ساتێک شتت کڕیوەو دەچیتە بەر کاسەکە دەتەوێت پارەکەی بدەیت و دەست دەکەیت بەگیرفانتدا دەبینیت جزدانە پارەکەت پێنیەو نازنی لێت کەوتووە یان نەت هێناوە. لەگەڵ ئەم بیرکردنەوانەدا لەناکاو ئاوڕی دواوە دەدەیتەوە دەبینیت خەڵکانێکی زۆر چاوەڕێی تۆن تەواو بیت و نۆرەی ئەوانیش بێت. تۆش توشی دڵەڕاوكێیەکەی زۆر دەبیت. ڕوداوی لەم جۆرە زۆرن نموونەیەکی تر، لەسەر جادەی خێرا دەڕۆیت بەرەو شارێکی ترو، دنیا بەرەو تاریکی دەڕواو دەتەوێت بەرلەوەی کە دنیا زۆر تاریک دابێت بگەیتە جێ، ماڵو منداڵت پێیەو ساردو سەروماو تەمە و لە ناکاو مەکینەی ئەتۆمبیلەکەت دەوستێت. ئەمانەو چەندەها کارەساتی تری ڕۆژانە هەن کە مرۆڤ توشی ترسو دڵەڕاوکێ دەکەن. ئەم وشەی دڵە ڕاوکێیە، ووشەیەکی ناسراوە لای خەڵکانو شتێکی سەیر نیە و بەڵام لەهەمان کاتدا زۆر قورسە تا بتوانرێت پڕبەپێستی خۆی وشەکە پێناسە بکرێت. کەسنێک هەن کە بەبێ هیچ هۆیەک یان ڕوداوێکی دەرەکی، لەماڵی خۆی دانیشتووە تەماشای تەلەفیزیۆن دەکات، یان لە سەر کارە یان لە ناو ئۆتۆمبیل، پاس، فرۆکە…هتد لە ناکو هەست دەکات دڵی زۆر بەخێرایی لێدەدات و ئازاری سەرسنگی دێتو دەڵێیت یەکێک بە توندی دەستی ناوەتە بینی و وا هەست دەکات هەناسەی پێ نادرێت و تاک توشی دڵە ڕاوکێیەکی بەهێز دەکات و وا هەست دەکات ئیتر یان دەبورێتەوە یان تێکدەچێتو کۆنترۆڵ لەدەست دەدات. ئالەم کاتەدا دەتوانین بڵێین کە ئەم دڵەڕوکێیە کلینیکیەو جیاوازە لەو دڵەڕاوکێیەی کە تاک توشی بوو کاتێک دەیویست پارە بداتو جزدانەکەی پێنەبوو، یان دەمەو ئێوارە بوو مەکینەی ئۆتۆمبیلەکەی ڕاوەستا. ئەم جۆرە دڵەڕاوکێیە دەروونییەو پێویستی بە چارەسەرکردنی دەروونی هەیە و پەیوەستە بە پلەی بەهێزی دڵەڕاوکێکەوە کە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی تر دەگۆڕدرێت، واتە بەپێی مرۆڤەکانو ئەزموونی ڕابردویانو پێکهاتی جیناتەکانیان و پلەی بەهێزی جۆراو جۆر واتە لە دڵە ڕاوکێیەکی ساکارەوە تا فشاری دڵەڕاوکێیەکی بەهێز کە پێی دەڵێن Panic disorder.
هەرچەندە چەند جیاوازیەک لەبەنی ترسو دڵەڕاوکێدا هەیە بەڵام لای زۆربەی زۆری خەڵاکا ن وەک یەک پێناسە دەکرێن، بۆنمونە ترس زیاتر بۆ ئۆبجێکتێک یان شتێک دەبێت کاتێک ئەو کەسە ئەو شتە دەبینێت توشی ترس دەبێت وەک بینینی مار، سواربونی فرۆکە و ڕۆیشتن بەناو شوێنی تەنگدا وەک تونێل و…هتد. بەڵام دەڵەڕاوکێ زیاتر نەبینراوو تەڵخە و ماوەی دڵەڕاوکێ زیاتر کورتەو پەیوەستە بەو شوێنو مەکانەی کە دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی دڵەڕاوکێکە، بەڵام لە هەندێ کەسدا زیاتر ئەم حاڵەتی دڵەڕاوکێیە بەردەوام دەبێت ئەویش لەبەر ئەوەی کە ئەم کەسانە خۆیان وا ڕاهێناوە کە بۆ زۆربەی زۆری شوێنەوارو ڕوداوی تازە کە بۆی دەچن لەشیان بە دڵەڕاوکێ وەڵام بداتەوە. جێگەی سەرنجە کە لە هەدوو حاڵەتی ترسان و دڵەڕاوکێدا هەمان گۆڕنکاری فیسیۆلۆژی لە لەشدا ڕوودەدات.
وەڵام دانەوەی لەشی مرۆڤ Reaction بۆ ڕوووداو و شوێنەوارە نوێیەکان بە ترس یان دڵەڕاوکێ مانای ئەوەیە کە ئەم کەسە ئەم ڕووداوە یان ئەم شوێنە نوێیە بە هەڕەشەیەک بۆ مانەوەی خۆی یان زیان پێگەیاندی خۆی لەقەڵەم دەدات. ئەمەش پرۆسەیەکی سروشتیە و زۆر گرنگە بۆ مانەوەی مرۆڤ لە ژیاندا. گەر تۆ نەترسیت وسڵ نەکەیتەوە لە هیچ شتێک ئەوا زۆر بەئاسانی دەتوانیت توشی کارەساتێک بیت کە ژیانت بکەوێتە مەترسییەوە. بۆ نمونە دەڕۆیت بەڕیگەیەکداو دەبینیت دوو کەس شەڕیانە و بە چەقۆ لە یەک دەدەن، گەر تۆ یەکسەر بچیتە پێشەوە بۆ ناوبژی کردن و ترس وات لێ نەکات بیر بکەیتەوە کە لەوانەیە چەقۆیەک بەر شوێنێکی حەساسی تۆ بکەوێت تەنانەت فریای خەستەخانەش نەکەویت، ئەوا زۆر بە ئاسانی لەناو دەچیت. لێکۆڵینەوەکانی گەشەکردن و بەردەوابوونی ژیان Evolution perspective سەلماندویانە کە ترسو دڵەڕاوکێ پرۆسەیەکی زۆر پێویستە بۆ مانەوەی مرۆڤ و بەردەوام بونی لەژیادا. بۆ نمونە بەناو دارستانێکدا یان لەو چیایانەی کوردستان پیاسە دەکەیتو دەگەڕێیت بەناو ئەو سروشتە جوانەیدا، لەناکاو دەبینیت چەند گورگێک بەرەو ڕووت دێن و خەریکن هێرشت بۆ دەکەن. بەبینینی ئەم ڕوداوە یەکسەر لێدانی دڵ زیاد دەکات ئەویش لەپاش ئەوەی کە چاو ڕووداوەکە دەبینێت و یەکسەر سیگناڵەکە دەڕوات بۆ شوێنی تایبەتی مێشکو مێشک بیری لێدەکاتەوەو دەگەڕیت بزانێت هیچ خیبرەی ڕابردوو هەیە لەم جۆرە ڕوداووە و کاتێک دەزانێت ئەگەری لەناوچونی زۆرە یەکسەر لارم سیستەم ئەکتیڤ دەکات.لە خوارەوە بەکورتی باس لەم لارم سیستەمە دەکەم تاکو بزانین مەبەست چیە لە لارم سیستەم و چۆن کاردەکات.
کاتێک کە بینیت گورگەکان بەگوڕ دێن بەرەو ڕووت، یەکەم بەشی سەرەوە یان دەرەوەی مێشکcortex ئەم زانیاریە هەڕەشاویە وەردەگرێت لە ڕێگەی ڕەگە دەماری هەستەکانمانەوەو دینێرێت بۆ بەشێکی تری مێشک کە پێی دەڵێن تالەموس thalamus. ناردنی ئەم زانیاریە لە لایەن کۆرتێکسەوە بۆ تالەموس دەبێتە هۆی بەخەبەر هێنانەوەو ئەکتیڤکردنی هەستەکانمان تا بە پەرۆشەوە بچین بەدەم کارەکەوە…ترس… لەهەمان کاتدا کە ئەم پرۆسێسە ڕوودەدات لە مێشکدا، لە ڕێگەی جیهازی ئۆتۆماتیکی ڕەگەدەماری لەشەوە Autonomic nervous system (ئەو ڕەفتارو وەڵامدانەوە جەستەییانە دەگرێتە ئەستۆ کە لە ژێر کۆنترۆڵی مرۆڤ خۆیدا نیە) ئەم زانیاریە هەڕەشاویانە نێردراون بۆ بە شی سەرەوەی گورچیلە کە پێی دەڵین Adrenals ئەمەش دەبێتە هۆی وەڵامدانەوەیەکی جەستەیی. واتە ئەو کەسە یان ڕادەکاتو هەڵدێ، یان بەرەنگار دەبێتەوە، بە هەرحاڵ وەڵامدەنەوەیەکی جەستەییە physical reaction.
دووەم: لە دووای ئەمە ئەم بەشەی سەرەوەی گورچیلە هەڵدەستێت بە ڕژاندنی هۆرمۆنی ئەدرێنالین Adrenaline کە ئەمەش دەبێتە هۆی ئامادە کردنی لەش لە ڕێگەی هەناسە هەڵمژینێکی زۆر بەهێز بۆ ڕاکێشانی زۆرترین ئۆکسجین بۆ ناو لەش و دەبێتە هۆی ئەوەی کە لێدانی دڵ زیاد بکات و پەستانی خوێن بەرزبێتەوە. خوێنێکی زۆر لە ڕیخۆڵەو گەدەوە دەڕوات بەرەو دڵ و جیهازی ڕەگەدەماری مامناوەندی و ماسولکەکان. تواندنەوەو هەزمکردنی خواردن ڕادەوەستێتو هەرچی شەکر کە لە خەزێنەی گورچیلەدا پاشەکەوت دەکرێت بۆ کاتی پێویست، دەڕژێنرێت. هۆرمۆنی ئەدرێنالین کە وەک وتمان ڕژێنراوە لەگەڵ هاوکاریکردنی لەگەڵ جیهازی ڕەگەدەماردا خوێن پڕ دەکەن لەم شەکرەی کە گورچیلە پاشەکەوتی کردووە. شەکر مەبەستمان ووزەیە، ئەنێرجی. ئەم ووزەیە لەڕێگەی خوێنەوە دەگاتە دڵو مێشکو ماسولکەکان تا بتوانن ببنە هۆی کردارو بەرەو ڕووی ئەم هەڕەشەیە ببنەوە جا چ بۆ بەرەنگار بوونەوە بێت یان ‌هەڵاتن. هۆرمۆنی ئەدرێنالین دەبێتە هۆی ئەوەی کە ماسولکەکان هیلاک نەبنو زیاد بوونی هەناسەدانو بەرز بوونەوەی پەستانی خوێنو زیاد بەرهەمهێنانی خڕۆکە سورەکان لە لایەن سپڵەوە دەبێتەوە هۆی ئەوەی کە لەش ئۆکسجینی پێویستی هەبێت بە بەردەوامی کارەکەیو لەم حاڵەتەدا ئەم گیان لەبەرە، گەر مرۆڤە یان ئاژەڵە، لەشی ئامادەکاری تەواوی هەیە بۆ ڕزگاربوون لەم ڕووداوە. جێگەی ئاماژەبۆکردنە کە ئەم پرۆسیە کە هێشتا زۆر بەدێتالیو وردی باسم لێنەکردووە، لە ماوەی یەک لەسەر سەدی چرکەیەکدا ڕوودەدات. ئەم ئاوتونومە ڕەگەدەمارە Autonomic nervous system دووڕەگی گرنگی هەیە کە لەم کارەدا بەشدارن ئەوش بە سیمپاتیکوس لەگەڵ پاراسیمپاتیکوس sympaticus and parasympaticus ناودەبرێ. سیمپاتیکوس هەڵدەستێت بە وەگەڕخستی کارەکە واتە ئەکتیڤکردنی پرۆسەکە و لەپاش نەمانی هەڕەشەکە پاراسیمپاتیکوس هەڵدەستێ بە هێورکردنەوەی لەش لەو سترێس و وەگەڕخستنە.
ئەم پرۆسێسەی کە باسمان لێکرد بۆ مانەوەی گیان لەبەرەکە و بەردەوام بوونی لەژیاندا زۆر گرنگە بە سیستەمی لارم ناو دەبرێت کە لەش لارم لێدەدات کە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی دەرەکی بۆتەوەو ئەم لارمە لەش ئامادە دەکات. بەڵام ساتێک تۆ لە ماڵەوە دانیشتویت سەیری تەلیفیزیۆن دەکەیت، یان لە ناو پاس یان ئۆتۆمبیل دەڕۆیت یان لەهەر شوێنێکیت ئەم لارمە ئەکتیڤدەبێتو لەش ئامادە دەکات بەهەمان شێوەی کە باسمان لێکرد، بەبێ ئەوەی کە هیچ شتێک ڕوویدابێت یان هەڕەشەیەکی دەرەکی هەبووبێت. دەتوانێت لەڕۆژیکدا چەندین جار ئەکتیڤبێتو مرۆڤ توشی دڵەڕاوکێو ترس دەکات. ئەم لارمە زۆر جار بە لارمی درۆ ناودەبرێت، مێشک خۆی ئەم هەڕەشەیەی دروست کردووە کە لە ڕاستیدا بوونی نیە.
دڵەڕاوکێ و جۆرەکانی
بێگومان کە تۆ داینشتویت بە بێ هیچ هۆیەک لەناکاو دڵت ترپە ترپ دەکات یان خێرا لێدەدات، هەناسەت سواردەبێت وەک ئەوەی کە ڕابکەیت بەڵام داشنیشتویت، ئارەق دەکەیتەوەو هەست دەکەیت خەریکە لە هۆش خۆت دەچیت. ئەمانەش دەبنە هۆی دڵتەنگیو هەست دەکەیت خەریکە کۆنترۆڵ لەدەست دەدیتو دوورنیە بیربکەیتەوەو بڵێیت خەریکە تێکبچم، یان بمرم. لەبۆنەی ئەم هەناسە سواربوونەوە ئازاری سەرسنگت دێت و هەست دەکەیت شتێک لەملت ئەڵاوەو هەناسەت پێنادرێت. ئەم ووروژمە کە سیمپاتیکوس وەگەڕی خستووە چەند خولەکێک دەخایەنێت تا پاراسیمپاتیکوس هەڵدەستێت بە هێورکردنەوەی پرۆسەکە. کێشەکە لەوەدایە کە تاک هەمیشە لە ترسو دڵەڕاوکێدایە و چاوڕوانی ووروژمێکی نوێیەو نازانێت کەی دێت لەبەر ئەم هۆیە ناوێریت بچێتە ئەو جەگایانەی کە شکی ئەوەی لێدەکات کە ببێتە هۆی ئەم دڵەڕاوکێیە. ئەم جۆرە بە ووروژمی هەستکردن بە ترسێکی بەهێز یان ووروژمی پانیک ناودەبرێت .Panic Attak

نیشانەکانی ووروژمی پانیک Panic Attack
1. ترپە ترپی دڵ یان خێرا لێدانی دڵ.
2. ئارق کردنەوەی لەش.
3. لەرزینی لەش.
4. هەست کردن بەوەی کە هەناسەت بۆ نادرێ.
5. هەستکردن بە وەی کە دەڵێیت دەستێک یان شتێک بینی گرتویتوو دەتخنکێنێ.
6. هەست کردن بەئازاری سنگ. (لەبەر ئەوەی کە واهەست دەکەیی هەناسەت بۆ نادرێ (خاڵی 4) لەبەرەئەوە زیاد لە پێویست هەناسە دەدیت، ئەمەش دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی ئۆکسجینێکی زۆر لەسەر سنگ و ئازاردانی سنگ).
7.هەست کردن بە دڵ تێکهەڵهاتن یان ئازاری گەدە.
8. هەستکردن بە ترسێکی گەورە کە تاک وا هەست دەکات کە کۆنترۆڵ لە دەستدەدات و تێک دەچێت.
9. هەست دەکەیت کە خەریکە دەمریت.
10. هەست کردن بە سڕبوون.
11. هەست کردن بە لەرزو سەرما یان گەرمی لەش.
پانیک بەپێی مانوالیDSM-IV ، واتا ترسێکی زۆر بەهێزو هەست بە دڵتەنگی کردنێکت بەهێز. لە کاتی ئەم هێرشی پانیکەدا چوارخاڵ لەم خاڵانە سەرەوە زۆر بە خێرایی گەشەدەکەنو دەچێتە ئەوپەڕی لوتکە. واتە گەر بەلێدانی دڵو بەرزبوونی فشاری خوێنو ترس لەوەی کە کۆنترۆڵ لەدەست بداتو تێکبچێت ئەوا لە ماوەی 10 خولەکدا دەگاتە ئەوپەڕ بەهێزی ئەم نیشانانە.
دڵە ڕاکێ حەوت جۆری هەیە کە هەر یەکەیان بە هۆی مانوالی DSM-IV دیاگنۆس دەکرێن، کە لە بەشەکانی داهاتودا هەوڵ دەدەم بەکورت پێناسیان بکەم بەو هیوایەی کە سود بەخشبێت.
1. Anxeity with Panic disorder بریتیە لە چەند جار هاتنو دوبارە بونەوەی هێرشی پانیک Panic Attack، لەم ساتەدا کەسی توشبوو هەست بەترسێکی بەهێز دەکات و دڵی تەنگ دەبێت. لێدانی دڵی زیاد دەکات، تەنگەنەفەس دەبێت، هەست بە گێژ خواردن کردن دەکات و دەترسێت لەوەی کە کۆنترۆڵ لەدەست بدات. ئەم وروژمە لە پڕێکدا دەست پێدەکات بە بێ هیچ هۆیەکی دەرەکی و دەگاتە ئەو پەڕی بەهێزی لەماوەی چەند خولەکێکدا و پاشان دێتەوە خوارەوەو هێمن دەبێتەوە. ئەمەش وەک وتمان لەبەر ئەوەی کە مێشک واهەست دەکات کە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەک بۆتەوە و دەبێت خۆی دەرباز بکات، هەڵدەستێت بە لارم لێدان و ئەو پرۆسە فیسیولۆژیەی کە باسمان کرد دەست پێ دەکات لە خۆڕایی. کەسی توشبوو دەحەپەسێو ترسی لێدەنیشێ پاش ئەوەی کە هەست دەکات دڵی ترپە ترپێتی پەستانی خوێنی بەرز بۆتەوەو تەنگە نەفەس بووە، بێگومان دەترسێ، کابرا لەماڵ دانیشتووە تەماشی تەلەفیزیۆن دەکات و لە ناکاو وای لێ بەسەر دێت. شتێکی ئاساییە گەر بترسێ توشی شڵەژانو دڵەڕاوکێدەبێت. جا لەبەر ئەمە زۆر گرنگە کە بە وێنەوە زانیاری تەواو بدرێت بەو کەسانەی کە لەم جۆرە دڵە ڕاوکێیەیان هەیە، تاکو تەواو حاڵی بنو قەناعەت بکەن بەوەی کە ئەم پرۆسەیە لارمێکی درۆیینەو مێشک بەهەڵە حآڵی بووە بۆشیان ڕوون بکرێتەوە کە ئەم حاڵەتە سروشتییەو بۆ مانەوەی مرۆڤ لەژیاندا بەسوودە تا کەسی توشبوو بتوانێت لە کاتی هاتنی هێرشەکدا بیر لەوە بکاتەوە کە ئەمە هیچ زیان بەخش نیەو نابێتە هۆی تێک چوون یان مردن. بەداخەوە ئەم نەخۆشیە زۆر جاردەبێتە هۆی زیاد بەکار هێنانی ئەلکهول و دەرمانی وەک هەش ..هتد، توشبوون بە نەخۆشیخەمۆکی، تەنانەت خۆکوژی، کێشەو تێکچونی ژیانی هاوسەریو…بە تایبەتی لەو کۆمەڵگایانەی کە تا ئێستاش پێیان شورەوییە سەردانی دەرووناسو پزیشکی دەروونی بکەن، ئەم کەسانە پەنا دەبەن بۆ ئەم دەرمانو ئەلکهولانە تاکو خۆیانی بۆ چەند ساتێک خاو ببنەوە، بەڵام نازانن کە کێشەکە هەر ماوەو بێ چارەسەر دەمێنێتەوە.
خۆشەویستان ئەمە پێناسێکی کورتی نەخۆشی دڵەڕاکێ بوو کە لە بەشی داهاتوودا باس لە شێوازەکانی چارەسەری ئەم نەخۆشییە دەکەم. بە هیوای ڕەزامەندیتان.

miran.psychologist@hotmail.com

http://miranzuhdy.blogspot.com/

ساڵانێكی زۆر بەر لە ئێستا، هاوڕێیەكم گرفتێكی دەروونی خۆی بۆ باس كردم، گرفتەكە بە جۆرێك پەرەی سەندبوو كە كاریگەری تەواوی لە ڕەفتارو هەڵسوكەوتی كردبوو، من پێشنیازی ئەوەم بۆ كرد كە سەردانی پزیشكی دەروونی بكات بە ڵام ئەو بیرۆكەكەی ڕەتكردەوە، بە بیانوی ئەوەی نایەوێت خەڵك بە كەسێكی لاوازو بێ‌ ئیرادەی وەسف بكەن ، ماوەیەكی زۆر تێپەڕی لێم پرسی كە ئێستا حاڵی چۆنە ووتی ” پاش ئەوەی تەواو شپرزەبووم بڕیارمدا سەردانی پزیشكی دەروونی بكەم ، بەڵام توخوا لای كەس باسی مەكە” ئەو هاوڕێیەم وەك وەك تاكێكی تری كۆمەڵگا نایەوێت كەس بزانێت نەخۆشییەكی دەروونی هەبووە یان هەیەتی چونكە ئەمە كار لە كەسایەتی دەكات و تا هەتایە دەبێتە مۆرێك لە سەری و بە شێت ناو زەد دەكرێت ، پرسیارەكە لێرەدائەوەیە ئایا جیاوازی چییە لە نێوان نە خۆشییەكی جەستەیی و وەك جەڵتەی دڵ و نە خۆشیەكی دەروونی وەك خە مۆكی؟ ئایا هەردووكیان دەرەنجام یان هۆكارێكی هەندێك گۆڕانكاری كیماوی نین لە ناو لەشی مرۆڤدا ؟ ئایا هەردووكیان بە دەرمان چاك نابنەوە ؟ بیگومان وەڵامەكەی بە ( بەڵی ) یە . ئەی كەواتە بۆ چی خەمۆكی بەلاوازی و جەڵتە بە شتێكی ئاسایی دابنرێت ؟ ڕەنگە هۆكاری ئەمە بگەڕێتەوە بۆ نە بوونی هیچ ڕاڤەیەك یان هۆ یەكی ڕوون بۆ نەخۆشی دەروونی، دەرەنجام بە غەزەبی خوداو كۆنتڕۆڵكردنی لەلایەن جنۆكەو دوو بیانووی گونجاو بن، بەڵام ئایا لەگەڵ پێشكەوتنی زانست و ئاشكرابوونی ڕاستیەكان ، هیچ جێگایەك بۆ ئەم بڕوایانە ماوەتەوە، ئایا هەریەك لە ئێمە ئەگەری توشبوونی بە نەخۆشی جەستەیی هەیە. هۆكارێكی تر وایكردووە نە خۆشی دەروونی بە عەیب و لەكە دابنرێت ئەو بڕوایە هەڵەیە یە ، كەوا نەخۆشی دەروونی چاكبوونەوەی نییە؟ لە ڕاستیدا زۆربەی نە خۆشییە دەروونیەكان , ئەگەر لە قۆناغی سەرەتایی بگەنە لای پزیشك و چارەسەری تەواو وەربگرن چارەسەر دەكرێن، بەڵام ئەوەی جێگای داخە ئەم بیرو باوەڕ هەڵانەی خەڵك وایكردووە نەخۆشییە دەروونیەكان زۆر درەنگ بگەنە لای پزیشكی دەروونی، بەمەش چارەسەری تەواو یان ئەستەم دەبێت، هەندێك جاریش هەرگیز ناگەنە لای پزیشك ، بەڵام ئەگەر نەخۆش درەنگیش هاتە لای پزیشكی دەروونی نابێت بێ‌ ئومێد بێت، ئەگەر هاتوو تەواو پابەندی ڕێنماییەكانی پزیشك بوو، دەكرێ‌ ئەو وەك مرۆڤێكی ئاسایی بژیت ، نموونەی ئەو مرۆڤەیەی توشی شەكرە بووە، بەڵام بەبەردەوام چارەسەری وەردەگرێت و توشی گرفت نابێت ، بۆ یە ئەگەری ئەوەی هەیە من ، تۆ یان یەكێكی تر نە خۆشی دەروونیمان هەبێت و كەسیش نەزانێت . هۆكارێكی تری سڵەمینەوەی خەڵك لە نەخۆشی دەروونی ئەوەیە ئەوان حەز دەكەن كاتێك تووشی گرفتێكی دەروونی دەبن ، بەڵكو وەك میكانیزمێكی بەرگری بیخەنە پاڵ یە كێكی تر ئەمەش وەلامی ئەو پرسیارەیە كە بۆچی خەڵك لای ئێمە زیاتر حەزدەكات بچێتە لای پیاوی ئاینی نەك پزیشك ، چونكە ئەو حەزدەكات ڕەفتاروو قسە ناوازەكانی هەڵەی خۆی نەبێت ، بەڵكو هێزێكی دەرەكی بێت ، ئەو دەیەوێت بڵێت ئەوە من نیم خەتای من نییە ، بۆیە قبوڵ دەكات نوشتەچییەك پێ‌ بلێت شێت ، بەڵام قبوڵ ناكات پزیشكێك پێ‌ بڵێت نەخۆش، لە كۆتاییدا حەز دەكەم ئەوە بڵێم هەموو نە خۆشییەكی دەروونی لە گرفتێكی بچوك دەست پێدەكات و زۆر جار ئەم گرفتە بەیەك دوو ڕێنمایی چاك دەبێتەوە ئەگەر دواش كەوت ڕەنگە كارەساتی لێبكەوێتەوە بۆیە شتێكی سەیرە كە چەند كەسایەتی ئەمەریكی وەك جیم كاری ئەكتەری كۆمیدی و ئۆستن هو ڤمان ، بەربارە بۆش ( هاوسەری بۆشی باوك ) هاریسۆن فۆرد و چەندین كەسایەتی تر بە ڕاشكاوی باس لە توشبوونیان بە خەمۆكی بكەن ،خالیكی تر بریتیە لە بەردەوام بەكارهینانی دەرمان وەك ڕێگەگرتن لە دووبارە سەر هەڵدانەوەی نە خۆشییەكەیە، ئەمەش هاوشێوەی هەر نە خۆشییەكی جەستە ییە وەك فشاری خوێن، شەكرە، كەوا ئەم نە خۆشانە بەردەوام دەرمان بەكار دەهێنن بۆ پاراستن لە نەخۆشییەكە(نەك مانای ئیدمان بوونە!) بیرو ڕایەكی تری هەڵە لای خەڵك ئەوەیە كە چارەسەری بەكارەبا e.c.t مێشك تیك دەدات لە راستیدا چەندین لێكۆڵینەوەی زانستی كراوە هەممیان سەلماندوویانە كەوا چارەسەری بە شۆك یان كارەبا هیچ كاریگەرییەكی لەسەر مێشك نییە، بەڵكو هەندێك جار لە دەرمان كاریگەر ترە، ئەم بڕوایە هەڵەیە ڕەنگە لەوە سەرچاوەی گرتبێ‌ كەوا كەس و كاری نە خۆشەكە دەیبینن ، ڕۆژ دوای ڕۆژ باری دەروونی نە خۆشییەكە خراپ تر دەبێت ، كە ئەمەش ِەنگە راست بێت هەروەك چەند نە خۆشیش چاك دەبنەوە بە هەمان چارەسەری وەردەگرن ، بە ڵكو زۆر جاران نە خۆشییەكە ئەوەندە قورسە كە چارەسەری بە e. c .t یش دادی نادات ڕەنگە هۆكارێكی تریش هەر لەناوی چارەسەریەكەی سەر چاوەی گرتبێت ، كەوا خەڵك كارەبا بە شتێكی مەترسیدار دەزانێت ، لە ڕاستیدا ئەم بڕە كارەبایە بۆ ئەم حاڵەتە بەكار دێت جیاوازەو بە هیچ شێوەیەك نە خۆشەكە هەست بە هیچ ئازارێك ناكات ، بە تایبەتی لە ڕۆژكاری ئێستادا كەوا لە ژێر سڕكردن دایە .

redar_moh@yahoo.com

چی له‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌گوزه‌رێت؟
ئه‌و که‌سانه‌ی تووشی نه‌خۆشی خه‌مۆکی ده‌بن، هه‌میشه مێشکیان سیخناخه‌ به‌ بیرۆکه‌ و بیرکردنه‌وه‌ی زۆر، که‌سی خه‌مۆک بیر له‌ زۆر شت ده‌کاته‌وه‌، که‌سی خه‌مۆک بیر له‌ به‌های ژیان ده‌کاته‌وه‌ و چه‌ندین پرسیاری لادروست ده‌بێت ده‌رباره‌ی بایه‌خی ژیان، بیر له‌و ژانکۆ کوشندانه‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ تیایدا ده‌ژی، زۆر بیر له‌ ڕابردوو و ئێستا و ئایینده‌ی ده‌کاته‌وه‌، هه‌موو ئه‌م بیرکردنه‌وانه‌ی له‌ ڕه‌وشێکی ماته‌م و نائومێدی و په‌ژاره‌ییدا ده‌بێت. ئه‌م ڕه‌وشه‌ ده‌روونییه‌ی باڵ به‌سه‌ر ژیانی نه‌خۆشه‌که‌دا ده‌کێشێت ڕێگه‌ خۆشده‌کات بۆ ده‌رکه‌وتنی بیرۆکه‌ی نه‌رێنی تاڵ و تاریک که‌ خۆیان زاڵده‌که‌ن له‌سه‌ر مێشک و بیرکردنه‌وه‌ی نه‌خۆشه‌که‌، ئه‌م بیرکردنه‌وه‌ تاریکانه‌ له‌مبواره‌دا به‌ بیرکردنه‌وه‌ی ڕه‌ش ده‌ناسرێن، بیرکردنه‌وه‌ ڕه‌شه‌کان زنجیره‌یه‌ک بیرکردنه‌وه‌ی یه‌ک له‌دوای یه‌کن، هه‌ندێکیان په‌یوه‌ستن به‌ تێگه‌یشتنی نه‌خۆشه‌که‌ بۆ خودی خۆی، هه‌ندێکی تریان په‌یوه‌ستن به‌ ده‌وروبه‌ره‌وه‌، هه‌ندێکی تریان په‌یوه‌ستن به‌ پێشبینییه‌کانی نه‌خۆش بۆ داهاتوو، والێره‌دا گوزه‌رێک ده‌که‌ین به‌م لایه‌نه‌ی ژیانی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا و بزانین چی له‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌گوزه‌رێت؟
بیرۆکه‌ و خه‌می به‌کۆمه‌ڵ:
هه‌موو ئه‌و بیرۆکه‌ و خه‌مانه‌ی له‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌سوڕێنه‌وه‌ له‌ جۆری خراپن، واته‌ نه‌رێنین، به‌جۆرێک نه‌خۆشه‌که‌ ناچار ده‌که‌ن سه‌رقاڵ و جه‌نجاڵ بێت به‌ شتگه‌لێکی ناواقعییه‌وه‌ که‌ پێش تووشبوونی که‌سه‌که‌ به‌م نه‌خۆشییه‌ ئه‌و شتانه‌ جێی بایه‌خی نه‌بوون.
له‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکیدا نه‌خۆشه‌که‌ شتی ساده‌ و بچوک گه‌وره‌ ده‌کات، نه‌خۆشی خه‌مۆک ئاماده‌یی نابێت بۆ لێبورده‌یی به‌رامبه‌ر به‌ ڕووداوه‌ بچوک و بێبایه‌خه‌کانی ژیانی ڕۆژانه‌ی، له‌کاتێکدا ئه‌م ڕووداوه‌ بچوک و بێبایه‌خانه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا شایانی خۆ سه‌رقاڵکردن نین، بۆیه‌ نه‌خۆشی خه‌مۆک به‌رده‌وام کۆڵ به‌م شته‌ بێبایه‌خانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرێت و بیریان لێده‌کاته‌وه‌ و لایه‌نی نه‌رێنی ئه‌و ڕووداو و هه‌ڵوێستانه‌ ده‌بینێت.
له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕه‌شبینی باڵ به‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌کێشێت بۆیه‌ هه‌میشه‌ چاوه‌ڕوانی خراپترین ده‌رئه‌نجام و پاشهات ده‌کات له‌هه‌موو حاڵه‌ت و بارێکدا، سه‌رقاڵی نه‌خۆشه‌که‌ به‌ باری ته‌ندروستی خۆی زیاد ده‌کات، وێنای ئه‌وه‌ی لادروست ده‌بێت که‌ تووشی نه‌خۆشی جه‌سته‌یی بووه‌، هه‌ربۆیه‌ جه‌خت له‌ فه‌رمانه‌کانی جه‌سته‌ی ده‌کاته‌وه‌، چاودێری لێدانی دڵ و هه‌ناسه‌دان و جوڵه‌ی چوارپه‌لی خۆی ده‌کات به‌مه‌ستی گه‌ڕان به‌دوای ناته‌واویه‌کدا که‌ تووشبوونی به‌ نه‌خۆشییه‌کی مه‌ترسیدار بسه‌لمێنێت. ئه‌م بیرۆکه‌ نادروستانه‌ی ده‌رباره‌ی خۆی و باری ته‌ندروستی خۆی وه‌ها له‌ نه‌خۆشه‌که‌ ده‌کات که‌ له‌ جه‌نجاڵییه‌کی سه‌یردا بژی و به‌رده‌وام ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌رییانه‌وه‌، به‌جۆرێک بیرکردنه‌وه‌کانی ده‌رباره‌ی نه‌خۆشییه‌که‌ی و تێکچوونی باری ته‌ندروستی خۆی پاڵی پێوه‌ ده‌نێت که‌ داوای چاره‌سه‌ر بکات و بچێته‌ لای پزیشک.
له‌و خه‌مانه‌ی تر که‌ نه‌خۆشی خه‌مۆک له‌ده‌ستی ده‌ناڵێنێت ئه‌و ڕازه‌ به‌هێزه‌یه‌ که‌ بۆی په‌یدا ده‌بێت به‌وه‌ی له‌ناوه‌وه‌ی خۆیدا گۆڕاوه‌ و جیهانی ده‌ره‌وه‌ی خۆیشی گۆڕاون، ئه‌م هه‌سته‌ش بۆ نه‌خۆشه‌که‌ بێزارکه‌ره‌ چونکه‌ ئه‌و وێنایه‌ی لادروست ده‌بێت که‌ بۆته‌ که‌سێکی تر، به‌مهۆیه‌شه‌وه‌ نه‌خۆشه‌که‌ ئه‌گه‌ری دروستبوونی ئه‌و هه‌سته‌ی ده‌بێت که‌ ئه‌ندامه‌کانی جه‌سته‌ی گۆڕاون یان ده‌گۆڕێن و ئه‌م گۆڕانکارییه‌ش له‌ ڕوخساری گشتی که‌سه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت. هه‌ندێجار که‌سانی ده‌وروبه‌ری نه‌خۆشه‌که‌ سه‌رنجه‌کانی خۆیان ده‌رباره‌ی ئه‌و گۆڕانکارییانه‌ی له‌ ڕوخساری گشتی نه‌خۆشه‌که‌ ڕوویانداوه‌ ده‌گه‌یه‌ننه‌ نه‌خۆشه‌که‌. هه‌ندێجار نه‌خۆشه‌که‌ وه‌ها هه‌ستده‌کات که‌ هه‌ندێ ئه‌ندامی جه‌سته‌ی له‌ناوه‌وه‌ له‌ناوچوون یان له‌کارکه‌وتوون یان زیانیان پێگه‌یشتووه‌.
سه‌باره‌ت به‌ ژیان و که‌سانی چوارده‌وری، که‌سی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی واهه‌ستده‌کات که‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکی هه‌موو که‌سانی ده‌وروبه‌ر و ژیانی به‌گشتی داپۆشیوه‌، لێکدانه‌وه‌ی بۆ هه‌موو ڕوداو و ئه‌و دیاردانه‌ی له‌ده‌وری ڕووده‌ده‌ن لێکدانه‌وه‌یه‌کی نه‌رێنی ده‌بێت.
نه‌خۆشی خه‌مۆک کاتێک ده‌بینێت خه‌ڵکی به‌ چالاکییه‌وه‌ دێن و ده‌ڕۆن و ده‌چنه‌ سه‌ر کاره‌کانیان و قسه‌ له‌گه‌ڵ یه‌کتریدا ده‌که‌ن و زه‌رده‌خه‌نه‌ بۆ یه‌کتر ده‌که‌ن و پێده‌که‌نن، به‌ڵام خۆی ناتوانێت وه‌ک ئه‌وان ئه‌م چالاکییانه‌ ئه‌نجامبدات، له‌م کاتانه‌دا زیاتر هه‌ست به‌ ئازاری ده‌روونی ده‌کات.
کاتێک نه‌خۆشی خه‌مۆک له‌کاتی خۆرئاوا بووندا سه‌یری ئاسمان بکات و له‌ په‌ڵه‌ هه‌وره‌کان تێڕامێنێت، ئه‌وا ڕێکخسته‌ی ئه‌و په‌ڵه‌ هه‌ورانه‌ وه‌ک ڕوخساری مرۆیی خه‌مۆک وێنا ده‌کات لای خۆی، یاخود له‌سه‌ر شێوه‌یه‌کی ترسناک ده‌یهێنێته‌ پێشچاوی خۆی، به‌مه‌ش دڵه‌ڕاوکێ و نائارامی بۆ دروست ده‌بێت و خه‌مۆکییه‌که‌ی زیاتر ده‌بێت.
کاتێک نه‌خۆشی خه‌مۆک ده‌نگی ژاوه‌ژاوێک ببیستێت ئه‌وا وه‌ها خه‌یاڵ ده‌کات که‌ هاواری که‌سێکه‌ یان بانگه‌شه‌ی که‌سێکه‌ بۆ فریاکه‌وتن، ته‌نانه‌ت هه‌ندێجار ئه‌و وه‌همه‌ی لادروست ده‌بێت که‌ ده‌نگ ده‌بیستێت و قسه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کات و پێی ده‌ڵێت (تۆ که‌سێکی خراپیت) یان (تۆ شایسته‌ی ژیان نیت)، ئه‌مجۆره‌ بیستنانه‌ی ده‌نگ به‌مجۆره‌ وڕێنه‌یه‌ و له‌کاتی بێداریدا ڕووده‌دات، ته‌نانه‌ت هه‌ندێجار ئه‌م وڕێنه‌یه‌ به‌شێوه‌ی بینین ڕووده‌دات که‌ نه‌خۆشه‌که‌ ده‌ڵێت دێوه‌زمه‌یه‌کم بینی و ده‌بێته‌ مایه‌ی تۆقینی نه‌خۆشه‌که‌، دیاره‌ ئه‌م حاڵه‌تانه‌ جیاوازن له‌ کابوس و خه‌ونی بێزارکه‌ر که‌ له‌کاتی نووستندا ده‌بینرێن.
ئه‌م حاڵه‌تانه‌ به‌رجه‌سته‌ی ئه‌و خه‌م و بیرۆکه‌ زۆرانه‌یه‌ که‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکی ته‌نیوه‌ له‌کاتێکدا نه‌خۆشه‌که‌ دووچاری خه‌مۆکی ده‌روونی به‌هێز ده‌بێت. هه‌ندێک که‌س وای بۆ ده‌چن که‌ ئه‌م حاڵه‌تانه‌ به‌هۆی ڕۆح و جنۆکه‌ و سیحر، یان هه‌ر هێزێکی شاراوه‌ی تره‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌م نیشانانه‌ له‌ نیشانه‌کانی خه‌مۆکی ده‌روونین و هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌ هیچ کام له‌و شتانه‌وه‌ نییه‌.
بیرۆکه‌ ڕه‌شه‌کان له‌نێوان ڕابردوو و داهاتوودا:
له‌کاتی تووشبوونی مرۆڤ به‌نه‌خۆشی خه‌مۆکی، ئیدی که‌سی نه‌خۆش به‌ هه‌ندێ له‌ ڕووداو و هه‌ڵوێسته‌کانی ڕابردوویدا ده‌چێته‌وه‌، جه‌خت له‌ شته‌ نه‌رێنییه‌کانی ڕابردووی خۆی ده‌کاته‌وه‌ و گرنگیان پێده‌دات، وێنایه‌کی لادروست ده‌بێت که‌ له‌ژیانی ڕابردوویدا هه‌ڵه‌ی زۆر کردووه‌، ده‌رئه‌نجامی ئه‌مه‌ش خۆ به‌ گوناهبار زانینه‌ و خۆی به‌ که‌سێکی خراپ دێته‌ پێش چاو. ته‌نانه‌ت هه‌ندێ جار وێنای خراپترین که‌س بۆ خۆی ده‌نه‌خشێنێت، ئه‌مه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت که‌ کرده‌وه‌ و ڕه‌فتاره‌کانی ڕابردووی وه‌ک فلاشباکێک پانتایی بیرکردنه‌وه‌کانی داگیرده‌کات، نه‌خۆشی خه‌مۆک له‌م حاڵه‌تدا وه‌ک ڕاوچییه‌ک وایه‌ که‌ ته‌نها به‌دوای هه‌ڵه‌کانی ڕابردووی خۆیدا بگه‌ڕێت، له‌هه‌مان کاتدا دڵڕه‌قانه‌ قه‌زاوه‌تی ڕابردووی خۆی ده‌کات.
نه‌خۆشی خه‌مۆک به‌ حه‌سره‌ته‌وه‌ له‌و جیاوازییه‌ ده‌ڕوانێت که‌ له‌نێوان ئێستای خۆی له‌سایه‌ی خه‌مۆکی و ڕابردوویدا هه‌یبووه‌، چونکه‌ پێش تووشبوونی به‌ خه‌مۆکی خاوه‌ن ئیراده‌یه‌کی ئازاد بووه‌ و ئه‌وه‌ی ویستوویه‌تی کردوویه‌تی به‌ڵام له‌سایه‌ی خه‌مۆکیدا ئه‌و ئیراده‌ و توانایه‌ی له‌ده‌ستداوه‌.
ئه‌م خۆ به‌راوردکردنه‌ی نه‌خۆش له‌نێوان ئێستا و ڕابردوویدا کاتێکی زۆر له‌ ژیانی که‌سی خه‌مۆک داگیر ده‌کات، به‌رده‌وام ڕووداو دوای ڕووداو و هه‌ڵوێست دوای هه‌ڵوێستی ڕابردووی خۆی نه‌رێنیانه‌ زیندوو ده‌کاته‌وه‌ و مێشکی ده‌بنه‌ گۆڕه‌پانێک بۆ تاووتوێ کردنی به‌رده‌وامی خاڵه‌ نه‌رێنییه‌کانی ڕابردووی خۆی، هه‌میشه‌ خۆی تۆمه‌تبار ده‌کات که‌ له‌ڕابردوودا که‌مته‌رخه‌م بووه‌ به‌رامبه‌ر خودی خۆی و که‌سانی ده‌وروبه‌ری.
نه‌خۆشی خه‌مۆک هه‌ندێجار وێنایه‌ک بۆ خۆی دروستده‌کات که‌ له‌ڕابردوودا دووچاری چه‌وساندنه‌وه‌ هاتووه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی و خزمه‌کانی، وه‌ به‌مه‌به‌ست کراوه‌ته‌ ئامانج تاکو تووشی ئه‌م حاڵه‌ت و نه‌خۆشییه‌ ببێت به‌جۆرێک که‌س هاوسۆز و پشتیوانی نه‌بووه‌.
ئه‌مانه‌ی ئاماژه‌مان پێدا سه‌باره‌ت به‌ مامه‌ڵه‌کردنی نه‌خۆشی خه‌مۆک بوو له‌گه‌ڵ ڕابردووی خۆیدا، به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ تێڕوانینی نه‌خۆشی خه‌مۆک بۆ ئایینده‌ به‌هه‌مان شێوه‌ هه‌ر نه‌رێنییه‌ به‌ڵام له‌ فۆرمێکی تردا. نه‌خۆشی خه‌مۆک به‌رده‌وام به‌ڕه‌شبینییه‌وه‌ له‌ ئایینده‌ ده‌ڕوانێت، به‌جۆرێک هه‌ندێ بیرۆکه‌ی خه‌یاڵاوی خۆیان زاڵ ده‌که‌ن له‌سه‌ر نه‌خۆشه‌که‌ به‌وه‌ی سامانه‌که‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، دووچاری هه‌ژاری ده‌بێت، خێزانه‌که‌ی بێ پشتوپه‌نا ده‌مێننه‌وه‌ و ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی له‌ئایینده‌دا به‌ناچاری ده‌بێت ده‌ست له‌خه‌ڵکی پان بکه‌نه‌وه‌ و سواڵ بکه‌ن. کاتێک نه‌خۆش خۆی به‌م بیرۆکانه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کات که‌ ده‌رباره‌ی ئایینده‌ی خۆی لای دروستبووه‌، ئه‌وا به‌ قه‌ناعه‌ته‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بیرۆکانه‌دا ده‌کات، له‌کاتێکدا ته‌نها وه‌همێکه‌، چونکه‌ ڕه‌نگه‌ نه‌خۆشه‌که‌ سه‌روه‌ت و سامانیشی نه‌بێت تاکو له‌ده‌ستی بدات به‌هۆی نه‌خۆشییه‌که‌یه‌وه‌ و هیچ پاساوێک نه‌بێت له‌ڕووی واقعییه‌وه‌ بۆ ئه‌و جۆره‌ بیرۆکانه‌.
به‌هۆی توندی ڕه‌شبینی و نائومێدی زۆره‌وه‌ که‌ زاڵ ده‌بن له‌سه‌ر مێشکی که‌سی خه‌مۆک به‌رده‌وام چاوه‌ڕوانی ڕوودانی شتی ناخۆش و نه‌خواستراو ده‌کات بۆ خۆی و ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی، ته‌نانه‌ت هیوایه‌ک نابینێته‌وه‌ بۆ چاکبوونه‌وه‌ و ده‌ربازبوون له‌م نه‌خۆشییه‌ی، له‌و ده‌ربڕین و‌ ده‌سته‌واژانه‌ی له‌مپێوه‌نده‌دا له‌زاری نه‌خۆشی خه‌مۆکه‌وه‌ ده‌بیسترێن:
1- ئایینده‌ تاریکه‌، کۆمه‌ڵێک ژانکۆی تر له‌ ئایینده‌دا چاوه‌ڕێم ده‌که‌ن.
2- هیچ هیوایه‌کم له‌ ژیاندا نییه‌.
3- هیچ شتێک شایسته‌ی هه‌وڵدان و تێکۆشان و گرنگیپێدان نییه‌.
4- هه‌ستده‌که‌م که‌ من له‌ڕێگه‌یه‌کی بنبه‌ستهاتوودام، هیچ ده‌رچه‌یه‌ک نابینم تاکو له‌ ئایینده‌دا ڕزگارم بکات له‌ ژانکۆکانم.
هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌و بیرۆکه‌ ڕه‌شانه‌ن که‌ به‌مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا دێن و ده‌چن، ئه‌مانیش به‌ڕۆڵی خۆیان ده‌بنه‌ سه‌ربارێکی تر بۆ ژانکۆکانی تری، هه‌موو ئه‌م وه‌همانه‌ش لای ئه‌و وه‌ک ڕاستی به‌رجه‌سته‌ ده‌بن و به‌به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یڵێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ ده‌روونناسان پێیان وایه‌ که‌ ته‌نها وتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ نه‌رێنییانه‌ خۆی له‌خۆیدا کاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر باری ده‌روونی نه‌خۆشه‌که‌ دروستده‌کات و له‌ توندی خه‌مۆکییه‌که‌ی زیاد ده‌کات.
هه‌ستکردن به‌ گوناه و ئازاری ویژدان:
یه‌کێک له‌ نیشانه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی خه‌مۆکێی به‌هێز بریتییه‌ له‌ هه‌ستکردنی نه‌خۆشه‌که‌ به‌ گوناه و هه‌ستکردنی به‌وه‌ی گوناهێکی ئه‌نجامداوه‌ که‌ لێخۆشبوونی نییه‌، به‌مهۆیه‌وه‌ به‌رده‌وام له‌ بارێکی نائارامدا ده‌بێت و به‌رده‌وام سه‌رزه‌نشتی خۆیده‌کات و ئازاری ویژدانی خۆی ده‌دات.
مرۆڤ له‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا به‌رده‌وام له‌ هه‌ڵدانه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌کانی ژیانی ڕابردووی خۆی و ئێستایدایه‌ تاکو بتوانێت هه‌ڵه‌یه‌کی خۆی تێدا بدۆزێته‌وه‌ و خۆی به‌ که‌مته‌رخه‌م تۆمه‌تبار بکات به‌رامبه‌ر به‌و هه‌ڵه‌یه‌، به‌مه‌ش ده‌که‌وێته‌ حاڵه‌تێکی ئازارده‌ره‌وه‌ چونکه‌ به‌توندترین شێوه‌ سه‌رزه‌نشت و لۆمه‌ی خۆی تێدا ده‌کات‌، له‌مپێوه‌نده‌دا ئه‌م ده‌ربڕین و ده‌سته‌واژانه‌ ده‌بیسترێن له‌زاری نه‌خۆشه‌کانه‌وه‌:
1- من گوناهبار و سوکم، شایسته‌ی ژیان نیم.
2- له‌ژیانمدا هه‌ڵه‌ی وه‌هام کردووه‌ که‌ لێخۆشبوونیان نییه‌.
3- من خراپترین که‌سم، چونکه‌ هه‌ڵه‌ی زۆرم به‌رامبه‌ر خۆم و خێزانه‌که‌م کردووه‌ و به‌مهۆیه‌وه‌ شایانی سزای توندم.
4- من نه‌فره‌ت لێکراوم هه‌تاهه‌تایه‌، ژیانی خۆم و خێزانه‌که‌م فه‌وتاند.
وێڕای ئه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌م بیرۆکانه‌ وه‌همین، به‌ڵام به‌لای خودی نه‌خۆشه‌که‌وه‌ هه‌موویان ڕاستین و ئه‌وه‌ی ئه‌و بۆته‌ جێی بڕوای هه‌مووی ڕاستییه‌، هه‌رچه‌ند هه‌وڵیشی له‌گه‌ڵدا بدرێت که‌ ئه‌و بیرۆکانه‌ له‌جێی خۆیدا نین به‌ڵام ئه‌و به‌رهه‌ڵستی ده‌کات و ده‌ست له‌م شێوازه‌ چه‌وته‌ له‌ بیرکردنه‌وه‌ هه‌ڵناگرێت.
بێگومان ئه‌م خۆ به‌گوناهبار زانینه‌ و ئه‌و ئازاردانی ویژدانه‌، ئازاره‌کانی که‌سی خه‌مۆک زیاتر ده‌کات و زیاتر نائومێدی ده‌کات، به‌جۆرێک هه‌ندێجار بۆ ڕزگاربوون له‌م ئه‌شکه‌نجه‌ کوژه‌ره‌ بیر له‌ خۆکوشتن ده‌کاته‌وه‌.
له‌و بابه‌تانه‌ی تر که‌ به‌مێشکی که‌سی خه‌مۆکدا دێت و ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی هه‌ستکردن به‌گوناهباری و ئازاری ویژدان، بریتییه‌ له‌ بیرکردنه‌وه‌ی له‌هه‌ندێ مه‌سه‌له‌ی سێکسیی که‌ خۆی به‌ ئه‌نجامده‌ری کۆمه‌ڵێک هه‌ڵه‌ ده‌زانێت له‌مبواره‌دا که‌ پێشێلی یاسا و ڕێسا ئه‌خلاقی و ئایینیه‌کانی کردبێت.
له‌کاتێدا ئه‌م مه‌سه‌لانه‌ بێ مانا و که‌مبایه‌خن به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا لای که‌سی خه‌مۆک ده‌بنه‌ یه‌کێک له‌سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی جه‌نجاڵی بۆ ئه‌و و به‌مهۆیه‌ خه‌می گه‌وره‌ی بۆ دروست ده‌بێت.
بۆ نموونه‌ ئافره‌تێکی ته‌مه‌ن چل ساڵ باسی له‌وه‌ ده‌کرد کاتێک تووشی خه‌مۆکی بووه‌ زۆر هه‌ستی به‌په‌شیمانی و په‌ژاره‌ کردووه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی جارێک له‌ته‌مه‌نی بیست ساڵیدا په‌یوه‌ندییه‌کی ته‌له‌فۆنی له‌گه‌ڵ گه‌نجێکدا کردووه‌، ئه‌م ئافره‌ته‌ له‌کاتی تووشبوونی به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی ئه‌م یاده‌وه‌رییه‌ تووشی ئازاری ویژدانی کردووه‌ چونکه‌ به‌دزی خێزانه‌که‌یه‌وه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فۆنییه‌ی ئه‌نجامداوه‌. هه‌روه‌ها نموونه‌یه‌کی تر، پیاوێکی ته‌مه‌ن شه‌ست ساڵ کاتێک‌ تووشی خه‌مۆکی بوو هه‌ستی به‌په‌شیمانی و گوناه ده‌کرد له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ قۆناغی هه‌رزه‌کاریدا ده‌ستپه‌ڕی کردووه‌.
ئه‌م نموونانه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ چۆن مرۆڤ له‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا وه‌ک ڕاوچییه‌ک به‌دوای هه‌ڵه‌یه‌کی ژیانی خۆیدا ده‌گه‌ڕێت تاکو به‌هۆیه‌وه‌ ئازاری ویژدانی خۆی بدات و هه‌ست به‌گوناهباری خۆی بکات به‌هۆی ئه‌و خه‌مۆکییه‌ ده‌روونییه‌ی هه‌یه‌تی.

مرۆڤ له‌حاڵه‌تی تووشبوونی به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی هه‌موو لایه‌نه‌کانی‌ ژیانی ده‌گۆڕێت، ژیان له‌ژێر سایه‌ی خه‌مۆکیدا بارێکی گرانه‌ له‌هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌: (کارکردن، خواردن، خه‌وتن). خه‌مۆکی تارمایی خۆی ده‌خاته‌ سه‌ر هه‌موو ئه‌م لایه‌نانه‌ی ژیانی که‌سه‌ تووشبووه‌که‌، بۆ نموونه‌ تاکی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی قورسییه‌کی زۆر ده‌بینێت له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئیشوکاره‌کانیدا، ئاره‌زووی بۆ خواردن تێکده‌چێت که‌ له‌زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌کاندا ئاره‌زووی بۆ خواردن نامێنێت، تووشی تێکچوونی خه‌و ده‌بێت و …تد. والێره‌دا له‌سه‌ر هه‌ریه‌که‌ له‌م وێستگانه‌ی ژیانی نه‌خۆشی خه‌مۆک ده‌وه‌ستین:
ئایا نه‌خۆشی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی ده‌توانێت کاره‌کانی ڕاپه‌ڕێنێت؟
ئه‌گه‌رچی دیوێکی به‌های کارکردن له‌وه‌دوایه‌ که‌ مرۆڤ به‌هۆیه‌وه‌ بژێوی ژیانی خۆی ده‌ستده‌خات، به‌ڵام دیوه‌کانی تری به‌های کردن بریتییه‌ له‌وه‌ی مرۆڤ له‌ڕێی کارکردنه‌وه‌ جه‌خت له‌سه‌ر بڕوابوونی به‌خودی خۆی ده‌کاته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ڕێی کارکردنه‌وه‌ ڕێز بۆ خودی خۆی ده‌سته‌به‌ر ده‌کات، هه‌روه‌ها کارکردن یاریده‌ی مرۆڤ ده‌دات بۆ پاراستنی هاوسه‌نگی ده‌روونی و ده‌رووندروستی. هه‌روه‌ها له‌ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ کارکردن تێڕوانین و ڕێزی که‌سانی تر و ده‌وروبه‌ر دیاری ده‌کات بۆ تاک و گرنگی بوونی تاک ده‌رده‌خات بۆ کۆمه‌ڵگه‌. ئالێره‌وه‌ گرنگی کارکردن ده‌رده‌که‌وێت له‌ڕووی ده‌رووندروستییه‌وه‌. له‌ حاڵه‌تی بوونی خه‌مۆکیدا مرۆڤ گرنگیپێدانه‌کانی بۆ هه‌موو شته‌کان و ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ی تێیده‌که‌وێت و ئه‌و دابه‌زینه‌ به‌هێزه‌ی له‌ ئاستی چالاکی و وره‌یدا ڕووده‌دات، تێکڕا ئه‌مانه‌ وه‌ها له‌ تاک ده‌که‌ن که‌ توانای کارکردنی وه‌ک پێشتر نه‌مێنێت وه‌کو کاته‌کانی پێش نه‌خۆشییه‌که‌ی، هه‌روه‌ها توانای به‌ڕێوه‌چوونی به‌رپرسیارێتییه‌کانی سه‌رشانی له‌ئاستی پێویستدا نابێت.
بێگومان کاتێک مرۆڤ به‌رهه‌م و توانای کارکردنی که‌مده‌کات به‌هۆی تووشبوونییه‌وه‌ به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی، ئه‌وا ئه‌م حاڵه‌ته‌ کاریگه‌ریی نه‌رێنی له‌سه‌ر ژیانی مرۆڤه‌که‌ دروستده‌کات، کاتێک که‌سێکی فه‌رمانبه‌ر که‌ پێشتر ڕاهاتووه‌ هه‌موو به‌یانییه‌ک زوو له‌ خه‌و هه‌ستێت و له‌کاتی دیاریکراودا بچێته‌ ناو هاوڕێ و هاوکاره‌کانی له‌ فه‌رمانگه‌که‌ی به‌ڵام به‌هۆی تووشبوونی به‌ خه‌مۆکی ده‌ستده‌کات به‌ دواکه‌وتن و نه‌چوون بۆ سه‌ر کاره‌که‌ی و ڕه‌تکردنه‌وه‌ی گرتنه‌ ئه‌ستۆی به‌رپرسیارێتییه‌کانی سه‌رشانی که‌ له‌پێشوودا هه‌یبووه‌، چونکه‌ ئیدی ئه‌م فه‌رمانبه‌ره‌ به‌رپرسیارێتییه‌کان به‌ بارێکی گران ده‌زانێت و ناتوانێت بیانگرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی. به‌هه‌مان شێوه‌ بازرگانێک، کاتێک پێشتر به‌رده‌وام سه‌رقاڵی به‌ڕێوه‌بردنی پرۆژه‌کانی بووه‌، دوای تووشبوونی به‌خه‌مۆکی ئاره‌زووی نامێنێت بۆ چاودێری کردن و گرنگیدان به‌پرۆژه‌کانی، هه‌میشه‌ ئه‌مجۆره‌ که‌سانه‌ وه‌ها ده‌رده‌بڕن که‌ پاڵنه‌رێتیان بۆ کاره‌کانیان نه‌ماوه‌. کابانێکی ماڵ ئه‌گه‌ر تووشی خه‌مۆکی ببێت توانای به‌جێگه‌یاندنی ئه‌رکه‌کانی ناوماڵی نامێنێت، ته‌نانه‌ت بایه‌خ به‌ منداڵه‌کانیشی نادات.
به‌گشتی مرۆڤ له‌ هه‌ر ئاست و پله‌ و پایه‌یه‌کدا بێت کاتێک دووچاری خه‌مۆکی ده‌بێت ئه‌وا گرنگیپێدانه‌کانی پێشتری و توانای کار ڕاپه‌ڕاندن و به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌رکه‌کانی تێکڕا کاریگه‌ر ده‌بن به‌ نه‌خۆشییه‌که‌ و داده‌به‌زن بۆ ئاستێکی نزم، ته‌نانه‌ت لای هه‌ندێک به‌جۆرێک کاریگه‌ری دروست ده‌بێت که‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی وازهێنان له‌ کار و پیشه‌.
ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بۆ کارکردن و توانای به‌ڕێوه‌بردنی ئیشوکاری ڕۆژانه‌ ڕاست بێت بۆ که‌سی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی، ئه‌وا بۆ لایه‌نی ئاره‌زووه‌کانیشی به‌هه‌مان شێوه‌یه‌، بۆنموونه‌ ئه‌گه‌ر پێش تووشبوونی که‌سه‌که‌ به‌ خه‌مۆکی ئاره‌زووی خوێندنه‌وه‌ یان وه‌رزش کردن یان گه‌ڕان و سه‌فه‌رکردنی هه‌بووبێت، ئه‌وا له‌دوای تووشبوونه‌که‌ی هیچ گرنگپێدانێکی نامێنێت بۆ ئه‌نجامدانی ئاره‌زووه‌کانی.
بێگومان هۆکاری دابه‌زینی ئاستی توانای کارکردن و ڕاپه‌ڕاندنی ئیشوکار و به‌رپرسیارێتییه‌کان و ئه‌نجامنه‌دانی ئاره‌زووه‌کان له‌لایه‌ن که‌سی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ستکردنی که‌سی خه‌مۆک به‌ ماندوێتی و شه‌که‌تی، ئه‌مه‌ش واده‌کات که‌ وه‌ک که‌سێکی ته‌مه‌ڵ و سست ده‌ربکه‌وێت که‌ توانای گرتنه‌ ئه‌ستۆی هیچ ئه‌رکێکی نه‌بێت وه‌کئه‌وه‌ی که‌ نه‌خۆشییه‌کی جه‌سته‌یی هه‌بێت و ڕێگری لێبکات له‌ئه‌نجامدانی کاروباره‌کانی ژیانیدا.
هه‌روه‌ها له‌نیشانه‌کانی تری خه‌مۆکی وابه‌سته‌ به‌بواری کار ڕاپه‌ڕاندنه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ لاوازبوونی ئیراده‌ و نه‌مانی بڕوابه‌خۆبوون و دوودڵی و ڕاڕایی له‌ بڕیاردان و هه‌ڵوسێت وه‌رگرتنی دروستدا، بوونی ئه‌م نیشانانه‌ لای که‌سی خه‌مۆک کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر ڕاپه‌ڕاندنی ئیشوکاره‌کانی، ئه‌و ئیشانه‌ ده‌ستی بن یان هزری.
له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌سی خه‌مۆک گوێ به‌ئاستی به‌رهه‌م و ده‌ستکه‌وتن ناده‌ن کاتێک کار ده‌که‌ن، به‌مهۆیه‌شه‌وه‌ پاڵنه‌رێتیان بۆ کارکردن نامێنێت، هه‌ربۆیه‌ زانایانی ده‌روونی جه‌ختیان له‌وه‌ کردۆته‌وه‌ که‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی به‌یه‌کێک له‌و نه‌خۆشیانه‌ داده‌نرێت که‌ له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ زۆر له‌سه‌ر باری ئابوری نه‌خۆشه‌که‌ و خێزانه‌که‌ی و کۆمه‌ڵگه‌ش ڕاده‌وه‌ستێت.

خۆراک خواردن لای نه‌خۆشی خه‌مۆک:
خواردنی خۆراکه‌ جۆراوجۆره‌کان به‌یه‌کێک له‌ چالاکییه‌ سروشتییه‌کانی مرۆڤ و تێکڕای زینده‌وه‌ران داده‌نرێت، ئه‌گه‌رچی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌کی خۆرسک به‌ڕێوه‌ ده‌چێت له‌ژیانی مرۆڤ و زینده‌وه‌راندا، به‌ڵام له‌هه‌مان کاتدا وابه‌سته‌یه‌ به‌بڕێک له‌ تێربوون و چێژوه‌رگرتنه‌وه‌. له‌حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا به‌هۆی له‌ده‌ستدانی گرنگیپێدان و چێژوه‌رگرتن لای که‌سی خه‌مۆک بۆ هه‌موو ئه‌و چالاکییانه‌ی له‌ژیانیدا ئه‌نجامیان ده‌دات، مه‌سه‌له‌ی خواردنیش هه‌مان حاڵه‌تی له‌سه‌ر ده‌چه‌سپێت لای که‌سی خه‌مۆک، نیشانه‌ی دیار له‌مبواره‌دا لای زۆرینه‌ی تووشبووانی خه‌مۆکی به‌شێوه‌یه‌کی گشتی بریتییه‌ له‌ ده‌ستدانی ئاره‌زوو بۆ خواردن، مه‌به‌ست له‌م نیشانه‌یه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ بڕی خۆراک که‌م ده‌کاته‌وه‌، به‌ڵکو هه‌ستکردن به‌ چێژ له‌خۆراک و هه‌ستی تێربوون (مه‌به‌ست له‌تێربوون له‌ بڕی خۆراک نییه‌ به‌ڵکو تێربوون له‌ چێژی خواردندا) له‌ده‌ستده‌دات، ئه‌مه‌ش کتومت مه‌سه‌له‌یه‌کی ده‌روونییه‌ که‌ که‌سی خه‌مۆک چێژ له‌ خۆشترین و به‌تامترین خواردن وه‌رناگرێت که‌ پێش نه‌خۆشییه‌که‌ی په‌سه‌ند بوون له‌لای و حه‌زی لێیان بووه‌. که‌سانی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی ده‌ڵێن هه‌ستی چێژکردن له‌ خواردنمان له‌ده‌ستداوه‌، ته‌نانه‌ت هه‌ندێکیان خۆراک خواردن ڕه‌تده‌که‌نه‌وه‌ به‌هه‌موو جۆرێک، وه‌ ئه‌گه‌ر خواردنیش بخۆن ئه‌وا هیچ چێژ و تامێکی لێوه‌رناگرن.
ڕه‌تکردنه‌وه‌ خۆراک خواردن له‌و نیشانانه‌یه‌ که‌ پزیشکانی ده‌روونی و ده‌روونناسان به‌زۆری له‌ نه‌خۆشه‌ خه‌مۆکه‌کاندا ده‌یبیننه‌وه‌، که‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی دابه‌زینی کێشی نه‌خۆشه‌کان له‌ماوه‌یه‌کی کورتدا، هه‌ربۆیه‌ نه‌خۆشه‌کان خۆیان و ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌ریشیان تێبینی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ ده‌که‌ن له‌ که‌سه‌ خه‌مۆکه‌که‌دا ڕووده‌دات به‌هۆی دابه‌زینی کێشییه‌وه‌، هه‌ندێجار بڕی ئه‌و خۆراکه‌ی نه‌خۆشێکی خه‌مۆک ده‌یخوات ئه‌وه‌نده‌ که‌مه‌ که‌ منداڵێک تێر ناکات. به‌هۆی ئه‌م دابه‌زینی کێشه‌وه‌ هه‌ندێ له‌نه‌خۆشه‌کان ده‌ڵێن که‌ ئه‌و جلوبه‌رگانه‌ی پێشتر له‌به‌ریان کردووه‌ به‌به‌ریان زۆر به‌رینه‌. له‌ پزیشکیی ده‌روونیدا کێشی جه‌سته‌ به‌یه‌کێک له‌ ئاماژه‌پێده‌ره‌کانی باری ده‌روونی داده‌نرێت لای که‌سی خه‌مۆک، دابه‌زینی به‌رده‌وامی کێشی جه‌سته‌ ده‌ربڕی نه‌بوونی به‌رده‌وامی ئاره‌زووه‌ بۆ خواردن، هه‌روه‌ها ئاماژه‌پێده‌ره‌ بۆ توندی خه‌مۆکیه‌که‌، وه‌ زیادبوونه‌وه‌ی چه‌ند کیلۆیه‌ک له‌ له‌کێشی له‌ش لای نه‌خۆشی خه‌مۆک ئاماژه‌پێده‌ری باشبوون و چاکبوونه‌وه‌ی پله‌به‌پله‌ی نه‌خۆشییه‌که‌یه‌.
شرۆڤه‌ی ده‌روونییانه‌ بۆ به‌رهه‌ڵستی کردنی خۆراک خواردن لای که‌سی خه‌مۆک بریتییه‌ له‌ ئاره‌زووی ئازاردنی خود لای نه‌خۆشه‌که‌ یان به‌هۆی بوونی ئاره‌زووی خۆکوشتنه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هاوه‌ڵی نه‌خۆشیی خه‌مۆکییه‌که‌ بکات، چونکه‌ نه‌خواردنی خۆراک له‌ کۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی مردن (خۆکوشتن)، که‌ ئه‌مه‌ش ئاره‌زوویه‌کی نه‌ستییه‌ لای نه‌خۆشی خه‌مۆک کاتێک خه‌مۆکییه‌که‌ی توند و به‌هێز بێت.
شایانی ئاماژه‌ بۆ کردنه‌ که‌ له‌هه‌ندێ حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا که‌ ڕێژه‌که‌ی که‌متر بێت ئاره‌زووی نه‌خۆشه‌که‌ بۆ خواردن له‌کاتی نۆره‌ خه‌مۆکییه‌کاندا زیاد ده‌بێت و نه‌خۆش زۆر زێده‌ڕۆیی ده‌کات له‌ خۆراک خواردندا، به‌ڵام ئه‌م زێده‌ڕۆییه‌ له‌ خواردندا له‌م حاڵه‌ته‌دا ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی که‌ نه‌خۆشه‌که‌ ئاره‌زووی بۆ خواردن باشه‌ و چێژ وه‌رده‌گرێت له‌ خواردن، نه‌خێر، به‌ڵکو به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سی خه‌مۆک هه‌ست به‌ ئاساییش ناکات، هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ که‌ هیچ چالاکییه‌کی تری پێناکرێت و گرنگی به‌هیچ شتێکی تر نادات، بۆیه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا که‌سی خه‌مۆک کێشیان زیاد ده‌کات و دووچاری قه‌ڵه‌وییه‌کی زۆر ده‌بن، ئه‌مه‌ش به‌تایبه‌ت له‌ ئافره‌تاندا ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی هه‌ستکردنی به‌ خه‌مۆکی کاتێک که‌ شێواز و کێشی جه‌سته‌ی خۆی ده‌بینێت به‌و قه‌ڵه‌وییه‌ نائاساییه‌.

خه‌و له‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکیدا:
خه‌و سستمێکی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ژیانی مرۆڤدا که‌ له‌لایه‌ن کاتژمێری بایۆلۆژییه‌وه‌ (که‌ له‌‌ کۆئه‌ندامی ده‌ماری مرۆڤدایه‌) ڕێکخراوه‌، ئه‌م سستمه‌ چه‌ندین کار ڕێکده‌خات، وه‌ک: هه‌ست و ئاره‌زوومان بۆ خه‌و، ئه‌و کاتانه‌ی له‌ خه‌ودا ده‌مێنینه‌وه‌ به‌ خامۆشی، ئه‌و کاتانه‌ی که‌ بێدار ده‌بینه‌وه‌ له‌ خه‌و.
خه‌و بایه‌خێکی گرنگی هه‌یه‌ بۆ ژیانی مرۆڤ، به‌جۆرێک که‌ کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر فه‌رمانه‌کانی جه‌سته‌ و مێشک و فه‌رمانه‌ ده‌روونییه‌کان، وه‌ک باوه‌ مرۆڤ نزیکه‌ی سێیه‌کی کاته‌کانی له‌ خه‌ودا به‌سه‌ر ده‌بات، هه‌روه‌ها وه‌ک باوه‌ کاته‌کانی نووستنی مرۆڤ کاتی خامۆشی و حه‌وانه‌وه‌یه‌ مه‌گه‌ر هه‌ندێجار به‌هۆی به‌هۆی بینینی (خه‌ون)ه‌وه‌ پچڕاندن له‌ خه‌و ڕووبدات. دیاره‌ له‌ پاش بێداربوونه‌وه‌ له‌ خه‌و حه‌وانه‌وه‌ بۆ جه‌سته‌ و مێشک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و مرۆڤ ئاماده‌ ده‌بێت بۆ چالاکییه‌کانی ڕۆژی پاشتر.
له‌کاتی تووشبوونی مرۆڤ به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی ئه‌م سستمه‌ تێکده‌چێت و به‌جێی ئه‌وه‌ی خه‌و ببێته‌ مایه‌ی حه‌وانه‌وه‌ و خامۆش بوون، ده‌بێت ماوه‌یه‌ک بۆ دروستبوونی ژانکۆ و بێخه‌وی و دڵه‌ڕاوکێ و بینینی خه‌ونی بێزارکه‌ر و کابوس. هه‌ربۆیه‌ سکاڵا کردن له‌ده‌ست تێکچوونه‌کانی خه‌و به‌گشتی سکاڵایه‌کی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان تووشبووان به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی، به‌جۆرێک هه‌ندێجار ئه‌م نه‌خۆشانه‌ ده‌ڵێن که‌ به‌هۆی بێخه‌وییه‌وه‌ تووشی خه‌مۆکی بووین.
ژانکۆی که‌سی خه‌مۆک تایبه‌ت به‌ خه‌و له‌و کاته‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات که‌ ده‌چێته‌ ناو جێگه‌ی نووستنه‌وه‌، له‌جێی ئه‌وه‌ی پاش ماوه‌یه‌ک کورت خه‌و بیباته‌وه‌ و بکه‌وێته‌ حاڵه‌تی خه‌وه‌وه‌ و خه‌وێکی درێژ و ئاسایی بخه‌وێت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ته‌نها چه‌ند کاژێرێکی که‌م ده‌خه‌وێت له‌ سه‌ره‌تادا و له‌پێش به‌ره‌به‌یاندا بێدار ده‌بێته‌وه‌ و ناتوانێت جاریکیتر بخه‌وێته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌م سیناریۆیه‌ (نووستن له‌سه‌ره‌تای چوونه‌ ناوجێگا و پاش چه‌ند کاژێرێکی که‌م بێداربوونه‌وه‌ و نه‌خه‌وتن) له‌سه‌ر زۆرینه‌ی نه‌خۆشه‌کانی خه‌مۆکی ده‌چه‌سپێت، به‌ڵام له‌ناو نه‌خۆشه‌کانی خه‌مۆکیدا هه‌یه‌ له‌ده‌ست خه‌وی پچڕ پچڕ ده‌ناڵێنێت، واته‌ ناتوانێت بۆ چه‌ند کاژێرێکی درێژ له‌سه‌ریه‌ک بخه‌وێت، هه‌ربۆیه‌ کاتێک به‌یانیان بێدار ده‌بنه‌وه‌ له‌خه‌و مێشکیان جه‌نجاڵه‌ به‌ بیرۆکه‌ی زۆر و خه‌م و مه‌راقێکی زۆر، هه‌ربۆیه‌ کاتێک به‌یانیان زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکییه‌که‌یان له‌ توندترین باردا ده‌بێت، وه‌ کاتێکیش به‌یانیان زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌ و ئه‌وانه‌ی ده‌وری خۆیان ده‌بینن له‌ خه‌وێکی خۆشدان ئه‌وا ژانکۆکانیان زیاتر ده‌بێت که‌ خه‌مۆکی بۆی دروستکردوون.
شایاننی ئاماژه‌ بۆکردنه‌ که‌ هه‌ندێ حاڵه‌تیش هه‌یه‌ نه‌خۆشی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی پێچه‌وانه‌ی ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی پێشوو تووشی تێکچوونی خه‌و ده‌بن، له‌م بارانه‌دا که‌سی خه‌مۆک له‌جیاتی بێخه‌وی و پچڕپچڕی له‌ خه‌ودا دووچاری فره‌خه‌وی و نووستن بۆ ماوه‌ی درێژ ده‌بن، به‌جۆرێک نزیکه‌ی دوو له‌سه‌ر سێی کاته‌کانیان له‌ شه‌و و ڕۆژێکدا ده‌خه‌ون (16 کاژێر)، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش به‌وه‌ لێکده‌درێته‌وه‌ که‌ نه‌خۆشه‌که‌ وه‌ک ڕاکردنێک له‌ده‌ست ژانکۆکانی به‌وجۆره‌ له‌ خه‌وی درێژدا ده‌مێنێته‌وه‌.
یه‌کێک له‌نیشانه‌کانی خه‌مۆکی بریتییه‌ له‌ بوونی ئاره‌زوو بۆ خه‌و، چونکه‌ که‌سی خه‌مۆک به‌هۆیه‌وه‌ ده‌یه‌وێت له‌و هه‌سته‌ ئازارده‌رانه‌ که‌مبکاته‌وه‌ که‌ به‌هۆی خه‌مۆکییه‌وه‌ تووشی بووه‌ و ئه‌و ژانکۆیانه‌ی له‌ده‌ستیان ده‌ناڵێنێت له‌کاتی بێداریدا، به‌ڵام دوای تێپه‌ڕبوونی کاتێکی زۆریش له‌ خه‌ودا، ئه‌و ئارامی و حه‌وانه‌وه‌یه‌ی بۆ ناگه‌ڕێته‌وه‌ که‌ له‌کاتی ئاساییدا هه‌یبووه‌.
هه‌ربۆیه‌ تووشبوونی مرۆڤ به‌ خه‌مۆکی کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر زۆرینه‌ی لایه‌نه‌کانی ژیانی هه‌ر له‌ کارکردن و خواردن و خه‌وتن و چێژوه‌رگرتنه‌وه‌ هه‌تا سێکس کردن و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی.