڵی فێربوون، (6%) پێش تەمەنی چوار ساڵی، (2%) پێش تەمەنی سێ ساڵی.
3- زووتر و زیاتر فێر دەبن.
4- تەركیزیان بەهێزترە.
5- بیركردنەوەی داهێنەرانەیان هەیە.
6- توانای پەی پێ بردنیان بەرزترە، زووتر بۆ شت دەچن.
7- ئارەزوو و گرنگی پێدانی فراوانتر و زیاترە.
8- باشتر و زووتر توانای چارەسەركردنی گرفتیان هەیە.
9- توانای هاوبەستی یاخود پەیوەندی دروستكردنی نێوان زانیاری و شتەكانی دەوروبەریان زیاترە.
10- زووتر فێری قسەكردن و ئاخاوتن دەبن‌ و دەوڵەمەندن لە وشە و دەربڕیندا.
11- توانای بیركەوتنەوە و بیركردنەوەی ڕەهاو لۆژیكییان بەهێزترە.
12- وردترن لەتێبینی كردندا.
ئەمانە و چەندین خەسڵەتی ژیری تر كەلێرەدا ناكرێت ئاماژە بەهەموویان بدەین.
خەسڵەتە دەروونی و كۆمەڵایەتیەكان
ئەگەرچی وەك ئاماژەمان پێدا خەسڵەتە ژیرییەكان گرنگترین جیاكەرەوەی بەهرەدارانە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە چەند خەسڵەتێكی جیاكەرەوەیان هەیە:
1- بەهرەداران زیاتر باوەڕیان بەخۆیان هەیە.
2- زیاتر حەز بەسەركەوتن و دەرچوون دەكەن.
3- جدین لەخوێندن و بەجێهێنانی ئەركەكانیاندا.
4- زیاتر پەنا بۆ ڕەفتاری زیندەخەون دەبەن.
5- زیاتر كۆمەڵایەتین.
6- زیاتر هەست بەبەرپرسیارێتی دەكەن.
7- زیاتر هاوسەنگی هەڵچوونییان هەیە.
8- زیاتر ئارەزووی لێكۆڵینەوەی زانستی و گوێگرتن لەمۆسیقا و هونەرە جۆراوجۆرەكانیان هەیە.

چۆن مامەڵە لەگەڵ بەهرەداراندا بكەین؟
لەبەرئەوەی بەهرەداران جیاوازن لە كەسانی ئاسایی تر، كەواتە دەبێت هێندەی ئەو جیاوازییانەیان زەمینەسازی بۆ گەشەپێدانی بەهرەكانیان بكرێت. گرنگترین قۆناغ قۆناغی منداڵییە، واتە ئەركی یەكەم دەكەوێتە سەر خێزان چۆن بتوانێت پەی بەبەهرەی منداڵە بەهرەدارەكەی ببات و دەستنیشانی بكات، تاكو مامەڵەی گونجاوی لەگەڵدا بكرێت و زەمینەی بۆ بڕەخسێنرێت. چونكە ئەگەر لەتەمەنێكی درەنگدا بەبەهرەی ڕۆڵەكانمان ئاشنابین ئەوكاتە ڕەنگە وەك پێویست نەتوانین هاوڕێ بین لەگەڵ پێداویستییەكانیدا. خێزان دەبێت دوور بكەوێتەوە لە بەكارهێنانی هەموو جۆرە توندوتیژییەكی جەستەیی و دەروونی منداڵە بەهرەدارەكەی، نابێت جەنجاڵیان بكەین و خۆمان بكەینە سەرچاوەیەكی فشار، دەبێت پشتگیرییان بكەین لەدانانی خشتەیەكی دروست بۆ دابەش كردنی كاتەكانی، لەنێوان خوێندن و بەجێهێنانی ئەركەكانی خوێندن و كات بەسەربردن و ئەنجامدانی ئارەزووەكانی وحەوانەوە و پشوودانی. نابێت كاتەكانی پڕ جەنجاڵی بێت. دەبێت خێزان بەهرەی منداڵەكەی وەك خاڵێكی بەهێز باس بكات و شانازی پێوە بكات، زمانی گفتوگۆ و دیالۆگ بەكاربهێنێت لەگەڵیدا.
هەندێ جار بەهۆی نەبوونی هۆشیاری پێویست یان ڕەوشێكی خێزانی نادروست گوێ بەبەهرەی منداڵ نادرێت و ئەو منداڵە دەكرێتە قوربانی، بۆیە پێویستە باخچەی ساوایان و قوتابخانەی بنەڕەتی هەر لەسەرەتاوە تێبینی توانستە ناوازەكانی منداڵان بكەن، توێژەرە دەروونییەكان دەكرێت ڕۆڵی بەرچاو ببینین لەمبوارەدا، با منداڵە بەهرەدارەكان زوو دەستنیشان بكرێن و خێزانی لێ ئاگادار بكرێتەوە و كاری پێویستیان بۆ ئەنجام بدرێت.

سایکۆلۆژیای په‌روه‌رده‌کردنی منداڵ – په‌روه‌رده‌کردن وه‌ک فاکته‌رێک بۆ شه‌رمکردن لای منداڵ – نووسینی: عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یی

سایكۆلۆژیای پەروەردەكردنی مناڵ
پەروەردەكردن وەك فاكتەرێك بۆ شەرمكردن لای مناڵ
نوسینی: عومەر هەڵەبجەیی.

خێزان خۆیان هۆكارن بۆ دروستبوونی شەرمنی لای منداڵەكانیان

خێزان ئەو فێرگەیە كە دەتوانێت منداڵانێكی تەندروست وەبەربهێنێت لەڕووی سایكۆلۆژی‌و فیسۆلۆژی‌و ژیریەوە، لەسەروو ئەمانەشەوە پەروەردە، دایكان‌و باوكان میكانیزمی سەرەكین لەپەروەردەكردنی منداڵی شەرمندا، لێرەدا ئاماژە بەهەندێ‌ لایەنی شەرمنی منداڵ دەدەین كە دایك‌و باوك بوونەتە هۆكاری چاندنی تۆوی شەرم لەناخی منداڵدا، منداڵ هەتا تەمەنی 5 بۆ 6 ساڵی بەتایبەتی كوڕ، قژی درێژ دەكەن‌و پۆشاكی كچانەی لەبەردەكەن‌و نازو مەكری كچانەی بۆ دەردەبڕن، هەندێ‌ جار ئەو شتانەی كە بۆ رازاندنەوەی كچان بەكاردەهێنرێت یان بۆ جوانكاری كچانە، بۆ كورانیش بەكاریدەهێنن، وەك قردێلەو ……هتد، ئەمەش دەبێتە هۆكارێك بۆ شەرمكردنی منداڵ.
ترس لەچاو پیسی‌و ئیرەیی پێبردن رۆڵی كچان دەگێڕن بەكوڕان، چونكە هێشتا لەكۆمەڵگەی ئێمەدا كچبوون عەیب‌و عارەو كوڕ رۆشنایی چاوەكانی دایكان‌و باوكان‌و پشت‌و پەناو روناككەرەوەی ئایندەیە.
هەروەها ئەو كوڕانەی كە لەپاش لەدایكبوونی چەند كچێك لەدایك دەبن، هەمان نازو لاواندنەوەو داواكاریەكانی جێبەجێدەكرێت كە پێشتر بۆ كچان جێبەجێكراوە، لەدوای رۆشتنە دەرەوەی بۆ دونیای دەرەوەی خێزان چاوەڕێ‌ دەكات كە چۆن دایك‌و باوكی داخوازیەكانیان بۆ جێبەجێدەكرد، ئاوەهاش هاوڕێكانی داواكانی بۆ جێبەجێ‌ بكەن، بەڵام سەرئەنجام كاردانەوەی رەوشت‌و هەڵسوكەوتی زبری هاوڕێكانی دەبینێت‌و بەمەش هەست بەكەموكوڕی دەكات، چونكە زۆر نازپێدان‌و بەدەمەوەچوون‌و لاواندنەوەی منداڵ سەرچاوەیەكە بۆ شەرمنی لای منداڵ.
تەمەنی دایك‌و باوك ئەزموونی چەندەها ساڵی ژیانە، بەڵام دەیانەوێت منداڵەكانیشیان هەمان بیروبۆچوون‌و هەڵسوكەوت‌و قسەكردنی وەك خۆیانیان هەبێت، ئەگەر هاتوو منداڵەكە هەڵەیەكی كرد یان قسەیەكی نابەجێی كرد، یاخود شتێكی شكاند، ئەوەندە بەزەبروزەنگ‌و توڕەییەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن بەتایبەتی لەلای بێگانەدا، كە منداڵەكە وایلێدێت كە لەتاكەكان‌و كۆمەڵگا داببڕێت‌و گۆشەگیرو كەمدوو بێت، هەمیشەش بەچاوی كەموكوڕی‌و شەرمەوە دەڕوانێتە خۆی، بەڵام ئەو منداڵانەی كە لەژینگەیەكی ئازاددا، كە ژینگەیەك بێت پڕ لەهەست‌و سۆز دەربڕین‌و ئازادی قسەكردن بێت، هەروەها لەو ژینگەدا چاو لەزۆر هەڵەی لاوەكی منداڵ بپۆشرێت‌و چارەسەركردنی حاڵەتە نەخوازراوەكانی بەئامۆژگاری بكرێت، ئەوكات منداڵ هەمیشە خاوەن دەرونێكی سالم‌و بێ‌ گرێیەو دەتوانێت لەگەڵ خەڵكانی لەسەروو تەمەنی خۆیشیدا قسەو باس بكات‌و هەڵسوكەوت بەئەنجام بگەیەنێت، جگەلەوەش دەتوانێت كارو فەرمانەكانی رۆژانەی بەباشی‌و ڕێكوپێكی بەئەنجام بگەیەنێت.
هەروەها لەنێو ئەو خێزانانەی كە زنجیرەی سۆزو خۆشەویستی‌و ڕێز پچڕاوە هەمیشە دەنگە دەنگ‌و دەمەقاڵێی‌و شەڕو شۆڕو غەوغایە، منداڵیش رۆحیەتی لە وەها ژینگەیەكدا نەشونما دەكات‌و بەدڵە ڕاوەكی‌و ڕاڕایی‌و نیگەرانیەوە گەورە دەبێت، بەمەش منداڵێكی شەرمناوی بەرهەم دێت.
لەكۆمەڵگەی كوردیدا كە تاوەكو سەر ئێسك كۆمەڵگایەكی پیاوسالاریە، دەبێت منداڵ‌و ژنان لەژێر ڕكێفی باوكاندا بن‌و لەچوارچێوەی لێكدانەوەی باوك بۆ ژیان‌و بەپێی عەقڵ‌و بیرۆبۆچوونی ئەو هەڵسن‌و دابنیشن‌و هەڵسوكەوت بكەن، تۆوی ترس لەناو دڵ‌و دەرون‌و ناخی منداڵدا چەكەرە دەكات كە ئەمەش هۆكارێكە بۆ تووشبوونی منداڵ بەگرفتی دەرونی، لەتەنیشت ئەمانەشەوە منداڵێكی شەرمناوی دێتە كۆمەڵگاوە.
دەرئەنجامی ئەو زنجیرە ڕووداوە ناخۆشە یەك لەدوای یەكانەی كە بەسەر كۆمەڵگای كوردیدا هاتووە، تا هەنوكە پاشماوەو قۆڵاخی بەسەر جەستەو رۆحی هەموو تاكێكی ئەم هەرێمەوە جێهێشتووە، ئەمەش بووە بەهۆكاری ئەوەی كە دایكان‌و باوكان نەخوێندەوارو ناڕۆشنبیر بن، هەر بۆیە شارەزاییەكی ئەوتۆیان نیە لەپەروەردەكردنی منداڵەكانیاندا، پەروەردەكردن هونەرو زانستە، پێویستە هەموو دایك‌و باوكێك بیزانن‌و بەشێوەیەكی پراكتیكی جێبەجێی بكەن لەژیانی منداڵەكانیاندا.

ڕۆڵی خێزان لەنەهێشتنی شەرمنی لای منداڵ

دایكان‌و باوكان دەتوانن ببنە خاڵی ناواخنی نەهێشتنی گۆشەگیری‌و ڕاڕایی‌و دڵەڕاوەكێ‌‌و لەتەك ئەمانەشدا شەرمكردن لای منداڵەكانیان، ئەمەش لەڕێگەی دروستكردنی ژینگەیەكی خێزانی پڕ لەسۆزو خۆشەویستی‌و عاتیفەوە دەبێت، جگەلەوەش پێویستە منداڵ بەو لۆژیكەوە پەروەردە بكرێت كە باوەڕو متمانەی بەخۆی هەبێت‌و دەماری ترس‌و شەرمنی لەڕێگای قسەو دیالۆگ‌و دانوستانەوە بەنزیكبوونەوە لەمنداڵ لاببرێت.
پێویستە بەشداری زۆر بەمنداڵ بكرێت لەچالاكیە بەگروپەكانداو تێكەڵ بەمنداڵان بكرێن، هەروەك چۆن گرنگە دایكان‌و باوكان منداڵەكانیان لەگەڵ خۆیان ببەنە شوێنە گشتیەكانی وەك پارك‌و بازاڕو سۆپەرماركێتەكان‌و ….هتد، نابێت هیچ كات لەبەردەم خەڵكاندا ڕەخنەو تانەو توانجی لێبدرێت، هەروەها نابێت لەسەر كێشەی لاوەكی تەریق بكرێتەوەو ڕیسوا بكرێت، چونكە قۆناغی منداڵی قۆناغێكی زۆر هەستیارەو خاوەن هەستێكی ناسكە، بۆیە پەی بەزۆر شت دەبات، هەمیشە پێویستە هەڵسوكەوتی جوان لەگەڵ منداڵدا بكرێت‌و بەئەندازەی تەمەنی خۆی ڕێزی لێبگیرێت، بۆئەوەی منداڵێكی پشتبەستوو شەرمن دەرنەچێت، بەو پێیەی كە هەموو منداڵێك خاڵی لاوازو بەهێزی هەیە، دەتوانرێت برەو بەخاڵە بەهێزەكانی بدرێت‌و خاڵە لاوازەكانی لا كاڵ بكرێتەوە، چۆن؟ بۆ نمونە منداڵێك ئەكتیڤ‌و كارایە لەهاریكاری دایك‌و باوكیدا، بەڵام شەرمنە لەرۆیشتنە میوانی ماڵان، لەم حاڵەتەدا دایك‌و باوكی ئەو منداڵە دەبێ‌ بەشێوەیەك وەسفی خاڵە بەهێزەكانی منداڵەكەیان بكەن، كە هەمیشە شانازی پێوە بكات‌و لەو خەیاڵەدا بێت كە كارەكانی زۆر گرنگ بوون كە ئەنجامی داون، بۆ خاڵە لاوازەكانیش دەبێ‌ دایك‌و باوكی هەر منداڵێك بەشێوەیەك باسی خاڵە لاوازەكانی بكەن‌و لای بچوك بكەنەوە، بۆئەوەی بتوانرێت لەو دۆخە بهێنرێتە دەرەوەو بڕوا بەخۆبوون لای منداڵەكە زیاتر ببێت، هەروەها هۆشیاری‌و دانایی‌و ئاستی زانیاری دایكان‌و باوكان بەخاڵی هەرە جەوهەری‌و ماهیەتی پەروەردەی تەندروست دادەنرێت بۆ پەروەردەكردنی منداڵێكی سالم، چونكە لەژێر سایەی ئەو زانیاری‌و رۆشنبیریەی دایكان‌و باوكاندا كەمترین حاڵەتی شەرمنی دێتە پێشەوە بۆ منداڵەكانیان.
مامەڵەی دایكان‌و باوكان وەك هاوڕێ‌ لەگەڵ منداڵەكانیاندا دیواری باوكسالاری‌و دایكسالاری هەرەس پێدەهێنێت‌و منداڵەكانیان هەر كێشەو گرفتێكیان هەبێت بێ‌ دوو دڵی‌و هیچ كێشەیەك ڕاشكاوانە بەدایك یان باوكیان دەڵێن، بۆئەوەی بتوانن ڕێگەچارە بۆ كێشەكانیان بدۆزنەوە، ئەو منداڵانەی كە لەخێزانێكی رۆشنبیردا گەورە دەبن جیاوازن لەو منداڵانەی كە لەخێزانێكی دواكەوتوو نەخوێندەواردا گەورە دەبن، لەبەرئەوەی ئەو منداڵانەی لەخێزانێكی دواكەوتوودا پەروەردە دەبن، كێشەكانیان بەقەتیسماوی لەناخیاندا دەمێنێتەوەو بەگۆشەگیری‌و دوورەپەرێزی‌و شەرمنیەوە درێژە بەڕێڕەوی ژیان دەدەن.

(پێشبڕکێی ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی) ڕۆڵی کارامه‌یی مامۆستا له‌ پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ و فێرکردندا – مه‌حمود ناوخاس – سه‌رپه‌رشتیاری په‌روه‌رده‌یی و نووسه‌ر له‌بواری په‌روه‌رده‌ و منداڵ

ڕۆڵی کارامەیی مامۆستا لە پرۆسەی پەروەردەو فێرکردندا
مه‌حمود ناوخاس
سه‌په‌رشتیاری په‌روه‌رده‌یی و نووسه‌ر له‌بواری په‌روه‌رده‌ و منداڵ

(داوای لێبوردن له‌ مامۆستا مه‌حمود ده‌که‌ین که‌ له‌سه‌ره‌تای ڕاگه‌یاندنی پێشبڕکێی وتاره‌وه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ی بۆ ناردبووین به‌ڵام به‌هۆی سه‌رقاڵیمانه‌وه‌ له‌ بیر کرابوو)
مامۆستا ڕۆڵێکی گرنگ وزیندوی لەکاری فێرکردندا هەیە،چونکە بەجێهێنەری سەرەکی پرۆگرامی خوێندنە و،ئاراستەکارو رێنوێن و سەرکردەی پۆلیشە بۆ خوێند کاران لە کرداری فێربون و فێرکردندا و، هەر ئەویشە کە هەڵسوڕێنەری بەدواداچونی دەرئەنجامەکانی خوێندکاران دەکات و هەوڵی باشترکردن و پەرەپێدانی دەدات،هەروەک لە هەمان کاتدا مامۆستا رەگەزێکی زۆر کاریگەری نێو رەگەزەکانی کرداری فێرکارییە وکاریگەرە لەسەرکەسیەتی خوێندکاران ،چونکە راستەوخۆ ئاوێتەی کارەکەیەوکاتێکی زۆری لەگەڵدا بەسەر دەبات . جا لەروانگەی ئەو لێشاوە پێشکەوتنە رۆشنبیرییەی کە جیهانی ئەمڕۆ بەخۆیەوە بینیویەتی و ئەو گۆڕانکارییە خێراییانەی کە لە بوارە جیاجیاکانی ژیاندا بەدی هاتوون و کاریگەریان لەسەر مرۆڤی ئەمرۆ هەیە، ئەرکی مامۆستای چەندهێند تر کردۆتەوە بۆ زیاتر ئاشنابون بەکارەکەی و ڕۆچون لە پێکهاتەکانیدا بە مەبەستی قاڵبون تیایداوزاڵبون بەسەر گرفت و پێشهاتەکانیدا، ئەمەش دەمانخاتە بەردەم ئەوراستییەی کە واپێویست دەکات زیاتر گرنگی بە پێکهێنان و ئامادەکردنی مامۆستایان بدرێت ودڵنیایی لەوە دەستەبەربکرێت لەدامودەزگاکانی پێگەیاندنی مامۆستایاندا کە لەهەمو رویەکی پیشەیی و کەسییەتی وتواناکانی گەیاندنەوە مامۆستا بۆ ئەم رۆڵە مەزنە ئامادەکراوە، بۆ گەیاندنی پەیامەکانی پەروەردەو فێرکردن بە پیرۆزی و لەخزمەتی کۆمەڵگادا.چەمک و واتای ڕۆڵ لە کرداری فێرکردندا:ڕۆڵ ،بەواتا فراوانە گشتیەکەی ، مە بەست ئە وکۆمەڵە چاپوکی و چالاکیە پێکەوە پەیوەستانەیە کە دەکرێت تاک ئەنجامی بدات بۆ بەدیهێنانی ئامانجێکی چاوەڕوانکراو یان دەستنێشانکراولە هەڵوێستەکاندا، هەروەک (کاتزوکاهن) لە پێناسەی ڕۆڵدا دەڵێت : ئە وچوارچێوە پێوەرە ڕەفتارییەیە، کەوا لەسەر تاک پێویست دەکات بە چالاکیانێک هەستێت لەبەر پەیوەست بون و هاوبەشی لە کارێکدا ،بە چاوپۆشیکردن لەو ویست و حەزە تایبەتیانەی خۆی کە دوورن لە ئامانجەکانی ئەو کارە؛ ئەمەش ئەوڕاستییە ڕوونتر دەکاتەوە ،کە ڕۆڵ لەکاری فێرکردندا دەبێت بەتەواوەتی دووربێت لە مەزاج و سۆزو هەڵچونە تایبەتە ناوەکییەکانی مامۆستا ،چونکە بەدڵنیاییەوە کاریگەری نەرێنی دەکاتە سەر پرۆسەی فێرکردن و، لەبنەما زانستییە پەروەردەییەکانی دور دەخاتەوە، وە لەبەر ئەوەی تێڕوانینەکان بۆ واتاو چەمکی ڕۆڵ جۆربەجۆرەو ناوەندی کارو توانای تاکەکان لەتێگەشتنی واتای رۆڵ لەکاری فێرکردندا بە پێی تواناو بیرکردنەوەکانی ئاڕاستەکارانی بواری فێرکردن دەگٶڕێت،زۆر پێوستە کەمامۆستا بەرچاو ڕوون بێت و بەڕۆڵی زانستی و پەروەردەیی خۆی هەڵسێت ،تا بتوانێت بەشێوەیەکی درووست کارامەیی خۆی لە کارەکەیدا بەرجەستە بکات و زۆرترین ئامانجەکانی لە پێگەیاندن و گەشەپێدانی تواناکانی فێرخوازاندا دەستەبەربکات.ڕۆڵ و ئەرکە سەرەکییەکانی مامۆستا لە پەروەردەدا:لە تێڕوانینە پێشکەوتوەکانی جیهانی ئەمڕۆ لە سەر هەمو شتەکان ،بێگومان کاریگەریشی لەسەر پرۆسەی پەروەردە هەیە،ئەگەر لەڕابردودا ڕۆڵی مامۆستا تەنها گوێزەرەوەیەکی داماڵراو بوبێت بۆ گوستنەوەی زانیارییەکان بۆ خوێندکاران وئامانجی سەرەکی لە پەروەردەدا تەواوکردنی پرۆگرام و لەبەرکردنی بوبێت،بێگومان ئەمڕۆ پەیامی کاری مامۆستایی هەر ئەوەندە نییە ، بەڵکو دیدێکی زۆر فراونی هەموو لایانەکانی پەروەردە دەگرێتەوە ،لە کەسیەتی خوێندکارەوە دەست پێدەکات تا ئاماژەدان بە بچوکترین شت کە دەکرێت لەسیستمی پەروەردەدا بەکاربێت بۆ خزمەتی تواناکانی گەیاندن بەخوێندکاران،بۆ ئەم مەبەستەش کۆمەڵێک ئەرک و داخوازی سەرەکی هەیە کە پێویستە لە کارو چالاکی مامۆستادا فەراهەم بکرێت ، تا بتوانێت بەڕۆڵی زیندوی کارای خۆی هەستێت و ،زۆرترین شوێن پەنجەشی لە بنیاتی کەسیەتی خوێندکاراندا جێبهێڵێت بە شێوەیەکی بابەتی وپەروەردەیی، کە لێرەدا هەوڵدەدەین بەڕویان بخەین.
1) کارامەیی مامۆستا لە زانیاریی پسپۆڕییەکەیدا:یەکێک لەگرنگترین ئەوکارامەییانەی کە پێویستە لە مامۆستدا هەبێت ،شارەزایی و بەئەزمون بوونە لە پسپۆڕییەکەیداو،درککردنە بە سرووشت و تایبەتماندییەکانی پسپۆرییەکەی و پەیوەندی بەشەکانی پسپۆڕییەکەی لەگەڵ یەکدی و لەگەڵ زانستەکانی تردا و ، بەگەڕخستنی تواناکانی لە بەدواگەڕان و پشکنینی پێکهاتەکانی بابەتەکانی پرۆگرام ،بە مەبەستی لێوردبونەوەو کارکردن بۆ باشترکردنی کەمو کوڕییەکان و پەرەدان بە لایەنە باشەکانی ،چونکە پرۆگرامەکانی خوێندن دڵی زیندووی سیستمی فێرکردنەوڕۆچون و شۆڕبونەوە تیایداو تێگەیشتن لە ئامانج و پێکهاتەکانی و گونجاندن و هەڵبژاردنی باشترین شێوازێک بۆ وتنەوەیان ودەستەبەرکردنی هۆکارو پێداویستی گونجاو ی فێرکردن لە نمایشی بابەتەکاندا خاڵێکی تری مسۆگەرکردنی سەرکەوتنی مامۆستایا لە کارەکەیدا.
.２) پلان و ئامادەکردنی زانستیانە:کاری وانەوتنەوە،کارێکی زانستیانەی بەرنامە بۆداڕێژراوی ئامادەکراوی پێشوەختەی دەوێ ، ناکرێت بەهیچ جۆرێک ڕێگەی ڕێکەوت و هەڕەمەکی بدرێت خۆی تێهەڵکێشی بکات،چونکە کارێکی لەو جۆرە لەگەڵ بنەما مەعریفییەکانی ئەم ساتو وەختە پێشکەوتووەی ئێستادا نەکراوەو و ناگونجێت، هەر پلانە کە دیدێکی زانستیانەو چاوڕوونی گونجاو بە مامۆستا دەبەخشێت تا بتوانێت لە تەواوی پێکهاتەی بابەتەکەی ئاشنابێت و بە شێوەیەکی گونجاو لەگەڵ ساڵ و مانگ و هەفتەو ڕۆژەکاندا دابەشی بکات و ئامادە سازی تۆکمەی بۆ بکات، لەهەمانکاتدا لە ڕێی پلانەوە دەتوانێت لەڕەوشی چۆنیەتی بەڕێوە چونی پرۆگرامەکە ئاگادار بێت و هەڵسەنگاندنی تەوای بۆبکات و سەرنج و تێبینییەکانی تۆمار بکات ولەتوانای گەیاندنی ئامانجەکانی بە خوێندکاران ئاگادار بێت.
.３) شێوازو ڕێگەی وانەوتنەوەی زانستییانە:ئاشکرایە کە ڕێگاو شێوازەکانی وانە وتنەوە ،ڕۆڵ و کاریگەری زیندوو پڕ بایەخیان لە پرٶسەی فێرکردندا هەیە،وە لەبەر ئەوەی کە ڕێگاکان زۆرو جۆر بەجۆرن و لە هەمانکاتدا ڕێگای کۆن و هاوچەرخیش هەیە ، ئاشنا بوونی مامۆستا بە شێوازەکان و هەڵبژاردنی گوونجاوترینیان بۆ وانە وتنەوە بە گونجاندنی لەگەڵ ناوەڕۆک و پێکهاتەی بابەتەکەدا،ئەرکێکی گرنگ و لەیاد نەکراوی مامۆستایە لە کاری فێرکاریدا،هەروەک چۆن پەیڕەو کردنیشی بەشێوەیەکی زانستی و جێبەجێ کردنی هانگاوەکانی بەشێوەیەکی درووست هەلێکی زیاتری سەرکەوتن لە کاری مامۆستایەتیدا مسۆگەر دەکات.
.４) شارەزاییەکانی پەیوەندی و گەیاندن:کاری فێرکاری واتە گەیاندن بە پلەی یەکەم، جا بۆ ئەوەی مامۆستا لەم کارەیدا سەرکەوتوو بێت زۆر گرنگە کە شارەزای توناگەیاندنییە زارەکی و نازارەکییەکان- ئاماژە – بێت،چەند بکرێت زمانی سادە و ئاسان و تێگەیشتراولە ڕاڤەی بابەتەکاندا بەکار بهێنێت ، هەروەک توانای مامۆستا لە دواندن و گفتوگۆ وشێوازی پرسیارکردن ووەڵام لێوەرگرتنەوە بە شێوازێکی پەروەردەیی و دوور لە خۆسەپاندن وئاڵۆزکردن زۆر گرنگە کاری لەسەر بکرێت.
５) بەکار هێنانی کارامەیی وروژاندن و سەرنجڕاکێشان و ئاگایی خوێندکاران :هەموو ئەو لێکۆڵێنەوە و توێژینەوە هاوچەرخانەی لە بواری پەروردەو دەروونی تایبەت با کاری فێرکردنەوە کراون ،ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە کاری فێرکردن کارێکی گشتگێرەو باری تواناو سەرنج و ئاگایی خوێندکاربەشێکی سەرەکی و دانەبڕاوو ئاماژە بۆکراوی پرۆسەی فێرکردنە،کەناکرێت بەهیچ بیانوو مەبەستێک پشتگوێ بخرێت،بۆ ئەم مەبەستەش پێویستە مامۆستا لەو چالاکیانە ئاگادار بێت کە تواناکانی ئاگایی و سەرنجڕاکێشان لای خوێندکاران درووست دەکەن وهەمیشە هاندەریان بێت بەشێوازێکی پەروەردەیی بۆ زیاتر بەشداربوون و ئاوێتە کردنییان لەگەڵ پرۆسەی فێرکردندا.
６) برەودان بەکەسیەتی خوێندکارو پەرەپێدانی:ئاگاداربوون لە قۆناغەکانی گەشەوئاستی تێگەیشتنی خوێندکاران وتێگەیشتن لە بناماکانی تایبەتمەندێتی قۆناغەکان و جۆری کەسێتی خوێندکاران ،هاوکارێکی پڕ بایەخی مامۆستایە لە گەیاندنی پەیامە کانی بە خوێندکاران،چونکە ئەم تێگەیشتنە هاوکار دەبێت بۆ بەکارهێنانی شێوازی گونجاوی گەیاندنەکان ،بە مەبەستی بنیاتنانێکی درووستی کەسیەتی لای خوێندکاران و ڕوواندنی بنەماکانی بڕوا بەخۆبوون لە ناخیانداودروستکردنی حەزی بەدواگەڕانی خۆیی لە دەروونیاندا،تابتوانن لە داهاتوودا لەسەر پێی خۆیان بوەستن وتاکێکی بەسوود بن لەکۆمەڵگەدا.
.７) پەیڕەو کردنی جیاوازی تاکایەتی :مە بەست لە جیاوازی تاکایەتی ،تەنها لەبەرچاوگرتنی تواناکان زانیاری وەرگرتن نییە، بەڵکوو زانستی نوێ تاک وەکوو یەکەیەکی لەیەکدانەبڕاو سەیردەکات ،بۆیە پێویستە مامۆستاش بە هەمان دید بۆ خوێندکار بڕونێت و سەرجەم تواناکانی لە بەرچاو بگرێت لە لایەنە جۆربەجۆرەکانی ژیانیدا و تەنها تونا زانستییەکەی نەکرێت بە پێوەربۆ بڕیاردان لە سەر زیرەکی یان لاوازی خوێندکار،چونکە ئێستە ئەو راستییە یەکلایی بووەتەوە کە هەمو مرۆڤێک جیاوازە و دەبێت هەرکەسەو بە پێی توناو لێهاتوویی خۆیی ڕەفتاری لەگەڵدا بکرێت و ، تواناجۆربەجۆرەکانی لەخزمەت یەکتردا بەکاربهێنرێت بۆ برەودان بەتواناکانی فێربوون و گەشە پێدانی بە شێوەیەکی گوونجاو.
.８) کارامەیی ڕێکخستن و بەڕێوە بردنی پۆل:بەڕێوە بردنی پۆل و چۆنیەتی ڕێکخستنی لەڕوی کارگێڕییەوە ،خاڵێکی تری گرنگی کارامەیی مامۆستا دەردەخات لە چۆنیەتی ئەنجامدانی کارەکەیدا،ئەمەش بەوە ناکرێت کە مامۆستا لەڕێی توندو تێژی و خۆ سەپاندنەوە دەستەبەری بکات ،هەروەک بێدەنگ بوون و کروکپی پۆلێش هێمای مامۆستای سەرکەوتو نییە، بەڵکو کارامەیی مامۆستا لەبەڕێوە بردندا لە پۆلێکدا دەردەکەوێت کە توانیبێتی گیانی لەخۆبووردن و هاوکاری تیادا فەراهەم کرابێت و ،خوێندکاران هەست بەدڵنییای وئارامی بکەن وپەیوندی مامۆستاو خوێندکاران لەسەر بنەمای ڕێزو لەیەک گەیشتن بنیات نرابێت،چونکە لەم جۆرە پۆلەدا مامۆستا دەتونێت ئامانجی خۆی لە گەیاندندا بەدی بێنێت و پۆلەکەی لە ڕووی کات و کۆنترۆڵەوە ڕێکبخات.
.９) کارامەیی تەکنەلۆژیای زانستی:لەگەڵ پێشکەوتنەکاندا ڕۆژانە ليشاوی تەکنەلۆژیا لە بوارە جیاجیاکاندا لە برەودایە،بەمەش خواستی خوێندکار لەوەرگرتنی زانیاریدا زیاتر دەکات،بۆیە زۆر گرنگە مامۆستا لەو پێشکەوتنە زانستیانە دانەبڕێت ،بەڵکو دەبێت سەرمەشق و ڕێنوێن بێت لەو بوارەدا و چەند بکرێت خۆی قاڵ بکات لەدەست خستنی زانیاری نوێ وشارەزابوون لە ئامێر وهۆکارە زانستییە نوێکان و چۆنیەتی بەکارهێنانیان لەبواری پەروەردەو فێرکردندا بە ڕەچاو کردنی ڕێساو بنەما پەروەردەییەکان لە بەکار هێنانیاندا،بەڕاستی کارەساتە ئەگەر ئاستی زانستی مامۆستا لە ئاستی زانستی خوێندکارەکەیدا باڵاتر نەبێت.
10) کارامەیی بەشداریکردن لە چالاکییەکاندا:سەرجەم ئەو چالاکی و بوارانەی لە خوێندنگەدا ئەنجام دەدرێن ،دەکرێت مامۆستا بەکاری بهێنێت بۆ برەودان بە تواناکانی خوێندکاران لە بوارە جیاجیاکاندا وەک بڵاوکراوەی دیواری یان گۆڤارو ڕۆژنامەی خوێندنگەیی یاخود پەخشی دەنگیی خوێندنگەیی….بە هاوکاری دەستەی کارگێڕی و لیژنەکانی ڕۆشنبیری و راگەیاندنەکانی خوێندنگە.

(پێشبڕکێی ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی) شێواز‌ه‌ په‌روه‌ده‌ییه‌ ژینگه‌ییه‌کان بۆ منداڵ پێش چوونه‌ قوتابخانه – ڕێناس ساڵح – زانکۆی کۆیه‌ – به‌شی ده‌روونناسی‌

شێوازە پەروەردەییە ژینگەییەكان بۆ منداڵ پێش چوونە قوتابخانە
ڕێناس ساڵح
زانکۆی کۆیه‌
به‌شی ده‌روونناسی

زۆر شێواز هەن كە دەستیان هەیە لە بەدەستهێنانی ئامانجە پەروەردەییە ژینگەییەكان گرنگترینیان ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1.دەبێت باوكان و دایكان و مامۆستایانی باخچەی ساوایان پێشڕەو بن لە ڕەفتارو كردەوەی چالاكانە لەگەڵ پێكهاتەكانی ژینگە، وەك نموونە دووركەوتنەوە لە خراپ بەكارهێنانی ئاو بەتایبەتی لەناوچەی بۆریەكانی تایبەت بە خزمەتی گشتی، وە نەهێشتنی بەفیڕۆ دانی ئاوو ڕێنمایی كردن بۆ بەكارهێنانی بەشێوەیەكی باش، وەك دڵنیا بوونەوە لەسەر داخستنی بۆریەكانی ئاو دوای بەكارهێنانی وە ئاگاداركردنەوەی منداڵان بەم كارە، وە چاودێریكردنی مۆركی جوانی ژینگە، وەك گرنگی دان بە پاك و خاوێنی ماڵ و دایەنگەو باخچەكان و شەقامەكان و كۆڵانەكان، تاوەكو ببێتە نموونە لەبەرامبەر منداڵان، وە نەهێشتنی جگەرە كێشانی باوكان لە شوێنە داخراوەكان و زۆرێك لەو كردارە هەڵانەی تر، ئەمەش پێویستی بە بەستنی خولی چاوپێكەوتن هەیە بۆ دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان لەگەڵ هەندێك سەركردایەتی پەروەردەیی، بۆ گفتوگۆ لەسەر رەفتاری گەورەكان كە دەگوازرێتەوە بۆ منداڵ لەرێگەی لاسایی كردنەوەو قسەكردن، وە دراسەكردنی رەفتارەكانی منداڵ و بەكارهێنانی رێگای نموونەیی بۆ دروست كردنی گۆرانكاری تیایدا، وە چارەسەركردنی ئەو كەم و كورتی و هەڵانەی كە تێی دەكەوێ بەرامبەر ژینگە، چونكە پەروەردەكردنی ژینگەیی بەتەنها لەسەر منداڵ ناوەستێت، بەڵكو پێویستە لەگەورەكانیشەوە دەستپێبكات، بەتایبەت كە گەورەكان گشت بریارەكانی تایبەت بە بەرهەم هێنان و بەكارهێنان و قۆستنەوەی دەستهاتەكان و….هتد دەردەكەن، وە پشتگوێ خستنی پەروەردەیی گەورەكان واتای مانەوەی كردەوە ژینگەییە هەڵە باوەكانە، تاوەكو جیلێكی هۆشیار دێت كە بەشێوەیەكی هۆشیارانە كار لەگەڵ ژینگەدا دەكات، وە ئەم جیلەش لەوانەیە نەیەت، لەبەرئەوەی ئەم جیلە شێوازی پێگەیاندنی هەڵە لەگەورەكانەوە وەردەگرێت،

2.بەردەست كردنی هەڵوێستی ڕاستی كەیارمەتی منداڵ دەدات بۆ دەرچوون لە ژینگەو بەدەستهێنانی زانیاری و ڕاستیەكان لە ڕێگای حەزی گەڕان و ئارەزوو بۆ ئاشكراكردن و بەدواداچوون و پەیوەندی ڕاستەوخۆ و درك پێكردنی دیاردەكان لەچوارچێوەیەكی تەواو و شوێنگە سروشتیەكان، ئەمەش سەرنج و ئاگاداری مناڵ بەلای خۆیدا رادەكێشێت، وە كاریگەری دەخاتە سەر ژیانیان و ژیانی خیزانەكانیان، وە دەست بەسەر پێداویستە زەرورەكانیاندا دەگرێت لەخواردن و جل و بەرگ و شوێنی نیشتەجێ بوون و هۆكارەكانی گواستنەوەو هۆكارەكانی خۆشی و كات بەسەربردن، وە گرنگ ئەوەیە دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان سەركەوتووبن لە وروژاندنی گرنگی منداڵان بەژینگەو كێشەكانی، وە ئەو منداڵانەی كە هۆشیار دەبن بە گرنگی چاودێریكردنی دارەكان و جوانی گوڵەكان تاوەكو لەژینگە سروشتیەكەی دابێت ئەو نایبڕێت و تێكی نادات، وە ئەم جۆرەش لە حەساسیەتی ژینگەیی لەرێگەی كارتێكردنی هەستەوەری منداڵ لەگەڵ ژینگەدا دێت.

3.بەكارهێنانی شێوازی نائاسایی(غیر التقلیدی) لە چاندنی بنەما و ئاراستەكان لەلایەن منداڵ بەرامبەر ژینگە كە لەگەڵ ئاستی پەی پێبردنی بگونجێت. وەلەم شێوازانەش وێناكردنی(تصویر) درامی، بەتایبەتی ڕۆڵ گێڕان بۆ هەڵسەنگاندنی هەندێك لەو كارانەی كە منداڵ پێی هەڵدەستێت وە ئەو كێشانەی ڕووبەرووی دەبێتەوە لەژینگە، وەبەكارهێنانی ئەو چیرۆكانەی كە كۆتاییەكی كراوەیان هەیە، بۆ گەشەپێدانی بنەما ژینگەییەكان و چاندنی رەفتاری ژینگەیی چالاكانە لەلای منداڵەكە، ئەوەش لەشێوەی گفتوگۆیەك لەگەڵ منداڵەكە جێ بە جێ دەكرێت، هەتاوەكو دەگاتە كۆتایی چیرۆكەكەو وە زانینی ئەو بابەتانەی كە سوودی لێ وەردەگرن، وە هاندانی و پاداشت كردنی كاتێك ئاراستە حەزلێكراوەكانی دەردەبڕێت، ئەوەش دەبێتە هۆی لێك جیاكردنەوەی ئاراستە ئەرێیەكان(إیجابی) بەرامبەر ژینگە، بۆ نموونە منداڵیك زبڵ و پاشماوە پیسیەكان لەجێگای تایبەتی بە پاشماوەكان فڕێ بدات، وە پاشماوە فڕێ دراوەكانی سەر زەوی هەڵبگرێتەوەو دەستی بشوات پێش نان خواردن وە چاودێری پاك و خاوێنی جلەكانی وە كەل و پەلەكانی لەكاتی بەكارهێنانی ڕەنگەكان بكات، وە ڕێز لە هاوڕێكانی بگرێت، وە چاودێری ئەوە بكات كە بەدەنگی بەرز قسەیان لەگەڵ نەكات، وە هەست بەهەڵە بكات بەرامبەر ئەو ڕەفتارە ناچالاكانەی لێی دەردەچێ بەرامبەر ژینگە.

4.بەشداریكردنی چالاكانەی منداڵەكان لەجوانكردنی ئەو ژینگەیەی كە تیایدا دەژی، وەك چاندنی رووەك وە گوڵەكان جا چ لەماڵەوە یاخود لە دایەنگەكان، وە چاندنی دارودرەخت لەسەر شەقامەكان ئەمەش دەبێتە هۆی هەستكردنیان بە خاوەنداریەتی لەو بەرهەمانەی كەبەشداربوون لە چاندنی یاخود ئاودانی وە چاودێری كردنی، بەوەی كە ئەوان بەشێكن لەژینگەی ناوچەیی، ئەمەش دڵسۆزیان دڵنیادەكاتەوە لەسەری، وە هانیان دەدات بۆ بەشداریكردنێكی كاریگەر لە گفتوگۆ كردنی كێشەكانی ژینگە، وە پێویستە لەسەر دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان هۆشیاری منداڵەكان بكەنەوە – لەكاتی پشووەكان – لەو شوێنانەی كەلێی كۆدەبنەوە بەگرنگی پارێزگاریكردنی جوانی و پاك و خاوێنی ژینگەی دەورو بەریان، وە بەسەربردنی كاتی خۆش لەناو گوڵ و رووەكەكان، لەجیاتی شەڕكردن لەسەری و تێكدانی، وە بەشداریكردن لە كۆكردنەوەی ئەو پەڕو قوتوو كیسە بەتاڵانەی كە جوانی شوێنەكە دەشێوێنێت، وە فڕێدانی لە سەلەی تایبەت بە زبڵ، وە ڕاكێشانی سەرنجی منداڵەكان بۆ جیاوازی كردن لە جوانی شوێنەكە پێش خاوێن كردنەوەی و دوای خاوێن كردنەوەی، وا دابین كردنی هەفتەیەك بۆ ژینگە، كە منداڵان بە چالاكی ژینگەیی جۆراوجۆر بەشداری تێدابكەن، وەك كۆكردنەوەی زانیاری ژینگەیی لە ڕێگای چاوپێكەوتن و دەرچوون لێی بەگشتاندن و وە بنەما گشتیەكان كە پەیوەستە بە پاك و خاوێنی ژینگە و پارێزگاریكردنی لە پیس بوون.

5.داڕشتنەوەی بابەت و بەرنامە ژینگەییە گونجاوەكان بۆ منداڵ كە وەرگیراوە لە ژینگەكانیان وە لێهاتووییەكانیان، وە هەرسێ لایەنی فێربوون لەخۆ دەگرێ: زانین – لێهاتووییەكان – ئاراستەكان. وە لەسەر ئەو بیرۆكەیە هەڵساوە كە دەڵێت ژینگە نیعمەتێكە لە خواوە وە تیكدانی ئەو ژینگەیە دژ بە سوپاسی خوایە لەسەر نیعمەتەكانی، وە لەو بابەت و بەرنامانەشدا ئاستی پێگەیشتنی مناڵەكان ڕەچاو بكرێت، هەروەها زمان و شێوازەكانیش كە بابەت و بەرنامەكانی پێ پێشكەش دەكرێت، لەگەڵ پشت بەستن بە وێنەو فیلم و وێنەی چەسپاوو وێنەی جوڵاوو شێوە روونكردنەوەییەكان. كە تەركیز لەسەر ڕەفتاری ژینگەیی چالاك دەكات، وە بانگەشە دەكات بۆ سوككردنی (نبژ) ڕەفتارە هەڵەكان بۆ كاركردن لەگەڵ ژینگەدا.

(پێشبڕکێی ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی) هۆشیاری ژینگه‌یی – ڕێناس ساڵح – زانکۆی کۆیه‌ – به‌شی ده‌روونناسی

هۆشیاری ژینگەیی
ڕێناس ساڵح
زانکۆی کۆیه‌
به‌شی ده‌روونناسی

ژینگە ئەو چوارچێوەیەیە كە دەوری هەموومانی داوە كە بەرگی هەواو رووەكانی كەش و هەواو شوێنەكانی دەگرێتە خۆی و هەروەها رووەكانی پێشكەوتن و بیناو كارگەو هۆكارەكانی بەرهەم هێنانی رووەكی و پیشەسازی و هۆكارەكانی گەیاندن.
پێكهاتەكانی ژینگە بریتیە لەوەی لە دەستكردی سروشت دایە و لەوەی لە دەستكردی مرۆڤ دایە وەك كارگەكان و ڕێگاوبان و بیناكان…
سەیرە كە مرۆڤ ئەم جیهانەی دروست كردووە و خوای گەورە بە جێگیری خۆی داناوە لەسەر زەوی تاوەكو ئاوەدانی بكاتەوە و دای بچێنێت و ئەوەی لەناو جەرگەی دایە دەری بهێنێت لە سەروەت و سامان و خێرو بێر، ئەوە هەر ئەم مرۆڤەیە كە تێكی دەدات و پیسی دەكات و وشكی و سەوزایی كاول دەكات. هەموو شوێنەكان بە ژەهر و شتی بێ سوود و تیشك و خۆڵ و تۆز و دوكەڵ پڕ دەكات و هەر مرۆڤیشە بێ دەنگی شوێنەكان بە ژاوەژاوی توند پیس دەكات و هەر ئەویشە هاوسەنگی و چەسپاوی ژینگە تێك دەدات هەر مرۆڤیشە كە جوانی ژینگە لەناو دەبات بە بڕینی داری دارستانەكان و دەست دەگرێت بەسەر پارێزەرەكان و پۆلە مەرجانیەكان و زۆرێكیش لەم ڕوانەی جوانی سروشتی.
پیس بوونی ژینگە و دەست گرتن بەسەری داو تێكدانی هەمووی لەدەستی مرۆڤە ، بەڵام پیس بوونی سروشتی لەسروشتەوە سەرهەڵدەدات و بە ڕێژەیەكی كەم وەك هەڵكردنی بای خۆڵاوی و بوومەلەرزە و گڕكانەكان و لافاوەكان و ڕەشەباكان كە ئەمەش كەمە بەبەراورد لەگەڵ ڕێژەی تێكدانی مرۆڤ بۆ ژینگە.(عیسوی، 1997).
لەئێستادا پیس بوون دەبەسترێتەوە بە هندێك نەخۆشی وەك: نەخۆشیەكانی دڵ و سوڕی خوێن و ئایدز سیل و شێرپەنجە و نەخۆشیەكانی پێست و نەخۆشیەكانی گەدە……هتد.(المولی ، 2008)
كێشەی ژینگە كێشەیەكی پەروەردەیی رەفتاری دەروونیە لە پلەی یەكەمدا هەروەها كێشەی ژینگە بەتەنها ئەركی دەوڵەت نیە بەڵكو كێشەی كۆمەڵگەیە كە پێویستە هەموو تاكێك بەشداری تێدا بكات لە پارێزگاری كردن لێی وەك كاركردن لە رێكخراوەكانی تایبەت بە ژینگە و دامەزراوەكان و فەرمیەكان و…..هتد.(السعود ، 2007،).
ژینگە ڕۆڵێكی سەرەكی دەبینێت لە دیاریكردنی رەفتاری مرۆڤ تایبەتمەندیەكانی و ئارەزووەكانی و ئاراستەكانی و ئامادەباشیەكانی و تواناكانی، و لە كارپێكردنی ئەم توانایانە بەڵكو ژینگە یان تەندروستی ەبەخشێت یان دەبێتە هۆی نەخۆشی و مردن، وە ئەگەر ئێمە وا دابنێین كە ژینگە ڕۆڵێكی گرنگ و رزیندوو دەگێڕێت لە ژیانماندا ، وە هەر رەفتارێك كە ئەنجامی دەدەین كاریگەری دەخاتە سەر ژینگە یاخود شوێن پێی بەسەر ژینگەدا دیار دەمێنێت..
مرۆڤ گۆرانكاری دروست كرد لە رووەكانی ژینگە و دەریاچە و زۆلكاوەكانی وشك كرد و بەربەست و پردی لەسەریان دروست كرد و نۆكەندی هەڵكەندووە و هەروەها هەور بڕی دروست كردووەو دارستانەكانی بڕیوەتەوەو بیابانەكانی چاك كردووەو هەروەها ئاژەڵی بەخێو كردووەو ئەوەی لەناخی زەوی دایە بەكاری بردووەو ئەوەی لە ئاسمانیش دایە و ئەو خێر و بێرەی لە ئاوو هەواش دایە بەكاری بردووە. (عیسوی ،1997،).
ژینگە بریتیە لە سەروەتێكی هاوبەش لەنێوان هەموومانداو موڵكی هەموو كەسێكە، وە هەریەك لە ئێمە بەشَكی تیادا هەیە كەلێی دەخوات و تێیدا دەژی و بەهۆیەوە خۆی دەپارێزێ، هەربۆیە نابێت هەریەك لە ئێمە تێكی بدات یاخود زیاتر لەبەشی خۆی تێدا ببات چونكە سنوورەكەی دیاریكراوە.
لەم چەند ساڵە دوورو درێژەی رابردوودا ژینگە لە عێراق زۆر پشتگوێ خراوە ئەمەش بەهۆی زۆر هۆكارەوە گرنگترینیان ئەو بڕیارە كارایەی كە لە ناخی كاركردنی ژینگەییەوە دەرچوو بڕیارێكی سیاسی بوو نەك چاكسازی ، هەروەها ژێرخانی وڵاتیش ساڵ لەدوای ساڵ دادەهات بەهۆی زیادبوونی ڕێژەی دانیشتوان و زۆری جێهێشتنی هەڕەمەكی بۆ سەنتەری شارەكان بەتایبەت شارە گەورەكانی وەك هەولێر و بەغداد و موسڵ و …هتد،ئەمەش بووە هۆی دروستكردنی پەستان لەسەر چارەسەركردنی بەكاربردنی تەندروستی و وێستگەكانی پاڵاوتنی ئاوی خواردنەوەو زیادبوونی ژمارەی ئۆتۆمبیل و ….هتد.(زعلان و جدوع و كیورك، 2009، ص 7).
هۆشیاری ژینگەیی یەكێكە لە هۆكارە كارایەكان كە كۆمەڵگا دەخاتە بەردەم بەرپرسیاریەتەكانی لە كاركردنی لەگەڵ كێشە ژینگەییەكان دا، پێویستی پەرەسەندنی هۆشیاری ژینگەیی لای تاك لە ڕێگای پەروەردەی ژینگەیی تاكەوە دێت لە ڕێگای بڵاوكردنەوەی زانیاری تایبەت پێی لە دەست پێكی پێناسەكردنی كێشە ژینگەییەكان و بانگێشت كردن بۆ بەكاربردنی بەرهەمە ژینگەییەكان بە شێوەیەكی راست و دروست نەك بەشێوەیەكی تێكدەرانە بەڵكو تاك رووبەرووی ئەو كێشانە دەبێتەوە كە لە دروستكاری خۆیەتی هەر بۆیە پێویستە ئەو ژینگەیە بپارێزرێت لەدەستی ئەو مرۆڤە ئەمەش بە چاندن و پەرەپێدانی هۆشیاری ژینگەیی لای تاكەكانی كۆمەڵگا.(زعلان و جدوع و كیورك،2009 ، ص8).
بابەتی ئەم توێژینەوەیە ئەو ژینگەیەیە كە چواردەوری داوین كە ئێمە دەبینە هۆكاری بەدەستهاتنی و دواتر رووبەرومان دەبێتەوە و هەر ئێمەین كە ژینگە تێك دەدەین و هەر ئێمەشین كە دووچاری زیانەكانی دەبینەوە وە هەر ئێمەین كە ژینگە ژەهراوی دەكەین و پیسی دەكەین بە زبڵ و بۆنی ناخۆش و تۆزو خۆڵ و ڤایرۆسی ژەهراوی و بكوژ.
هۆشیاری:
1- هەستكردنی بوونەوەری زیندوو بە ناخ و دەورووبەرەكەی.( أبو حگب ، الخیران ، 1984).
ژینگە: بریتیە لەوەی كە دەورووبەری بوونەوەری زیندوو دەدات لە بار و هۆكار كە كاریگەری هەبێت لەسەری. (أبو حگب ، الخیران ، 1984 ،)
هۆشیاری ژینگەیی:
1- هەستكردن بە ژینگە و كێشەكانیەتی لە ڕێگای بەدەستهێنانی ناسیاوی و بەهاكان و ئاراستەكان و لێهاتووییەكان و شێوازەكانی هەڵس و كەوت كە وا لەتاك دەكات ببێتە بەرپرس لەبەرامبەر ژینگەكەیی و بۆ پارێزگاری كردن لەتەندروستی گشتی.
-چەمكی هۆشیاری:
لەبەر ئەو گۆرانكاریانەی كە بەسەر ئاماژەكانی هۆشیاری داهات هەر بۆیە لە ئێستادا هۆشیاری ئاماژە دەكات بە كارایی و لێهاتوویی تایبەتمەندییەكی مرۆڤ ئەویش بیركردنەوەیە.
هۆشیاری وەك تایبەتمەندیەكی مرۆیی بریتیە لەو زانینەی كە هەموو تاكێك هەیەتی بەهۆی بوونی و كارەكانی و بیرۆكەكانی ، كاتێك تاك هۆشیار دەبێت بە گوێرەی ئەو زانینەی كە دەیجوڵێنێت و هەروەها بە هۆشیلری بوون هەڵس و كەوت دەكات و دەژیەت،هۆشیاری لە دەروونزانیدا وەك رووناكیەك سەرهەڵدەدات لەپاڵ ناهۆشیاریدا.
-چەمكی ژینگە:
لەساڵی 1972 وڵاتە یەكگرتووەكان كۆنگرەیەكیان بەست لە وڵاتی سوید لە شاری ستۆكهۆڵم لەژێر دروشمی ( ئێمە تەنها یەك گۆی زەویمان هەیە)، لەم ساڵەوە وشەی – ژینگە – لەگشت كۆمەڵگاكاندا بڵاو بۆوە و وای لێهات لەسەر زمانی زۆربەی چین و توێژە جیاجیاكانی كۆمەڵگا جیاوازەكاندا بەم جۆرە چەمكانە باس دەكرا وەك زۆری ژمارەی دانیشتوان و پیس بوون و ئەمنی خۆراكی و قەیرانی ئاو و دیاردەی ترشە باران و كون بوونی چینی ئۆزۆن و زۆرێك لو بابەتانەی تر كە خەڵكی سەرقاڵ كردبوو.
چەمكی ژینگە چەمكێكی باوی بەكارهێنانە و وشەی Ecology لە زمانی ئینگلیزیەوە بە واتای علم البیئە وەرگێردراوەتە سەر زمانی عەرەبی و لە كوردیشدا بە ژینگە زانی ناودەبرێت كە لە ڕاستیدا زانای ئەڵمانی (ئەرنیست هیگڵ) لە ساڵی 1966 ئەم وشەییەی لە زمانی یۆنانیەوە وەرگرت لە هەردوو بڕگەی Oikes بە واتای (شوێنی ژیان) و Logos بە واتای (زانست)، بەوەش پێناسەی كرد كە:(ئەو زانستەیە كە دیراسەی پەیوەندی بوونەوەرە زیندووەكان دەكات بەو ناوەندەی كە تیایدا دەژی). (هەمان سەرچاوە).
پەیوەندی لەنێوان مرۆڤ و ژینگەكەی بە پەیوەندیەكی هەڵساو لەسەر كارلێكی ئاڵوگۆر لەنێوانیان دا دادەنرێت ئەمەش بوونی كارلێكی مرۆڤی لەناو هەر ژینگەیەك لە ژینگەكان دڵنیا دەكاتەوە كە بەهۆیەوە دراسەتی ژینگە دەكرێت لە كۆی چالاكی و بوارە جیاوازەكان .
-پێكهاتەی ژینگە:
جیاوازیەكی گەورە لەنێوان توێژەران دا نیە لەوەی كە پەیوەستە بە پێكهاتەكانی ژینگە لەڕووی ناوەرۆك هەرچەندە ئەگەر یەكەكانیش جیاواز بن، كۆنگرەكەی ستۆكهۆڵم لەساڵی 1972 جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە( ژینگە هەموو ئەو شتانەیە كە دەورەی مرۆڤی داوە)، لەڕێگای ئەم چەمكە فراوانە بۆ ژینگە دەتوانرێت ئەو ژینگەیەی كە مرۆڤی تێدا دەژی كاریگەرو كارتێكەر دابەش بكرێت بەسەر دوو بەشی تایبەتمەند ئەوانیش:
یەكەم: ژینگەی سروشتی: Natural environment
مەبەست لێی هەموو شتێكە كە دەوری مرۆڤی داوە لە دیاردەی زیندوو و نازیندوو كە مرۆڤ هیچ دەستی نیە لە دروست بوونی، ئەم دیاردانەش بریتین لە (خاك و كەش و هەواو خۆڵ و رووەكەكان و گیانلەبەرەكان و …..هتد)، بێ گومان ئەو ژینگە سروشتیەش جیاوازە لەناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر بەگوێرەی جۆری پێكهاتە و پێدراوەكانی. (السعود، 2007، ص16).
دووەم: ژینگەی مرۆیی: Human environment
مەبەست لێی مرۆڤ و سەركەوتنەكانیەتی كەبەدەستی هێناوە لەناو ژینگە سروشتیەكەی بەشێوەیەك كە ئەم پێدراوە مرۆییە بەرچاوانە وایان لێهاتووە كە بوونەتە بوارێك بۆ دابەشكردنی ژینگەی مرۆیی بۆ جۆری جیاواز، چونكە مرۆڤ لەڕووی ئەوەی كە دیاردەیەكی مرۆڤایەتیە گۆرانكاری بەسەردادێت لە ژینگەیەكەوە بۆ ژینگەیەكی تر لەڕووی ژمارەیی و چڕی و ڕەگ و ڕیشەیی و پلەی شارستانیی و بەرزی زانستی كە ئەمەش دەبێتە هۆی جیاوازی ژینگە مرۆییەكان، هەندێك لە توێژەران ژینگەی مرۆیی دابەش دەكەن بۆ دو بەش:

1-ژینگەی كۆمەڵایەتی: Social environment
مەبەست لێی ئەو بەشەیە لە ژینگەی مرۆیی كە پێكهاتووە لە تاكەكان و كۆمەڵەمان لە كارلێككردنیان دا، هەروەها پێشبینیە كۆمەڵایەتیەكان و جۆری ڕێكخستنە كۆمەڵایەتیەكان و هەموو ڕووەكانی تری كۆمەڵگا. (السعود، 2007، ص18).
2-ژینگەی ڕۆشنبیری: Cultural environment
مەبەست لێی ئەو ناوەندەیە كە مرۆڤ بۆ خۆی دروستی كردووە لەوانەش پێكهاتە ماددیەكان و نا ماددیەكان ، لەهەوڵ دانە بەردەوامەكانی بۆ زاڵ بوون بەسەر ژینگە سروشتیەكەی دا، هەروەها بواری گونجانی دروست كردووە بۆ بوونی و بەردەوامی تیایدا، ئەم ژینگەیەی كە مرۆڤ بۆخۆی دروستی كردووە نەوە بە نەوە دەیگوازێتەوە و پەرەی پێدەدات و لێی دەگۆرێت، كە پێی دەوترێت ژینگەی رۆشنبیری بۆ مرۆڤ كە تەنها تایبەتە بە مرڤ. (السعود، 2007).
-پەیوەندی لەنێوان مرۆڤ و ژینگە:
خودای گەورە وای بۆ مرۆڤ داناوە كە لەسەر گۆی زەویدا بژی، واتا ژینگەی ژیان، كە تواناكانی لێ وەردەگرێ و هەروەها هۆكاری پەرەسەندنی مادی و بیری و ئەخلاقی و كۆمەڵایەتی و دەروونی، كاریگەری مرۆڤ لەسەر ژینگە لەسەرەتادا كارێكی ئاسان بوو و لە كاری بوونەوەرەكانی تر تێنەدەپەڕی،بەڵام گۆرانكاری دروست بوو لە پەیوەندی مرۆڤ بە ژینگەكەی لەگەڵ دەست پێكردنی گۆرانكاری لە قۆناغەكانی ژیانی هەر لە كۆكردنەوەو گرتن و ڕاوكردن و …هتد،دواتر بۆ كشتوكاڵ كردن و پیشەسازی، ئەو گۆرانكاریە بەردەوامەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شوێنە تایبەتیەی كە لە ژینگەدا هەیەتی و بەو تایبەتمەندیە بایلۆجیانەی كە خودای گەورە پێی بەخشیوە جیای دەكاتەوە لە گشت بوونەوەرەكانی تر و وای لێهاتووە كە بتوانێت بچێتە دەرەوەی چوارچێوەی ژینگە بایلۆجیەكەی بە شێوەی داچاندن و پیشەسازی كردن.
ژینگە پڕە لە پێكهاتەو بوونەوەر كە خودای گەورە دروتی كردوون بۆ خزمەتی مرۆڤەكان، هەروەها مرۆڤیش یەكێكە لەو دروستكراوە جیاجیایانە لەو بوونەوەرە زیندوانەی كە خودای گەورە دروستی كردوون، سەڕای ئەوەی كە مرۆڤ بەیەكێك لە پێكهاتەكانی ژینگە دادەنرێت هەروەها بە گرنگترین هۆكاری زیندوو دادەنرێت لە دروستكردنی گۆرانكاری لە ژینگەی چواردەوری دا، هەروەها كاریگەریەكەی زیادی كرد لە دروستكردنی گۆرانكاری لە ژینگە بە پێشكەوتنی زانستی و تەكنەلۆژی و بە زیاد بوونی پێویستیەكانی لە خواردن و هۆكارەكانی ژیان.(السعود، 2007).
هە بەم شێوەیەش بارەكە گۆراوە دوای ئەوەی كە پێشتر ژینگە زاڵ بوو بەسەر رەفتاری تاك بەڵام لە ئێستادا تاك زاڵە بەسەر ئەو ژینگەیەی كە تیایدا دەژی و هەر ئەوە كە خاوەن جوڵەی پیشەسازیە كە توانیویەتی بەهۆی پیشەسازیەوە ژینگەیەك بۆ خۆی دروست بكات كە پێك هاتووە لە هۆكارەكانی گەرم كردن و سارد كردنەوە و رووناكی و گواستنەوە و هەروەها مرۆڤ رەژوو و نەوت و گازی سروشتی بەكارهێناوە بۆ دروستكردنی ووزە.(المولی، 2008)(
بیردۆزی ڤالۆن:
ڤالۆن دەستی كرد بە دروستكردنی بینا بیریەكەی بە پێشكەش كردنی پێكهاتە سەرەكیە كۆنەكە لەسەر پەیوەندی لەنێوان ئەوەی كە بایلۆجیە و ئەوەی كە دەروونیە هەروەها ئەوەی كە كۆمەڵایەتیە لە كەسایەتیدا، هەروەها وەك هەنگاوێكی یەكەم لەسەر ڕێگای چارەسەركردنی ئەم پێكهاتەیە دان دەنێت بە هەبوونی دیاردەی هۆشیاری لەلای مرۆڤ بە وەسف كردنی وەك جەوهەرێكی جیاواز لەلاشە.
لەڕێگای ئەم روونكردنەوەیە ڕەخنە سەرەتاییەكانی دەردەكەوێت بۆ گشت ئەو بیردۆزانەی كە هەبوونی هۆشیاری رەفز دەكەنەوە.
لایەنە جیاوازەكانی دەروون پوختە دەكرێت لەوەڵامدانەوە ماسولكەییەكان و ئەو گۆرانانەی كە لە كۆئەندامەكان دروست دەبێت لە دەرەنجامی چالاكی ئەندامەكانی كە ئەمە بیرۆكەی رەفتاركاریەكانیشە یاخود گەڕاندوویانەتەوە بۆ بەستەرە فسیۆلۆجیەكان وەك چۆن میكانیكیە ماددیەكان پێشنیاریان كرد.
سەرەڕای دان پێدانانی ڤالۆن بە هەندێك لە بیرە ئەرێیەكانی ئەم ڕایە جیاوازانە و ئەو سوودانەی كە پێشكەشیان كردووە بە تایبەت بە بیری سایكۆلۆجی، بەڵام ڤالۆن عەیبی ئەوەی لێ بینینەوە كە بوونی دەروونیان رەفز دەكردەوە و هەروەها كەم تواناییان بۆ بەدواداچوونی جووڵەكان یان بەستەرەكان هەتا دەبێتە شێوەیەك لە شێوەكانی هۆشیاری.
ئەو هۆشیاریەی كە ڤالۆن باسی لێوە دەكات بەڕای ئە ناچێتە قاڵبی راستیە ئەزەلیەكان یان جەوهەرە ڕەهایەكان كە دەكەونە پێش لاشە لەڕووی دروست بوونیانەوە بەڵكو دەروون درووست دەبێت و گەشە دەكات لەدوای لەدایك بوونەوە.
ڤالۆن شێوە سادەكەی باس كردنی هۆشیاری رەت دەكاتەوە و وای دەبینێ كە هەر چارەسەرو شیكردنەوەیەك قبوڵ نابێت ئەگەر ئاماژە كردن بە كۆمەڵێك پلانی جووڵەیی و ڕۆڵی لەدروست بوونی هۆشیاری لەخۆ نەگرتبێت.
-بیردۆزی گەشتاڵت:
بیرۆكەی جەشتاڵتیەكان دەربارەی هۆشیاری بریتیە لەوەی كە مرۆڤ بەگشتی لاشە و سۆز و عەقڵ و بیر و هەستی هەیە كە بەشێوەیەكی ئاڵۆزو تێكەڵ كاردەكات و بەشێكە لە ژینگە و لێی جیا نابێتەوە، هەروەها مرۆڤ رۆڵێكی كارای هەیە نەك تەنها رۆڵی تاكێكی وەڵامدەر، وەك چۆن ڕەفتاركاریەكان دەیبینن چونكە ئەو بڕیار لەسەر بەرپرسیاریەتەكان دەدات بەرامبەر بە وروژێنەرەكان و وەڵامدانەوەكان بەرەو ڕووی ئەو ناكرێتەوە، هەروەها مرۆڤی هۆشیار ئەو كەسەیە كە توانای هۆشیاری هەست و سۆز و درك پێكردنەكانی هەیە و توانای هەڵبژاردنەكانیشی لەڕێگای هۆشیاری بۆ خودی خۆی دەبێت چونكە ئەو بەرپرسە لەسەر رەفتارە دیارو نادیارەكانی
لەژێر ڕۆشنایی ئەم بابەتە بە باشم زانی چەند چەند ڕاسپاردەیەك بخەمە ڕوو:
• گرنگی پێدان بە لایەنی هۆشیاری ژینگەیی لەلایەن وەزارەتی ژینگە پارێزی و لایەنی دەسەڵات لەڕێگای داڕێشتنی بەرنامەی تایبەت بە هۆشیاركردنەوەی تاكەكان و بڵاوكردنەوەی هۆشیاری سەبارەت بە ژینگە لە ڕاگەیاندنەكان.
• هێنانە ناوەوەی بابەتی ژینگە بۆ ناو میتۆدەكانی خوێندن لە ئامادەییەكان و زانكۆكان و پەیمانگاكان.

چی بکه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی منداڵه‌کانمان کتێب و خوێندنه‌وه‌یان خۆشبوێت؟

چی بكەین بۆ ئەوەی منداڵەكانمان كتێب و خوێندنەوەیان خۆشبوێت‌؟
نوسینی: ڕۆشنا ڕه‌شید
زانكۆی سۆران

منداڵان جیاوازن لە حەزو ئارەزووەكانیان ، هەندێ‌ منداڵ خۆیان بەشێوەیەكی سروشتی حەز بە خوێندنەوە دەكەن و خوێندنەوە بەشێكە لە خولیاكانیان ، بەڵام هەندێ‌ منداڵ بەلایانەوە گرنگ نی یە ئەگەر لە ژیانیان كتێبێكیان هەبێت یان نا.
بەڵام ئەوەی گرنگە دایك و باوكان ئەبێ‌ ئەمە بزانن كە پێویستە خوێندنەوە بكەن بەبەشێك لە حەزو ئارەزووی منداڵەكانیان . ئەبێت وا لە مند\اڵەكانیان بكەن لەگەڵ كتێب هاوڕێ‌ بن و خۆشیان بوێ‌ .
* هۆی چی یە هەندێ‌ منداڵ حەز بە خوێندنەوە ناكەن ؟
- خوێندنەوە بێزاركەرە .
- خوێندنەوە كاتێكی زۆرمان لێ‌ ئەگرێ‌ و كاتی یاریكردنمان نابێت.
- خوێندنەوە واتە ئاقڵ دانیشتن .
- خوێندنەوە هەمووی ئامۆژكاریە ،كتێبەكان دەڵێن نابێت هیچ بكەین .
- كتێبەكان درێژن .
* هۆی چی یە هەندێ‌ منداڵ كتێبیان خۆش دەوێ‌ و حەز بە خوێندنەوە دەكەن ؟
- خوێندنەوە دڵخۆشكەرە .
- خوێندنەوە بەرەو ڕێگەی ژیریمان دەبات .
- خوێندنەوە هاوكاریمان دەكات بۆ ئەوەی داهێنەر بین .
- خوێندنەوە ئاشنامان دەكات بەشوێنی جیاوازو شێوازی ژیانی جیاواز لە جیهاندا .
- خوێندنەوە فێری زۆرترین ووشەمان دەكات ،زمانم پاراو ئەكات .
* خوێنەری چاك لەكوێ‌ دروست دەبێت ؟
خۆشەویستی مناڵ بۆ كتێب و خوێندنەوە لە ماڵ دروست ئەبێت لەلایەن دایك باوكیانەوە ، زۆربەی دایك وباوكان پێیان وایە كە مامۆستا بەرپرسیارە لە دروست كردنی ئەو جۆرە خۆشەویستی یە لای منداڵ، بەڵام مامۆستا ناتوانێ‌ وەك دایك و باوك خۆشەویستی بۆ كتێب لای منداڵ دروست بكات . چونكە منداڵ سودەكانی ئەو چیرۆكانەی لەیاد ئەمێنێت كە دایك و باوكە لەكاتی خەوتن بۆی دەگێڕنەوە وئەو كاتانەی كە لە گەڵ هاوڕێو خوشك و براكانی لە ماڵ دادەنیشێ
ئەخوێنێتەوە و كتێب ئەگۆرێتەوە لە زەینی منداڵ دەمێنێتەوە لە هەموش گرینگتر ئەو ئازادیەیە كە لە لایەن دایكو باوكیەوە لە ماڵ پێی ئەدرێ‌ بۆ خوێندنەوە هەر شتێك كە خۆی حەزی پێ‌ ئەكات ، لەگەڵ ئەوەش هاندەدرێت بۆ خوێندنەوەی هەمو ئەمانە هۆكارن بۆ ئەوەی خوێنەری باش لە ماڵ دروست ببێت نە لە قوتابخانە. منداڵان جیاوازن لە یەكتر بۆیە دەبێت ڕێگا هەوڵدانیش لەگەڵیاندا جیاواز بێت ئەو رێگایەی كە لە گەڵ منداڵێك ڕەنگە منداڵێكی تر سوودی لێ‌ وەرنەگرێت . بۆیە پێویستە دایكو باوكان منداڵەكەیان بناسن . ناسینی كەسایەتی مندالەكەت باشترین ڕێگات پیشان دەدات بۆ راهێنانی لەسەر خوێندنەوە . هەمومان ئەبێ‌ ئەوە بزانین هەریەكە پرۆسەكانی خوێندنەوە و نوسین ئەبێت بە وازی دیاری كردن ئەنجام بدرێت لەگەڵمنداڵ . كاتێ‌ كەسایەتی منداڵەكەت زانی و ئاشنابووی بە ئارەزوەكانی ئەو كاتە دەتوانی باشترین ستراتیژی هەڵبژێری بۆ ئەوەی بیكەی بە هاوڕێی كتێب و وای لێ‌ بكەی بە درێژایی تەمەنی خوێندنەوەی خۆش بوێت . كە ئەوەش بە بەهاترین خەڵات كە لە هەمو ژیانت پێشكەشی منداڵەكەتی دەكەیت .
[3-5]ساڵان تەمەنی [سەرسوڕمان]
ئەم تەمەنە ناو دەنرێت تەمەنی سەرسورمان ,چونكە لەو تەمەنەدا مناڵەكان هەمیشە لە شتەكان ورد دەبنەوەو سەریان دەسوڕمێ‌,بۆیە ئەو قۆناغە قۆناغێكە گونجاوە بۆ ئەوەی منداڵەكەت ئاشنا بكەی بە چیرۆك , ئەوانیش لەو تەمەنەدا لە ئامادە باشی دان بۆ گوێگرتنو وردبوونەوە . ئەبێت لەو تەمەنەدا منداڵەكانمان ممارەسەی نوسین دەست پێ‌ بكەین لە رێگەی وێنەكێشان زۆر گرینگە لەم تەمەنە رێگا بە منداڵ بدرێت هەرشتێك حەزی لێبوو بیكات لەگەڵ ئەو كتێبەی داومانەتە دەستی , گرینگ نیە دەدرێنێ‌, پیسی دەكات , رَەنگی دەكات, ئەوەی گرینگە كتێبەكەی لە دەست بێت , ئینجا قۆناغی خوێندنەوەی دوای ئەوە دەست پێدەكات.
هەوڵ دە لەم قۆناغەدا سندوقێك پر بكەی لە كتێبوو شتە بچوكەكان و یاری منداڵانی جۆراوجۆر كە دەنگی جۆراوجۆر وەرە كەن , ئینجا لیستێكی ناوی دروست
بكەو هاوكاری منداڵەكەت بكە كە خەت بە سەر ناوی ئەو شتانە بكێشێ‌ كە لە نێو سندوقەكە داتناوە. هەروەها ئەوشتانەی كە ناسراون لە دەوروبەری مناڵەكەت ناویان بە پێنوسی ڕەنگاوڕەنگ بنووسە هاوكاری مناڵەكەت بكە لە ناسینەوەی پیتەكان قۆناغ بە قۆناغ.
[6-8]ساڵان تەمەنی [دۆزینەوەو دەرخستن]
ئەم تەمەنە زۆر گرینگە چونكە منداڵ خۆی دەست دەكات بە خوێندنەوەو فێرئەبێت
بخوێنێتەوە ئەوە قۆناغی دۆزینەوەیە, منداڵ خۆی شتەكان لە كتێب ئەدۆزێتەوە , بۆیە پێویستە دڵنیا بیت كە ئایا ئەو كتێبەی ئەو منداڵە ئەی خوێنێتەوە شیاوە بۆ تەمەنی ئەو ؟ هاندان لەم تەمەنە زۆر گرینگە بۆیە هانی منداڵەكەت بدە. هاوكاری منداڵەكەت بدە شێوازی هەڵبژاردنی كتێب بگۆڕێت ئەم قۆناغە قۆناغی گواستنەوەیە كە كتێبە وێنە بۆ كتێبی نوسینو[بەش بەش]بەڵام هەندێ منداڵ بەردەوام ئەبن لە سەیركردنی كتێبی پر وێنە , ئەمەش كارێكی ئاسایەو ڕێگریان لێ‌ مەكەن.
چی پێویستە بكرێت لە تەمەنی [6-8] ساڵان؟
وەك باسمان كرد ،كاتێ‌ كەسایەتی منداڵەكەت ناسیو شارەزای حەزو ئارەزوەكانی بوویت ،ئەوا لەو قۆناغەدا كتێبێك هەڵبژێرە كە ئەو دڵنیایە لە خۆ ئەگرێت كە مناڵەت هەیەتی بۆ ئەوەی پیشانی منداڵەكت بدەیت كە كتێب ئەو هاوڕێیەیە هەمیشە رێنمایمان دەكات بۆ ئەوەی زیاتر دەربارەی حەزو خوڵیاكانمان بزانین ،زیاتر فێربینو زیاتر چێژ لە خولیاكانمان وەرگرین ، منداڵ لەو تەمەنەدا چیرۆك لە مێشكیاندا دروست ئەكەن ، بۆیە رێگایان بدەن چیرۆكەكان بڵێن تۆش بۆیان بنوسنەوە ، یان گەر دەتوانن با خۆیان بنوسن.
ڕێگا بەمنداڵ بدە لەو تەمەنەدا كە لیستی پێداویستیەكانت لەگەڵ بنوسێ‌،
كاتێك ئەتەوێ‌ بچیت بۆ بازاڕ داوای لێبكە كتێبی وێنە بۆ خوشك و برا بچوكەكانی بخوێنێتەوە چونكە وەك وتمان ئەو تەمەنە تەمەنی دروست كردنی چیرۆكە لە وێنەكان چیرۆك دروست ئەكات بۆیە هاوكاری بكە چیرۆكە دروستكراوەكان بگێڕێتەوە ،زۆر بخوێنەوە بۆیان و داوایان لێبكە زۆر بخوێننەوە بۆت .
[9-10] ساڵ تەمەنی سەركێشیی:
ئەم تەمەنە جیاواز ترە لە تەمەنەكانی تر ،منداڵ لەم تەمەنە لە نێوان زنجیرەیەك كتێبی خەیاڵیدایە ،خەیاڵا و نادیاری دەبن بە بەشێك لە ژیانی بۆیە خوێندنەوە بە ئاسانی ئەتوانێ‌ فشار بخاتە سەر خشتەی خوێندنی و بە بۆنەی خوێندنی قوتابخانە خوێندنی پەرتوكی گشتی فەرامۆش دەكەن ،بۆیە پێویستە ئاگادار بین .
چی پێویستە بكرێت لەم تەمەنەدا؟
یارمەتی منداڵە كەت بدە نوسینەكانی لە گۆڤاری منداڵان بڵاو بكاتەوە بیخە گروپێكی منداڵان و پەرە بە چالاكیەكانی بدە ،خۆت و هەموو خزمەكان هان بدە كتابی بۆ بكەن بە خەڵات ، زوو زوو لە گەڵی دابنیشە وەكوئەوەی لێ‌دوانی ڕۆژنامەوانیتان هەیە،وەكو نوسەر هەڵسوكەوتی لە گەڵا بكە ،بەیەكەوە چیرۆكی كۆمیدیا بنوسن چیرۆكی ئاهەنگەكان بنوسن ،بۆی كۆپی بكەو بەسەر هاوڕێیانی ببەخشەوە .
تەمەنی [11_13]ساڵ
ئەوە ئەو تەمەنەیە كە زۆر بەی مناڵ بێزار ئەبن لە كتێبی مناڵان ،بە دوای هاوڕێدا دەگەڕێن ،گرنگی بە پەیوەندیە كۆمەڵایە تیەكان دەدەن ،بۆیە دەبێت بەرنامەی تۆكمەی بۆ داڕێژین ،بۆ خوێندنەوەی كتێبی دەرەكی جگە لە ئەركی قوتابخانە.
چی پێویستە بكرێت بۆ ئەم تەمەنە؟
دەبێت لەم تەمەنەدا بەشێوەیەكی هەستیارهەڵسو كەوتی لە گەڵ بكرێت بۆ نمونە كۆڕێكی بۆ ببەستە كەتەنها ئەو
كەسانە داوەت بكە كە ئەو خۆشی ئەوێن و حەز دەكات لە گەڵیان بێت،ئینجا داوای لێ بكە كتێب بخوێنێتەوە ،یان بەیەكەوە سەیری فیلم بكەن،وای لێبكە وا هەست بكات تۆ وەك نوسەرێكی گەورە هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكەی ،بیكە ئەندام لە كتێبخانەیەك و با بەژداری چالاكیەكانی قوتابخانە بكات و نوسینەكانی بڵاو بكاتەوە ،ئینجا كەسەیری فیلم دەكەن ،داوای لێبكە لەگەڵ هاوڕێكانی باسی لەیەك چوون و جیاوازیەكان بكەن ،لە نێوان خوێندنەوەی كتێب و سەیر كردنی فیلم،
بیرت نەچێت!!
- بەشێك بۆ مناڵكەت دیاری بكە لە كتێبخانە[رۆژانە،هەفتانە،مانگانە]كتێبی تازەی بۆ بێنە.
- زۆرترین پارەی بۆ بدە بە كتێب نەك بە سی دی .
- بالە نێو ئوتومبێلەكەت كتێب و ڕۆژنامە هەبێت ،لە كاتی شۆفێریدا داوای لێبكە لە جیاتی ڕادیۆ بۆت بخوێنێتەوە.
- ئامادەییت هەبێت لە كۆ بوونەوەی دایباب لە قوتابخانە ،هەمیشە چاودێری پەیوەندی نێوان منداڵەكەت و مامۆستاو قوتابیەكان بكە.
- بامناڵەكەت بزانێت تۆ لەماڵ هەمان گرنگی دەدەی بە [بەشی خوێندنەوە]لە ژوری دانیشتن.
- خۆت زۆر بخوێنەوەچەندە سودی بۆ تۆ هەیە ،ئەوەندەش بۆ ئەو ،چونكە لاساییت ئە كاتەوە .
- وەڵامی پرسیارەكانی منداڵەكەت بدەرەوە و خۆشت پرسیاری لێ بكە.
- لە كاتی خوێندتەوەی كتێب و بابەت داوای پوختەی لێ‌ بكە [بەكورتی پێی بڵێ‌ دەربارەی چی بوو].

سەرچاوەكان:
Resources Available to Parents Sesame Street magazine (age2-6) Ranger Rice (age3-8) zoo books (age4-12)Sports illustrad for kids (7-15) national geographic world (ages8-13) penny powe (ages8-14) 3-2-1 cantaet (age8-14)
-Ag ways to get kids to loue reading basketball digest cricket Disney aduantures highlights for chibleven humpty dumpty jaek and Lill stone soup turtle kid City.
digest cricket Disney aduantures highlights for chibleven humpty dumpty jaek and Lill stone soup turtle kid City.

له‌په‌راوێزی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و گرته‌ ڤیدیۆییه‌ی تیایدا به‌ناو مامۆستایه‌ک سوکایه‌تی به‌ قوتابییه‌کی منداڵ ده‌کات

له‌ په‌راوێزی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و گرته‌ ڤیدیۆییه‌ی تیایدا به‌ناو مامۆستایه‌ک سوکایه‌تی به‌ قوتابییه‌کی منداڵ ده‌کات
ده‌روونناس
سامان سیوه‌یلی

ئه‌گه‌ر ئاوڕێکی خێرا له‌ بواری خوێندن و فێرکردن له‌ کوردستان له‌ مێژووی دوور و نزیکدا بده‌ینه‌وه‌ (لانیکه‌م له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی پێشوو به‌دواوه‌ هه‌تا چه‌ند ساڵێک به‌ر له‌ئێستا)، ئه‌وا ژماره‌ی ئه‌و مامۆستایانه‌ی که‌ دڵڕه‌ق و توندوتیژ و نامیهره‌بان بوون له‌ژماره‌ی مامۆستا میهره‌بان و منداڵ دۆست و مرۆڤ دۆسته‌کان، ئه‌گه‌ر زیاتر نه‌بووبن ئه‌وا که‌متر نه‌بوون، چیرۆکه‌کانی سه‌رده‌می خوێندنی هه‌ر تاکێکی ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌یه‌ بخوێنیته‌وه‌، پڕیه‌تی له‌ ترس و دڵه‌ڕاوکێ و گرێی ده‌روونی، ناتوانین نکوڵی له‌و ڕاستییه‌ش بکه‌ین که‌ ڕێژه‌یه‌کی به‌رچاو له‌ قوتابیان و خوێندکارانی ده‌ستهه‌ڵگرتوو له‌ خوێندن له‌ ده‌یان ساڵی ڕابردوودا به‌هۆی ڕه‌فتاری نامرۆڤانه‌ی به‌شێک له‌ مامۆستایانه‌وه‌ بووه‌. له‌ ڕابردوودا زۆرینه‌ی مامۆستایان به‌چاوی کۆیله‌یه‌کی ملکه‌چ و جێبه‌جێکه‌ری فه‌رمانه‌کان له‌ قوتابیان و خوێندکارانیان ڕوانیوه‌، ئه‌وان ویستوویانه‌ قوتابی هه‌ر له‌یه‌که‌م چرکه‌ ساتی چوونه‌ قوتابخانه‌وه‌ لێیان بترسن، به‌مه‌ش تینوێتی ئه‌و شه‌ڕه‌نگێزییه‌یان نه‌شکاوه‌، به‌ڵکو ده‌بوو له‌ گه‌ڕه‌ک و شه‌قام و ناوبازاڕیش قوتابی و خوێندکار لێیان بترسێت. ئازاردانی ده‌روونی و ئه‌شکه‌نجه‌دانی جه‌سته‌یی دوو سیمای زۆر دیاری ڕه‌فتاری شه‌ڕه‌نگێزانه‌ی ئه‌و جۆره‌ مامۆستایانه‌ بوو، ئه‌گه‌ر به‌پێوه‌ره‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بێت ئه‌و جۆره‌ مامۆستایانه‌ نه‌ک هه‌ر مافی ئه‌وه‌یان نه‌ده‌بوو ببنه‌ مامۆستا، به‌ڵکو ده‌بوایه‌ ڕه‌وانه‌ی لای ده‌روونناس و پزیشکه‌ ده‌روونییه‌کان بکرانایه‌ به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌رکردنیان.
گرفتی سه‌ره‌کی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ تێڕوانینی هه‌ڵه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بووه‌ بۆ (مامۆستا و مامۆستایه‌تی)، کۆمه‌ڵگه‌ هه‌ردووکیانی به‌ (پیرۆز) ته‌ماشا کردووه‌، ئه‌مه‌ یه‌کێک بووه‌ له‌هۆکاره‌کانی ئه‌م قه‌یرانانه‌ی بواری خوێندن و فێرکردن له‌ کوردستان، ئه‌وان له‌وه‌ نه‌گه‌یشتوون که‌ مامۆستا پیرۆز نییه‌ به‌ڵکو مامۆستایه‌تی پیشه‌یه‌کی مرۆیی و به‌رزه‌، یان ئه‌گه‌ر له‌و تێڕوانینه‌ی کۆمه‌ڵگه‌شه‌وه‌ بیڵێین ئه‌وا پیشه‌یه‌کی پیرۆزه‌، که‌واته‌ هه‌ر که‌سێک هه‌ڵگری په‌یامه‌ په‌روه‌رده‌یی و مرۆییه‌کانی ئه‌و پیشه‌ نه‌بێت نه‌ک هه‌ر پیرۆز نییه‌ به‌ڵکو شایسته‌ی ئه‌وه‌ش نییه‌ بکرێته‌ ڕابه‌ر و پێشه‌نگی پۆلێک له‌ قوتابیان و خوێندکاران.
له‌یادمه‌ زستانێکی سه‌خت و پڕ به‌فری سه‌ره‌تای هه‌شتاکان بوو، له‌ قۆناغی ناوه‌ندی بووم، له‌یه‌کێک له‌ ناوه‌ندییه‌کانی سلێمانی، ڕۆژێکیان کفرێکی زۆر زۆر گه‌وره‌ و تاوانێکی بێ وێنه‌م ئه‌نجامدا، ئه‌ویش بریتی بوو له‌وه‌ی ده‌فته‌ری ڕه‌سمم له‌بیرچوو بوو له‌گه‌ڵ خۆمدا بیبه‌م بۆ قوتابخانه‌ له‌و ڕۆژه‌دا که‌ وانه‌ی ڕه‌سم (وێنه‌)مان هه‌بوو، کاتێک مامۆستای وێنه‌ (خوالێیخۆش بێت) خۆی کرد به‌ژووردا و زانی که‌ ده‌فته‌ری وێنه‌که‌م له‌بیرچووه‌، خۆمی نارد بۆ ئیداره‌ بۆ هێنانی دار، به‌ڵام چ دارێک … زۆر سته‌مه‌ مرۆڤی ژیر ڕێگه‌ به‌خۆی بدات به‌و داره‌ له‌ ئاژه‌ڵ یان مرۆڤ بدات، جا بڕوانه‌ ئه‌و دوو ئه‌شکه‌نجه‌یه‌، ئه‌شکه‌نجه‌ی ده‌روونی ئه‌وه‌ بوو که‌ مامۆستا نامیهره‌بانه‌که‌ خۆمی نارد بۆ داره‌که‌ و له‌به‌رچاوی ئه‌و هه‌موو قوتابیانه‌ی هاوڕێم ئه‌شکه‌نجه‌ی ده‌دام، پاشان نۆره‌ی ئه‌شکه‌نجه‌ی جه‌سته‌یی بوو که‌ بریتی بوو له‌ دوو جۆر ئه‌شکه‌نجه‌، یه‌که‌م به‌و داره،‌ زۆر بێڕه‌حمانه‌ له‌ پشتی هه‌ردوو ده‌ستمیدا (پێنج دار له‌پشتی ده‌ستی چه‌پ، پێنج دار له‌پشتی ڕاست)، به‌وه‌ش دڕه‌نده‌یی ئه‌و کابرا دڵڕه‌قه‌ هێور نه‌بۆوه‌، به‌ڵکو پێنووسێکی هێنا و خستییه‌ نێوان په‌نجه‌ ناسکه‌کانمه‌وه‌ هێنده‌ ده‌ستمی گوشی به‌ پێنووسه‌که‌وه‌ ئازار به‌ سه‌رتاپا گیانم گه‌یشت، ده‌رئه‌نجام هه‌ردوو ده‌ستم ئاوسان و شین و مۆر بۆنه‌وه‌. ئه‌م دڕنده‌یی و دڵڕه‌قییه‌ی ئه‌و جۆره‌ مامۆستایانه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا پشت ئه‌ستور بوو به‌پشتیوانی خێزانی قوتابی، چونکه‌ قوربانییه‌کی وه‌کو من له‌و ڕووداوه‌ خێزانه‌که‌می نه‌هێنایه‌ گۆ، ته‌نانه‌ت له‌هه‌ندێ خێزاندا ئه‌و ده‌مه‌ وا باو بوو ئه‌گه‌ر دایک و باوک بیانزانیایه‌ منداڵه‌که‌یان له‌ قوتابخانه‌ لێدانی خواردووه‌ به‌ده‌ستی مامۆستا، ئه‌مانیش له‌ماڵه‌وه‌ چینێکی تریان پێده‌کرد، چونکه‌ به‌بۆچوونی ئه‌وکات مامۆستا پیرۆزه‌.. مامۆستا هه‌ڵه‌ ناکات.. مامۆستا له‌سه‌روو مرۆڤه‌وه‌یه‌.. مامۆستا … .
(ئێستا ڕووده‌که‌مه‌ گڵکۆی ئه‌و مامۆستایه‌م و پێی ده‌ڵێم: مامۆستا گیان، رۆحت شاد، خودا له‌گوناهه‌کانت خۆش بێت، که‌ یه‌کێکیان ئه‌و گوناهه‌یه‌ به‌رامبه‌ر من کردت، مامۆستا گیان ئێستا من وه‌ک تۆ له‌بواری په‌روه‌رده‌دا کار ده‌که‌م، ئێستا گه‌وره‌بووم و قژم ماشوبرنجییه‌، ئێستا من پێچه‌وانه‌ی تۆ ڕه‌فتار ده‌که‌م له‌گه‌ڵ قوتابی و خوێندکارانی کۆلیژی ئه‌زمه‌ڕ بۆ به‌هره‌داران له‌سلێمانی، من، قوتابیه‌کانم له‌ Face book دا هاوڕێمن، که‌ده‌چین بۆ گه‌شت به‌یه‌که‌وه‌ نان ده‌خۆین.. گۆرانی ده‌ڵێین.. هه‌ڵده‌په‌ڕین.. دووگۆڵی ده‌که‌ین.. مامۆستا گیان قوتابییه‌کم هه‌یه‌ زۆر که‌ته‌ و قه‌ڵه‌وه‌ له‌ دووگۆڵیدا که‌ فاوڵم لێده‌کات سێ تا چوار مه‌تر فڕێم ده‌دات.. ئه‌وان له‌ من ناترسن به‌ڵکو ڕێزم لێده‌گرن، منیش ئه‌وانم وه‌کو جگه‌ر گۆشه‌کانی خۆم خۆشده‌وێت… مامۆستا گیان کاتێک قوتابییه‌کم کێشه‌یه‌کی تایبه‌تی خۆی ده‌بێت دێت له‌ ژووره‌که‌مدا بۆم باسده‌کات، به‌ڵام مه‌خابن مامۆستا ئێمه‌ی قوتابی سه‌رده‌می ئێوه‌ی مامۆستا، لێتان تۆقیبووین، هیچ متمانه‌یه‌کمان پێتان نه‌بوو، هه‌ستمان به‌مهیره‌بانی و سۆزی ئێوه‌ نه‌ده‌کرد، خودا له‌ گوناهه‌کانتان خۆش بێت، جارێکی تر ڕۆحت شاد مامۆستا گیان)
به‌ر له‌ سێ ساڵ من و هاوکارێکم که‌ ژنه‌ توێژه‌رێکی ده‌روونییه‌، هه‌ردووکمان میوانی به‌رنامه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ بووین له‌ که‌ناڵی په‌روه‌رده‌، له‌و به‌رنامه‌یه‌دا من ئاماژه‌م به‌و ڕاستییه‌دا که‌ (مامۆستا پیرۆز نییه‌، به‌ڵکو مامۆستایه‌تی پیرۆزه‌، هه‌روه‌کو چۆن دایک و باوک پیرۆزنین، به‌ڵکو دایکێتی و باوکێتی پیرۆزن)، له‌ناو ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فۆنیانه‌ی به‌به‌رنامه‌که‌وه‌ کرا، به‌ڕێوه‌به‌رێکی کلاسیکی یه‌کێک له‌قوتابخانه‌کانی سلێمانی بوو، ناڕه‌زایی خۆی ده‌ربڕی به‌رامبه‌ر به‌و وته‌یه‌ی من، ئه‌و ده‌یگوت مامۆستا پیرۆزه‌، منیش ڕاسته‌وخۆ وه‌ڵامم دایه‌وه‌ گوتم مامۆستا گیان ئه‌مه‌ کاره‌ساته‌که‌یه‌ که‌ به‌ڕێزت خۆت به‌پیرۆز بزانیت، تۆ پیرۆز نیت به‌ڵکو پیشه‌که‌ت پیرۆزه‌، ئه‌و هه‌ر داکۆکی له‌ وته‌که‌ی خۆی ده‌کرد تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی خه‌ریک بوو ڕه‌وتی به‌رنامه‌که‌ی تێکده‌دا، چونکه‌ ئه‌و جۆره‌ که‌سانه‌ ده‌یانه‌وێت له‌ژێر په‌رده‌ی پیرۆزییدا سوکایه‌تی به‌ قوتابیان و خوێندکاران بکه‌ن. خۆشبه‌ختانه‌ به‌ڕێز به‌ڕێوه‌به‌ری په‌روه‌رده‌ی مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی بینه‌ری به‌رنامه‌که‌ بووبوو، بۆ سبه‌ینێ ناردی به‌دوامدا و ده‌ستخۆشی لێکردم.
هه‌تا ئه‌م ساته‌ وه‌خته‌ش هزری توندوتیژی لای زۆرێک له‌ مامۆستایانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا ماوه‌، نموونه‌ی قاچ شکاندن و ده‌ست شکاندن و کوێر کردن و که‌ڕ کردن و ئه‌شکه‌نجه‌دانی جۆراوجۆر (جه‌سته‌یی و ده‌روونی) لێره‌ و له‌وێ بوونیان هه‌یه‌ و ناوبه‌ناو ڕووداوه‌ گه‌وره‌کان ده‌بنه‌ مانشێتی گۆڤار و ڕۆژنامه‌کان. ڕاسته‌ به‌به‌راورد به‌ حه‌فتاکان و هه‌شتاکان ونه‌وه‌ده‌کان، که‌متر بۆته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌تا بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و گرته‌ ڤیدۆییه‌ی چه‌ند ڕۆژی ڕابردوو دیسان هه‌موومانی ڕاچڵه‌کانده‌وه‌ و دووباره‌ ئه‌و په‌یامه‌ی به‌گوێماندا دایه‌وه‌ که‌ هێشتا خه‌ڵکانێکی توندوتیژ و دڵڕه‌ق و نامیهره‌بان له‌ناو پۆله‌کانی خوێندندا لێره‌ و له‌وێ بوونیان هه‌یه‌ و جگه‌رگۆشه‌ی خه‌ڵکیان ده‌خرێته‌ به‌رده‌ست.
ماوه‌ی سێ ساڵه‌ له‌ هاویناندا وه‌ک وانه‌بێژ به‌شداری خولی (ڕاهێنان و شیاندن بۆ مامۆستایانی ناوه‌ندی و ئاماده‌ییه‌کان) ده‌که‌م، که‌ هه‌موو ساڵێک وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ بۆ سه‌دان مامۆستا (هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز)ی ده‌کاته‌وه‌ و ماوه‌ی سی و پێنج ڕۆژ ده‌خایه‌نێت، له‌م خوله‌دا مامۆستایان چه‌ند وانه‌یه‌کیان پێده‌گوترێته‌وه‌، من ماده‌ی (سایکۆلۆژیای هه‌رزه‌کاری)یان پێده‌ڵێمه‌وه‌، ئه‌و مامۆستایانه‌ هه‌موویان گه‌نجن و بڕوانامه‌ی به‌کالۆریۆسیان هه‌یه‌ و چه‌ند ساڵێکه‌ دامه‌زراون، له‌ئه‌نجامی وتووێژ له‌گه‌ڵیاندا گه‌یشتوومه‌ته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ به‌شێک له‌م نه‌وه‌ نوێیه‌ش تا ئه‌ندازه‌یه‌ک باوه‌ڕیان به‌توندوتیژی هه‌یه‌، ده‌رئه‌نجامی ئه‌زموونی سێ ساڵی ڕابردووم له‌و خولانه‌دا که‌ نزیکه‌ی (1000) مامۆستا تیادا به‌شداربوو له‌هه‌ر سێ خوله‌که‌دا و وا خولی ئه‌مساڵیش نزیک بۆته‌وه‌ که‌ بڕیاره‌ له‌ (1/7) دا بکرێته‌وه‌، گه‌یشتوومه‌ته‌ چه‌ند ڕاستییه‌ک:
1- به‌شێکی زۆر له‌ مامۆستایان، پیشه‌ی مامۆستایه‌تی خولیایان نه‌بووه‌، واته‌ به‌خواست و حه‌زی خۆیان نه‌بوونه‌ته‌ مامۆستا، به‌ڵکو نمره‌ی به‌ده‌ستهاتووی پۆلی دوانزه‌هه‌می بنه‌ڕه‌تی هه‌ڵیداونه‌ته‌ کۆلیژێک که‌ دواجار خۆشییان بێت و ترشییان بێت ده‌بێت ببن به‌ مامۆستا، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا کاره‌ساته‌ که‌ سیستمی په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا له‌م وڵاته‌ی ئێمه‌دا به‌م جۆره‌ بێت، چونکه‌ ده‌رئه‌نجام ئه‌و مامۆستایه‌ دووچاری نه‌گونجانی پیشه‌یی ده‌بێت (عدم توافق المهني)، ئه‌مه‌ش فشارێکی ده‌روونی به‌رده‌وام له‌سه‌ر که‌سه‌که‌ دروستده‌کات، که‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌یشی ده‌بێت به‌تێپه‌ڕبوونی کات ببێته‌ هۆی تووشبوونی که‌سه‌که‌ به‌ نه‌خۆشی ده‌روونی.
2- به‌شێکی به‌رچاو له‌و مامۆستایانه‌ حه‌زیان له‌ پسپۆرێتییه‌که‌ی خۆیان نییه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌و زۆر ئاره‌زووی له‌ بیرکاری بووه‌، به‌ڵام نمره‌که‌ی له‌ به‌شی ئینگلیزی وه‌رگیراوه‌، ئه‌مه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌ی حاڵه‌تی یه‌که‌م دووچاری ئه‌و باره‌ ده‌روونییه‌ خراپه‌یان ده‌کات.
3- زۆرینه‌ی هه‌ره‌ زۆری مامۆستایان له‌ کوردستان هیچ ده‌رباره‌ی سایکۆلۆژیای منداڵ (بۆ مامۆستایانی 1-6 بنه‌ڕه‌تی) و سایکۆلۆژیای هه‌رزه‌کاریی (بۆ مامۆستایانی 7-12 بنه‌ڕه‌تی)، نازانن، زۆربه‌ی ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌ی لێوه‌ی ده‌رده‌چن و چوار ساڵی زانکۆی تێدا به‌سه‌ر ده‌به‌ن، پرۆگرامی سایکۆلۆژیا ناخوێنن، ئه‌مه‌ش کاره‌ساتێکی دیکه‌یه‌.
4- ئه‌و ڕۆژه‌ی بڕوانامه‌ وه‌رده‌گرن ده‌ستبه‌جێ هه‌وڵی دامه‌زراندن ده‌ده‌ن و ئیدی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ش پاش هه‌ندێ ڕێوشوێنی ئیداری دایانده‌مه‌زرێنێت به‌بێئه‌وه‌ی ئاماده‌یان بکات یان بیانشێنێت بۆ پیشه‌ی مامۆستایه‌تی، پاش یه‌ک یان دوو یان هه‌ندێ جار پێنج و شه‌ش ساڵ له‌دوای دامه‌زراندنیان ئینجا ده‌یانهێنێته‌ ئه‌و خولانه‌ی ئاماژه‌م پێدا، به‌مه‌ش ئه‌و مامۆستایانه‌ دووچاری گرفتێکی زۆر ده‌بن چونکه‌ ئاماده‌نه‌کراون بۆ ئه‌م پیشه‌یه‌، له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌ زۆرێک له‌ قوتابیان و خوێندکاران ده‌بنه‌ قوربانی ئه‌و نه‌شاره‌زاییه‌ی ئه‌وان.
چاره‌سه‌ر چی بێت؟
لێره‌وه‌ من پێشنیار ده‌که‌م بۆ هه‌ردوو وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا:
1- ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌ی که‌ ده‌رچووه‌کانیان ده‌بنه‌ مامۆستا، به‌ فۆرمی تایبه‌تی و له‌سه‌ر بنه‌مای ئاره‌زوو و لێهاتوویی، خوێندکاری ده‌رچووی دوانزه‌هه‌می بنه‌ڕه‌تی وه‌ربگیرێت، نه‌ک قه‌ده‌ر و کۆمپیوته‌ر به‌ زۆر و به‌پێچه‌وانه‌ی خواستی قوتابییه‌وه‌ فڕێیان بداته‌ ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌وه‌. واته‌ سیستمی (قبول المرکزي) ئه‌و که‌سانه‌ نه‌گرێته‌وه‌ که‌ به‌ ویست و حه‌زی خۆیان ده‌یانه‌وێت ببنه‌ مامۆستا.
2- له‌و کۆلیژ و به‌شانه‌دا هه‌ر چوار ساڵه‌که‌ ماده‌ی سایکۆلۆژیای‌گشتی و سایکۆلۆژیای منداڵ و هه‌زره‌کاری و ده‌روونناسی په‌روه‌رده‌یی و شێوازه‌کانی وانه‌وتنه‌وه‌، بخوێنرێت.
3- پاش ته‌واوکردنی زانکۆ، ده‌رچووانی ئه‌و کۆلیژ و به‌شانه‌، کاتێک فه‌رمانی دامه‌زراندنیان بۆ ده‌رده‌کرێت، ڕاسته‌وخۆ نه‌خرێنه‌ قوتابخانه‌ و پۆله‌وه‌ و قوتابیان و خوێندکارانیان نه‌خرێته‌ به‌رده‌ست. به‌ڵکو خولێکی (لانیکه‌م سێ مانگی)یان پێببینرێت، که‌ تیایدا شێوازه‌کانی وانه‌ وتنه‌وه‌ و سایکۆلۆژیای منداڵ و هه‌رزه‌کاری و ده‌روونناسی په‌روه‌رده‌یی و ماده‌ی پسپۆرییه‌که‌یان پێ بگوترێته‌وه‌ و به‌شێوه‌ی پراکتیکی و تیۆری وانه‌کان بخوێنن، پاش ده‌رچوونیان له‌م خوله‌ ئه‌وجا بخرێنه‌ قوتابخانه‌وه‌.
4- بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی توندوتیژی و ڕه‌فتاری شه‌ڕه‌نگێزی ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ژێر ناوی پیرۆزی پیشه‌ی مامۆستایه‌تیدا به‌رامبه‌ر قوتابیان و خوێندکارانی ده‌که‌ن، پێشنیار ده‌که‌م بۆ‌ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌ک دابمه‌زرێنێت به‌ناوی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی سکاڵای قوتابیان و مامۆستایان، ئه‌م به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌ گشتی بێت و لقی له‌ناو هه‌موو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تییه‌کانی په‌روه‌رده‌ی شار و قه‌زاکان هه‌بێت، تاکو له‌کاتی پێشێلکردنی مافی هه‌ر قوتابی و خوێندکارێکدا یان مامۆستایه‌کدا (ئه‌گه‌ر حاڵه‌ته‌که‌ پێچه‌وانه‌بوو)، ڕاسته‌وخۆ سکاڵا بگه‌یه‌نرێته‌ ئه‌و لیژنانه‌ی بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ داده‌نرێت، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویستیمان به‌ ده‌رکردنی یاسایه‌کی هاوچه‌رخانه‌ ده‌بێت که‌تیایدا مافی قوتابیان و خوێندکاران و مامۆستایان دیاری بکات و جۆری سزاکانیش بۆ سه‌رپێچیکاران دیاری بکات.
5- ئه‌و مامۆستایانه‌ی ڕه‌فتاری زۆر قێزه‌ون و دڕندانه‌ ئه‌نجامده‌ده‌ن به‌رامبه‌ر قوتابیان و خوێندکاران، ئه‌وا بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ له‌و پیشه‌یه‌ دوور بخرێنه‌وه‌، جگه‌ له‌و سزایانه‌ی تر که‌ له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ ده‌یگرێته‌وه‌.
6- ئه‌و مامۆستایانه‌ی نه‌خۆشی ده‌روونییان هه‌یه‌، نابێت بهێڵرێت له‌و پیشه‌یه‌دا بمێننه‌وه‌، به‌ڵکو ده‌بێت جگه‌ له‌وه‌ی ڕێگه‌چاره‌ی هاوکاری کردنیان به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ر کردنیان بگیرێته‌به‌ر، هه‌وڵ بدرێت یان خانه‌نشین بکرێن یاخود کاری تریان پێبسپێردرێت جگه‌ له‌ وانه‌ وتنه‌وه‌. شایانی ئاماژه‌پێدانه‌ مامۆستایانیش وه‌ک هه‌ر تاکێکی تری کۆمه‌ڵگه‌ ئه‌گه‌ری تووشبوونیان هه‌یه‌ به‌ نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان، پار ساڵ له‌ وتووێژێکدا له‌گه‌ڵ به‌ڕێز به‌ڕێوه‌به‌ری په‌روه‌رده‌ی مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی به‌ڕێزیان ئاماژه‌یان به‌ چه‌ندین حاڵه‌تی نه‌خۆشی ده‌روونیدا له‌ناو مامۆستایاندا، ئێمه‌ش له‌ سه‌نته‌ری راوێژکاریی خێزان چه‌ند حاڵه‌تێکی تووشبوو به‌ نه‌خۆشی ده‌روونیمان لایه‌ که‌ مامۆستایانن.
له‌کۆتاییدا ڕووده‌که‌مه‌ ئه‌و که‌سه‌ی هه‌ڵگری ناوی مامۆستایه‌ و له‌و گرته‌ ڤیدۆییه‌دا به‌رهه‌می داهێنانه‌که‌ی بڵاوبۆته‌وه‌ و پێی ده‌ڵێم: (به‌ڕێز.. چۆن دڵت هات ئه‌و دڵڕه‌قییه‌ت نواند به‌رامبه‌ر به‌و منداڵه‌؟)
چاوه‌ڕێی وه‌ڵامیشت لێناکه‌م، چونکه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ لای خۆم ده‌ستده‌که‌وێت.

به‌رده‌وامبوونی توندوتیژی له‌ ئێستای قوتابخانه‌کاندا

چۆمان ئەحمەد
توێژەری كۆمەڵایەتی

چەمكی تووندوتیژی ( violence ) لە دوو وشەی لاتینی پێك هاتووە كە بەمانای هەڵگری هێز دێت و كەسێك دەسەڵات و زاڵێتی بەسەر بەرامبەردا دەسەپێنێت، بەمەبەستی ئەشكەنجەدان و ئازاری بەووتەبێت یاخوود بەكردار ، بەمانایەكی تر یاخوود جەستەییە وەك : ( لێدان و سزادان و بەكارهێنانی هێزی لەش ) ، یاخوود مەعنەوییەوەك ( گاڵتەپێكردن ، سەپاندنی بیروڕا ، قسەپێ وتن ، هەست برینداركردن ) .ئەم فۆڕمە لەوەسفی تووندوتیژی خاوەن مێژوویەكی تایبەت بەخۆیەتی ، هەردووشێوازی مەعنەوی و جەستەیی تووندوتیژی تەواوكەری یەكتر بوون ، بەتایبەت جەستەیی لە ڕابردوودا بەرفراوانترو فرەتر بەكار براوە بەبەراوردی ئێستا ، درێژە

هۆکاره‌کانی تووشبوون به‌ ئاسته‌نگه‌کانی فێربوون

هۆکاره‌کانی تووشبوون به‌ ئاسته‌نگه‌کانی فێربوون
وەلید بابان – مامۆستای زانكۆ

دوابەدوای بلاوكردنەوەمان بۆ بابەتی ئاستەنگی فیربوون ، ولە دوای خوێندنەوەی بۆچوونی ئەو به‌ڕێزانەی كە داوای درێژەدانیان دەربارەی ئەم بابەتە گرنگەیان كردووە ولەسەر داواكارییەكانیان بە باشم زانی كە باس لە هەموو ئەو خاڵە گرنگانە بكەین كە پەیوەندیان بە ئاستەنگی فێربوونەوە هەیە بەمەبەستی ده‌وڵەمەند كردن وفراوانكردنی مەعریفە وزانیاری ، بە ئەو هۆیەوە ئەمڕۆ باس لە هۆكارەكانی ئاستەنگی فێربوون دەكەین ، چونكە چارەسەركردن ئاسانتر دەبێت ئەگەر هۆكاری درووستبوونی ئەو گرفتە زانراوبێت .
هۆكارەكانی توشبوون بە ئاستەنگی فێربوون
چەند زانستێك بەشداری دەكەن لە شیكردنەوەی هۆكارەكانی بوونی ئاستتەنگی فێربوون ، درێژە

ئاسته‌نگه‌کانی فێربوون

ئاسته‌نگه‌کانی فێربوون
وه‌لید بابان
مامۆستای یاریده‌ده‌ر
به‌شی په‌روه‌رده‌ و ده‌روونناسی
کۆلیژی په‌روه‌رده‌ی چه‌مچه‌ماڵ

ئاستەنگی فێربوون چییە ؟
ئاستەنگەكانی فێربوون بە بابەتێكی نوێ‌ دادەنرێت لە پەروەردەی تایبەت دا ، كە بەشێوەیەكی خێرا گەشەی كردوە ، وگرنگی وبایەخێكی زۆری پێدراوە ، وتوێژینەوەیەكی زۆری لەسەر كراوە .
تاوەكو ناوەڕاستی شەستەكانی سەدەی رابردوو وەك بابەتێك نەناسراوبوو بەڵام لە دوای ئەو بروارەوە چەمكی (ئاستتەنگی فێربوون) (Learning Disablity) دەركەوت وبە بابەتێكی گرنگی پەروەردەی تایبەت دادەنرێت.
ولە پێش دەركەوەتنی ئەم بابەتە ، گرنگی دەدرا بە خاوەن پێداوویستیە تایبەتییەكان لە كەم ئەندامانی جەستەیی وبیستن وبینیین و قسەكردن ودواكەوتنی ژیری (تخلف عقلی) . وبەهۆی دەركەوتنی كۆمەڵیك منداڵی ئاسای لە گەشەكردن ژیری وبیستن وبینیین قسەكردن وجەستە دا ، بەڵام كێشەیان هەبوو لە فێربوون دا درێژە

دیارده‌ی قۆپیه‌کردن

دیاردەی قۆپیەكردن (cheaten)
مەریوان عبدالمجید
توێژەری دەروونی
چەمچەماڵ

بێگومان قۆپیەكردن(cheaten) یەكێكە لەو دیاردانەی بە چەندین شێوازی جیاواز لایەن تاك و كۆمەڵ،گەورەو بچوك،كوڕو كچ لەكۆمەڵگا پێش كەوتوو دواكەوتوەكاندا بڵاو بۆتەوە،كە بەڵگەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاریكی نائاسایی و لادەر و نائەخلاقی لە پێناوی گەیشتن بە دەستكەوتە ماددی و مەعنەویەكان و تێركردنی حەزو درێژە

ڕیکلامی بازرگانی و مه‌ترسییه‌کانی بۆ سه‌ر پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌

ڕیكلامی بارزگانی و مەترسییەكانی بۆ سەر پرۆسەی پەروەردە
عەزیز ئالانی
بەڕێوەبەری تەلەفزیۆنی پەروەردەیی لە سلێمانی

سەردەمانی ڕابردوو تێپەڕی، ئەمڕۆ سەردەمی دەسەڵاتی چوارەمە، لەبەرئەوە ڕاگەیاندن بەهەموو چەشن و جۆرەكانییەوە بەهەموارو ناهەموار كاریگەرییەكی گەورەی هەیە لەسەر لایەنی سایكۆلۆژی و ئاراستەی بڕیاردانیان. كەم تا زۆر دەزگاكانی ڕاگەیاندن ئاڕاستەی بڕیاری مرۆڤەكانی سەردەمی گۆڕیوە، مەگەر كەسانێك كە خۆیان لەبواری ڕاگەیاندندا قاڵبوون و سروشتی كاریگەری ڕاگەیاندنەكان دەزانن..
ئۆرگان و دامەزراوە پەروەردەییەكان و سیستمی كۆمەڵایەتی ژیانی نوێی گەلان و هەموو كۆششێكیان بۆ ئەوەیە كە بتوانن كاربكەن درێژە

ستراتیژی گه‌شه‌پێدانی په‌روه‌رده‌کردنی منداڵان له‌ ئوسترالیا

ستراتیژی گه‌شه‌پێدانی په‌روه‌رده‌کردنی منداڵان له‌ ئوسترالیا
د. سه‌ڵاحی گه‌رمیان/ سیدنی

(به‌ سوپاس و ڕێزێکی زۆره‌وه‌ به‌ڕێز کاک دکتۆر سه‌ڵاحی گه‌رمیان له‌شاری سیدنی ئوسترالیاوه‌ ئه‌م ڕاپۆرته‌ی بۆ ئاماده‌کردووین تاکو ئێمه‌ و خوێنه‌ران زیاتر ئاشناییمان هه‌بێت به‌ ئه‌زموونی گه‌لان، له‌ڕاستیدا ئه‌مڕۆ ئێمه‌ی کورد درێژە

ترس له ‌قوتابخانه‌ (School Phobia)

ترس لە قوتابخانە ( School phobia )
صلاح حسن / چارەسازی دەروونی

لەگەڵ نزیك بوونەوەی كردنەوەوی دەرگای قوتابخانەكان بەڕووی ساڵێكی نوێی خوێندندا, ژمارەیەكی زۆر لە منداڵان لە چین و توێژی جیاجیا بە هاوكاری ئەندامانی خێزانەكەیان لە ئامادەباشی تەواودان بۆچوونە قوتابخانە, بەڵام لە هەمان كات قەیرانێك ڕوودەكاتە هەندێك لە خێزانەكانی تر, ئەویش بریتییە لە ترسی چوونە قوتابخانە لای منداڵان و بە هەموو شێوازێك ڕەتی دەكەنەوە ماڵەوە جێبهێڵن و بچن بۆ قوتابخانە، لەبەرئەوەی بۆ منداڵ شێوازی ژیان لەم ژینگە كۆمەڵایەتییە نوێیەدا جیاوازە لەژیانی نێوماڵ لە چەندین ڕووەوە, وەكو دووركەوتنەوە و دابڕان لە دایك و باوك, درێژە

پەڕەی داهاتوو »