ئه‌و خه‌مه‌ی به‌فرمێسک ده‌رنابڕدرێت وا له‌ئه‌ندامه‌کانی له‌ش ده‌کات بگرین
( هنری مودزلی )

پێستی مرۆڤ وه‌ک گه‌وره‌ترین ئه‌ندامی جه‌سته‌ی مرۆڤ وێڕای ئه‌وه‌ی ڕواڵه‌تی ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌ له‌هه‌مان کاتدا ده‌کرێت وه‌ک ئاوێنه‌یه‌ک لێیبڕوانرێت که‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ناخ و ده‌روونی مرۆڤ بێت و هه‌ڵچوون و هه‌ست و نه‌ست و سۆز و کێشمه‌کێشه‌کانی ناو ده‌روونی ده‌ربخات. پێست و کۆئه‌ندامی ده‌مار هه‌ردووکیان له‌چینی ده‌ره‌وه‌ی پێکهاته‌ی کۆرپه‌له‌وه‌‌ دروست ده‌بن ، هه‌روه‌ها پێست زیاتر له‌هه‌موو ئه‌ندامه‌کانی تری جه‌سته‌ ده‌مار و وردیله‌ ده‌مار و بۆریچکه‌ و مولووله‌ی خوێن له‌خۆ ده‌گرێت ، ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ ڕاسته‌وخۆیه‌ی پێست هه‌یه‌تی له‌گه‌ڵ کۆئه‌ندامی ده‌مار و ئه‌و ڕژێنانه‌ی زینده‌ ماده‌ ده‌ڕێژن و سوڕی خوێندا وایکردووه‌ که‌ به‌ دوو ئاڕاسته‌ کارلێکردن ڕوووبدات ، له‌لایه‌ک له‌هه‌ندێ باردا که‌ باری ده‌روونیمان شڵه‌ژا و تێکچوو ئه‌وا پێستیش پشکی خۆی به‌رده‌که‌وێت و گۆڕانکاری تیا ڕووده‌دات ، له‌لایه‌کی تره‌وه‌ زۆر جار تێکچوونی پێست و هه‌ندێ نه‌خۆشی تایبه‌ت به‌پێست کار له‌باری ده‌روونیمان ده‌که‌ن ئه‌مه‌ش ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌سه‌لمێنێته‌وه‌ که‌ نه‌ک هه‌ر نه‌خۆشیه‌کانی زامی گه‌ده‌ و ڕیخۆڵه‌ و شه‌کره‌ و فشاری خوێن و ته‌نگه‌ نه‌فه‌سی و هه‌ندێ جۆری پشت ئێشه‌ و ڕوماتیزمی جومگه‌کان و … هتد ، زاده‌ی فاکته‌ره‌ ده‌روونیه‌کانن به‌ڵکو ته‌نانه‌ت هه‌ندێ نه‌خۆشی تایبه‌ت به ‌پێستیش به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌رئه‌نجامی فاکته‌ره‌ ده‌روونیه‌کانن و تێکڕا هاوشانی ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی ئاماژه‌مان پێدا ده‌که‌ونه‌ لیستی نه‌خۆشیه‌ سایکۆسۆماتیه‌کانه‌وه‌ ( جه‌سته‌ییه‌ _ ده‌روونیه‌کان ) ( Psychosomatic Diseases ) .
ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ی نێوان ده‌روون و جه‌سته‌ دووباره‌ ڕامانده‌کێشێته‌وه‌ بۆ ئه‌و ڕاستیه‌ی که‌ جه‌سته‌ و ده‌روون دوو یه‌که‌ی جیاوازنین له‌یه‌کدی به‌ڵکو هه‌ردووک پێکه‌وه‌ یه‌که‌یه‌کی یه‌کانگیر پێکده‌هێنن و تێکچوونی لایه‌کیان کار له‌لاکه‌ی تر ده‌کات .
ساده‌ترین نموونه‌ بۆ ده‌رخستنی په‌یوه‌ندی نێوان پێست و باری ده‌روونی ئه‌و بۆچوونانه‌یه‌ که‌ له‌ئاخاوتنی ژیانی ڕۆژانه‌ماندا ده‌یانبیستین ، فڵان که‌س له‌ترسا ڕه‌نگی سپی هه‌ڵگه‌ڕا ، ئه‌وی تر له‌خه‌فه‌تا ڕه‌نگی ڕه‌ش داگیرساوه‌ ، له‌شه‌رما سوور هه‌ڵگه‌ڕا ، له‌ته‌ریقیدا زه‌رد هه‌ڵگه‌ڕا و … هتد ، تێکڕا ئه‌م ده‌سته‌واژانه‌ له‌ئاخاوتندا گوزارشت له‌ کارتێکردنی هه‌ڵچوونه‌کان ده‌که‌ن له‌سه‌ر پێست . ئه‌م کارتێکردنانه‌ لای که‌سانی ئاسایی ڕووده‌ده‌ن ، به‌ڵام لای ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ هه‌ڵچوونه‌ ده‌ر‌وونی و ململانێ ناوه‌کیه‌کانیان بۆ ماوه‌ی درێژ ده‌مێننه‌وه‌ و ده‌چه‌پێندرێن ئه‌وا بێگومان ئه‌م ڕه‌وشه‌ کار له‌ ناوه‌نده‌ کۆئه‌ندامی ده‌مار و کوێره‌ ڕژێنه‌کان ده‌کات ئه‌مانیش له‌ڕێی خۆیانه‌وه‌ له‌ چه‌ند جۆرێک له‌ نه‌خۆشی پێستدا به‌رجه‌سته‌ی ده‌که‌ن ، نموونه‌ی هه‌ندێ له‌و نه‌خۆشیانه‌ی پێست که‌ له‌ئه‌نجامی فشاری ده‌روونی و دڵه‌ڕاوکێ و تووڕه‌بوون و هه‌ڵچوونه‌ به‌تینه‌کانی تره‌وه‌ سه‌رهه‌ڵئه‌ده‌ن : ئه‌کزیما ( Eczema – ده‌رکه‌وتنی په‌ڵه‌ی سوور له‌سه‌ر پێست ) ، پێست خوران ، زیاد ده‌ردانی عه‌ره‌ق ، هه‌ندێ جۆری قژ هه‌ڵوه‌رین ، ده‌رکه‌وتن و زیادبوونی زیپکه‌ ، سه‌ده‌ف و گه‌له‌ێک نه‌خۆشی تر. ڕاڤه‌کردنی ده‌روونیانه‌ی نه‌خۆشیه‌کانی پێست له‌زۆر باردا یارمه‌تیمان ئه‌دا له‌تێگه‌یشتنی فاکته‌ره‌ ده‌روونیه‌کانی پشت نه‌خۆشیه‌که‌ ، بۆ نموونه‌ ، قژ هه‌ڵوه‌رینی مناڵ وه‌ک باوه‌ له‌پاش تووشبوونی مناڵ به‌خه‌م و په‌ژاره‌وه‌ ڕووده‌دات که‌به‌هۆی له‌ده‌ستدانی که‌سێکی خۆشه‌ویستیه‌وه‌ که‌ له‌ڕووی سۆزه‌وه‌ پابه‌ند بووه‌ پێی تووشی ده‌بێت ، هه‌روه‌ها سه‌رهه‌ڵدانی نه‌خۆشی ئه‌کزیما له‌ مناڵدا گوزارشته‌ له‌ بێبه‌شبوون یان که‌می سۆز و خۆشه‌ویستی به‌خشراو به‌ مناڵ ، به‌ڵام قژ هه‌ڵوه‌رین لای گه‌وره‌کان به‌تایبه‌تی ئه‌وجۆره‌ی به‌ ( الثعلبة ) ناسراوه‌ گوزارشت له‌ هه‌ستی شه‌ڕه‌نگێزی و ترس و تووڕه‌بوون ده‌کات که‌ نه‌توانراوه‌ ده‌رببڕدرێت و هه‌رکاتێک هه‌لی ده‌ربڕین ڕه‌خسا بۆ ئه‌م هه‌ڵچوونانه‌ ئه‌وا حاڵه‌ته‌که‌ به‌ره‌وباشی ده‌چێت و مووه‌کانی سه‌ر گه‌شه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ . هه‌روه‌ها نه‌خۆشی پێستی دیکه‌ وه‌ک ده‌رکه‌وتنی ئه‌و په‌ڵانه‌ی که‌ ئاره‌زوویه‌کی به‌تین بۆ خوراندن هاوه‌ڵی ده‌کات ئه‌وا هێمایه‌ بۆ گریانی چه‌پێندراو واته‌ ئه‌و گریانه‌ی له‌ناخدا په‌نگ ده‌خواته‌وه‌ و فرمێسکه‌کان ڕێچکه‌ی هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ ناگرن ، هه‌روه‌ها ئه‌و که‌سانه‌ی زۆر ناوگه‌ڵ و ئه‌ندامه‌ سێکسیه‌کانیان ده‌خورێنن ئه‌وا گوزارشته‌ له‌ ئاره‌زووی سێکسی که‌ نه‌توانراوه‌ تێر بکرێت و چه‌پێندراوه‌ . هه‌روه‌ها زۆرێک له‌ ده‌روونناسان جه‌خت له‌ گرنگی پاڵنه‌ره‌ سێکسیه‌ چه‌پێندراوه‌کان ده‌که‌نه‌وه‌ له‌ڕوودانی هه‌ندێ حاڵه‌تی پێست و سه‌رهه‌ڵدانی زیبکه‌ی سه‌رده‌می هه‌رزه‌کاریش بۆ ئه‌مه‌ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ ئه‌گه‌رچی هۆکاری تریش به‌شداره‌ له‌ په‌یدابوونیدا .
ڕوویه‌کی تری په‌یوه‌ندی پێست به‌باری ده‌روونی مرۆڤه‌وه‌ بریتیه‌ له‌ کاریگه‌ری پێست له‌سه‌ر باری ده‌روونی ، هه‌ندێ جار بوونی شێواویه‌ک یان په‌ڵه‌یه‌ک یان هه‌رشتێکی تر له‌سه‌ر پێست ده‌بێته‌ هۆی ژانکۆیه‌کی گه‌وره‌ بۆ که‌سه‌که‌ و تووشی باری ده‌روونی ئاڵۆزی ده‌کات که‌ هه‌ندێ جار ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی لێیده‌بێت به‌گرێی ده‌روونی و به‌ئه‌ندازه‌یه‌ک کار له‌ڕه‌فتار و بیرکردنه‌وه‌ و هه‌ڵوێسته‌کانی ده‌کات که‌ خۆی گۆشه‌گیر ده‌کات و له‌هه‌ڵوێسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان ده‌سڵه‌مێته‌وه‌ و ئه‌م حاڵه‌ته‌ی ده‌بێته‌ خه‌می گه‌وره‌ و سه‌رقافڵه‌ی هه‌موو بایه‌خپێدانه‌کای ژیانی ، وه‌ ڕه‌نگه‌ ئه‌م ژانکۆ ده‌روونیه‌ دووباره‌ ببێته‌وه‌ به‌فاکته‌رێک بۆ زیاد بوونی هه‌ڵچوونه‌کانی پێست و ئاڵۆزبوونی باری پێستی که‌ خۆی له‌ده‌ستی ده‌ناڵێنێت . جاری وا هه‌یه‌ که‌سانێک به‌ ڕه‌نگی پێستی خۆیان قایل نین و هه‌وڵی گۆڕینی ڕه‌نگی پێست ده‌ده‌ن ، یاخود ئه‌و هه‌رزه‌کارانه‌ی که‌ پێستیان تووشی ده‌رکه‌وتنی زیپکه‌ ده‌بێت زۆربه‌یان ( به‌تایبه‌تی له‌م ڕۆژگاره‌دا ) کاتێکی زۆر به‌شتنی ده‌موچاو و به‌کارهێنانی جۆره‌ها سابونی تایبه‌تی و کرێم و مه‌رهه‌م و ماده‌ی تر خه‌رج ده‌که‌ن و هه‌میشه‌ له‌هه‌وڵی په‌یداکردنی ماده‌ی نوێ و ڕێگه‌ی نوێدان بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی ژانکۆکانیان که‌ له‌ده‌ست تێکچوونی پێستیانه‌وه‌ تووشیان هاتووه‌ و پێی نائارام بوون . ڕه‌نگه‌ ده‌رمانخانه‌ و پزیشکه‌ پسپۆره‌کانی جوانکاری و ساڵۆنه‌کانی جوانکاری باشترین گه‌واهی بن بۆ ئه‌م ڕاستیه‌ .
به‌گشتی په‌یوه‌ندی نێوان ژیانی ده‌روونی مرۆڤ و پێست په‌یوه‌ندیه‌کی فره‌ لایه‌نه‌ که‌ده‌کرێت له‌چوار پۆلدا کۆبکرێنه‌وه‌ ، یه‌که‌م : ئه‌و تێکچوون و نه‌خۆشیانه‌ی پێست که‌ هۆکاری ده‌روونی فاکته‌ری سه‌ره‌کیه‌ له‌ڕوودانیاندا . دووه‌م : ئه‌و تێکچوونانه‌ی پێست که‌ هۆکاره‌ ده‌روونیه‌کان ده‌بنه‌ فاکته‌رێک له‌ زیادبوون و درێژخایاندنی تێکچوونه‌که‌ی پێست . سێیه‌م : ئه‌و تێکچوونانه‌ی پێست که‌ ناڕاسته‌وخۆ به‌هۆی نه‌خۆشی ده‌روونی یان ژیریه‌وه له‌ڕێی به‌کارهێنانی داووده‌رمانی ئه‌م نه‌خۆشیانه‌وه‌ په‌یدا ده‌بن . چواره‌م : ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی پێست که‌ له‌ڕووی بۆماوه‌وه‌ وابه‌سته‌ی هه‌ندێ نه‌خۆشی ده‌روونی و ژیرین .
له‌ڕێی تێبینیه‌وه‌ ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ زۆربه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی تووشی نه‌خۆشیه‌کانی پێست ده‌بن له‌وانه‌ن که‌خاوه‌نی یه‌کێک له‌م جۆره‌ که‌سێتیانه‌ن : که‌سێتی دڵه‌ڕاوکێیی ، که‌سێتی هیستیری ، سه‌پێنراوه‌ که‌سێتی . که‌ له‌زۆر باردا ئه‌م که‌سانه‌ خۆپه‌رستن و زۆر له‌خۆیان ڕاده‌مێنن ، هه‌روه‌ها له‌ده‌ست چه‌پاندن ( الکبت ) ده‌ناڵێنن به‌تایبه‌تی چه‌پاندنی هه‌ستی ده‌ستدرێژی کردن و به‌رهه‌ڵستی باوک و دایک به‌تایبه‌تی دایک .
ماوه‌ته‌وه‌ بڵێین بۆ ئه‌وه‌ی خۆمان له‌م تێکچوون و ته‌نگژه‌ ده‌روونیانه‌ی ئه‌م ڕۆژگاره‌ ڕزگار بکه‌ین به‌وانه‌شه‌وه‌ که‌ تووشی پێستمان ده‌بن باشتر وایه‌ هه‌نگاوی خۆپارێزی هه‌ڵنێین و خۆمان له‌سه‌رچاوه‌کانی دڵه‌ڕاوکێ و نائارامی و په‌شێوی به‌دوور بگرین و واز له‌ هیوا و خواستی ناواقیعی بهێنین تاکو دوور بکه‌وینه‌وه‌ له‌ فشاره‌ ده‌روونیه‌ زیاده‌کان و به‌ڕه‌زامه‌ندیه‌وه‌ له‌ شێوه‌ی هه‌ڵکه‌وتووی خۆمان بڕوانین و ڕه‌شبینی وه‌لانێین .

ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی
www.derunnasy.com

مرۆڤ لە کۆنەوە دەرکی بەوە کردووە کە پەیوەندییەکی ئاشکرا هەیە لە نێوان جەستەو دەورووندا ، ئەم راستییە رۆژ بە رۆژ روونتر و بەرجەستەتر بووە و زانستی دەروونزانی لەم رۆدا ئەو پەیوەندییە روونتر دەسەلمێنێ بە جۆرێک کەس ناتوانێ نکوڵی لەو راستییە بکات.
ئەم پەیوەندییە بە هەردوو ئاراستەکە هەیە واتە نەخۆشییە جەستەییەکان کاریگەریان هەیە لەسەر شلەژان و نیشانە دەروونییەکان لەهەمان کاتدا شلەژانە دەروونییەکان دەبێتە هۆی نەخۆشی و نیشانەى جەستەیی .
یەکەم: کاریگەرى جەستە لەسەر دەروون:
1- هەندێ جار نەخۆشییە جەستەییەکان دەبێتە هۆی سەرهەلدانی نەخۆشی دەروونی وەکو ئەوەی تاکێک دەستنیشان بکرێت بەوەی نەخۆشییەکی درێژخایەنی هەیە وەکو (نەخۆشی شەکرە ، بەرزی فشاری خوێن….) یان نەخۆشییەکى هەیە ئەگەری چاک بوونەوەی کەمە یان لە دواقۆناغەکانی نەخۆشییەکەدایە و ئەگەری چاک بوونەوەی نییە ،یان بەهۆی رووداوی بەرکەوتنەوە تووشی ناتەواوی جەستەیی یان تێک چوونى جەستەیی [کاتی یان هەمیشەیی] دەبێت .بێگومان ئەم هەواڵە جگە لە نیشانە جەستەییەکانی تایبەت بە بارەکە کۆمەلێ نیشانەى دەروونی هاوشانی دەبن وەکو دڵ تەنگی و نەمانی ئارەزووی کار کردن و بێ ئومێدی و….. کە هێندە توند و درێژ خایەنە کە دەتوانرێت بە شلەژانێکی دەروونی دەستنیشان بکرێت وەکو خەمۆکى یان دلەراوکێ …. .
2- هەندێ جار نەخۆشییە جەستەییەکان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی نیشانەی دەروونی وەکو ئەو نیشانە دەروونییانەی هاوشانن لەگەل نەخۆشی زیادبوون یان کەمبوونەوەی چالاکی رژێنی پەریزادە ( غدەى دەرەقی) وەکو دڵ تەنگى و نەبوونی ئارەزووى کارکردن وکەمی هۆشپێدان ……… .
دووەم : کاریگەری شلەژانە دەروونیەکان لەسەر جەستە :
1- شلەژانە دەروونییەکان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی نیشانە جەستەییەکان بۆ نمونە نیشانە جەستەییەکانى نەخۆشی خەمۆکى وەکو گۆران لە شەهییەى خواردن و خەوتن [کەم بوون یان زیاد بوون] و سێکس ….. . هەروەها نیشانە جەستەییەکانى دڵەراوکێ وەکو خێرا لێدانی دلڕ و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن و دڵ تێکەل هاتن و هێلنج دان و زوومیزکردن و تێک چوونی سووری مانگانە و چالاکی سێکسی و …….. .
2- شلەژانە دەروونییەکان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانى نەخۆشییە جەستەییەکان:
ئەو نەخۆشییە جەستەییانەی لە ئەنجامی شلەژانى دەروونییەوە پەیدا دەبێت گەلێ زۆرن و نیشانەکانیان دەگۆرێت بە پێی ئەو سیستەمەی (کۆئەندامەى) کە تووش دەبێت و هەروەها لە تاکێکەوە بۆ تاکێکی تر جیاوازى هەیە و بەپێی ئاستی رۆشنبیری و هۆشیاری تەندروستی ئەو کەسە ، تاکو لە ئاستێکی بەرزتردا بێت نیشانەکان سنووردارتر دەبێت بە کۆئەندامێکی دیارى کراوەوە . ئەم کۆمەلە نەخۆشییە پێیان دەلێن نەخۆشییە سایکۆسۆماتییەکان .دەتوانین بلێین هیچ کۆئەندامێکی لەش نییە بە دوور بێت لە کاریگەری باری دەروونی.
1- تێکچوونەکانى کۆئەندامی سوران:
لە هەموو کۆئەنامەکانی تر زیاتر نیشانەکانی تێدا بەدى دەکرێت دیارە هۆی ئەمەش دەگەرێتەوە بۆ ئەو پایە گرنگەى کە دڵ هەیەتی لای تاک هەروەها کاریگەری ئاشکرای لە رووی سۆزداری و ماناى ژیان و مردن لە لایەک و لە لایەکی ترەوە ئەم کۆئەندامە پێش کۆئەندامەکانى تر وەلام دانەوەی هەیە بۆ گۆرانکارییە دەروونی وسۆزدارییەکان .لەو گۆرانکاریانەش وەکو هەست کردن بەئاراز لە ناوچەی دلدا و خێرا لێدانی دلڕ و دلە کوتێ بەرزبونەوی فشاری خوێن یان هەندێ جار نزم بوونەوەی ، یان نیشانە لاوەکییەکانی کە ئەنجامی هەست کردنە بە نەخۆشی یان ناتەواوی لە دڵدا وەکو هەناسە تەنگی و سەرگێژبوون و لەرزین ….
2- کۆئەندامی هەرس:
تەنگژە دەروونیەکان کاریگەری ئاشکرای هەیە لەسەر ئەم کۆئەندامە هەر لەنەمانی ئارەزووی خواردن ودڵ تێکەل هاتن و سکچوون ورشانەو ئازارى ناو سک ، رەنگە ببێتە هۆی برینی گەدە و دوانزەگرێ و هەوکردنی کۆلۆن و برینى کۆلۆن .
3- کۆئەندامی هەناسە:خێرا هەناسە دان یان هەناسەى قول وپچر پچر و هەناسە برکێ 0کورتە هەناسە.
4- کۆئەندامی جولە:پەیوەندی نێوان نەخۆشیەکانی کۆئەندامی جولە و باری دەروونی جێى بایەخ و سەرنج راکێشانی گەلێک لە توێژەران بووە .بەپێی لێکۆلینەوەکان باوەرێکی زیاتر هەیە لەمەر پەیوەندی نێوان ئەو دووانە بەڵام ووردەکاری ئەو پەیوەندییە روون نییە .
5- کۆئەندامی دەمار: پەیوەندى نێوان باری دەروونی و سەرئێشە و بێخەوی وسەرگێژبوون ومێروولەکردن هێندە روونە هیچ ووتەیەکی ناوێ.
6- کۆئەندامی زاوزێ : ئەمیش وەک کۆئەندامەکانى تر بەهۆی باری دەروونییەوە گۆرانکاری تیا رووئەدات. هەندێ لادانى سێکسی بنەمایەکی دەروونی هەیە و تێک چوونەکانی سوری مانگانە کە دەشێ زووتر یان درەنگتر بێت هەروەها بری خوێن کەمتر یان زیاتر دەبێ ، دەشێ سورەکە بە ئازار بێ.هەندێ جار باری دەروونیەکە هێندە توندە دەبێتە هۆی نەمانی سووری مانگانە.لە نێرینەدا دەبێتە هۆی نەمانی ئارەزووی سێکسی ، رەپ نەبوون و لە هەردوو رەگەزدا دەشێ هۆیەک بێت بۆ نەززۆکی .