چۆنێتی خۆپاراستن لە شیزۆفرینیا
خۆپاراستن زۆر پێویستە بۆ ئەو خێزانانەی كە بۆماوە یەكێك یان زیاتر لە یەكێك لە بەرەباب و ئەندامانی خێزانەكانیان تووشی شیزۆفرینیا بوون, چونكە ئەگەری ئەوە هەیە كە لە ڕێگای بۆ ماوەوە بۆ تاكەكانی تری ئەو بەرەباب و منداڵەكانیان بگوێزرێتەوە, ئینجا بۆ ئەوەی ئەگەری گواستنەوە و تووشبوونی تاكەكانی تری خێزانەكانیان كەم بكەینەوە ئەوا زۆر پێویستە خۆیان بپارێزن و ڕەچاوی ئەم خاڵانەی لای خوارەوە بكەن:-
1- خۆپاراستن لە قۆناغی پێش لە دایك بوون, ئەم قۆناغە زۆر گرنگە و دەبێت كەس و كاری دایكی دووگیان و ئافرەت بۆ خۆشی ئاگاداری مەترسییەكانی ئەم قۆناغە بن, بۆنموونە دەبێت ئافرەتی دووگیان خواردنی باش بخوات و نەهێڵدرێت تووشی بەدخۆراكی ببێت, هەروەها خۆی بپارێزێ لە نەخۆشییەكانی ئەنفلۆزا و پشكنینی پێویست بۆ خوێنەكەی بكات و نابێت (RH) مێردەكەی (+) بێت و هی خۆشی (-), وە دەبێت بۆ هەموو نەخۆشی و حاڵەتەكان لە كاتی خۆیدا چارەسەری پێویست وەربگرێت سەرەڕای ئەوەش دەبێت لە نەخۆشخانە و لە ژێر چاودێری پزیشكی پسپۆڕدا منداڵەكەی ببێت.
2- نابێت بە هیچ شێوەیەك لە ماددەی هۆشبەر بە تاییەتیش حەشیشە نزیك بكەونەوە و زۆر پێویستیشە دایك و باوك ئاگاداری كوڕ و كچە هەرزەكارەكانیان بن و ڕێنمایی پێویستیان بكەن و لە جێگا و برادەری خراپ دووریان بخەنەوە.
3- تادەكرێت كوڕ و كچانی ئەو جۆرە خێزانانە هاوسەرگیری لەگەڵ كەسانی تری دەرەوەی بەرەباب و خزم و كەسی خۆیان بكەن, چونكە كاتێ كوڕ و كچ خزمی یەكتری دەبن و هاوسەرگیری دەكەن ئەوا ئەگەری تووشبوون بە شیزۆفرینیا زیاتر دەبێت, لەبەرئەوەی بۆماوە ڕۆڵی سەرەكی هەیە لە تووشبوون بە ئەم نەخۆشییە.
4- زۆر پێویستە پەیوەندی نێوان ژن و مێرد زۆر خۆش بێت و شەڕ و ئاژاوە لە نێوانیان نەبێت, لەبەرئەوەی كەش و هەوای خێزانی پڕ لە كێشە و گیروگرفت و دكتاتۆری و زۆرە ملێیی, هۆكاری یارمەتیدەرە بۆ دەركەوتنی نیشانەكانی ئەم نەخۆشییە لەلای ئەو كەسانەی ئامادەباشی بۆماوەیان هەیە.

چارەسەری كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا:-
كۆمەڵێك بنەما هەیە ڕۆڵی گرنگیان لە چارەسەركردنی نەخۆشی شیزۆفرینیا هەیە و دەبێت پەیڕەویان بكەین, كە ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- پەیوەندی پتەوی نێوان نەخۆش و پزیشك یان چارەسەركاری دەروونی و كەس و كاری نەخۆش زۆر گرنگە و فاكتەری سەرەكییە بۆ زوو چاك بوونەوەی نەخۆش, لەبەرئەوە زۆر گرنگە كە دەبێت پزیشك یان چارەسەركاری دەروونی و كەس و كاری نەخۆش پەیوەندی بەهێز و خۆشەویستی لەگەڵ كەسی نەخۆش دابنێن و نەخۆش لە گەڵیان هەست بە ئارامی و ئاسایش و دڵنیایی و خۆشەویستی بكات. بەڵام ئەگەر ئەو پەیوەندییە خراپ بێت و رێزی نەخۆش نەگیرێ و لە نرخی كەم بكرێتەوە یان بە چاوی نزم سەیری بكرێت, ئەوا نەخۆشییەكەی خراپتر دەبێت و هیچ سوود لە چارەسەركردن وەناگرێت.
2- دەبێت هەر نەخۆشە و مامەڵەی تایبەت بە خۆی لەگەڵ بكرێت و چارەسەری گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە و نابێت یەك جۆر چارەسەر بۆ هەموو نەخۆشەكان دابنرێت, لەبەرئەوەی جیاوازی تاكی لە نێوان نەخۆشەكان هەیە و دوور نییە هۆكار تووشبوونیشیان جیاواز بێت. لەلایەكی تریشەوە زۆر هەڵەیە كە تەنها یەك جۆر چارەسەر بەكاربهێنرێت, بەڵكو دەبێت هەموو جۆرە چارەسەرەكانی وەك (داو و دەرمان و دەنكۆڵە (حەپ) و دەروونی و كۆمەڵایەتی و خێزانی و ڕاهێنانی پیشەیی) بەكاربهێندرێت.
3- نابێت ئامانجی چارەسەركردن تەنها ئەوە بێت كە نیشانەكانی نەخۆشییەكە نەهێڵدرێت, بەڵكو دەبێت دووبارە نەخۆش بۆ ژیانی خێزانی و كۆمەڵایەتی و پیشەیی ئامادەبكرێتەوە و بگەیەندرێتە ئاستێك كە بتوانێت ژیانی ئاسایی خۆی بژی و هەست بە كەمی و بێدەسەڵاتی و كەم نرخی خۆی نەكات.
4- دەبێت بە تەواوی پشكنینی پێویست بۆ نەخۆش بكرێت و دڵنیا بن كە تووشی شیزۆفرینیا بووە ئینجا بیر لە چارەسەر بكرێتەوە, لەبەرئەوەی نیشانەكانی شیزۆفرینیا وەك نیشانەكانی هەندێك نەخۆشی تر وایە, ئەگینا بە هەڵە دەست نیشان دەكرێت, ئەو كاتەش چارەسەر هیچ سوودێكی نابێت, لەبەرئەوەی ئەو نەخۆشی شیزۆفرینیای نییە و ئەو چارەسەرەش بۆ ئەو نەخۆشییەی ئەو گونجاو نییە.
5- پێویستە كاتی گونجاو بۆ دووبارە گەڕاندنەوەی كەسی نەخۆش بۆ ناو كۆمەڵگا و سەر كار و پیشەكەی دیاری بكرێت, واتە نابێت دوای چارەسەر بە ماوەیەكی زۆر كەم بۆ سەر كارەكەی بگەڕێندرێتەوە لەبەرئەوەی هێشتا بەتەواوی چاك نەبۆتەوە و ئەگەری ئەوە هەیە كە بە بچووكترین شت هەرەس بهێنێ و زوو ماندوو ببێت و بەرگەی فشار و هیلاكی كارەكەی نەگرێت, لەلایەكی تریشەوە نابێت دوای ماوەیەكی زۆر لە چارەسەر ئینجا بۆ سەر كار و پیشەكەی بگەڕێندرێتەوە چونكە ئەو ماوە زۆرە وای لێدەكات كە بڕوای بە خۆی نەمێنێ و بە چاوی گومان سەیری خۆی بكات و متمانەی بە تواناكانی نەمێنێ, لەبەرئەوە دەبێت كاتەكە نەزۆر بێت و نەكەم.
6- ئەوەی زۆر گرنگە دەبێت نەخۆشی تووشبوو بە شیزۆفرینیا لەسەر وەرگرتن و بەكارهێنانی دەنكۆڵە(حەپ) و دەرمانەكانی بەردەوام بێت بە پێی رێنمایی و ئامۆژگاریەكانی پزیشكی تایبەت و لە خۆیەوە وازیان لێنەهێنێ, لەبەرئەوە ڕازی كردنی نەخۆش و هاندانی بۆ بەردەوام بوون لەسەر بەكارهێنانی دەنكۆڵە (حەپ) و دەرمانەكانی زۆر گرنگە.
7- چارەسەركردن و چاكبوونەوەی نەخۆش بەبێ هاوكاری و یارمەتی خێزان نابێت, لەبەرئەوە زۆر پێویستە كە دایك و باوك و خوشك و برا ڕۆڵی گرنگیان هەبێت و بەپێی ڕێنمایەكانی پزیشكی تایبەت مامەڵە لەگەڵ كەسی نەخۆش بكەن و بە چاوی سووك سەیری نەكەن و تیر و توانجی تێنەگرن, بە پێچوانەوە زۆر گرنگە زانیاری پێویستیان دەربارەی ئەم نەخۆشییە و نیشانەكانی و هۆكار و ڕێگاكانی چارەسەركردنی هەبێت, بۆ ئەوەی ئەمانیش لە پاڵا پزیشك و چارەسەركاری دەروونی ڕۆڵی پۆزەتیڤیان هەبێت و فاكتەرێك بن بۆ زوو چاك بوونەوەی ڕۆڵە و خوشك و براكانیان. ڕۆڵی خێزان لە ئەم خاڵانەی لای خوارەوەدا گرنگ و پێویستە:-
أ‌- زانیاری پێویست كۆبكەنەوە دەربارەی ئەم نەخۆشییە و چۆنێتی خۆپاراستن و یارمەتیدانی نەخۆش و چۆنێتی مامەڵەكردن لە تەكیا لە كاتی تووڕەبوون و وەرنەگرتنی چارەسەر و حەپ و دەرمان یان لە ئەو كاتانەی ڕەفتار و هەڵس و كەوتی نابەجێ دەكات.
ب‌- ڕەخساندنی كەش و هەوای گونجاو و دروست لە ناو خێزان و دووركەوتنەوە لە شەڕ و ئاژاوە و ناخۆشی, سەرەڕای ئەوەش دەبێت ڕێزی نەخۆشەكەیان بگرن و ئەگەر ڕەفتار و هەڵس و كەوتێكی نادروستی كرد لێی قبوڵ بكەن, لەبەرئەوەی نەخۆشە و زۆرجار بە بێ ویستی خۆی ڕەفتار و هەڵس و كەوتی نائاسایی دەكات.
لەلایەكی تریشەوە زۆر پێویستە بە پێی خشتەیەك, ئەندامانی خێزان كار و چالاكییەكان و چۆنێتی یارمەتیدانی نەخۆشەكەیان دابەش بكەن, بۆ نموونە یەكێكیان تەنها بەرپرس بێت لە پێدانی حەپ و دەرمان و وەرگرتنی چارەسەرەكانی, یەكێكی تریان پێویستە لە خواردن یان پاك و خاوێنی یان چوونە دەرەوە لەگەڵی بەرپرس بێت, چونكە نابێت تەنها دایك یان باوك هەر خەریكی ئەو كەسە نەخۆشە بێت و فشارێكی زۆری لەسەر بێت و دواجار لە پەل و پۆ بكەوێت و نەتوانێت وەك پێویست خزمەتی بكات.
8- خواردنی باشی پڕ لە ڤیتامین و پڕۆتین و ڕەگەزەكانی تری خۆراك زۆر گرنگە واتە دەبێت لە پاڵ چارەسەرەكانی تر گرنگی تەواو بە جۆری خواردنی نەخۆش بدرێت بۆ ئەوەی تووشی بەدخۆراكی نەبێت و زووتر چاك ببێتەوە.

جۆرەكانی شیزۆفرینیا:-
نیشانە و خاسیەتەكانی هەموو ئەو كەسانەی كە تووشی شیزۆفرینیا دەبن وەك یەك نین و جیاوازی لە نێوانیان هەیە و لە جۆر و گروپێكەوە بۆ جۆر و گروپێكی تر دەگۆڕێ, دەروونزان و پزیشكەكان شیزۆفرینیا بەسەر چەند گروپێكدا دابەش دەكەن كە ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- هیبیفرینیا (Hebephrenia):-
ئەم جۆرە بە زۆری لە قۆناغی لاوێتیدا سەرهەڵدەدات و ڕەفتاری ئەو كەسانەی لە ئەم جۆرەن زۆر منداڵانەیە و پەنا بۆ میكانیزمی دەروونی (گەڕانەوە, نكوص) دەبەن واتە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی منداڵی و هەڵس و كەوتێك كە لەگەڵا تەمەنی ئەو كەسانەدا ناگونجێ, بۆ نموونە ئەو جۆرە نەخۆشانە بە ئاشكراو بە بەرچاوی خەڵكەوە خۆیان ڕووتدەكەنەوە و پەنا بۆ خووی نهێنی (دەستپەڕ) دەبەن و هیچ شەرم و حەیایەكیان وەك كەسانی ئاسایی نییە و بە هیچ شێوەیەك ڕەچاوی داب و نەریت و بەها كۆمەڵایەتی و ئاینییەكان ناكەن.
لەلایەكی تریشەوە زۆر خەمسارد و بێباكان و توانای خۆخستنە شوێنیان نییە و سۆز و عاتیفەیان وەك كەسانی ئاسایی نابێت, بۆ نموونە ئەگەر كەسێكی زۆر نزیكیشیان بمرێت ئەوان گوێی پێنادەن و وا هەست دەكەن كە كەسێكی بێگانە مردووە و ئەوان نایناسن. سەرەڕای بوونی هەڵوەس و قسە هەڵبزڕكاندن و قسەی نابەجێ, تەنانەت هەندێك جار كەسانی چواردەوریش لە قسەكانیان تێناگەن.
2- بەتەختەبوون (كەتاتۆنیا) (Catatonia):-
ئەوانەی كە لە ئەم گروپەن ئەوا زۆرجار وەك تەختە ڕەق دەبن و بۆ ماوەیەكی زۆر لە یەك جێگادا ڕادەوەستن یان دادەنیشن, تەنانەت ئاگاشیان لە كەسانی چواردەوریان نامێنێ و بە هیچ شێوەیەك ناجوڵێن, بۆ نموونە ئەگەر یەكێك یان خۆیان دەستیان بەرزبكەنەوە ئەوا دەست ناهێننە خوارەوە بەڵكو بۆ ماوەیەكی زۆر هەر دەستیان بۆ سەرەوە بەرز دەكەنەوە و نایگۆڕن وەك بەشێكی لەشی ئەوان نەبێت.
لەلایەكی تریشەوە كەسانی كۆمەڵایەتی پۆزەتیڤ و كارانین زۆرجار مان لە نانخواردن دەگرن یان زۆر عیناد و كەللەڕەق و شەڕخواز دەبن و قسە لەگەڵ كەس ناكەن و قسەشیان لەگەڵ بكرێت وەڵامی كەس نادەنەوە, سەرەڕای ئەوەش گرنگی بە پاك و خاوێنی خۆیان نادەن و ڕیش و سەریان ناتاشن و جلەكانیان ناگۆڕن.
3- سادە (Simple):-
بەدەگمەن كەسانی سەر بە ئەم گروپە نیشانە سەرەكییەكان و زەحمەتەكان لە لایان دەردەكەوێت, بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وردە وردە توانا و لێهاتوویەكانیان لە دەست دەدەن و وا دەردەكەون كە ئەمانە كەسانی كەم عەقڵ و بیركۆڵن و ئاگایان لە ئەم جیهانە نییە كە هەموومانی تێدا دەژین, واتە توانای لێك جیاكردنەوەی دیاردەكانی ژیانیان نییە و توانای پێشبینی كردن و بیركردنەوە لە داهاتوویان زۆر لاوازە, هەروەها هیچ تام و خۆشییەك لە ژیان نابینن, بۆیە گۆشەگیری و دوورەپەرێزی هەڵدەبژێرن, لە كاتێكدا هەڵوەسە و قسە هەڵبزڕكاندنیان زۆر كەمە.
4- شیزۆفرینیای دەروونی (العصابی) (Pseudoneurotic):-
بە زۆری ئەم جۆرە لە قۆناغی هەرزەكاری و لاوێتیدا سەهەڵدەدات و سەرەتا ئەم جۆرە كەسانە بە دەست هەندێك كێشە و گرفتی دەروونی جۆراوجۆرەوە دەناڵێنن و دواتر بەرەو شیزۆفرینیا دەڕوات و نیشانەكانی شیزۆفرینیا لەلایان دەردەكەوێت. لە گرنگترین نیشانەكانی ئەم جۆرە ئەوەیە كە سارد و سڕ و هەندێك جار شەڕانی و توند و تیژ یان بێباك لە ژیان و ڕووداوەكانی, هەروەها زۆرجار گرنگی بە بابەتی سێكسی دەدات و زیاد لە پێویست خۆی پێوەخەریك دەكات, ئینجا ئەگەر ئەو نیشانانە بمێنێ و حاڵەتەكەش بەردەوام بێت و چارەسەرنەكرێت, ئەوا خاوەنەكەی بەرەو شیزۆفرینیای ڕاستەقینە دەبات.

پارانۆیا (Paranoia)
ناتوانین وەك پێویست لە شیزۆفرینیا تێبگەین, ئەگەر باسی پارانۆیا نەكرێت, كە هەرچەندە زۆر كەم و دەگمەنە و ژمارەیەكی زۆر كەم لە خەڵكی تووشی دەبن, بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا گرنگی خۆی هەیە و پەیوەندیەكی بە هێزی بە شیزۆفرینیاوە هەیە, تەنانەت هەندێك لە زاناكان لە ئەو بڕوایەدان كە پارانۆیا بەشێكە لە شیزۆفرینیا و نەخۆشی و حاڵەتێكی جیا نییە.

خاسیەت و نیشانەكانی پارانۆیا:-
نیشانەكانی ئەم نەخۆشییە كەم یان زۆر لەلای زۆربەی تاكەكانی كۆمەڵا هەیە, لەبەرئەوەی بوونی كەمێك لە ئەو نیشانانە لەلای كەسی نۆرمەڵا و ئاسایی پێویستە, بەڵام كاتێك زۆر دەبێت و لە ڕێژەی ئاسایی خۆی دەردەچێت, ئەو كاتە دەبێت بە نەخۆشی و گرفت بۆ خاوەنەكەی دروست دەكات. ڕەگەز و نیشانەی سەرەكی حاڵەتی پارانۆیا بریتیە لە نبوونی متمانە (پقە) و بڕوا بە خەڵكی, سەرەڕای گومانكردن لە نیەت و ڕاز و نیازیان, دەتوانین بە كورتی ئاماژە بۆ گرنگترین نیشانە و خاسیەتەكانی پارانۆیا بكەین, كە ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- بەردەوام گومانی لە كەسانی چواردەوری هەیە و متمانەیان پێناكات و بە چاوی ترس و دوودڵی سەیریان دەكات.
2- زۆر هەستیارە و بەردەوام لە كەمیندایە بۆ ئەوەی بچووكترین زانیاری دەربارەی ڕاز و نیازی كەسانی چواردەوری دەست بكەوێت و بە ئەو كارەش دڵخۆشی خۆی بداتەوە و گومان و دوودڵیەكانی ببێت بە ڕاستی.
3- بەردەوام پێشبینی فرت و فێڵ و تەڵەكە بازی و شتی خراپ لە كەسانی تر دەكات, سەرەڕای ئەوەش كەسانی چواردەوری چەند دڵسۆز و ڕاستگۆ بن, ئەوا ئەم هەر گومانیان لێدەكات.
4- لە ئەو بڕوایەدایە كە ڕەفتار و هەڵس و كەوت و قسەی كەسانی تر دژی ئەون.
5- بەردەوام بە ئەو ئاڕاستەیە كاردەكات كە مانای دوای ووشەكان و مەبەستی ڕاستەقینەی ڕەفتار و هەڵس و كەوتەكان بزانێ و بە ناخ و قوڵایی مانای شتەكاندا بچێتە خوارەوە, چونكە لە ئەو بڕوایەدایە كە هەموو ووشەیەك دوو جۆر مانای هەیە, یەكەمیان ڕواڵەت و دیارە ئەوی تریان شاراوە و مانادارە.
6- هەموو لۆمە و ڕەخنە و گلەیەكانی كەسانی تر ڕەتدەكەنەوە و هەست بە بەرپرسیاریەتی ناكەن و لە ئەرك و چالاكییەكانی ژیانی ڕۆژنای خۆیان ڕادەكەن سەرەڕای ئەوەش بەرپرسیاریەتی سەرنەكەوتنەكانی خۆیان دەخەنە ئەستۆی كەسانی تر.
7- زۆربەی كات لە حاڵەتێكی گرژی و هەڵچوونیدا دەژین و زۆر بە پرتە و بۆڵە و گلەین.
8- زۆر حەز بە ڕواڵەت و چوونە ناو وردەكاریەكان و گەڕان بە دوای پەراوێز و لێكدانەوەی دیاردەكانی ژیان دەكات.
9- نیشانەكانی حەسوودی و غیرە و سارد و سڕی عاتیفی لەلایان دیار و باوە.

جۆرەكانی پارانۆیا
پارانۆیا چەند جۆرێكی هەیە كە بە پێی سروشت و ناوەڕۆكی وەهم و بیر و باوەڕە نادروستەكان جیاوازن, لە گرنگترین جۆرەكانیشی ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- پارانۆیای چەوساندنەوە (الاضطهادیە):-
ئەم جۆرە لە گرنگترین و دیارترین جۆرەكانی پارانۆیایە, كەسانی تووشبوو بە ئەم جۆرە مێژوویەكی دوور و درێژیان لەگەڵ گومان و دوودڵی و بێ متمانەیی بە كەسانی چواردەور هەیە, واتە ئەم جۆرە كەسانە لە ئەو بڕوایەدان كە كەسانی تر دەیچەوسێننەوە و مافەكانی پێشێل دەكەن و پلانی لەناوبردی دادەڕێژن و زۆربەی كەس بە دوژمنی خۆی دەزانێ و جاری واش هەیە شەڕانی و توند و تیژ دەبێت و هێرش دەكاتە سەركەسانی بێتاوان بە بیانووی ئەوەی ئەو كەسانەی دەیانەوێ ئازاری بدەن بۆیە ئەو دەست پێشخەری كردووە و پەلاماری ئەوانی داوە.
2- پارانۆیای لووتبەرزی و خۆبە گەورەزانین (العظمە):-
خاوەنی ئەم جۆرە خۆی زۆر بەگەورە دەزانێ و هەندێكجار دەڵێ من نێردراوی خودام بۆ سەر زەوی یان من محمدی مەهدیم و تەنها من دەتوانم جیهان لە خودانەناسان پاك بكەمەوە یان من گەورەترین شۆڕشگێڕم. واتە مێشكی پڕە لە ئەو جۆرە بۆ چوونانە و بەردەوام خۆی پیشان دەدات كە گەورەترین هێز و دەسەڵاتی هەیە و دەبێت هەموو كەس ملكەچی ئەو بن.
3- پارانۆیای شەهوانی و هەوەسبازی (الشهوانیە):-
وەهم و خەیاڵی ئەم جۆرە كەسانە ئەوەیە كە وا لە كەسانی چواردەوری دەگەیەنێ ئەو خۆشەویست و سەرنج ڕاكێشە و چەندەها كەسی ناوداری وەك ئەكتەرەكانی سینەما یان گۆرانی بێژی ناودار یان شاژن و خاوەن دەسەڵاتدارەكان خۆشیان دەوێ و بەردەوام داوای پەیوەندی لەگەڵ دەكەن, بەڵام ئەم زۆربەیان ڕەتدەكاتەوە, واتە سوارچاك و دۆنجوانی سەردەمی خۆیەتی.
4- پارانۆیای هاوسەرگیری:-
لە ئەم جۆرەدا هەموو وەهم و خەو و خەیاڵی كەسی تووشبوو بە ئەم حاڵەتە دەربارەی هاوسەرەكەیەتی, سەرەتا بە ڕەخنەگرتن و گلەیی و گازاندە لە هاوسەرەكەی دەست پێدەكات, دواتر تەشەنە دەكات و بەرەو گومان و دوودڵی دەڕوات, تا لە كۆتایدا دەبێت بە وەهم و بیر و باوەڕێكی نەگۆڕ كە هاوسەرەكەی ناپاكی لەگەڵ دەكات و دڵسۆزی نییە و وەك جاران خۆشی ناوێ, بەڵكو دەیەوێت پلانی لە ناوبردنی بۆ دابنێ. كە ئەم وەهم و خەیاڵ و بیر و باوەڕە نادروست و نامەنتیقیانە پاڵی پێوەدەنێ و دوور نییە ڕەفتار و هەڵس و كەوتی نابەجێ و مەترسیدار بەرانبەر هاوسەرەكەی بكات.

ئایا دەتوانرێت لە سەرەتای ژیان و لە تەمەنێكی بچووكدا كەسی تووشبوو دەست نیشان بكرێت؟
ئەگەر دایك و باوك هەر لە منداڵییەوە سەرنجی ڕەفتار و هەڵس و كەوتی منداڵەكانیان بدەن, ئەوا دەتوانن لە كاتی خۆیدا كەم و كورتییەكانیان دەست نیشان بكەن و زوو فریایان بكەون, بەڵام پشتگوێخستنی نیشانەكانی تووشبوون بە نەخۆشییەكان دەبێتە هۆی دواخستنی دەست نیشانكردن و چارەسەركردنی منداڵەكانیان ئینجا بۆ ئەوەی دایك و باوك لە ئەم كارەیاندا سەركەوتوو بن, دەبێت بزانن نیشانەكانی نەخۆشی شیزۆفرینیا كامانەن, لە گرنگترین نیشانەكانیش ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- دووركەوتنەوە لە كەسانی تر و حەزكردن بە تەنهایی و گومانكردن لە خەڵكی.
2- پشتگوێخستنی پاك و خاوێنی و گرنگی نەدان بە جل و بەرگ و ڕواڵەتی خۆیان.
3- بوونی وەسواسی و ڕاڕایی و عەمەلی.
4- پێكەنینی بەبێ هۆ و لە ناكاو.
5- نەبوونی وریایی و بەئاگایی و لاوازی مامەڵەی دروست لەگەڵا كەسانی تر.
6- تێكچوونی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و نزمبوونەوەی ئاستی خوێندن و فێربوونی.
7- هەندێكجار باسی هەندێك شتی نامەعقوڵی وەك (جنۆكەم بینیوە, قسەم لەگەڵا دێو و درنج كردووە).
8- باش قسەنەكردن و بەزەحمەت تێگەیشتن لە قسەكانیان.
9- نقوومبوون لە ئاین و زیادەڕۆیكردن تیایدا بە جۆرێكی نائاسایی.
10- زوو زوو ماندووبوون و حەزكردن بە خەوتن.
كاتێك دایك و باوك هەستیان بە ئەوە كرد كە ژمارەیەكی زۆر لە ئەو نیشانانەی سەرەوە لەلای یەكێك لە منداڵەكانیان دەركەوتووە, ئەوا دەبێت پەیوەندی بە كەسی پسپۆڕەوە بكەن و پشكنینی پێویستی بۆ بكرێت, بۆ ئەوەی دڵنیابن لە ئەوەی كە منداڵەكەیان تووشی نەخۆشی شیزۆفرینیا نەبووە, وە ئەگەر خوانەخواستە ئەگەری تووشبوونیش هەبوو, ئەوا دەتوانن لە كاتی خۆیدا چارەسەری بكەن و نەهێڵن لێی پیس بكات.

هەندێك خورافیات و بۆچوونی هەڵە دەربارەی نەخۆشی شیزۆفرینیا:-
1- هەندێك كەس لە ئەو بڕوایەدان كە ئەوەی تووشی نەخۆشی شیزۆفرینیا ببێت ئەوا بە هیچ شێوەیەك چاك نابێتەوە. لە ڕاستیدا ئەو بۆچوونە هەڵەیە و هەندێك حاڵەتی شیزۆفرینیا چاك دەبێتەوە, بەڵام ئەوانەش كە چاك نابنەوە, مانای ئەوە نییە كە بێ هیوا بن و دەست لە ئەژنۆ دابنیشن, بەڵكو بە پێچەوانەوە ئەگەر بە پێی خشتەی دیاریكراو و لە كاتی خۆیدا چارەسەرەكانیان وەربگرن ئەوا وەك كەسانی تووشبوو بە نەخۆشی شەكرە و فشار و پاڵەپەستۆی خوێن و سستی و لاوازی گورچیلەكان ژیانی ئاسایی خۆیان دەژین.
بەڵام ئەوەی جێگەی داخە كەس بە كەسانی تووشبوو بە نەخۆشییە درێژخایەنەكانی وەك شەكرە و ئەوانی تر ناڵێت بێ هیوا بن و چارەسەر نییە, كەچی بە كەسانی تووشبوو بە نەخۆشییەكی درێژخایەنی وەك شیزۆفرینیا دەڵێن هیچ چارەسەری نییە و ئەو جۆرە نەخۆشانە بێ هیوا و خەفەتبار دەكەن. لەبەرئەوە زۆر گرنگە كە دایك و باوك و كەس و كاری نەخۆشی شیزۆفرینیا گوێ لە ئەو قسە و قسەڵۆكانە نەگرن لەسەر هاوكاری و یارمەتیدانی نەخۆشەكانیان بەردەوام بن و ڕۆژێك دێت بەروبوومی ئەو ماندووبوونەیان بدوورنەوە.
2- كەسی تووشبوو بە نەخۆشی شیزۆفرینیا دوو كەسێتی جیاوازی هەیە:-
ئەمەش بۆچوونێكی تری هەڵەی هەندێك كەسە و لە ئەنجامی بینینی هەندێك فیلم و زنجیرەی تەلەفزیۆنییەوە ئەو بیر و باوەڕە هەڵەیان لا دروست بووە, ڕاستیەكەی ئەوەیە كە كەسی نەخۆش تەنها یەك كەسێتی هەیە و بە هیچ شێوەیەك دوو كەسێتی جیاوازی نییە و كەسێتی بەش بەش و دوولەت نابێت, بەڵكو بیر و بۆچوون و سۆز و عاتیفە و ڕەفتاری تووشی شڵەژان و پەرتەوازەیی دەبێت نەك كەسێتی.
3- كەسی تووشبوو بە شیزۆفرینیا بە هیچ شێوەیەك ناتوانێت ئیش و كار بكات:-
ئیش و كار پەیوەندی بە ئاستی تووشبوون بە ئەو نەخۆشییە و جێگیری حاڵەتەكەوە هەیە, واتە كاتێك نەخۆشەكە لە ئاست و پلەیەكی گونجاودا دەبێت و حاڵەتی نەخۆش جێگیرە و لەسەر وەرگرتنی چارەسەرەكانی بەردەوامە, ئەوا دەتوانێت لەسەر ئیش و كاری خۆی بەردەوام بێت, نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت كە ئیشەكردنی نەخۆش و چوونە ناو كۆڕ و كۆبوونەوە و خەڵك زۆر گرنگە و هۆكاری یارمەتیدەرە بۆ زوو چاك بوونەوەی نەخۆش.
4- كەسی تووش بوو بە شیزۆفرینیا مەترسی لەسەر خودی خۆی و كەسانی تریش هەیە:-
ئەگەر نەخۆش لە كاتی خۆیدا دەست نیشانی حاڵەتەكەی بكرێت و بە پێی ڕێنمایەكانی پزیشك داو و دەرمان و حەپ و چارەسەرەكانی وەربگرێت و كەسانی چواردەوری مامەڵەی دروستی لەگەڵدا بكەن, ئەوا ئەو كاتە كەسی نەخۆش مەترسی لەسەر كەسانی چواردەوور و خودی خۆی زۆركەم دەبێت و دەكرێت بە مامەڵەی دروست وای لێبكرێت كە هیچ ڕەفتارێكی هەڵە و نابەجێ نەكات.
5- پەروەردەی هەڵە بەرپرسە لە تووشبوون بە شیزۆفرینیا:-
لە ڕاستیدا هیچ كات پەروەردەی هەڵە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ نابێتە هۆی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا, بەڵام دەتوانین بڵێین كە لێكترازانی خێزان و شەڕ و ئاژاوە و ناخۆشی و فشاری زۆر لەسەر تاك هۆكاری یارمەتیدەرە بۆ تووشبوونی ئەو كەسانەی كە هەر بە بۆماوە ئامادەباشیان هەیە بۆ ئەو نەخۆشییە. واتە ئەگەر كەسێك ئامادەباشیشی هەبێت, بەڵام ژینگەی خێزانی و كۆمەڵایەتی گونجاو و لە باربێت ئەوا ئەگەری زۆرە كە تووشی شیزۆفرینیا نەبێت.

هۆیەكانی تووشبوون بە شیزۆفرینیا:-
هەرچەندە تاوەكو ئێستا هۆكاری ڕاستەقینەی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا نەزانراوە, بەڵام زۆربەی زانایان لە ئەو بڕوایەدان كە شیزۆفرینیا نەخۆشییەكە تووشی مێشكی مرۆڤ دەبێت و بنەمای بایۆلۆژی خۆی هەیە و دواتر هۆكارە ژینگەیەكان (دەروونی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی) گەشەی پێدەكەن یان بە خەفەكراوی دەیهێڵنەوە. واتە ئەمانەی خوارەوە بە گرنگترین هۆكارەكانی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا دادەنرێن:-
1- بۆماوە:-
بەبڕوای زۆربەی زانایان بۆماوە ڕۆڵی سەرەكی هەیە, بەڵگەش بۆ ئەوە ئامارەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە ئەگەری ئەوە هەیە لە سەدا یەكی (1%) خەڵكی تووشی شیزۆفرینیا ببن, بەڵام ئەم ڕێژەیە بۆ لە سەدا دە (10%) بەرز دەبێتەوە لە لای ئەو كەسانەی كە كەسێكی نزیكی پلە یەكیان (باوك و دایك و خوشك و برا) پێشتر تووشی ئەو نەخۆشییە بووبێت, وە ئەم ڕێژەیە بۆ لەسەدا پەنجا (50%) بەرز دەبێتەوە لە لای ئەو كەسانەی كە جمك و دوانەن و یەكێكیان تووشی ئەو نەخۆشییە بووە.
2- كیمیای مێشك:-
كاتێك كە هاوسەنگی گوێزەرەوە دەماریەكان (النواقل العصبیە) تێكدەچێت ئەوا نیشانەكانی نەخۆشی شیزۆفرینیا لە لای ئەو كەسانە دەردەكەوێت كە ئەو هاوسەنگییەیان تێكچووە, واتە ئەو كەسە گوێبیستی هەندێك دەنگ دەبێت كە لە واقیعدا بوونیان نییە و كەسانی چواردەوری ئەو جۆرە كەسە هیچ نابیستن یان هەندێك بیر و باوەڕی هەڵە و نامەنتیقیان لە لا دروست دەبێت. لە گرنگترین گوێزەرەوە دەماریەكانیش (دۆپامین)ە, بەڵگەش بۆ ئەوە كاتێك چارەسەری ئەو جۆرە كەسانە دەكرێت و ماددەی دۆپامین دەگەڕێتەوە ئاستی خۆی ئەوا دوای ماوەیەكی كەم زۆربەی ئەو نیشانانەی سەرەوە نامێنن.
لەلایەكی تریشەوە ئاماژە بۆ كاریگەری پێكهاتەی كیمیایی سیرۆتۆنین دەكرێت و بە هۆكارێك لە هۆكارەكانی تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا ناو دەبرێت, بە بڕوای هەردوو زانا (ولی و شاو) (Wollley & Shaw) تێكچوونی هاوسەنگی ئەم ماددەیە لە مێشكدا دەبێتە هۆی دەكەوتنی نیشانەكانی شیزۆفرینیا.
3- كەم و كورتی لە بونیاد و پێكهاتەی مێشك:-
هەندێك لە دەرئەنجامی توێژینەوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە كاتێك پشكنینیان بۆ هەندێك كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا كردووە دەركەوتووە كە كەم و كورتیان لە هەندێك بەشی مێشكیان هەیە, بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێك كەسی تریش تووشی ئەو نەخۆشییە بوون بەڵام هیچ كەم و كورتیەك لە مێشكیاندا نییە, لە لایەكی تریشەوە دەرئەنجامی هەندێك پشكنینی تر ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە هەمان كەم و كورتی لە هەمان بەشی مێشك خاوەنەكانیانی تووشی نەخۆشی دەروونی تر كردووە نەك نەخۆشی شیزۆفرینیا, ئەمەش مانای ئەوەیە كە مەرج نییە هەموو كاتێك ئەو كەم و كورتییانە مرۆڤ تووشی شیزۆفرینیا بكات.
4- ماددە هۆشبەرەكان (المخدرات):-
سەرەتا زاناكان لە ئەو بڕوایەدا بوون كە ماددە هۆشبەرەكان هۆكاری یارمەتیدەرن بۆ تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا, واتە ئەو كەسانەی كە ئامادەباشی بۆماوەییان هەیە ئەوا بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان دەبنە هۆی خێراكردن و زوو تووشبوون بە ئەو نەخۆشییە, بەڵام دواتر دەرئەنجامی توێژینەوەیەك كە لە گۆڤاری پزیشكی دەروونی بەریتانی لە ساڵی (2004) بڵاوكرایەوە, ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر هۆكاری یارمەتیدەر نییە بەڵكو هۆكارێكی گرنگ و سەرەكییە بۆ تووشبوون بە شیزۆفرینیا, بە تایبەتیش بەكارهێنانی ماددەی (حەشیش) لە تەمەنی هەرزەكاریدا, لەبەرئەوە زۆر پێویستە دایك و باوك ئاگاداری هەرزەكارەكانیان بن و لەمەترسی ئەو ژەهرە كوشندەیە بیان پارێزن.
5- هۆكاری ژینگەیی و دەروونی:-
دەركەوتووە كە كۆمەڵێك هۆكاری ژینگەیی, ڕۆڵی ئاسانكار و یارمەتیدەریان هەیە بۆ زوو دەركەوتن و سەرهەڵدانی نەخۆشی شیزۆفرینیا لەوانە (تووشبوونی دایكی دووگیان بە ڤایرۆسی ئەنفلۆزا, تووشبوونی منداڵی ساوا بە نەخۆشی ئیلتیهابی ڤایرۆسی (ئەنفلۆزا), بە زەحمەت لە دایك بوونی منداڵ, پەروەردەی هەڵە و فشاری دەروونی زۆر, دیكتاتۆری یەكێك لە دایك و باوك و سوكایەتی پێكردنی منداڵا …هتد).
فرۆیدیش لەو باوەڕەدایە كە كارەسات و زەبری دەروونی سەردەمی منداڵی, مرۆڤ تووشی شیزۆفرینیا دەكات. بافلۆفی ڕووسیش دەڵێت بەشێكی مێشكی ئەو كەسانەی كە تووشی شیزۆفرینیا دەبن تووشی وەستان و لە كاركەوتنی كاتی دەبێت و ناتوانێت بە كاری ئاسایی خۆی هەڵبستێت و وروژێنەرە ئاساییەكان دەكاتە نائاسایی و هەڵس و كەوتی ئاسایی لێ بەرجەستە دەكات.
هەروەها ژمارەیەكی زۆر لە زاناكان لەو باوەڕەدان (كە ژینگەی كۆمەڵایەتی و دەروونی نالەبار كە خۆی لە هەژاری و بێ كاری و نەخۆشی و لێك ترازاندنی شیرازەی خێزان و مردن و لە ناوچوونی كەسانی خۆشەویست و بێبەش بوونی منداڵ لە سۆز و خۆشەویستی و ژیان لە بارێكی ئاڵۆزدا …هتد) هۆكاری سەرەكین بۆ تووشبوون بە نەخۆشی شیزۆفرینیا.
واتە ئەم هۆكارانەی سەرەوە مرۆڤ تووشی شیزۆفرینیا ناكەن بەڵكو هۆكاری یارمەتیدەرن و وا لە ئەو كەسانە دەكەن كە ئامادەباشی بۆماوەییان هەیە زووتر تووشی ئەو نەخۆشییە ببن و نیشانەكانی دەربكەون, ئینجا ئەگەر ئەو هۆكارانە نەبوونایە ئەوا لەوانە بوو ئەو نەخۆشییە هەر بە خەفەكراوی و نادیاری لە دەروونی ئەو كەسانەدا بمانایەوە و ئەو كەسانە تووشی ئەو نەخۆشییە نەبوونایە.

ئایا شیزۆفرینیا نەخۆشییەكی دەگمەنە؟
لە ڕاستیدا شیزۆفرینیا نەخۆشییەكی دانسقە و دەگمەن نییە و بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی هەر هەبووە و ڕێژەیەكی بە لە سەدا یەك (1%) لە هەموو كۆمەڵگاكان خەمڵێنراوە, واتە ئەگەر ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی كوردستانی عێراق (5,000,000) پێنج ملیۆن بێت ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە كە (50,000) پەنجا هەزار كەس تووشی نەخۆشی شیزۆفرینیا ببێت.
لەبەرئەوە بە كەسانی تووشبوو بە نەخۆشی شیزۆفرینیا دەڵێین كە تۆ بە تەنها تووشی ئەو نەخۆشییە نەبوویت بەڵكو ملیۆنەها كەس لە هەموو جیهان وەك تۆ تووشی ئەو نەخۆشییە بوون و لە ئەنجامی خۆڕاگری و كۆڵنەدانیان ڕۆژانە چیرۆكی هەندێكیان دەخوێنینەوە و دەبیستین كە چاك دەبنەوە و دەگەڕێنەوە سەر كار و پیشەی خۆیان و ناو ماڵ و منداڵیان, واتە نابێت كەسی نەخۆش و كەس و كاریان ورە بەربدەن و وابزانن ئیتر كۆتایی ژیانە و خۆشەویست و ئازیزەكانیان چاك نابنەوە.
ئەوەی مایەی دڵخۆشییە كە ڕۆژانە و بەردەوام جۆری چارەسەر و ڕێنمایكردنی كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا لە پێشكەوتندایە و چاودێری و خزمەتگوزاری و باری دەروونی و عەقڵی و كۆمەڵایەتی ئەو كەسانە بەرەو باشبوون دەچن و هەندێكیشیان هەر بەیەكجاری بۆ هەتا هەتایە چاك دەبنەوە و دەگەڕێنەوە ژیانی ئاسایی خۆیان هەر چەندە ڕێژەی تووشبووان بەرەو زیادبوون چووە, كە هۆكارەكاشی ئەوەیە كە ئێستا چارەسەر و خزمەتگوزاریەكان زۆر باشتر بوون و وەك جاران ئەو نەخۆشانە پشتگوێ ناخرێن و لە ئەنجامی كەمتەرخەمی و چارەسەرنەكردنەوە نامرن.

لێرەدا پرسیارێك دەكرێت, ئایا تووشبووان بە شیزۆفرینیا بەرەو كەم بوونەوە دەچێت یان بەرەو زیاد بوون؟
لە ڕاسیتدا وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە ئاسان نییە و كەسیش ناتوانێت پێشبینی ڕاست بكات و بزانێت بەیانی چۆن دەبێت, بەڵام ئەوەی مایەی گەشبینی و دڵخۆشییە و ئەگەری ئەوە هەیە كە ڕێژەی تووشبووان بەرەو كەمی بڕوات, لەبەرئەوەی كە بەردەوام تاكەكانی كۆمەڵ زانیاری و ڕۆشنبیرییان دەربارەی ئەم نەخوشییە بەرەو زیادبوون دەچێت و ئێستا باشتر لە جاران لە تەمەن و قۆناغێكی زۆر زوودا دەستنیشانی كەسانی تووشبوو بە شیزۆفرینیا دەكرێت و چارەسەری گونجاویشیان بۆ دەدۆزرێتەوە, سەرەڕای ئەوەش ئێستا زۆر داو و دەرمان و چارەسەری نوێ دۆزراوەتەوە و ئەگەری ئەوەش هەیە كە چارەسەر و ڕێگاچارەی زیاتریش بدۆزرێتەوە.
لەلایەكی تریشەوە توێژینەكانی بواری زانستی بۆ هێڵەكان (جیناتەكان) دڵخۆشكەرن بە ئەوەی كەلەمەودوا دەتوانرێت لە تەمەن و قۆناغێكی زۆر بچووكدا دەست نیشانی ئەو نەخۆشییە بكرێت و هەر زوو بە زوو چارەسەری گونجاوی بۆ بدۆزرێتەوە و كەسانی تریش بپارێزرێن و نەهێڵن تووشی ئەو نەخۆشییە ببن. لە هەمان كاتیشدا ئامارەكان مایەی دڵخۆشی نین و ئەو گەشبینیەمان كەم دەكەنەوە لەبەرئەوەی ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە ڕۆژ بە ڕۆژ ژمارەی ئەو كەسانەی ماددە هۆشبەرەكان بە تایبەتیش (حەشیشە) بەكاردەهێنن ڕوو لە زیاد بوونە, ئەمەش دەبێتە هۆی زۆربوونی كەسانی تووشبوو بە نەخۆشی شیزۆفرینیا, لەبەرئەوەی وەك پێشتریش ئاماژەمان بۆ كرد ئەو ماددە هۆشبەرانە هۆكارن بۆ زوو دەركەوتن و خێراكردنی تووشبوون بە شیزۆفرینیا.

ماویه‌تی…

له‌ نێوان ژیره‌كانی كۆمه‌ڵگه ‌‌و شێته‌كانی نه‌خۆشخانه‌دا

د. رێدار محه‌مه‌د ئه‌مین

پسپۆری نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌كان

“له‌ نێوان بلیمه‌ت‌و شێت بووندا تاڵه‌موویه‌كی باریك هه‌یه‌” له‌ كتێبی (شێتی و بلیمه‌تی) هاشم ساڵح .

هه‌موو رۆژێك به‌ گاڵته‌جاڕیه‌وه‌ ده‌ڕوانینه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی ره‌فتارێك ده‌كه‌ن، كه‌ لای ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ ناوازه‌یه‌ و هه‌موو كۆت ‌و به‌ندێكی له‌به‌رده‌م ده‌ربڕینی تازه‌ داناوه‌‌و بازنه‌یه‌كی داخراوی له‌ ده‌ور دروست كردووه‌، ده‌رچوون له‌م بازنه‌یه‌ مانای ئه‌قڵ له‌ ده‌ست دان‌و شێت بوونه‌، له‌ كاتێكدا ئه‌وانه‌ ره‌فتارێك ده‌كه‌ن، كه‌ ئێمه‌ له‌ ناخه‌وه‌ ئاره‌زووی ده‌كه‌ین، كه‌چی گاڵته‌یان پێده‌كه‌ین!

ئایا ئه‌مه‌ گاڵته‌كردنه‌ به‌ خودی خۆمان، كه‌ نه‌مانتوانیوه‌ وه‌ك ئه‌وان سه‌ربه‌ست بین، یان شاگه‌شكه‌ بوونه‌ به‌وه‌ی  خوده‌ كپ كراوه‌كانی خۆمان له‌ مرۆڤێكی تردا دۆزیوه‌ته‌وه‌؟ ئه‌وانه‌ ئه‌و مرۆڤانه‌ن، كه‌ له‌ سه‌ربه‌ستێك ره‌هاتر بیرده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ده‌ری ده‌بڕن ئاره‌زووه‌ كپ كراوه‌كانی نه‌سته‌، به‌ڵام به‌ هۆی زۆری كۆت‌و یاسا قه‌ده‌غه‌ كراوه‌كان‌و له‌ ئه‌نجامی ململانێ له‌گه‌ڵ واقیعه‌ سنووردراوه‌كه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی ناوازه‌ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن.

ململانێی هه‌ست‌و نه‌ست، ململانێیه‌كی بێكۆتایه‌، هه‌ست هه‌میشه‌ هه‌وڵده‌دات پابه‌ندی سنووره‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان بێت‌و نه‌ستیش كه‌سایه‌تییه‌ راسته‌قینه‌كه‌ی خۆمانه‌، كه‌ هه‌موو ده‌م هه‌وڵی خۆ ده‌رخستن ده‌دات، ئێمه‌ی ژیر ده‌مامكی هه‌ستمان پۆشیوه‌‌و له‌ ژێره‌وه‌ (كه‌سایه‌تی راسته‌قینه‌ی خۆمان) شاردۆته‌وه‌، چونكه‌ له‌ پله‌‌و پایه‌ و پێگه‌كه‌مان ده‌ترسین، یان شه‌رم له‌ هه‌ر قه‌ده‌غه‌كراوێكی تر ده‌كه‌ین، وه‌لێ شێته‌كان هه‌موو ئه‌و سنوورانه‌ ده‌به‌زێنن .ئێمه‌ی به‌ناو ژیر خۆمان راده‌ستی قه‌ده‌ر كردووه‌ ‌و ئه‌وانه‌ی ناومان ناون شێت له‌ هه‌وڵی به‌رده‌وام دان له‌ گه‌ڕان، ده‌یانه‌وێت له‌ سنوور بپه‌ڕنه‌وه‌، ئه‌وان به‌ دوای دۆزینه‌وه‌ و داهێنان‌و شتی نوێ ده‌گه‌ڕێن، نایانه‌وێت له‌ نێوان دوو دیواری كۆنكریتی به‌ند بن، به‌ڵام ئێمه‌ین له‌ ژیانی واقیعدا (هه‌ست) هه‌موو كۆت ‌و به‌ندێكمان بۆ داناون‌و ئه‌وانمان خستۆته‌ نێو ململانێ‌و شه‌ڕ له‌گه‌ڵ ئه‌م واقیعه‌، كه‌چی ئه‌وان نایانه‌وێت ته‌سلیم بن، له‌ كۆتاییشدا ئێمه‌ نامانه‌وێت دان به‌ دۆڕاندندا بنێین! .

ده‌رئه‌نجام نه‌سته‌كانی ئه‌وان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، وه‌لێ به‌ ناچاری به‌ شێوه‌ی ته‌مومژاوی ‌و ئاڵۆزی، كه‌ ئێمه‌ی ژیر هه‌رگیز تێیان ناگه‌ین، بۆیه‌ گاڵته‌یان پێده‌كه‌ین، ئه‌م گاڵته‌ پێكردنه‌ی ئێمه‌ به‌م ره‌فتارانه‌ نییه‌، ئه‌وه‌نده‌ی  ئێره‌ییه‌، ئێره‌ییه‌ له‌وه‌ی ئه‌وان ره‌هابوونه‌‌و ئێمه‌ش هه‌ر دیلین، بۆیه‌ به‌ خه‌نده‌ ده‌ڕوانینه‌ ئه‌وان ‌و هه‌موومان حه‌زده‌كه‌ین سه‌یریان بكه‌ین ‌و گوێیان بۆ شل بكه‌ین، چونكه‌ له‌ نه‌سته‌وه‌ حه‌ز ده‌كه‌ین ئێمه‌ ئه‌وان بین.

Redar_moh@yahoo.com

ته‌نهاخودی

Autism

ئاماده‌كردنی : توێژه‌ری ده‌روونی :

هاوار حمه‌ صالح قادر /  سه‌نته‌ری  ڕاوێژكاری  خێزانی

 نه‌خۆشخانه‌ی  سۆزی  ده‌روونی 

ته‌نهاخودی وه‌ك پێناسه‌ :

*ولف وكیك (1980) ِروونیان كردوه‌ته‌وه‌ كه‌ پێناسه‌ی (كانه‌ر – 1943) به‌یه‌كه‌م شێواز داده‌نرێت له‌ ده‌ستنیشانكردنی ته‌نها خودی و كانه‌ر ڕوونی ئه‌كاته‌وه‌ به‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ :-

1- كه‌م وكوڕیه‌كی زۆر له‌په‌یوه‌ندی سۆزداری له‌گه‌ڵ خه‌ڵكانی تردا.

2- حه‌ز به‌جێگیری ونه‌گۆڕی ( زۆر حه‌ز به‌ گۆڕانكاری ناكه‌ن كه‌ له‌ به‌رنامه‌ی ژیانی ڕۆژانه‌یدا ڕووبدات ).

3- پابه‌ندبونێكی زۆر و نه‌گونجاو به‌ شته‌ نازیندوه‌كان.

4- ده‌ركه‌وتنیان له‌ كۆمه‌ڵه‌ی منداڵه‌ نابیسته‌كاندا.

5- ده‌رنه‌خستن یاخود پارێزگاریكردن و ده‌رنه‌بڕینی هه‌ندێك له‌توانا زانستیه‌ باشه‌كانیان.

 * ماریكا 1990ته‌نها خودی ده‌سته‌واژه‌یه‌ كه‌ ئاماژه‌  به‌داخستنی هه‌موو ده‌رگاكانه‌ به‌ڕووی ده‌روونی ئه‌و كه‌سه‌ و بیركردنه‌وه‌ی زۆر و كه‌م وكورتی  ووریایی و لاوازی توانای په‌یوه‌ندی كردن و دروستكردنی په‌یه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ  خه‌ڵكانی تردا سه‌رباری بوونی چالاكیه‌كی زۆر له‌ جوڵه‌دا.

 *پێناسه‌ی كۆمه‌له‌ی ئه‌مریكی پزیشكی ده‌روونی بۆ ده‌ست نیشانكردنی تێكچونه‌ ژیریه‌كان به‌ پێی كتێبی ده‌ست نیشانكراو ئاماركردنی تێكچونه‌ ژیریه‌كان چاپی چواره‌م  ( DSM – 4- TR 2000)  

به‌پێی ئه‌م كتێبه‌ ته‌نها خودی یه‌كێكه‌ له‌ شێوه‌كانی ( تێكچونه‌كانی گه‌شه‌كردن به‌گشتی ) كه‌چه‌ند خاڵێك ده‌گرێته‌وه‌:-

ا- بوونی شه‌ش ڕواڵه‌ت یان سیفه‌ت به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌م خالانه‌ی خواره‌وه‌ 1-كه‌م وكورتیه‌كی جۆری له‌په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیكاندا:

 ¤ هه‌ڵه‌یه‌كی ڕوون وئاشكرا له‌به‌كارهێنای ڕه‌فتاره‌ هێمیایه‌ جیاوازه‌كاندا ( به‌بێ‌ به‌كارهێنانی زمانی ئاخاوتن ) وه‌كو ( گوزارشتی ده‌م وچاو , شێوه‌ی جه‌سته‌یی و په‌ییوه‌ندی كردن به‌چاو ).

¤ توانای دروستكردنی  په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵاییه‌تی گونجاو و گه‌شه‌كردووی نیه‌ له‌گه‌ڵ هاوه‌ڵه‌كانیدا.

¤ ناتوانن به‌شداری كه‌سانی تر بكه‌ن  له‌ خۆشی وناخۆشی وگرنگیپێدانه‌كانیان ( اهتمامات) به‌ شێوه‌كی سروشتی.

¤ ناتوانن هه‌سته‌ هه‌ڵچونی وكۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیان بگۆڕنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكانی تردا.

2- كه‌م وكوڕی جۆری (نمطی) له‌ په‌یوه‌ندی كردنی ده‌ربڕاو به‌زمانی ئاخاوتن و ده‌رنه‌بڕاو به‌زمانی ئاخاوتن ( لفظی وغیر لفظی ):

¤ دواكه‌وتنی گه‌شه‌ی زمانی ده‌ربڕاو  یان نه‌بوونی به‌گشتی.

¤ به‌كارهێنانی جۆری  و   دووباره‌ له‌ زمان یان به‌كارهێنانی زمانێكی تاك وتایبه‌ت كه‌كه‌س لێی تێناگات.

¤ ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌ ناسروان به‌وه‌ی توانای قسه‌كردنیان هه‌یه‌ ناتوانن ده‌ست پێشخه‌ری بكه‌ن له‌كاتی قسه‌كردن وگفتوگۆ یان ناتوانن پارێزگاری لێبكه‌ن وه‌ به‌رده‌وام  بن له‌سه‌ر قسه‌كردن.

¤ نه‌توانینی ئه‌نجامدانی یاری خه‌یاڵاوی گونجاو له‌گه‌ڵ ئاستی گه‌شه‌كردن0

3- پاشكه‌وتنێكی زۆر سنوردار له‌چالاكی وگرنگی پێدانه‌كانیان دا ڕه‌فتاری جۆری دووباره‌:

¤ خۆ خه‌ریككردنێكی  زۆر و به‌رده‌وام بوونی له‌سه‌ر یه‌كێك له‌و شته‌ جۆریه‌ سنورداره‌ی كه‌گرنگی پێده‌دات.

¤ پابه‌ندبونێكی به‌ ستوو بێ  ئه‌رك به‌هه‌ندیك  له‌جووڵه‌ جێگیر ونه‌گۆڕه‌كان كه‌ هیچ مانایان نیه‌.

¤ خۆ خه‌ریك كردن به‌ به‌شێك له‌ شتێك.

¤ هه‌میشه‌ جوڵه‌ جه‌سته‌ییه‌كانیان دووباره‌ ئه‌ كه‌نه‌وه‌ جوڵاندنی ده‌ست وباڵ له‌به‌رده‌م چاوی خویاندا و لاربوونه‌وه‌ و له‌رزه‌له‌رپێكردنی ده‌سته‌كان ( له‌سه‌ری په‌نجه‌وه‌ تامه‌چه‌كی ده‌ست ) .

ب- به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌كه‌موكوڕی له‌ جێ به‌جێ‌ كردنی یه‌كێك له‌م لایه‌نانه‌ی خواره‌وه‌ ئه‌بێت له‌ته‌مه‌نی پێش سێ‌ ساڵی:

1- په‌یوه‌ندییه‌ كومه‌ ڵایه‌ تیه‌كان و تیكه‌ڵ بوونی كومه‌ڵایه‌تی.

2- به‌كارهینانی زمان له‌ په‌یوه‌ندییه‌ كومه‌ڵایه‌تیه‌كاندا.

3- یاری خه‌یاڵاوی.

په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی لای منداڵی ته‌نهاخودی:

هه‌ندێ‌ نیشانه‌ی دیاری پیش وه‌ختی قۆناغی سه‌ره‌تای ئه‌م نه‌خۆشی یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ منداڵی ته‌نهاخودی تازه‌ له‌دایك بوو جیاوازن له‌ومنداڵانه‌ی كه‌هه‌مان ته‌مه‌نیان هه‌یه‌, كه‌ واده‌رده‌كه‌وێت دایكی ناوێت وپێویستی پێی نیه‌ و نایه‌ویت له‌لای بێت ,  به‌هیچ شێوه‌یه‌ك حه‌زناكات به‌وه‌ی یه‌كێك له‌ گه‌وره‌كان هه‌ڵیبگرن و له‌ باوه‌شی بكه‌ن هه‌تا ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ كه‌سێكی زۆر نزیكیش بێت لێوه‌ی, نوشست ئه‌هینن له‌ تێكه‌ڵ بوون به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵی ده‌ژین وبه‌خێوی ده‌كه‌ن به‌ڵكو زۆربه‌ی كاته‌كانی هه‌ر به‌ ته‌نها به‌سه‌ر ده‌بات به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی كه‌سی له‌گه‌ڵدا بێت, گوێ‌ نادات به‌وانه‌ی كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ریه‌تی یان هه‌موو كه‌س به‌گشتی, ئه‌وه‌ به‌ باش ده‌زانێت كه‌ به‌ ته‌نها و دوور له‌ خه‌ڵكی دابنیشێت, په‌یوه‌ندی زۆر سنووردار له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی دزوست ده‌كات حه‌زبه‌ یارمه‌تی دانی خه‌ڵكی ناكات , ئاره‌زووییه‌كی زۆر كه‌می هه‌یه‌ له‌ خۆناساندنی به‌ خه‌ڵكانی تر, ئه‌گه‌ردایكو باوكی لێی دوور بكه‌ونه‌وه‌ گرنگییان پێنادات , حه‌ز به‌ ده‌ست لێدانی جه‌سته‌یی ناكات . ویاخود به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ندێكیان حه‌ز به‌ ده‌ست لێدانی جه‌سته‌یی ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ به‌ توندی له‌باوه‌ش گرتن ( گوشین ).

    كه‌م وكورتی  هه‌یه‌ له‌تێگه‌یشتنی هه‌ست و سۆزی كه‌سانی تر , ناتوانێت هه‌ست وسۆزی خۆی بۆ كه‌سانی تر ده‌رببڕێت , به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك سیمای

دڵخۆشی و به‌خته‌وه‌ری به‌ ڕوویه‌وه‌ دیار نییه‌ , زۆر به‌كه‌می ده‌گری و پێكه‌نینی زۆر كه‌مه‌ به‌بێ‌ بوونی هیچ هۆكارێك هه‌ندێ‌ جار پێئه‌كه‌نێت یان هاوار ئه‌كات یان زۆر زوو توڕه‌ ئه‌بێت هه‌ڵئه‌ چێت به‌شێوه‌یه‌كی نه‌گونجاو, پێناكه‌نێت به‌و شتانه‌ی كه‌ پێویستی به‌ پێكه‌نینه‌,دڵه‌ڕاوكێ‌ و دوو دڵی وخه‌مۆكی پێوه‌ دیاره‌.

    ناتوانێت له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگی یه‌كه‌می ته‌مه‌نی دا تێبینی دایكی بكات و چاوبگێڕێت به‌دوایدا, یاری به‌چاوه‌ كانی ئه‌كات كاتێك كه‌ سه‌یرت ئه‌كات, نوشست ئه‌هێنن له‌ گۆڕنكاری كردن له‌ له‌ش و ده‌م و چاویاندا كاتێك كه‌ یه‌كێك

لێی نزیك ده‌بێته‌وه‌, زۆربه‌كه‌می داوای شت ده‌كات كه‌به‌ شێوه‌یه‌كی ڕوون و ئاشكرا پێیانه‌وه‌ دیاره‌, وه‌ڵام دانه‌وه‌ی هه‌میشه‌ پێشبینی كراوه‌به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك وه‌ڵام دانه‌وه‌یه‌كی نییه‌ پێشبینی نه‌كراو بێت, یاری ناكات به‌و یاریانه‌ی كه‌ ده‌خرێته‌

به‌رده‌می و گرنگییان پێ نادات, و له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگی دووه‌می ته‌مه‌نیدا ئه‌م منداڵه‌ گرنگی نادات به‌ یاریه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان, وه‌ڵام دانه‌وه‌شی بۆ ووروژێنه‌ره‌ جیاوازه‌كان

و ده‌ره‌نجامی ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ له‌ به‌رده‌میدا ڕوو ده‌دات زۆر كه‌مه‌.

     كاتێك كه‌ یه‌كێك بانگی بكات وه‌ڵامی ناداته‌وه‌ , واڕه‌فتار ده‌كات كه‌ منداڵێكی نابیسته‌ و گوێی له‌ هیچ نییه‌ له‌ كاتێكدا توانای بیستنی هه‌موو ده‌نگه‌كانیشی هه‌یه‌ , ئاره‌زوی گوێگرتنی نییه‌ بۆ هیچ كه‌سێك , خۆی خه‌ریك ئه‌كات به‌شتێكه‌وه‌ كاتێك كه‌ قسه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌كه‌یت گوێت لێناگرێت , خوو ئه‌داته‌شتی بێگیان زۆر به‌ زووی گیرۆده‌ی ده‌بیێت و دیقه‌تی ده‌دات بۆنموونه‌ ( پارچه‌ په‌تێكی بچوك یان پارچه‌یه‌ك له‌ قه‌یتانی پێڵاو یان به‌كره‌….. ) ,یاخودیاری كردن به‌ گیانداران بۆنموونه‌ ( پشیله‌ و كه‌روێشك ) .

     زۆر قسه‌ ئه‌كات و له‌ دوایشدا چاو لاده‌بات له‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێت وه‌ڵامی بده‌نه‌وه‌ ( گوێگره‌كان ) ,كه‌مو كورتی هه‌یه‌ له‌به‌شداری كردنی گفتوگۆ به‌رامبه‌ریه‌كان ته‌نها گوزارشت له‌و شته‌ پێویستییانه‌ ده‌ به‌لای خۆیه‌وه‌ پێویستن,

خۆیت لێ‌ گێل ده‌كات كاتێك كه‌  شتێكی بده‌یتێ‌، ده‌سته‌كانی به‌كارناهێنێت له‌كاتی سڵاوكردن و خواحافیزی , وه‌ڵامدانه‌وه‌ی بوهێما كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌ زۆر كه‌مه‌, و له‌

نیوه‌ی قسه‌كردندا هه‌ندێ‌ جار هه‌ڵدێت و ڕاده‌كات.

     كۆمه‌ڵی ئه‌مریكی بۆ ته‌نها خودی ئه‌وه‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌كه‌ منداڵی ته‌نها خودی هه‌تا ته‌مه‌نی( 24- 30 )مانگی گه‌شه‌یه‌كی نیمچه‌ سروشتی ده‌كه‌ن له‌ پاشان دایك و باوكی ئه‌م منداڵانه‌ زۆربه‌ی جار یه‌كه‌مین كه‌سن كه‌ تێبینی منداڵه‌كه‌یان ده‌كه‌ن كه‌ منداڵێكی گۆشه‌گیرو دووره‌ په‌رێزه‌ و هه‌ست به‌ته‌نهای و كه‌می باوه‌ڕبوون به‌خود ده‌كات كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌بێته‌ هۆی سه‌ر هه‌ڵدانی ڕفتاری شه‌ڕنگێزی جائه‌گه‌ر له‌ ئازاردانی خۆیدا خۆی ببینێته‌وه‌ یان له‌ ئازاردانی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ چوار ده‌وریه‌تی یان به‌ تێكشكاندنی شته‌كانی ده‌وروبه‌ری , هه‌وڵ ئه‌دات  سه‌رنجی كه‌سانی تر ڕابكێشێت به‌لای خۆیدا , به‌وه‌ش وه‌صف ده‌كرێن كه‌ ڕه‌فتاری ووروژێنه‌ری خودییان هه‌یه‌ بۆنموونه‌ ( له‌رزه‌له‌رز و خولانه‌وه‌ی تیژ و ده‌ست پیاكێشانی شته‌كان به‌  توندی ) , هه‌روه‌ها چه‌ند ڕه‌فتارێكی تێكده‌ر ده‌كه‌ن وه‌كو پیاكێشانی سه‌ر یان ده‌ست به‌ دیواردا یان هه‌ر شتێكی نه‌جوڵاو له‌به‌رده‌میاندا , و هه‌روه‌ها گاز گرتن و قژڕاكێشان.

جیلسون (2000 ) وای ده‌بینێ‌ كه‌ گه‌شه‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆمنداڵی ته‌نهاخودی به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ناچێت له‌سه‌ر هێڵێكی هاوسه‌نگ له‌گه‌ڵ گه‌شه‌سه‌ندنی ژیرییاندا      ,سه‌رباری بوونی چه‌ند كه‌موكورتییه‌ك له‌ گه‌شه‌سه‌ندنی ژیریشیاندا , له‌كاتێكدا كه‌ گه‌شه‌ی ژیری ده‌گاته‌ ئاستی سروشتی له‌لای هه‌ندێكیان یان ئاستی به‌رزتر له‌ سروشتی له‌ لای به‌شێكی زۆر كه‌م له‌م منداڵانه‌ ئه‌بینین كه‌گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیان    زیاتر به‌ره‌و دواوه‌وه‌یه‌ , له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆربه‌ی جار منداڵی ته‌نهاخودی وا ده‌ست نیشان ده‌كرێت كه‌ له‌ ڕوی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ پێنه‌گه‌شتوه‌.

    ته‌نها به‌ شێوه‌یه‌كی زۆركه‌م گرنگی ده‌دات به‌ دروستكردنی هاوڕێیه‌تی ئه‌وه‌ش ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی كه‌ ترسێكی زۆری لێده‌نیشێت له‌وكاته‌دا و خه‌ڵكی تری خۆشناوێت كه‌ لێی نزیك ببنه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا خۆی به‌كه‌سێكی زۆر كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بینێت و ناشگه‌ڕێت به‌دوای تێكه‌ڵبون له‌گه‌ڵ هاوه‌ڵَه‌كانیدا ئه‌گه‌ر ئه‌وان نه‌یه‌ن بۆلای ئه‌م , بێزاریش نابێت له‌مانه‌وه‌ی به‌ته‌نها به‌ڵام ناڕێكوپێكی كۆمه‌ڵایه‌تییان     وایان لێده‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئاره‌زووی دروستكردنی هاوڕێیه‌تی ده‌كه‌ن ناتوانن لای خۆیان ئه‌و هاوڕِیه‌تیه‌ بهێڵنه‌وه‌ ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ ڕێژه‌یه‌كی زۆر به‌كه‌مو كورتی زمانه‌وانی كه‌به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن , و توانای دروستكردنی هاوڕێیه‌تی لاسایی كه‌ره‌وه‌یان نیه‌ واته‌ هیچ لێهاتوویه‌كیان پێویست نییه‌ بۆئه‌و مه‌به‌سته‌ , كه‌م ته‌رخه‌من له‌و ڕووه‌وه‌ , توانای تێگه‌یشتنی ئه‌و كه‌سانه‌یان نییه‌ كه‌ جیاوازن له‌ خۆی له‌ڕووی بۆچوون و پلاندانان و بیركردنه‌وه‌ و هه‌ست كردنه‌وه‌.

     ( هه‌ندێك جیاوازی له‌نێوان منداڵی بیركۆڵ و منداڵی ته‌نهاخودی )

1- منداڵی بیركۆڵ به‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ئاره‌زووی نزیك بوونه‌وه‌ و تێكه‌ڵ بوون و خۆگونجاندنی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ دایك و باوكی و په‌یوه‌ندی ییان له‌گه‌ڵ گه‌وره‌كان و منداڵََی هاوته‌مه‌نی خۆیان , كه‌ ئه‌مه‌ سیفه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نادیاره‌ له‌ منداڵی ته‌نها خودیدا .

2- منداڵی بیركۆڵ له‌وانه‌یه‌ ده‌سكه‌وتێكی زمانه‌وانی بۆخۆی بنیادبنێت و گه‌شه‌ به‌ زمانی بدات هه‌رپه‌نده‌ تا حه‌دێك دوا ده‌كه‌وێت به‌ڵام هه‌ر هه‌ندێك له‌وقسانه‌ به‌كار ئه‌هێنێًت بۆ په‌یوه‌ندی كردن له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌ی و كه‌سانی تر , منداڵی ته‌نهاخودی زۆربه‌ی جار گه‌شه‌ی زمانی وه‌ستاوه‌ یان سنوورداره‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر ده‌ست كه‌وتێكی كه‌می هه‌بێت له‌ ووشه‌ زۆر به‌كه‌می به‌كاری ئه‌هێنێت له‌په‌یوه‌ندی كردندا ئه‌گه‌ر بێتو قسه‌ش بكات ئه‌وا قسه‌كانی كه‌م وكوتی ئه‌بێت له‌ لایه‌نی چۆنێتی گوزارشتی زمانه‌وانی و به‌شێوه‌یه‌كی تێكچو ده‌ری ده‌بڕێت كه‌ به‌تاڵه‌ له‌ ئاوازی ده‌نگه‌ گوزارشتییه‌كان كه‌ واتای شته‌كان زیاد ده‌كات به‌پێچه‌وانه‌ی منداڵی بیركۆڵه‌وه‌.

3- منداڵی بیركۆڵ كه‌موكورتی نییه‌ له‌ به‌كار هێنانی ڕاناوه‌كان هه‌روه‌ك چۆن منداڵی ته‌نها خودی تێكه‌ڵییه‌ك دروست ده‌كات وه‌كو له‌ نێوان ڕاناوی ( من ) و ( تۆ )  هه‌ریه‌كه‌یان له‌ جێی ئه‌وی تر داده‌نێت و هه‌روه‌ه بۆ ڕاناوه‌كانی تریش.

4- منداڵی بیركۆڵ شه‌رَنگێزترن له‌منداڵی ته‌نهاخودی.

5- منداڵی بیركۆڵ زیاتر ( عیوبی جسمی ) شێواوی جه‌سته‌یی یان لاده‌رده‌كه‌وێت وه‌كو (گه‌وره‌ی قه‌باره‌ی هه‌ردوو گوێ‌ یاخود كورتی هه‌ردوو شان و قاچه‌كان ) به‌ڵام منداڵی ته‌نهاخودی زۆر سروشتییه‌  شێوه‌ی جه‌سته‌ییان و ناتوانرێت ده‌ستنیشانی هیچ كه‌موكورتییه‌ك بكرێت له‌ڕوی ده‌ره‌كی ئه‌مه‌ مناڵه‌.

 6- منداڵی ته‌نهاخودی چه‌ند ڕه‌فتارێكی جۆری و دووباره‌یان هه‌یه‌ ئه‌ویش وه‌كو جوڵاندنی ده‌ست و باڵ له‌به‌رده‌م چاویاندا و جووڵه‌ جووڵی زۆر كه‌ له‌ بیركۆڵدا نییه‌.

7- منداڵی ته‌نهاخودی كتوپڕ ده‌ست ده‌كات به‌ پێكه‌نین یان گریان یان هاوار كردن و به‌رده‌وام ده‌بێت بۆماوه‌یه‌كی دوورو درێژ به‌بێ‌ هیچ هۆكارێك كه‌ ئه‌مه‌ لای منداڵی بیركۆڵ نییه‌.

8- منداڵی ته‌نهاخودی دوور ئه‌كه‌وێته‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندی كردن به‌ چاو له‌ نێوان خۆی و كه‌سانی تردا كه‌ قسه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌م سیفه‌ته‌ زۆر كه‌مه‌ له‌ منداڵی بیركۆڵدا.

9- منداڵی بیركۆڵ به‌شێوه‌یه‌كی ئاسان تر ئه‌توانرێت مامه‌ڵی له‌گه‌ڵ بكرێت  و ڕابهێنرێت له‌ كاتی چاره‌سه‌ركردندا به‌ڵام منداڵی ته‌نهاخودی پێویستی به‌ ئه‌رك و ماندوبوون و خۆڕاگری و كۆڵنه‌دانێكی زۆر هه‌یه‌ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵی دا و ڕاهێنانیان.

10- منداڵی ته‌نهاخودی زۆربه‌ی جار پێویستی به‌ به‌خێوكردنی هه‌تا هه‌تایی هه‌یه‌ له‌ ژیانیدا , به‌ڵام منداڵی بیركۆڵ ( شێوه‌ ئاسانه‌كه‌ی ) سه‌ربه‌خۆییه‌كی خودی به‌ ده‌ست ده‌هێنن له‌ ڕێگای یارمه‌تی دانی و پشت به‌ خۆی ده‌به‌ستێت و ئه‌توانێت خۆی بپارێزێت له‌ مه‌ترسی و  له‌ بوارێكی گونجاوی خۆی ئیشێك ده‌كات .

11- له‌ هه‌ندێ‌ كاتی كه‌مدا كه‌ ئه‌توانرێت تاقی كردنه‌وه‌ی ژیری تاكی بكرێت بۆ منداڵی ته‌نهاخودی بۆ  ئه‌بینین كه‌ جیاوازیه‌كی زۆر هه‌یه‌ له‌نێوان ئاستی ژیری ده‌ربڕاو به‌ به‌ زمانی ئاخاوتن ( كه‌زۆر كه‌مه‌ ) و ئاستی ژیری ده‌رنه‌بڕاو به‌ ئاخاوتن ( كه‌زۆر به‌ی جار زۆره‌ ) وبه‌تایبه‌ت پێ‌ زانین به‌ جووڵه‌ و بینین وه‌ هه‌روه‌ها لێهاتویی مامه‌ڵه‌كردن. به‌ڵام ئاستی ژیری ده‌ربڕاو و ده‌رنه‌بڕاو به‌ زمانی ئاخاوتن لای منداڵی بیركۆڵ هاوسه‌نگه‌ .

12- منداڵی ته‌نهاخودی متفوق ده‌بێت یاخود لێهاتوییه‌كی باشی ده‌بێت له‌ یه‌كێك له‌م لایه‌نانه‌ : بیركاری یان هونه‌ر ( وه‌كو مۆسیقا و وێنه‌كێشان ) یان هۆنراوه‌ یان چالاكی وه‌رزشی . 

                                  سه‌رچاوه‌كان

1- قائمه‌ تقدیر السلوك التوحدی , تألیف / نایف عابد بن ابراهیم الزارع , 2005 .  

2- الاطفال التوحدیون – دراسات تشخیصیه‌ و برامجیه‌ , تألیف / أ.د عادل عبدالله محمد , 2003 .

3- جداول النشاط المصوره‌ للاطفال التوحدیین , تألیف / أ.د عادل عبدالله محمد , 2003 .

کاریگەریە لابەلاییەکانی چارەسەرکردن بەتەزووی کارەبا :
بێگومان هیچ چارەسەرێکی پزیشکی نییە زیانی لەسەر لەشی مرۆڤ نەبێت یان تاڕادەیەک نەخۆش توشی نارەحەتی نەکات .تەزووی کارەباش یەکێکەلەچارەسەرە پزیشکییانە و کۆمەڵێک نارەحەتی لێدەکەوێتەوە گرنگترینیان ئەمانەن :
1. سەرئێشە بەرێژەی ( 33% )
2. ئازاری ماسولکەکان بەرێژەی ( 8% ) .
3. دڵ تێکەڵ هاتن و ڕشانەوە بەرێژەی ( 1-2 %).
4. لەبیرچونەوە (Amnesia) بەڕێژەی (20% )؛کەدەکرێت بەسێ جۆرەوە :
a. ڕاستەوخۆ پاش بەخەبەرهاتنەوە لەکاریگەری بەنج کەنزیکەی یەک کاژێر دەخایەنێت .لەوماوەیەدا نەخۆشەکە نازانێ چی رووی داوەو ئاستی ووریایی کەمە (Confusion).
b. ئەو رووداوانەی بیردەچێتەوە کەپاش بەکارهێنانی تەزوەکە روویان داوە (Anterograde Amnesia).
c. ئەورووداوانە بیردەچێتەوە کەپێش بەکارهێنانی تەزووی کارەباکە روویان داوە (Retrograde Amnesia) .
ئەم حاڵەتانە ماوەیەکی کەم دەخایەنێت ونەخۆش شتەکانی بیر دەکەوێتەوە هەرچەندە هەندێ جار هەندێ شتی بیر دەچێتەوە کەجارێکی تر بەبیری ناکەوێتەوە .
گەربەشێوەی دوولاجانگ بەکاربهێنرێ دەبێتەهۆی لە بیرچونەوەی ئەو باباتانەی کەبەشێوەی ووشە (verbal memory) یان بەشێوەی تر(non verbal memory ) (وەکو وێنە )لەمێشکدا تۆمارکراون؛ بەڵام گەر بەشێوەی یەک لا بەکاربهێنرێت ئەوبابەتانەی کەبەشێوەی ووشە تۆمارکراون لەبیر ناچنەوە بەڵکوتەنها کاریگەری لەسەر ئەو بابەتانەیە کەبەشێوازی تر تۆمار کراون ؛ئەم کاریگەریەشی لە جۆری یەکەم کەمترە .

تێبینی : لەوکەسانەی دەستەڕاستن لای ڕاستی سەریان بەکاردەهێنرێت لەبەرئەوەی لای چەپیان بەشە زاڵەکەی مێشکە ولەدەستەچەپدا بەپێَچەوانەوە هەرچەندە هەندێ لەدەست چەپەکان بەهەمان شێوە لای چەپیان زاڵە.
سەرەرای ئەو خالانەی سەرەوە دەتوانین بەدڵنییاییەوە بەنەخۆش و کەس و کاری بڵێین چارەسەر بە تەزووی کارەبا هیچ زیانێکی بۆ مێشک نییە و ئەوتوێژینەوانەی لەسەر ئەوکەسانە ئەنجام دراوە کەبەتەزووی کارەبا چارەسەر کراون لەرێی بەکارهێنانی وێنەی کۆمپیوتەری و وێنەی رەنینی موگناتیسی هیچ ناتەواویەکیان تۆمارنەکردوە . هەروەها هێڵکاری مێشک لەماوەی (30 خولەکدا )دەگەرێتەوە باری ئاسایی گەر یەک جار تەزووی کارەبا بەکاربهێنرێت وەماوەی ( 1مانگ بۆ 1 ساڵ )گەر یەک کۆرس واتە ( 6 – 8 )جار بەتەزووی کارەبا چارەسەر بکرێت .
لێرەدا دەبێ باس لەوەش بکەین هەندێ توێژینەوە باس لەوە دەکەن هەندێ ناوچەی مێشک وەکو هیپۆکەمپەس (hippocampus) برێک لەدەمارەکانی لەدەست دەدات بەهۆی بەکارهێنانی کارەباوە کەئەمەش تەنها لەدوو حاڵەتدا روودەدەت :
1 – گەر گەشکەکە ماوەی زیاتر لە (90 خولەک )بخایەنێت .
2 – زیاتر لە (26 جار ) توشی گەشکە بێت لەماوەی کەمترلە (8 کاژێر)دا هەردووحاڵەتەکە زۆر دەگمەنە و ڕەنگە بگاتە ئاستی روونەدان .

بەکارهێنانی تەزووی کارەبا لە کاتی سک پریدا :
هەرچەندە جاران باس لەوە دەکرا ئەم چارەسەرە دەشێ زیانی بۆدایک و کۆرپەکەی هەبێ و ببێتە هۆی لەبار چون ؛بەڵام ڕاستییە زانستییەکان واناڵێن و توێژینەوەکانی لەو مەیدانە ئەنجامی دڵخۆشکەرانەیان هەیە .
میللەر (Miller) لەساڵی (1994 )دا توێژینەوەی لە سەر ( 300 ) ئافرەتی سک پر کرد کەلەکاتی سکەکەیاندا بەتەزووی کارەبا چارەسەر کرابوون ؛ بۆی دەرکەوت هیچ زیانێکی نییە و دەتوانرێت بەکاربهێنرێت لەسەرجەم قۆناغەکانی سکپریدا و لەدەرمان باشترە چونکە کاریگەری خراپی لەسەر کۆرپە نییە نابێتە هۆی ناتەواوی لەدروست بونی مناڵدا .
لێکۆڵینەوەکانی سمس (Smith) کەلەسەر ( 15 منداڵ )کردی تەمەنیان لەنێوان ( 11 مانگ – 5 ساڵی ) بوو ؛ هەروەها لێکۆلینەوەکانی فرۆسمان (Frosmann)کەلەسەر ( 16 منداڵ ) کردی تەمەنیان لە دەوروبەری ( 6 ساڵی)دا ئەم مناڵانە لەکاتی بونیان لە سکی دایکیاندا دایکیان بە تەزوی کارەبا چارەسەر کراوە بۆیان دەرکەوت ئەم مناڵانە هیچ کێشەیەک یان ناتەواوییەکی لاشەیی یان هۆشمەندیان نییە .

بەکارهێنانی تەزووی کارەبا لە منداڵدا :
هەرچەندە توێژینەوەکان باس لە هیچ مەترسییەک ناکەن کەتوشی منداڵ بێت لە ئەنجامی چارەسەرکردن بەتەزووی کارەبا ؛هەندێکی تر وا پێیان باشە تەنانەت دەرمانیش لەمناڵدا بەکارنەهێنرێت و پشت ببەسترێت بە چارەسەری درێژ خایەن وەکو چارەسەری دەروونی و ڕەفتاری و فکری . هێشتا چارەسەرکردنی مناڵ بەم جۆرە چارەسەرە کێشەی هەیە و لێکۆلینەوە و توێژینەوەی زیاتری دەوێ .

مافەکانی نەخۆش :
1. بەتەواوەتی پرۆسیجەرەکەی بۆ روون بکرێتەوە .
2. سوودو زیانەکانی بۆباس بکرێت .
3. ئامادە بوونی کەسێکی پلە یەک یان هاوڕێیەکی لەکاتی گفتوگۆکردن لەمەربابەتەکە و لەکاتی چارەسەرکردنەکەدا .
4. پیشان دانی شریتێکی ڤیدۆ کەبەشێوەی فێرکاری تەزووی کارەبا بۆنەخۆش دەکرێت .

رێژەی مردن :
ساڵانە لەووڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکا نزیکەی ( 100000 )کەس بەتەزووی کارەبا چارەسەر دەکرێت ؛ نزیکەی ( 2 بۆ 4 ) کەسیان دەمرن .لەتەکساس هەر مردنێک لەماوەی کەمتر لە دوو هەفتە پاش بەکارهێنانی تەزووی کارەبا رووبدات تۆماردەکرێت ؛ لەماوەی ساڵانی ( 1993 -1998 )دا رێژەی مردن کەمتربووە لە دوو کەس بۆ هەر( 100000 ) جار بەکارهێنانی تەزووی کارەبا .

سەرچاوەکان :
1-Synopsis of psychiatry
Kaplan and sadock`s 2003

2-New oxford text book of psychiatry
M.G.Gelder ،Juan. J. Lopez ، Mancy G Andreasen 2000

3-Companion to psychiatric studies 1998
Eve C Jojnston ،C.P.L.Freeman .A.K.Zeallery

4-NMS (National medical series of independent studies) 1996

5- Secret psychiatry 1996

6- www.psychnet.uk.com.

7-www.yahoo.com.

ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی

نەخۆشییە دەروونییەکان وەکو هەموو نەخۆشییەکانی تر چارەسەریان هەیە و رێگە چارەیان لەنەخۆشییەکەوە بۆنەخۆشییەکی ترولەنەخۆشێکەوە بۆنەخۆشێکى تر دەگۆرێت ؛ بەرەچاو کردنی گەلێک هۆکارگرنگترینیان تەمەنی نەخۆش و باری گوزەران وبوونی حالەتی تر لەگەل نەخۆشییەکەدا . رێگاچارەکانیش هەرلەبەکارهێنانی دەرمان و چارەسەری دەروونی و گۆمەڵایەتی و هەتا تەزووی کارەباکە یەکێکە لەو چارەسەرانەی ڕۆڵی گرنگی هەیە لەچارەسەر کردنی گەڵێک نەخۆشیدا .

چارەسەرکردن بەتەزووی کارەبا بریتییە لە دروست کردنی گەشکەیەکی کۆنترۆڵ کراو لە رێی بەکار هێنانی برێکی دیاری کراو لە تەزووی کارەبا بۆ ماوەیەکی دیاری کراو .

مێژووی دۆزینەوەی :
لەسەرەتاوە دەبێ ئەوە بزانین بەکارهێنانی تەزووی کارەبا بۆ چارەسەر کردنە نەک بۆ سزادان .سەدەها ساڵ لەمەو بەر؛ پێک هاتەی کیمیاویان بەکاردەهێنا بۆدروست کردنی گەشکە پاشان لە ساڵی (1934) دا میدۆنا مادەی کامفوری (Camphor) بەکارهێنا بەشێوەی دەرزی و هەندێ مادەی تریش بەکارهێنراون وەکو پێنتیلین تترازۆڵ Pentylenetetrazol) ) . سێرلیتی و بینی(Cerletti and Bini) لەساڵی (1938)دا تەکنیکی نوێیان بەکارهێنا لەرێی تەزووی کارەباوە ئەویش زۆر بەخێرایی بڵاو بوەوەو بووە رێگەیەکی خواستراو .

ئامادەکارییەکانی پێش بەکارهێنانی تەزووی کارەبا :
دەبێت نەخۆشەکە پشکنینی تەواوی بۆبکرێت بەتایبەتی بۆکۆئەندامی سوڕان وهەناسە و دەمار؛ ئەنجامی هێڵکاری دڵ و تیشکە بەرداری سنگ و پشکنینی خوێن و هەندێ جار پێویستی بە پشکنینی ووردتریش هەیە ؛ پشکنینی ناو دەمی نەخۆشەکە بۆهەرناتەواوییەک گەر هەبێ .
هەندێ دەرمان هەیە پێش بەکارهێنانی تەزووی کارەبا دەبێت ڕابگیرێت یان دەبێت کەم بکرێتەوە وەکو دەرمانی دژە پەلام و زایلۆکاین و سیۆفلین .
شەش کاژێر پێش بەکارهێنانی چارەسەرەکە دەبێت نەخۆش هیچ نەخوات پاشان لەلایەن پزیشکی بێهۆشکارییەوە بڕی پێویست دەرمانی بێهۆشکردنی دەدرێتێ بەپێی کێش و تەمەن ؛ لەو ماوەیەدا چاودێری هێڵکاری مێشک (Electroencephalogram)و ڵێدانی دلڕ و هەناسە وپەستانی خوێنی نەخۆشەکە دەکرێت .
ئەو بڕە تەزووەی بەکار دەهێنرێت ؛ لەیەکێکەوە بۆ یەکێکی ترجیاوازە ؛ لەسەرەتادا برێکی کەم بەکاردەهێنرێت ؛ گەرگەشکە رووی نەدا ئەوا برەکە بەرێژەی (20%) زیاد دەکرێت ؛ئەگەر نەبوو بەهەمان شێوەی پێشوو زیاد دەکرێت تاکو گەشکە روودەدات ؛ دەبێ ئەوەش بزانین ئاستی دروست بوونی گەشکە لە مێینەدا نزمترە وەک لە نێرینە و لە مرۆڤی بەتەمەندا بەرزترە وەک لە گەنج .

چۆنێتی دانانی هەردوو جەمسەری تەزووەکە :
1-لەهەردوو لاجانگ (Bitemporal).
2 – لەهەردوولای بەشی پێشەوەی کاسەی سەر Bifrontal) ).
3 – هەردوو جەمسەرەکە لە یەک لای سەر دادەنرێت Unilatral) ) ؛ یەکێکیان لەلاجانگ و ئەوی تریان لەبەشی سەرەوەی کاسەی سەر .

چۆن دەزانین نەخۆشەکە گەشکەی لێهاتووە :
1 – لەرێی هێڵکاری مێشکەوە ؛ ئەویش لە کاتی لێدانی تەزووی کارەبادا بەکاردەهێنرێت ئامێرە نوێکان هەردوو کردارەکەی تێدایە (واتە تەزووی کارەبا و تۆمارکردنی هێڵکاری مێشک ) .
2 – لەرێی گرژبون و ڕاوەشاندنی یەکێک لە پەلەکان ؛ ئەویش بەوەی لەکاتی پێدانی مادەی بێهۆشکردن پێش ئەوەی ئەو مادەیەیی تایبەتە بەخاو کردنەوەی ماسولکەکان بدرێت بەنەخۆشەکە ؛ ئامێری پێوانی فشاری خوێن لەقۆڵی نەخۆشەکە دەبەسترێت و بۆسەرو پەستانی سەرەوەی نەخۆشەکە هەوای تآ دەکرێت ؛ بەمەش ئەو مادەیە ناگاتە ئەو پەلەو گرژبوون و ڕاوەشاندن روودەدات .
تەزووەکە بۆ ماوەی (3چرکە) دەدرێت بەنەخۆش و گەشکە ماوەی (30 بۆ 60 چرکە ) دەخایەنێت .

هەندآ کەس و کاری نەخۆش دەڵێن نەخۆشەکەی ئێمە کارەبا نایگرێت پێویستە لەم حاڵەتەدا رەچاوی ئەم خاڵانەیخوارەوەبکەیت :
1. پێویستە لەگەل سەرجەم ئەندامانی تیمی چارەسەرکردندا بگەرێیت بۆ بوونی نیشانەکانی گەشکە جونکە هەندێ جار تەنها لە پەلێکدا روودەدات دەشێ تۆ نەیبینی .
2. پێش بەکارهێنانی تەزوەکە نەخۆش ئۆکسجینی بەرێژەی (100%) دەدرێتی (20 بۆ 30 هەڵمژین ) .
3. دڵنیابە لەوەی تەزوەکەت لە شوێنی گونجاودا داناوە و سوری کارەباکە تەواوە و هیچ رێگرێک نییە لەگەیاندنی تەزوەکە وەکو مووی سەر .
4. زیادکردنی بڕی تەزوەکە بەرێژەی لە ( 25%) .
5. فشارێکی توندتر بخەرە سەر ئیلیکترۆدەکان .
6. دووبارە سەیری دەرمانەکانی نەخۆش بکە گەر ئەو دەرمانانەی هەبوو کە دژە پەرکەمن یا ڤالیۆم یاهەردەرمانێکی تر کەکاربکاتەسەر ئاستی گەشکە لێهاتن ڕایبگرە یان کەمی بکەرەوە .
7. گرتنی تیشکە بەرداری کاسەی سەر؛ دانانی ئیلیکترۆدەکان لە تەنکترین شوێندا .
8. پێدانی بڕێکی کەم فینۆسایەزین (Phenothiazine)چەند کاژێرێ پێش بەکارهێنانی تەزووی کارەبا بۆدابەزاندنی ئاستی فێلێهاتن .
9. گەر گەشکە رووی نەدا چیتر هەوڵی دووبارە کردنەوەی لێدانی تەزووی کارەبا مەدە.

چەند جار تەزووی کارەبا بەکاردەهێنرێت :
1. زوربەی نەخۆشەکان یەک کۆرسیان بۆدەکرێت واتە ( 6 بۆ 8 )جار ئەمەش پێی دەڵێن نموونەیی (Typical).
2. هەندێ نەخۆش پێویست بەوە دەکات کە هەفتانە یان مانگانە بۆی بەکار بهێنرێت بۆماوەی ( 6 مانگ ) پێی دەڵێن بەردەوامی (Continous)
3. گەر چارەسەرەکە ماوەی ( 6 مانگ ) زیاتری خایاند پێی دەڵێن جێگیریی (Maintenance).
هەفتەی (3 جار )بەکاردەهێنرێت و هەندآ توێژینەوە لە ووڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا باس لە هەفتەی ( 2 جار ) دەکەن و کەمتر زیانی لاوەکی هەیە بەڵام ماوەیەکی زیاتری دەوآ بۆچاک بوونەوە . لەهەندێ حاڵەتدا ناچار دەبیت رۆژانە بەکاری بهێنیت بەتایبەتی لەو کەسانەدا کەمەترسییان هەیە بۆ سەر ژیانی خۆیان و دەوروبەر .
بڕی کارەبای پێدراو ( 110 بۆ 150 ڤۆڵتە) لەنەخۆشێکەوە بۆنەخۆشێکی تر جیاوازی هەیە بەرێژەی (40 هێندە ) هەندێ نەخۆش پێویستی بە( 25 میلی کۆلۆم)ە هەندێکی تر ( 504 میلی کۆلۆم ).کەزوربەی لە ئێسکی کاسەی سەردا بڵاو دەبێتەوە .

چۆنێتی کارکردنی :
هەرچەندە شێوازی کارکردنی تەزووی کارەبا لەسەر مێشک بەتەواوەتی نەزانراوە بەڵام ئەوەی ئاشکرایە دەبێتە هۆی رێک خستنەوەی ئاستی کۆلینێرجیک (Cholinergic) و پێنج- هایدرۆکسی تریپتامین (5-HT2) و وەرگرەکانی بێتا (B-receptor).

سودەکانی بەکارهێنانی :
تەزووی کارەبا بەکاردەهێنرێت بۆچارەسەرکردنی :
1 – خەمۆکی گەورە (Major Depression):گەرنەخۆشەکە هەوڵی خۆکوشتن بدات ؛ ڕازی نەبێت نان بخوات بەجۆرێک ژیانی بکەوێتە مەترسییەوە ؛ نیشانەکانی سایکۆسسی لەگەڵدا بێت ؛خەمۆکییەکی توند لەکاتی سک پڕیدا ؛ کاتێک چارەسەر بەدەرمان سودی نەبێت یان نەخۆشەکە نەتوانێت دەرمان بەکاربهێنێت ؛ گەرکاریگەری خێرامان مەبەست بێت و بمانەوێ نەخۆش زووچاک بێتەوە . بۆچارەسەرکردنی خەمۆکی تەزووی کارەبا لەدەرمانی دژە خەمۆکی کاریگەر ترە بەرێژەی لە ( 20% ) .
2 – شادی (Mania): تەزووی کارەبا بەلایەنی کەمەوە کاریگەری هێندەی مادەی لیسیۆم دەبێت کە مادەیەکە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی شادی بەکاردەهێنرێت .
3 – سکیتزۆفرینیا Schizophrenia) ) : بەکاردەهێنرێت کاتێ نەخۆشەکە هەوڵی خۆکوشتن بدات ؛ نیشانە پۆزەتیفەکانی نەخۆشییەکەی هەبێ وەکو هەلوەسە و وەهم (Hallucination and Delusion) ؛ حاڵەتی کەتەتۆنیا .کاریگەری هێندەی دەرمانی دژە سایکۆسسەکان دەبێ .
4 – هەندێ ناتەواوی لە جوڵەدا وەکو پارکینسۆنیزم و ئەو ناتەواویانەی بەهۆی بەکارهێنانی هەندێ دەرمانەوە پەیدا دەبێ .

ئەوحاڵەتانەی ناتوانرێت ئەم چارەسەرەیان بۆ بەکاربهێنرێت :
1. بەرز بوونەوەی پەستانی ناو کاسەی سەر.
2. تازە توشی جەڵتەی دڵ بوبێ ؛کەمترلە( 2 هەفتە ) ؛ لەپاش ( 3 مانگ ) ترسی زۆر کەم دەبێتەوە و بەکارهێنای تەزووی کارەبا مەترسییەکی کەمی دەبێت .
3. نەخۆشی توندی کۆئەندامی سوڕان یان هەناسە .
4. ناتەواوی لەمولوولەکانی خوێن .
5. شکاوی تازە هێشتا خۆی نەگرتبێتەوە .
6. نەخۆشی سیل کەهێشتا چالاک بێت .