ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ پڕە لە تەنگژە و گیروگرفتی بەردەوام، ئەگەر هەندێك شوێن بە هۆی كارەساتی دەستكردی مرۆڤ وەكو شەڕ و كوشتار و دەستدرێژی، یاخود ڕوداوی سروشتی وەكو بومەلەرزە و لافاو توشی تەنگژە و قەیران ببن، لەوانەیە چەندین شوێن و جێگەی ئەم دنیایە بە عێراقیشەوە، بە هۆی كەموكورتی لە پێداویستییە سەرەكییەكانی ژیانی ڕۆژانە تا دەگاتە جەنگ و توندوتیژی بەشێوەیەكی بەردەوام خەڵكی لە تەنگژە و قەیراندان.
هەوڵدان بۆ دروستكردنی ژینگەیەكی دور لە تەنگژە كارێكی ئەستەم و گرانە، بەڵام ناسینی جۆری تەنگژە و قەیرانەكان و مامەڵەكردن لەگەڵیان بە مەبەستی چارەسەر یان خۆگونجاندن، كارێكی مەنتقی و ژیرانەیە و دەتوانرێت كاری بۆ بكرێت. تەنگژە و قەیران هاوڕێی مرۆڤن لەگەڵ مێژووی دروستبوونیدا و ناتوانین بیاندەینە پاڵ كاتێكی تایبەت، كەسانێكی تایبەت، تەمەنێكی دیاریكراو.
تەنگژە لە ژیانی مرۆڤدا ئەتوانێت بەشێوەیەكی پۆزەتیف كاریگەری هەبێت و هانی بدات بۆ ئەنجامدانی كار و چالاكی باش، هەروەها دەكرێت بەشێوەیەكی نێگەتیڤ كاریگەری هەبێت و ببێتە هۆی نیگەرانی سۆزداری یان جەستەیی وەك (هەست كردن بەخەمۆكی، توڕەبوون، ترس، سەرئێشە، بێ‌ باوەڕی، تێكچونی گەدە، تێكچونی خەو، بەرزبونەوەی فشاری خوێن).
تەنگژە ( Stress) چییە؟
نەبوونی هاوسەنگییە لە نێوان داخوازییە خۆیی و بابەتییەكانی (الژاتیە و الموچوعیە) كەسێك لەگەڵ ئەو سەرچاوانەی هەیەتی بۆ گەیشتن بە داخوازییەكەی. هەروەها بریتییە لە بوونی چەند فاكتەرێكی دەرەكی كە دەبنە هۆی دروستكردنی فشار لەسەر كەسەكە، هەرچەندێك بەهێزی فشارەكان زۆر بێت ئەو كەسەش ئەوەندە توانای ڕاگرتنی هاوسەنگی و خۆگونجاندنی لەدەست ئەدات و هەڵسوكەوت و كەسایەتی گۆڕانی بەسەردێت.
تەنگژەی ڕۆژانە چییە؟
تەنگژە لە ژیانی هەموو تاكێكدا هەیە، زۆربەی ئەو تەنگژانەی كە ڕۆژانە مرۆڤ توشی دەبیت مەرج نییە ببێت بە قەیران، بەڵكو زۆربەیان چارەسەر دەكرێن بێ‌ ئەوەی هیچ بارگرانیەك لەسەر ئەو كەسە دروست بكەن.
تەنگژەی كەڵەكەبوو : بریتییە لە كۆمەڵێك ڕووداوی بچوكی تەنگژاوی كە لە ماوەیەكی كورتدا ڕودەدەن و كۆدەبنەوە، لەوانەیە ببنە هۆی دروستكردنی قەیران. هەندێ‌ كەس ئەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەموو ئەو ڕوداوانەی ڕوو دەدەن، بەڵام لەهەندێ‌ شوێندا دەگەنە خاڵی تێكشكان و توشی قەیران دەبن. زۆرجار ئەو ڕوداوەی لەكۆتاییدا قەیرانەكە دروست دەكات لەوانەیە مامناوەندی بێت، بەڵام لەكاتێكدا دەچێتە سەر تەنگژە دروستكەرەكانی تر، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
قەیران چییە؟
بریتییە لە هەر ڕووداوێك یاخود هەڵوێستێك كە باری ئاسایی كەسێك تێكبدات و بەشێوەیەك دەربكەوێت كە چارەسەری نەبێت لەرێگا ئاساییەكانی خۆگونجاندنی كەسەكەوە. یاخود بریتییە لە هەر ڕووداوێك یا حاڵەتێك كە لە دەرەوەی ئەزموونە ئاساییەكانی كەسێكەوەیە و ناتوانێت چارەسەری بكات بەو ڕێگا ئاساییانەی خۆگونجاندن كە ئەو كەسە هەیەتی.
هۆكارە ناسراوەكانی دروستكرنی قەیران بریتین لەمانەی لای خوارەوە:
• ڕووداوێكی تەنگژاوی كوتوپڕ ( بۆ نموونە لەدەستچوونی كەسێكی خۆشەویست، لە دەستچوونی ماڵ یاخود بوونی مەترسی لەسەر سەلامەتی كەسێك)
• بەردەوام بوونی حاڵەتە زۆر مەترسیدارەكان (هەبوونی چەند ڕووداوێكی تەنگژاوی و بەردەوام بەیەكەوە بێ ئەوەی كۆتاییەك بەدی بكرێت بۆ تەنگژەكان لە ئایندەدا)
• نەبوونی توانا بۆ چارەسەركردنی حاڵەتە ئاسایی و تەنگژاوییەكان لە ڕێی شارەزاییە سروشتییەكانی خۆگونجاندنەوە
پەیوەندی نێوان تەنگژە و قەیران چییە ؟
زۆربەی كەس دەتوانن مامەڵە بكەن لەگەڵ تەنگژە و بێزارییەكانی ژیانی ڕۆژانە، بەڵام لەوانەیە ئەو تەنگژەی توشی دەبیت هۆكارەكەی ڕووداوێكی گرنگ بێت وەك لەدەستدانی كەسێكی خۆشەویست یاخود لەدەستدانی كارێك و ببێتە هۆی دروستكردنی قەیران. بەگشتی زۆربەی خەڵكی دەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەر ڕووداوێك ئەگەر هاتوو بەتەنیا هاتە ڕێیان، بەڵام كۆبوونەوەی تەنگژە بچوكەكان بە خێرایی و لە ماوەیەكی كورتدا مایەی دروستكردنی قەیرانن. زۆرجار ئەو حاڵەتەی لە كۆتایدا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیران لەوانەیە بە شێوەیەك لە شێوەكان مام ناوەندی بێت، بەڵام كاتێك دەچێتە پاڵ تەنگژە دروستكەرەكانی دیكە، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی :
دكتور جون كارپی John Carpi 1996، دەڵێت تەنگژە و فشاری دەروونی ناڕێكی و تێكچوون لەسەرجەم كۆئەندامەكانی جەستەدا دروست دەكات بە مێشكیشەوە. پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا سەرقاڵی و ماندوبوونی زیاتری لە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەكاندا دروست كردووە و كاتی پشودان و خۆشی وەرگرتنی كەمكردۆتەوە، تەنانەت كەسانێك دەبینیت كە چۆتە گەشت و سەیران لەگەڵ ئەندامانی خێزانەكەی، بەڵام هێشتا بەردەوام مۆبایلەكەی بەدەستەوەیە و پەیوەندی بە خەڵكەوە دەكات بە مەبەستی كڕین و فرۆشتن، دانانی كاتی یەكتر بینین لە دوكانەكەی… ئایا بەم كاتە دەوترێت كاتی پشوو وەرگرتن.
هەر تاكێك بە جۆرێك وەڵامدانەوەی دەبێت بۆ تەنگژە و قەیران. وەڵامدانەوەكان لایەنی سۆزداری، هەڵسوكەوت، ئیدراك و جەستەیی لە خۆدەگرێت، جۆری وەڵامدانەوە و نیشانەكان یارمەتیدەرن بۆ بەرچاورونكردنی ئەو كەسەی دەیەوێت دەستێوەردانی چارەسەری ئەنجام بدات بە مەبەستی یارمەتیدانی ئەو تاكە. لەگەڵ ئەوەی كە خەڵكی جیاوازن لە یەكتری ، بەڵام لەوانەیە دەستنیشانكردنی هەندێك نیشانە و وەڵامدانەوەی ناسراو بۆ تەنگژە و قەیران كارێكی یارمەتیدەربێت.
هەندێك لە نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی:
1. نیشانە جەستەییەكان:
• گرژی ماسولكەكانی پشت و مل، بەتایبەت لەرزین و سەرئێشە، ساردبوونەوەی پەلەكان.
• ترشانی گەدە، دڵتێكەڵهاتن، ئازاری ناو سك.
• تێكچوونی ئارەزوی خواردن، سكچوون یان قەبزی.
• تێكچوونی خەو : بێخەوی یان زۆر خەوتن، زووخەبەربوونەوە، بینینی خەوی ناخۆش .
• ئازاری پشت و شانەكان، ئازاری ددان.
• زیادبوونی لێدانی دڵ، ناڕێكی لێدانی دڵ .
• قورسی هەناسەدان، ئازاری سنگ.
• تێكچوونی هەمەجۆر لە لایەنی سێكسیدا .
2. نیشانە دەروونییەكان:
نیگەرانی، دڵتەنگی و خەمۆكی، نا ئارامی و جێبەخۆنەگرتن، توڕبوون، ماندویی و شەكەتی، تێكچوونی بیركردنەوە و تركیزكردن، ڕەشبینی، نەبوونی توانای بڕیاردان، گوێپێنەدان، تێكچونی گەدە و كێشەی خواردن، ئازارو سەرئێشە ، تێكچوونی توانای بەڕێوەبردنی ئیش و كارو ڕۆتینی ڕۆژانە.

مەبەست لەم دەستەواژەیە زۆر فراوانەو دەتونین بڵێین زۆربەی بوارەكانی ژیان دەگرێتەوە لە منداڵییەوە تا پیری و مردن, ئەوەی لێرەدا زیاتر مەبەستمانە رۆشنبیری دەرونییە لای تاكی كورد و ئەو زانیاریانەی كە تاك دەیزانێت سەبارەت بە میكانیزمی بیركردنەوە,هزر,وەرگرتن,هەڵس و كەوت و چۆنێتی دروست بونی نەخۆشییە دەرونییەكان ,….هتد.
بێگومان دەرون مەودایەكی هێجگار فراوان و بەرینە,تەریب لەگەڵ مرۆڤدا دروست دەبێت و كاریگەر دەبێت بە روداوەكانی ژیان و هاوشێوەی جەستەش دوچاری جۆرەها نەخۆشی و كێشەو تێكچون دەبێتەوە كە هەندێك لەمانە درێژخایەن و هەندێكیشیان كاتییەو لەوانەیە تەنها چەند رۆژێك بخایەنێت.
ئەو پرسیارەی دەبێت خوێنەرو شارەزایانی بواری دەرونی و رۆشنبیران زیندوی بكەنەوە ئەوەیە :ئایا تاكی كورد تا چەند ئاشنایە بەم زانستە زیندووە؟
بۆ وەڵامدانەوەی هەر پرسیارێكی گشتگیر لەم جۆرە وا باشترە پشت ببەستین بە داتاو توێژینەوە ئامارییەكان كە لەم بوارەدا ئەنجام درابێت كە بەداخەوە تا ئێستا لە كوردستاندا بە شێوەیەكی زانستیانە و فراوان ئەنجام نەدراوە هەتا بتوانین بە ژمارە وەڵامی بدەینەوە,بۆیە لەم كاتانەدا باشتر وایە بە لۆژیك(مەنتیق) وەڵام بدەینەوەو تەماشایەكی سەرچاوەكانی رۆشنبیری بكەین لە ژیانی تاكی كورددا.
سەرچاوەیەكی گرنگ و بەردەستی رۆشنبیری بریتییە لە خوێندن و خوێندنگاكان بە تایبەتی لە قۆناغەكانی سەرەتایی و ناوەندیدا,ئەگەر كەمێك بە ووردی تەماشایەكی بابەتەكانی ئەم قۆناغانە بكەین دەبینین لە هەندێ‌ وانەدا باس لە جەستەی مرۆڤ دەكریت و خوێندكار ئاشنا دەبێت بە سەرەتاكانی توێكاری لەش و كار كردنی هەندێ‌ لە كۆئەندامەكان و هەر كۆئەندامەش چەند نەخۆشییەكی بڵاوی باس دەكرێت,ئەمە بنەمایەكی زانستی سەرەتایی دەبەخشێتە خوێندكار و فەرهەنگە زانستییەكەی دەوڵەمەند تر دەكات,بەڵام ئەوەی كە هەرگیز باسی لێوە نەكراوە و لە هیچ بابەتێكدا تیشكی نەخراوەتە سەر لایەنی دەرونی مرۆڤەو شیوازی دروست بونی نەخۆشییە دەرونییەكانە,لە هیچ قۆناغێكی خویندندا باس نەكراوە كەوا عەقڵ و دەرونیش دوچاری نەخۆشی دەبنەوە,یاخود كورتەیەك دەربارەی نەخۆشییە دەرونییەكان و شێو ازی چارەسەری زانستی ئەم نەخۆشیانە باسی لێوە نەكراوە هەتا خوێندكاریش بتوانێت ئەو بیرورا هەڵانە لای خۆی راست بكاتەوە.
كەواتە سەرچاوەی یەكەمی رۆشنبیری زۆر هەژارە لەم بوارەدا و لەوانەیە هۆكارێكی چەواشە كردنیش بێت,چونكە منداڵ لەم قۆناغەدا شێوازی بیركردنەوەی تایبەت و جیاوازە ئەوە دەچسپێت لە مێشكیدا كەوا (نەخۆشییە دەرونییەكان بنەمایەكی زانستییان نییە,ئەگەر هەیانە ئەی بۆ لە كتێبی زانستدا باسی لێوە نەكراوە بەڵام باس لە نەخۆشی كۆئەندامەكانی تر كراوە).
سەرچاوەیەكی دیكەی رۆشنبیری بریتییە لە میدیا و هۆكارەكانی راگەیاندن بە گشت شێوازەكانی(بینراو,بیستراو,رۆژنامەو گۆڤارەكان,….هتد),
پێویست ناكات لێرەدا ژمارەی كەناڵ و رۆژنامەكان بخەینە روو,بەڵكو ئەوەی گرنگە بزانین تا چەند بایەخیان بەم بوارە داوەو توانیویانە هۆكاریكی بە سود بن لەم روەوە.
خوێنەر بریاردەری یەكەمە لەم هەڵسەنگاندنەدا و دەتوانێت جیاكاری بكات لە نێوان كەناڵەكاندا,هەندێك كەناڵ و رۆژنامە بایەخێكی زیاتریان داوە بە رۆشنبیركردنی تاك وە ئەمەش جێگەی دەستخۆشییە بەڵام بە بەراورد بەو ژمارە هێجگار زۆرە ئەمان تەنها فەزایەكی بچوك پڕ دەكەنەوە.
سەرچاوەیەكی تری رۆشنبیری بریتییە لە خێزان و هاورێ‌ و كەسانی دەوروبەر لە كاتێكدا ئەمانیش ئاستێكی دیاریكراویان هەیە لەم بوارەدا ئیتر چۆن دەبنە سەرچاوە بۆ كەسێكی تر(ماسی بە تەڕی دەمێنێتەوە چونكە لە ئاودا دەژی”پەندێكی چینی”).
رێگەیەكی تر لۆژیكی بۆ پێوانە كردنی ئاستی رۆشنبیری دەرونی تاكی كورد ئەوەیە ئەگەر بەراوردێك بكەین لە نێوان ژمارەی ئەو نەخۆشانەی سەردانی كەسانی ناپسپۆری دەرونی دەكەن بە مەبەستی نەخۆشی دەرونی لەگەڵ ئەو ژمارەی سەردانی پسۆر دەكەن لەو بوارەدا ئەوا بۆمان دەردەكەوێت كە هێشتا بیروباوەری هەڵە چەندە زۆرەو كەسانی ساویلكە چۆن رۆژانە یاری بە دەرونیان دەكرێت لە لایەن چەند كەسێكی نەشارەزاوە.
بەم چەند توێژینەوە سەرپێیە دەتوانین بە روونی بڵێین كە ئاستێكی نزمە و هەر ئەمەش وای كردوە كە بوارە تا ئێستا لە كوردستاندا شان بە شانی بوارەكانی تر گەشەی نەكردوە.
كەواتە كاتی ئەوە هاتوە كە لایەنە پەیوەندیدارەكان بەرنامەیەكی فراوان پەیرەو بكەن بە مەبەستی بەرزكردنەوەی ئاستی زانیاری تاك و راست كردنەوەی ئەو بیرورا ناراستانەی كە لەم كاتەداو لەم دنیا پیشكەوتوەدا هێشتا میللەتەكەمان گیرۆدەیە پێوەی و رۆژانە چەندین كەس دەبنە قوربانی دواكەوتویی و نەزانین.

هیچ كه‌سێك نیه‌ له‌ ئێمه‌ ڕۆژانه‌ تووشی فشار یان دڵه‌ڕاوكێ‌ نه‌بێـت، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و ئاسته‌نگ‌وگرفتانه‌ی دێنه‌ ڕێمان، زۆرجار گۆڕانكارییه‌كی كه‌م له‌كاری ڕۆژانه‌ی مرۆڤ فشار دروست ده‌كات، وه‌ك گه‌شتێك بۆ شوێنێك كه‌ یه‌كه‌مجار بۆی ده‌چێت، یان ماڵ گواستنه‌وه‌ بۆ گه‌ڕه‌كێكی تر، فشار به‌مانا فراوانه‌كه‌ی، بریتیه‌ له‌هه‌ر هێزێك كه‌وا ده‌خرێتـه‌ سه‌ر ته‌نێك‌و گۆڕان دروست ده‌كات، فشاری ده‌روونیش، بریتیه‌ له‌و هێزه‌ی ده‌خرێته‌ سه‌ر مێشكی مرۆڤ و گوڕانكاریی ده‌روونی‌و جه‌سته‌یی دروست ده‌كات، ئه‌گه‌رچی فشار هه‌ستێكی ناخۆشه‌‌و وا له‌ مرۆڤ ده‌كات هه‌ست به‌ گرژی‌و دڵته‌نگی، یاخود تووڕه‌ بوون بكات، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا به‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی سروشتی داده‌نرێ‌، بۆ به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ی مه‌ترسیه‌كانی سه‌ر خود.
خه‌ڵكیش جیاوازییان هه‌یه‌ له‌ كاردانه‌وه‌یان به‌رامبه‌ر فشار، هه‌یانه‌ به‌رگه‌ی كه‌مترین فشار ناگرێت و زوو دڵته‌نگ یان تووڕه‌ ده‌بێت و سه‌ری لێ‌ ده‌شێوێت‌و كۆنترۆلی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، هی تریش هه‌یه‌ ده‌توانێت له‌گه‌ڵ هه‌ر گرفتێك خۆی بگونجێنێت‌و دان به‌خۆی دابگرێت، بێگومان ئه‌مجۆره‌ مرۆڤانه‌ زیاتر شاره‌زاییان له‌ ژیان وه‌رگرتووه‌‌و به‌ ئه‌زموونی زۆر تێپه‌ڕیوون، ده‌كرێ‌ فشار بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی بێت و دوایی یان قه‌ره‌باڵغی بازاڕیش دوات ده‌خات، یان درێژخایه‌ن بێت وه‌ك فشاری ژیان له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌‌و مه‌ترسیدا وه‌ك ئه‌و باره‌ی ئێستای ناوه‌ڕاستی عێراق.
هۆكاره‌كانی دروستبوونی فشار:
هه‌موو خه‌ڵك ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ تووشی فشار ببن، به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ی زیاتر هه‌ستیارن‌و زوو هه‌ڵده‌چن، یان هه‌ستیاری زیاد له‌ پێویستیان هه‌یه‌ بۆ كه‌مترین گرفت، ئه‌وا زیاتر تووشی فشار ده‌بن، ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ به‌ گۆڕانكارییه‌كی كه‌م، گرژ ده‌بن‌و زۆر زه‌حمه‌تیش ده‌گه‌نه‌ بڕیاردان، هه‌ر گۆڕانكارییه‌ك له‌ ژیاندا تووشی دڵه‌ڕاوكێ‌‌و بیركردنه‌وه‌یان ده‌كات، وه‌ك سه‌فه‌ركردن، خوێندن، ژنهێنان..هتد، له‌ ده‌وام كردندا هه‌میشه‌ وا هه‌ست ده‌كه‌ن له‌ ململانێدان‌و به‌ربه‌ره‌كانی كه‌سه‌كانی تر ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر تووشی گرفتی پاره‌ بوون، وه‌ك قه‌رزای یان پێداویستی ژیان، هه‌میشه‌ ده‌كه‌ونه‌ ناوخه‌یاڵ، بێگومان كاره‌سات و ڕووداوه‌كانی ده‌وروبه‌ریش زیاتر كاریان له‌سه‌ر ده‌كات له‌ كه‌سانی ئاسایی، وه‌ك شه‌ڕ، باری ئاسایش، قه‌ره‌باڵغی، پیس بوونی ژینگه‌. ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ژێر باری فشار، ده‌توانێت سێ‌ پرسیار له‌خۆی بكات، تاكو بزانێت ئایا ئه‌و فشاره‌ كاری كردۆته‌ سه‌ری یان نه‌ْ ؟
پرسیاری یه‌كه‌م: كاتێك هه‌ست ده‌كه‌یت تووشی گرفتێك یان ئاسته‌نگێك هاتووی، ئایا بڕوات به‌خۆت هه‌یه‌ له‌ توانات دابێت رووبه‌ڕووی ببیته‌وه‌؟
پرسیاری دووه‌م: كاتێك ڕووبه‌رووی كێشه‌یه‌ك هاتوویت، ئایا هه‌ست ده‌كه‌یت كاتی پێویستت هه‌یه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی؟
پرسیاری سێیه‌م: ئایا هه‌ست ده‌كه‌یت، هه‌ندێك گرفت‌و ئاسته‌نگی لابه‌لا تووشت ده‌بنه‌وه‌، له‌كاتی چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كان؟
زۆربه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی تووشی فشار‌و دڵه‌ڕاوكێ‌ ده‌بن، بڕوایان به‌ توانای خۆیان نییه‌‌و وا هه‌ست ده‌كه‌ن هیچ كاتێكیان نه‌ماوه‌، بۆ چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كه‌یان، جگه‌ له‌مه‌ش چه‌ندین كێشه‌‌و ئاسته‌نگ له‌ خه‌یاڵی خۆیان دروست ده‌كه‌ن، ئه‌مانه‌ش هه‌مووی واده‌كه‌ن نه‌توانن له‌ژێر كاریگه‌ری فشاره‌كه‌ ڕزگاریان بێت‌و كێشه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن.
جۆره‌كانی فشار:
به‌گشتی فشار ده‌كرێته‌ دوو به‌ش، ئه‌و فشارانه‌ی له‌ ده‌ره‌وی ده‌سه‌ڵاتی مرۆڤن‌و كۆنترۆڵیان له‌سه‌ر نییه‌، ئه‌وانه‌ی له‌ناو خودی مرۆڤن، ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی مرۆڤن، هه‌ندێكیان پێشبینی ده‌كرێن وه‌ك شه‌ڕ، نه‌خۆشی سه‌خت، ئه‌مانه‌ش كاریه‌گه‌رییان كه‌متره‌ له‌و جۆرانه‌ی كه‌ پێشبینی ناكرێن، وه‌ك لافاو، بومه‌له‌رزه‌، كوشتنی به‌ كۆمه‌ڵ..هتد.
ئه‌وانه‌ی له‌ناو خودی مرۆڤدا هه‌ن، هه‌میشه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و دان‌و ده‌كرێت كونترۆڵیان بكات، وه‌ك ململانێ‌ له‌گه‌ڵ هاوڕێیه‌كی پۆل، یان كار، خه‌فه‌كردنی حه‌زو ئاره‌زووكان بۆ ڕازیكردنی دایك و باوك، گۆشه‌گیری‌و سه‌یر نه‌كردنی ته‌له‌فزێون و ئه‌نجامدانی گه‌شت له‌ كاتی تاقیكردنه‌وه‌كان، نه‌توانینی ئه‌نجامدانی هه‌ندێك ئاره‌زوو به‌هۆی كۆته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان..هتد.
فسیۆلۆژیه‌تی فشار:
یه‌كێك له‌ خاڵه‌ گرنگه‌كانی كونترۆڵكردنی فشار، زانینی چۆنیه‌تی دروستبوونیه‌تی و چه‌نده‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر جه‌سته‌‌و ده‌روون، له‌ ڕێگای شاره‌زابوون له‌ فسیۆلۆژیای فشار، مرۆڤ ده‌توانێت به‌سه‌ر ئه‌و گۆڕانكاریانه‌دا زاڵ بێت، كه‌ وه‌ك كاردانه‌وه‌ی فشار دروست ده‌بن، به‌م شێوه‌یه‌ش كاریگه‌ریی فشار كه‌م ده‌كاته‌وه‌. قۆناغی یه‌كه‌می كاردانه‌وه‌ی فشار له‌مێشك ده‌ست پێده‌كات، ئه‌ویش كاتێك هایپۆئه‌لامه‌س، به‌شێكه‌ له‌ خواره‌وه‌ی مێشك سگنال ده‌داته‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ژێر نه‌خامه‌ڕژین ((ڕژێنێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌شی خواره‌وه‌ی مێشك))‌و كۆده‌ماری سه‌مپه‌تاوی سۆز، كاتێك كۆده‌ماری سه‌مپه‌تاوی ده‌وروژێنێت، ده‌بێته‌ هۆی ده‌ردانی هه‌ریه‌كه‌ له‌ ه‌ورمۆنی ئه‌درینالین‌و نۆرئه‌درینالین بۆ ناو خوێن، ئه‌مانه‌ش ده‌بنه‌ هۆی فراوانبوونی بیلبیله‌كانی چاو، خێرا لێدانی دڵ، خێرایی هه‌ناسه‌، به‌رزبوونی فشاری خوێن، هه‌روه‌ها كارده‌كاته‌ سه‌ر جگه‌ر، تاكو گلوكوزی پێویست (وه‌ك سه‌رچاوه‌ی ووزه‌)، له‌م باره‌ نائاساییانه‌دا بڕژێنێته‌ ناو خوێن، له‌لایه‌كی تر ژێر نه‌خامه‌ڕژێن به‌هۆی هۆڕمۆنێك سیگنال ده‌داته‌ ڕژێنه‌كانی سه‌ر گورچیله‌، كه‌وا ئه‌وانیش جگه‌ له‌ كۆنترۆل،(30) هۆڕمۆنی تر ده‌رده‌ده‌ن، ئه‌م گۆڕانكاریانه‌ هه‌مووی بۆ ئاماده‌كردنی مرۆڤه‌ بۆ رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی فشاره‌كه‌، جگه‌ له‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ هه‌ندێك گۆڕانكاری تر وه‌ك دواخستنی فشاره‌كه‌، جگه‌ له‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ هه‌ندێك گۆڕانكاری تر وه‌ك دواخستنی كرداری هه‌رسكردن، ده‌ردانی هۆڕمۆنی ئیندرفین كه‌وا ئازار لاده‌بات، گرژبوونه‌وه‌ی موولوله‌ی خوێن، بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی خوێنبه‌ر بوون، ئه‌گه‌ر جه‌سته‌ تووشی خوێنه‌ر بوون بوو،
كاریگه‌ریی درێژ خایه‌نی فشار له‌سه‌ر جه‌سته‌ و ده‌روون:
ئه‌گه‌ر فشار كاردانه‌وه‌یه‌كی ئاسایی جه‌سته‌ بێت، ئه‌وا بێگومان هیچ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر جه‌سته‌ یان ده‌روون نابێت، به‌ڵام كاتێك ئه‌م فشاره‌ به‌رده‌وام بوو به‌هۆی ئه‌و گۆڕانانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ باسكران، ئه‌وا چه‌ند كاریگه‌رییه‌ك له‌سه‌ر جه‌سته‌‌و ده‌روون دروست ده‌كات، له‌ گرنگترین كاریگه‌ریه‌كانی سه‌ر جه‌سته‌، هه‌وكردنی گه‌ده‌، فشاری خوێن، نه‌خۆشیه‌كانی دڵ، كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌رگریی له‌ش، ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌، كاریگه‌رییه‌ ده‌روونیه‌كانیش بریتین له‌ دڵه‌ڕاوكێ‌، فۆبیا، هیستریا، خه‌مۆكی، فشاره‌كانی دوای رووداو، نه‌مانی ته‌ركیز و یادكردنه‌وه‌.
چاره‌سه‌ری:
تێگه‌یشتنی هۆكاره‌كانی و چۆنیه‌تی دروستبوونی فشار نیوه‌ی چاره‌سه‌رییه‌، چونكه‌ فشار نه‌خۆشی نییه‌، به‌ڵكو بارێكی گرژییه‌، كه‌وا ده‌كرێ‌ مرۆڤه‌كه‌ خۆی چاره‌سه‌ری بكات، بۆیه‌ به‌ر له‌ چاره‌سه‌ركردن، پێویسته‌ هه‌ندێك پرسیار له‌ خۆت بكه‌یت، ئایا ده‌زانیت چی تووشی فشاری ده‌روونیت ده‌كات؟ ئایا هه‌رگیز كاتی خۆت ڕێكده‌خه‌یت بۆ ئه‌وه‌ی تووشی فشاری له‌ ده‌روونی نه‌بێت؟ ئایا ده‌توانیت به‌سه‌ر هه‌سته‌كانی خۆت زاڵ بیت؟، بۆ نموونه‌ ده‌توانیت پێبكه‌نیت، بگری، هه‌ستی خۆت ده‌ربڕیت؟ ئایا كاتێك گرفتێكت هه‌بێت، بۆ كه‌سی باس ده‌كه‌یت؟ ئایا مادده‌ كهولیه‌كان ده‌خۆیته‌وه‌؟..جگه‌ره‌ ده‌كێشیت؟ به‌ وه‌ڵامدانه‌وی ئه‌م پرسیارانه‌، ده‌توانیت وێنه‌یه‌ك بۆ گرفته‌كانت بكێشیت، قۆناغی دوای، ئه‌و بریتیه‌ له‌ دانانی چوارچێوه‌ بۆ گرفته‌كه‌، ئه‌ویش له‌ ڕێگای ئه‌م پرسیارانه‌ی خواره‌وه‌..
*ئایا ده‌توانیت جیاوازی بكه‌یت له‌نێوان ئه‌و فشارانه‌ی ده‌توانیت به‌سه‌ریاندا زاڵ بیت و ئه‌وانه‌ی ناتوانیت به‌سه‌ریاندا زاڵ بیت؟
*ئایا كاتی ته‌واوت هه‌یه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئێستا پشوویه‌ك بده‌یت‌و گرفته‌كه‌ دوا بخه‌یت ؟
*ئایا كاتی ئه‌وه‌ت هه‌یه‌، پشوویه‌ك به‌ جه‌سته‌‌و ڕۆحت بده‌یت به‌ ئه‌نجامدانی یۆگا، وه‌رگرتنی گه‌رما، گوێگرتن له‌ قورئان، مۆسیقا، یان هه‌ر هۆكارێكی تری خاوكه‌ره‌وه‌؟
*ئایا كاتی ئه‌وه‌ت هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ هاوڕێیه‌كت دابنیشی‌و كتێبێك بخوێنیته‌وه‌، سه‌یری فیلمێك بكه‌یت، تاكو بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی، له‌ژێر ئه‌م فشاره‌ ده‌ربچیت؟
*ئایا توانای بیركردنه‌وه‌ی گه‌شبینانه‌ت هه‌یه‌، ئه‌ویش به‌ گۆڕینی سه‌لبیه‌كانی فشار بۆ لایه‌نی ئیجابی؟
پاش ئه‌وه‌ی توانیت چوارچێوه‌یه‌ك بۆ گرفته‌كان دروست بكه‌یت، لێره‌دا هه‌وڵبده‌ گرفته‌كه‌ت ڕه‌نگ بكه‌.. ئه‌ویش له‌ ڕێگای ئه‌م پرسیارانی خواره‌وه‌.
* گه‌ر ئه‌م كاره‌ به‌رده‌وام بوو، ئایا خراپترین ئه‌نجام چییه‌؟ زۆر كه‌س، گه‌ر ئه‌م پرسیاره‌ له‌خۆیان بكه‌ن، هه‌ست ده‌كه‌ن گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ ناهێنێ‌ ئه‌م هه‌موو خه‌م و خه‌فه‌ته‌ی بۆ بخۆیت.
* گه‌ر خراپترین ئه‌نجام ڕوویدا، ئاماده‌یی من چییه‌؟ هه‌میشه‌ هه‌موو ده‌رگاكان له‌یه‌ك كاتدا داخراو نین، بۆیه‌ هه‌وڵبده‌ پلانی جێگره‌وه‌ به‌كاربهێنه‌.
*ئایا ده‌توانم هه‌ندێك گۆڕانكاری بكه‌م خراپترین ئه‌نجام روونه‌دات؟ بۆ نموونه‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌شێكی مادده‌ی تاقیكردنه‌وه‌ تاكو پله‌یه‌ك بهێنم نه‌ك سفر؟
*ئه‌ی گه‌ر من هیچم نه‌كرد‌و فشاره‌كه‌ هه‌ر به‌رده‌وام بوو، چیم به‌سه‌ر دێت؟
پاش ئه‌وه‌ی توانیمان چوارچێوه‌یه‌ك بۆ فشار دابنێن‌و ڕه‌نگی بكه‌ین، ئێستا كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ ستراتیژیه‌ك دابنێین بۆ زاڵبوون به‌سه‌ریدا، بێگومان هه‌موو هه‌وڵێك له‌ ڕادده‌ی بڕوابوونی مرۆڤ به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات، بۆیه‌ پێویسته‌ مرۆڤ ئه‌و پرسیاره‌ له‌خۆی بكات، تا چه‌ند بڕوام به‌خۆیه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م فشاره‌ ده‌وه‌ستم؟ بێگومان وه‌ستان به‌رامبه‌ر هه‌ر فشارێك متمانه‌ی مرۆڤ به‌خۆی زیاتر ده‌كات…هه‌موو زانایانی ده‌روونناسی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن، كه‌ شێوازی بیركردنه‌وه‌ت‌و په‌یبردنت به‌ فشار، تاكه‌ ڕێگه‌ی چاره‌سه‌ری و ده‌رچوونته‌ له‌م كێشه‌یه‌، له‌م ستراتیژیانه‌ی بۆ په‌یبردن به‌ فشار به‌كاردێن:
یه‌كه‌م:مانا به‌خشین به‌ژیان، وه‌ك ئه‌وه‌ی، گه‌ر ئه‌م گرفته‌ نه‌بوایه‌، هه‌رگیز فێری ژیان نه‌ده‌بووم، هه‌موو كه‌س به‌و ئه‌زموونه‌دا تێپه‌ڕیوه‌، كه‌ ده‌سته‌به‌ركردنی شتێك به‌ ئاسانی ئه‌و تام‌و چێژه‌ی نیه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی پاش ماندووبوونێكی زۆر ده‌ستت ده‌كه‌وێت، گه‌ر ژیانیش بێ‌ فشار‌و بێ‌ ناخۆشی بێ‌، هه‌رگیز تام و چێژی نابێت.
دووه‌م: سه‌یركردنی گه‌شبینانه‌،” سوار تا نه‌گلێ‌ نابێ به‌ سوار”، هه‌موو كات قه‌ناعه‌تت وا بێت، كه‌ ئه‌م گرفته‌ قازانجێكی زۆری له‌ دوایه‌، یان گه‌ر ئه‌م گرفته‌ نه‌بووایه‌، كێشه‌ی گه‌وره‌تر دروست ده‌بوو، لێكۆڵینه‌وه‌كان ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ی تووشی نۆره‌ی دڵ یان شێرپه‌نجه‌ ده‌بن و گه‌شبینانه‌ سه‌یری ژیان ده‌كه‌ن، ته‌مه‌نیان له‌وانه‌ زیاتره‌، كه‌ نه‌خۆشیان هه‌یه‌‌و ره‌شبینانه‌ ده‌ڕواننه‌ ژیان.
سێیه‌م: ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی گرفت، به‌ دیاركردنی گرفت، دانانی ئه‌لته‌رناتیڤ بۆی، پاشان ئه‌گه‌ری كاركردن له‌سه‌ر ئه‌لته‌رناتیڤه‌كه‌، بۆ نموونه‌ كاتێك هه‌موو ئاره‌زووت ئه‌وه‌یه‌ له‌ كۆلێژی سه‌ربازی بخوێنیت، به‌ڵام به‌هۆی لاوازیی جه‌سته‌ت ناتوانیت ئه‌مه‌ ئه‌نجام بده‌یت، بۆیه‌ به‌دوای ئه‌لته‌رناتیڤ ده‌گه‌ڕێیت له‌ كۆلێژێكی تردا.
چواره‌م: هه‌ندێك جار له‌ جیاتی گۆڕینی ده‌وروبه‌ر، هه‌وڵبده‌ خووی خۆت بگۆڕیت، بۆ نموونه‌ تۆیان گواستۆته‌وه‌ بۆ شوێنێكی كار، كه‌ دووره‌ له‌ شوێنی نیشته‌جێ‌ بوونت و حه‌زت به‌م ناوچه‌یه‌ نییه‌، به‌ڵام هه‌وڵده‌ده‌یت خۆتی له‌گه‌ڵ بگونجێنیت..
پێنجه‌م: زاڵبوون به‌سه‌ر حاڵه‌ته‌كانی هه‌ڵچوون، هه‌وڵبده‌ن هێمن به‌ره‌وه‌، هه‌ناسه‌ی قووڵ هه‌ڵكێشه‌، بیر له‌و گرفته‌ مه‌كه‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ حاڵه‌تی ئێسته‌دا كه‌وا توانای بیركردنه‌وه‌‌و بڕیاردانت كه‌م بۆته‌وه‌، به‌ خۆت بڵێ‌، ئه‌م گرفته‌ ئه‌وه‌نده‌ ناهێنێ‌ خه‌می بۆ بخۆیت.
شه‌شه‌م: هه‌میشه‌ داوای پاڵپشتی هاوڕێیه‌ك یان كه‌سێكی نزیك بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی گرفته‌كه‌یه‌ زیاتر گرفته‌كه‌ ده‌بینێت، جگه‌ له‌وه‌ دانیشتن به‌ ته‌نیا له‌م باره‌ی گرژی‌و هه‌ڵچوونه‌ گرفته‌كه‌ زیاتر ده‌كات، كه‌چی له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، هه‌ندێك جار كه‌سانی ده‌وروبه‌ر كاردانه‌وه‌ی سه‌لبیان هه‌یه‌، كاتێك ئه‌وان له‌ كه‌سه‌كه‌ ڕه‌شبینانه‌تر سه‌یری گرفته‌كه‌ ده‌كه‌ن‌و زیاتر لێی ئاڵۆز ده‌كه‌ن.
تێبینی: هه‌ندێك كاردانه‌وه‌یه‌كی زۆر سه‌لبیان هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر فشار، كاتێك وا پیشان ده‌ده‌ن، كه‌ هیچ فشارێكیان له‌سه‌ر نییه‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌م كه‌سانه‌ وه‌ك هه‌ر كه‌سێكی تری ئاسایی كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر فشار‌و هه‌وڵیانداوه‌، كه‌ نه‌ست (نائاگایی) بشارنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌ركی مێشك زیاتر ده‌كات‌و ماندووتری ده‌كات، چونكه‌ هه‌وڵده‌دات هه‌موو ئه‌م فشارانه‌ بشارێته‌وه‌، نه‌ك چاره‌سه‌ریان بكات، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م كه‌سانه‌ له‌ ڕواڵه‌تدا هێمن دیاربن، به‌ڵام گه‌ر پشكنینان بۆ بكه‌یت، ئه‌وا لێدانی دڵیان خێرایه‌، فشاریان به‌رزه‌‌و كه‌م به‌رگه‌ی ناخۆشی ده‌گرن.

ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ پڕە لە تەنگژە و گیروگرفتی بەردەوام، ئەگەر هەندێك شوێن بە هۆی كارەساتی دەستكردی مرۆڤ وەكو شەڕ و كوشتار و دەستدرێژی، یاخود ڕوداوی سروشتی وەكو بومەلەرزە و لافاو توشی تەنگژە و قەیران ببن، لەوانەیە چەندین شوێن و جێگەی ئەم دنیایە بە عێراقیشەوە، بە هۆی كەموكورتی لە پێداویستییە سەرەكییەكانی ژیانی ڕۆژانە تا دەگاتە جەنگ و توندوتیژی بەشێوەیەكی بەردەوام خەڵكی لە تەنگژە و قەیراندان.
هەوڵدان بۆ دروستكردنی ژینگەیەكی دور لە تەنگژە كارێكی ئەستەم و گرانە، بەڵام ناسینی جۆری تەنگژە و قەیرانەكان و مامەڵەكردن لەگەڵیان بە مەبەستی چارەسەر یان خۆگونجاندن، كارێكی مەنتقی و ژیرانەیە و دەتوانرێت كاری بۆ بكرێت. تەنگژە و قەیران هاوڕێی مرۆڤن لەگەڵ مێژووی دروستبوونیدا و ناتوانین بیاندەینە پاڵ كاتێكی تایبەت، كەسانێكی تایبەت، تەمەنێكی دیاریكراو.
تەنگژە لە ژیانی مرۆڤدا ئەتوانێت بەشێوەیەكی پۆزەتیف كاریگەری هەبێت و هانی بدات بۆ ئەنجامدانی كار و چالاكی باش، هەروەها دەكرێت بەشێوەیەكی نێگەتیڤ كاریگەری هەبێت و ببێتە هۆی نیگەرانی سۆزداری یان جەستەیی وەك (هەست كردن بەخەمۆكی، توڕەبوون، ترس، سەرئێشە، بێ‌ باوەڕی، تێكچونی گەدە، تێكچونی خەو، بەرزبونەوەی فشاری خوێن).
تەنگژە ( Stress) چییە؟
نەبوونی هاوسەنگییە لە نێوان داخوازییە خۆیی و بابەتییەكانی (الژاتیە و الموچوعیە) كەسێك لەگەڵ ئەو سەرچاوانەی هەیەتی بۆ گەیشتن بە داخوازییەكەی. هەروەها بریتییە لە بوونی چەند فاكتەرێكی دەرەكی كە دەبنە هۆی دروستكردنی فشار لەسەر كەسەكە، هەرچەندێك بەهێزی فشارەكان زۆر بێت ئەو كەسەش ئەوەندە توانای ڕاگرتنی هاوسەنگی و خۆگونجاندنی لەدەست ئەدات و هەڵسوكەوت و كەسایەتی گۆڕانی بەسەردێت.
تەنگژەی ڕۆژانە چییە؟
تەنگژە لە ژیانی هەموو تاكێكدا هەیە، زۆربەی ئەو تەنگژانەی كە ڕۆژانە مرۆڤ توشی دەبیت مەرج نییە ببێت بە قەیران، بەڵكو زۆربەیان چارەسەر دەكرێن بێ‌ ئەوەی هیچ بارگرانیەك لەسەر ئەو كەسە دروست بكەن.
تەنگژەی كەڵەكەبوو : بریتییە لە كۆمەڵێك ڕووداوی بچوكی تەنگژاوی كە لە ماوەیەكی كورتدا ڕودەدەن و كۆدەبنەوە، لەوانەیە ببنە هۆی دروستكردنی قەیران. هەندێ‌ كەس ئەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەموو ئەو ڕوداوانەی ڕوو دەدەن، بەڵام لەهەندێ‌ شوێندا دەگەنە خاڵی تێكشكان و توشی قەیران دەبن. زۆرجار ئەو ڕوداوەی لەكۆتاییدا قەیرانەكە دروست دەكات لەوانەیە مامناوەندی بێت، بەڵام لەكاتێكدا دەچێتە سەر تەنگژە دروستكەرەكانی تر، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
قەیران چییە؟
بریتییە لە هەر ڕووداوێك یاخود هەڵوێستێك كە باری ئاسایی كەسێك تێكبدات و بەشێوەیەك دەربكەوێت كە چارەسەری نەبێت لەرێگا ئاساییەكانی خۆگونجاندنی كەسەكەوە. یاخود بریتییە لە هەر ڕووداوێك یا حاڵەتێك كە لە دەرەوەی ئەزموونە ئاساییەكانی كەسێكەوەیە و ناتوانێت چارەسەری بكات بەو ڕێگا ئاساییانەی خۆگونجاندن كە ئەو كەسە هەیەتی.
هۆكارە ناسراوەكانی دروستكرنی قەیران بریتین لەمانەی لای خوارەوە:
• ڕووداوێكی تەنگژاوی كوتوپڕ ( بۆ نموونە لەدەستچوونی كەسێكی خۆشەویست، لە دەستچوونی ماڵ یاخود بوونی مەترسی لەسەر سەلامەتی كەسێك)
• بەردەوام بوونی حاڵەتە زۆر مەترسیدارەكان (هەبوونی چەند ڕووداوێكی تەنگژاوی و بەردەوام بەیەكەوە بێ ئەوەی كۆتاییەك بەدی بكرێت بۆ تەنگژەكان لە ئایندەدا)
• نەبوونی توانا بۆ چارەسەركردنی حاڵەتە ئاسایی و تەنگژاوییەكان لە ڕێی شارەزاییە سروشتییەكانی خۆگونجاندنەوە
پەیوەندی نێوان تەنگژە و قەیران چییە ؟
زۆربەی كەس دەتوانن مامەڵە بكەن لەگەڵ تەنگژە و بێزارییەكانی ژیانی ڕۆژانە، بەڵام لەوانەیە ئەو تەنگژەی توشی دەبیت هۆكارەكەی ڕووداوێكی گرنگ بێت وەك لەدەستدانی كەسێكی خۆشەویست یاخود لەدەستدانی كارێك و ببێتە هۆی دروستكردنی قەیران. بەگشتی زۆربەی خەڵكی دەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەر ڕووداوێك ئەگەر هاتوو بەتەنیا هاتە ڕێیان، بەڵام كۆبوونەوەی تەنگژە بچوكەكان بە خێرایی و لە ماوەیەكی كورتدا مایەی دروستكردنی قەیرانن. زۆرجار ئەو حاڵەتەی لە كۆتایدا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیران لەوانەیە بە شێوەیەك لە شێوەكان مام ناوەندی بێت، بەڵام كاتێك دەچێتە پاڵ تەنگژە دروستكەرەكانی دیكە، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی :
دكتور جون كارپی John Carpi 1996، دەڵێت تەنگژە و فشاری دەروونی ناڕێكی و تێكچوون لەسەرجەم كۆئەندامەكانی جەستەدا دروست دەكات بە مێشكیشەوە. پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا سەرقاڵی و ماندوبوونی زیاتری لە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەكاندا دروست كردووە و كاتی پشودان و خۆشی وەرگرتنی كەمكردۆتەوە، تەنانەت كەسانێك دەبینیت كە چۆتە گەشت و سەیران لەگەڵ ئەندامانی خێزانەكەی، بەڵام هێشتا بەردەوام مۆبایلەكەی بەدەستەوەیە و پەیوەندی بە خەڵكەوە دەكات بە مەبەستی كڕین و فرۆشتن، دانانی كاتی یەكتر بینین لە دوكانەكەی… ئایا بەم كاتە دەوترێت كاتی پشوو وەرگرتن.
هەر تاكێك بە جۆرێك وەڵامدانەوەی دەبێت بۆ تەنگژە و قەیران. وەڵامدانەوەكان لایەنی سۆزداری، هەڵسوكەوت، ئیدراك و جەستەیی لە خۆدەگرێت، جۆری وەڵامدانەوە و نیشانەكان یارمەتیدەرن بۆ بەرچاورونكردنی ئەو كەسەی دەیەوێت دەستێوەردانی چارەسەری ئەنجام بدات بە مەبەستی یارمەتیدانی ئەو تاكە. لەگەڵ ئەوەی كە خەڵكی جیاوازن لە یەكتری ، بەڵام لەوانەیە دەستنیشانكردنی هەندێك نیشانە و وەڵامدانەوەی ناسراو بۆ تەنگژە و قەیران كارێكی یارمەتیدەربێت.
هەندێك لە نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی:
1. نیشانە جەستەییەكان:
• گرژی ماسولكەكانی پشت و مل، بەتایبەت لەرزین و سەرئێشە، ساردبوونەوەی پەلەكان.
• ترشانی گەدە، دڵتێكەڵهاتن، ئازاری ناو سك.
• تێكچوونی ئارەزوی خواردن، سكچوون یان قەبزی.
• تێكچوونی خەو : بێخەوی یان زۆر خەوتن، زووخەبەربوونەوە، بینینی خەوی ناخۆش .
• ئازاری پشت و شانەكان، ئازاری ددان.
• زیادبوونی لێدانی دڵ، ناڕێكی لێدانی دڵ .
• قورسی هەناسەدان، ئازاری سنگ.
• تێكچوونی هەمەجۆر لە لایەنی سێكسیدا .
2. نیشانە دەروونییەكان:
نیگەرانی، دڵتەنگی و خەمۆكی، نا ئارامی و جێبەخۆنەگرتن، توڕبوون، ماندویی و شەكەتی، تێكچوونی بیركردنەوە و تركیزكردن، ڕەشبینی، نەبوونی توانای بڕیاردان، گوێپێنەدان، تێكچونی گەدە و كێشەی خواردن، ئازارو سەرئێشە ، تێكچوونی توانای بەڕێوەبردنی ئیش و كارو ڕۆتینی ڕۆژانە.

12- ڕێگای ڕاست گرتن و گوێ لە قسە و قسەڵۆك نەگرتن:-
زۆر كەس خۆی كردووە بە (جەحاو) دەیەوێت دڵی هەموو كەس ڕازی بكات, كە ئەمەش مەحاڵە و دوایی بە زیانی خۆی تەواو دەبێت. دەگێڕنەوە جارێكیان كەسێك بە ناوی (جەحا) كەرێكی پێدەبێت و لەگەڵا كوڕەكەیدا بەرەو ماڵەوە دەڕۆنەوە. جەحا یەكەمجار خۆی سواری كەرەكە دەبێت و منداڵەكەشی بە پێ دەڕوات, كاتێك بە كۆمەڵێك خەڵك دەگەن, پێی دەڵێن (سەیری ئەو كابرا بێ ویژدانە خۆی سواری كەرەكە بووە و ئەو منداڵەش بەپێ دەڕوات). كاتێك (جەحا) گوێی لە ئەو قسانە دەبێت, ئەوا یەكسەر دادەبەزێ و منداڵەكەی سواری كەرەكە دەكات و خۆی بە پێ دەڕوات.
دوای ماوەیەك بە ژمارەیەكی تر دەگەن و ئەمانیش دەڵێن (سەیری ئەو كابرا بێ عەقڵە ئەو منداڵەی سواری ئەو كەرە كردووە و خۆشی لە ئەو تەمەندا بەپێ دەڕوات), ئەمجارە هەردووكیان سواری كەرەكە دەبن, پاش ماوەیەك بە كۆمەڵێك خەڵكی تر دەگەن و پێی دەڵێن (بە خوا ئەو كابرایە بێ ویژدانە بە هەردووكیان سواری ئەو كەرە بەستەزمانە بوون) ئەمجارە هەردوو دادەبەزن و كەرەكەش لە دوایانەوە دەڕوات و دەگەنە كۆمەڵێكی تر و پێی دەڵێن (تۆ سەیری ئەو دوو كەسە بێ ئەقڵە بكەن كەرێكیان پێیە كەچی هەردووكیان بەپێ دەڕۆن) ئەمجارە (جەحا) زۆر بێزار و تووڕە دەبێت و كەرەكە هەڵدەگەڕێ و دەیخاتە سەر سەری.
ئەمە ئەگەر هیچ مانایەكی نەبێت ئەوا حیكمەتێكی تێدایە و پێمان دەڵێت ڕازیكردنی هەموو خەڵكی خەیاڵا پڵاوە و هەتا هەتایە نایەتە دی, مەگەر مرۆڤ بە هەزار ڕوو (نەك دوو ڕوو) مامەڵە لەگەڵا خەڵكی بكات و هەركەس چی پێ خۆش بوو ئەوا یەكسەر بڵێی وەڵاهی ڕاست دەكەیت, بە ئەم كارەش مرۆڤ دەفەوتێت و لە (جەحای) خراپتر بەسەر دێت و بوون و بیر و باوەڕ و كەسێتی خۆی لە دەست دەدات و دەبێت بە پاشكۆی كەسانی تر.
ئینجا بۆ ئەوەی كەسێتی تایبەت بە خۆمان هەبێت و نەبین بە پاشكۆی كەسانی تر ئەوا دەبێت پلان و بەرنامە و ئامانجی تایبەت بە خۆمان هەبێت و ڕێگای ڕاست و دروست بگرین, ئیتر خەڵكی چی دەڵێ بابڵێ, ئەوە كێشەی خۆیەتی, چونكە مرۆڤ بۆ خۆی دەژی و بۆ كەسانی تر ناژی. ئینجا لەبەرئەوەی بیر و باوەڕەكەی ڕاستە, ئیتر ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خەڵكی دوای دەكەون و دێنە سەر ڕێگای ڕاستی ئەم نەك ئەم بچێتە سەر ڕێگای هەڵەی ئەوان.
ئەگەر سەیری لاپەڕەكانی مێژووی مرۆڤایەتی بكەین, ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە پێغەمبەران (د.خ) و شۆڕشگێڕان لە سەرەتادا بە تەنها بوون و نزیكترین كەسی خۆشیان دژیان بوون, بەڵام لەبەرئەوەی پەیامێكی ڕاستیان پێبووە, ئیتر ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خەڵكی زیاتر دوایان كەوتوون. كەواتە نابێت مرۆڤ بە ناڕەزایی و گلەیی كەسانی تر خۆی خەفەت بار بكات و بەردەوام بیر لە قسەی ئەوان بكاتەوە, لەبەرئەوەی یاسای ژیان وایە و هەركەسە و بیر و باوەڕ و ڕاو و بۆچوونی تایبەت بەخۆی هەیە و لە گۆشەنیگای تایبەت بەخۆی سەیری دیاردەكانی ژیان دەكات و لێكیان دەداتەوە و جیاواز دەبێت لە ڕاو بۆچونی كەسانی تر, ئەمەش مانای ئەوە نییە كە دوژمنی یەكترین, بەڵكوو مانای جیاوازی ڕاوبۆچوون دەگەیەنێت.
13- كردنی لیستێك بە هەڵەكانمان:-
ئێمە مرۆڤین و هەڵەكردن بەشێكە لە سروشتی مرۆڤایەتی, واتە هیچ مرۆڤێك نییە لە ژیاندا هەڵەی نەكردبێت, بەڵام گرنگ ئەوەیە كە ئەو هەڵانە دووبارە نەكەینەوە. بۆ ئەم مەبەستەش دەتوانین لیستێك بۆ تۆماركردنی هەڵەكانمان بكەین و هەوڵبدەین لە داهاتوو لێیان دووربكەوینەوە. چونكە هەڵەی زۆر و دووبارە كردنەوەیان مرۆڤ تووشی دڵەڕاوكێی بەردەوام دەكات.
14- بیر لە تۆڵەسەندنەوە مەكە:-
فەیلەسوفی گەورە (تاغور) وتەیەكی جوان و بەنرخی هەیە و وتویەتی (مرۆڤ زۆر لێكراو بێت باشترە نەك زۆردار). واتە مرۆڤێك كە زۆردارە و دەست درێژی دەكاتە سەر مافی كەسانی تر و پێشێلیان دەكات ئەوا بەردەوام لە ترس و دڵەڕاوكێدا دەژی لەبەرئەوەی لەلایەك ویژدانی (ئەگەر هەی بێت) ئازاری دەدات و لەسەر ئەو زوڵم و ستەمەی لێپێچینەوەی لەگەڵ دەكات, لەلایەكی تریشەوە بەردەوام لە ئەو كەسانە دەترسێت كە ئازاری داون و مافەكانیانی پێشێل كردووە.
كەواتە بە هیچ پێوەرێك دەروون دروست نین, بەڵام مرۆڤ زوڵم لێكراو بێت, ئەوا تەنها خەم و خەفەتی ئەوەی هەیە كە زوڵمی لێكراوە, ئەگینا نەویژدانی ئازاری دەدات و نە لەخەڵكیش دەترسێت, بە پێچەوانەوە شەو كە سەری كردە سەر سەرینەكەی ئەوا یەكسەر خەوی لێدەكەوێت و هەتا بەیانی پرخەی خەوی دێت, بە پێچەوانەی كەسانی زاڵم و زۆردار كە شەو بە حەپ و دەرمان نەبێت خەویان لێناكەوێت.
ئەگەر بمانەوێت دەروون دروست بین و لە ئازاری ویژدان بە دووربین, ئەوا نابێت ئازاری كەسانی تر بدەین و مافەكانیان پێشێل بكەین, بە پێچەوانەوە دەبێت لە ئەو پەڕی دەسەڵاتدا لێبووردنمان هەبێت, گەورەترین و بەڕێزترین مرۆڤ ئەو كەسەیە كە كاتێك دەسەڵات و هێزی هەیە لە خەڵكی خۆش ببێت و بە دوای تۆڵەسەندنەوەدا نەگەڕێت. تەنها مرۆڤی بێدەسەڵاتە كە بەدوای تۆڵەسەندنەوەدا دەگەڕێت و توانانی لێخۆشبوونی كەسانی تری نییە.
ئەگەر هەر هەڵەیەكمان بەرانبەر كراو ئێمەش بە دوای تۆڵەسەندنەوەدا بگەڕێیین و بەرانبەریش لە سەر ئەو تۆڵەیە هەوڵبدات تۆڵەی خۆیمان لێبكاتەوە, ئەو كاتە ژیان دەبێت بە دۆزەخ و خۆشی و تروسكایی تێدا نامێنێت. هەموومان دەزانین لە ناخی هەموو یەكێكماندا تۆوی خێر و شەڕ هەیە و ئەگەر بار و دۆخەكە نالەباربێت ئەوا دوور نییە بكەوینەوە هەڵەوە, وە هەموو كەسیش هەڵە دەكات, ئا لەم كاتەدا لە یەكتری خۆش بین و گەردنی یەكتری ئازاد بكەین و هەموومان بە خۆشی بژین باشترە, یان هەریەكەمان دەبین بە دوژمنی ئەوی تر و ئاسایش و دڵنیایی و خۆشەویستی لە ناوماندا بار دەكات و هەموومان دەبین بە نێچیری ترس و دڵەڕاوكێ و وەك مۆتەكە سەرسەنگمان دەگرێت و لە كۆڵمان نابێتەوە.
15- مرۆڤی زیرەك و لێهاتوو ئەو كەسەیە كە دەتوانێت لە ناو ژیانی ناخۆش و پڕ لە گیروگرفتدا خۆی بسازێنێ و شتە تاڵ و ناخۆشەكانی ژیان وەك لیمۆی ترش شەربەتی شیرینی لێدروست بكات. واتە ژیان چەند ناخۆش بێت, هێشتا سەد ئەوەندە خۆشی تێدایە, وەك دەڵێن خودا دەرگایەك دەگرێت بەڵام سەد دەرگای تر دەكاتەوە. كەواتە نابێت بە هیچ شێوەیەك كۆڵ بدەین و لەبەردەم كێشە و گرفتەكانی ژیانماندا چۆك دابدەین بەڵكوو دەبێت هەموو كەوتنێك ببێت بە هەنگاوێكی نوێ و پەند بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانمان.
16-خۆت بناسە:-
فەیلەسوفێكی گەورەی وەك سوقرات پێش زیاتر لە سێ هەزار ساڵ وتویەتی (خۆت بناسە), واتە شارەزای بەهرە و توانا و خاڵە بەهێز و لاوازەكانی ژیانمان بین و بزانین چیمان دەوێ و چ شتێك لە بەرژەوەندیماندایە. چونكە كاتێك مرۆڤ خۆی دەناسێ و دواتریش هەوڵدەدات كە كەسانی تریش بناسێت, ئەو كاتە زۆر بە زەحمەت دەكەوێتە هەڵەوە یان هەڵدەخەڵەتێندرێ. لە هەمان كاتیشدا ڕێزی كەسانی تر دەگرێت و دەست درێژی ناكاتە سەر ئازادی و مافەكانیان و هەموو پێكەوە بە بەختەوەری دەژین.
كاتێك مرۆڤ خۆی دەناسێت ئەوا زۆر زەحمەتە هەڵبخەڵەتێندرێ یان هەوڵی چەواشەكردنی كەسانی تر بدات, لەبەرئەوەی دەزانێت مرۆڤ بوونەوەرێكی زۆر بە بەهایە و نابێت دەست درێژی بكرێتە سەر مافەكانی و ئازادی لێزەوت بكرێت. بۆ نموونە ئەگەر من بەهای چاوەكانم بزانم ئەوا بە ملیۆنەها دۆلار نایفرۆشم و خۆم تووشی نابینایی ناكەم, ئەو كاتەش پارە و بەرتیل لە كەس وەرناگرم بۆ ئەوی چاو شۆڕی كەس نەبم و ئەو دوو چاوە گرانبەهایەم تووشی زەلیلی و بێ بەهایی نەكەم.
بەڵام بە داخەوە زۆر كەس خۆی ناناسێ و شارەزای خاڵە بە هێز و بەهرە و تواناكانی خۆی نییە و نازانێت ئەو دوو چاوەی چەند گرانبەهان, بۆیە بۆ بڕێ پارەی كەم سەرشۆڕیان دەكات, زۆر مرۆڤ خۆی ناناسێت و بە های هەردوو دەست یان هەردوو قاچ یان دەروون و گیانی خۆی نازانێ بۆیە دەكەوێت زەلكاوی گەندەڵی و بۆ بڕێك پارە یان هەندێك بەرژەوەندی ئەو بەشە پڕ بەهایانەی خۆی هەڕاج فرۆش دەكات و خۆی دەدۆڕێنێ. مرۆڤ ئەوەندە گەورەیە كە نابێت بە هەموو جیهان بگۆڕدرێتەوە. هەر لەبەر ئەو گەورەیی و بەڕێزیەی مرۆڤە كە عیسا پێغەمبەر (سڵاوی خودای لەسەر بێت) فەرموویەتی (سوودی چییە ئەگەر مرۆڤ هەموو جیهان بباتەوە, بەڵام خۆی بدۆڕێنێ).
كەواتە دەبێت هەریەك لە ئێمە خاوەنی ناسنامە و كەسێتی خۆی بێت و نەبێت بە پاشكۆی كەسانی تر, لە هەمان كاتیشدا نابێت حەسوودی و بەغیلی بە كەس ببات, بەڵكوو دەبێت بە هێزی عەقڵ و بازووی خۆی بە ئامانجەكانی بگات.
17- كۆنترۆڵی تووڕەبوون و هەڵچوونەكانت بكە:-
هەموو كەس تووشی هەڵچوون و تووڕەبوون دەبێت, بەڵام هەموو كەس ناتوانێت كۆنترۆڵی هەڵچوونەكانی خۆی بكات. ئەو كەسەی بتوانێت كۆنترۆڵی هەڵچوونەكانی خۆی بكات, ئەوا بەختەوەر دەبێت و لە دڵەڕاوكێی بەردەوام بە دوور دەبێت. ئینجا ئەوەی بەسەر هەڵچوون و تووڕەبوونەكانتا زاڵ بیت, ئەوا دەبێت خۆ ڕاگر بیت و كاتێك هەڵدەچێت ئەوا هەوڵبدە (لە یەكەوە هەتا بیست بژمێری یان لە شوێنی خۆت دابنیشە یان هەوڵبدە لە ئەو جێگایە دوور بكەویتەوە یان هەوڵبدە بە بۆكس بكێشە بە سەرین یان توورەكەیەكی پڕ لە شت, یان هەوڵبدە هاوار بكەیت یان ئەو تووڕەیەت بكە بە نووسین….هتد). ئەوەشت لە بیرنەچێت كە خودا كەسانی بە ئارام و خۆڕاگری خۆش دەوێت, بەتایبەتی ئەوانەی كە دەتوانن لە كاتی كارەسات و نەهامەتییەكانتا دان بە خۆیاندا بگرن و هەرەس نەهێنن.
18- پشووبدە پێش ئەوەی هیلاك ببیت:-
بە زۆری ئەو كەسانە تووشی دڵەڕاوكێ و خەمۆكی و بێزاری زۆر دەبن, كە بەردەوام هەر ڕادەكەن و لە كارێك زیاتر دەكەن و شەو و ڕۆژیان بەیەكەوە گرێداوە و كاتێك بۆ گەڕان و گەشت و گوزار و كات بەسەر بردنی خۆیان تەرخان ناكەن لە ئەنجامی ئەوەشەوە تووشی دڵەڕاوكێ و خەمۆكی بەردەوام دەبن و وەك ڤایرۆس گوڕ و تین لە دەروونیان دەبڕێت و تووشی سووتانی دەروونیان دەكات. لەبەرئەوە زۆر گرنگە كە هەموو كەس كاتێك بۆ حەسانەوە و پشوودانی خۆی تەرخان بكات و پێش ئەوەی زۆر ماندوو و شەكەت ببێت ئەوا دەبێت بحەسێتەوە و خۆی لە فشاری ئیش و كاری ڕۆژانە ڕزگار بكات.
هەندێك كەس خۆشیان نازانن بۆچی دەژین, واتە فەلسەفەیەكی دیاریكراویان لە ژیاندا نییە, بۆیە بەردەوام هیلاك و ماندوو و شەكەت دیارن و كاتێكیش پرسیاریان لێدەكەیت تۆ بۆچی دەژیت, بۆ بە ئەو شێوەیە خۆت ماندوو دەكەیت, لە وەڵامدا دەڵێت نازانم. ئەمە مانای ئەوەیە ئەو جۆرە كەسانە فەلسەفە و تێڕوانینی تایبەت بە خۆیان بۆ ژیان نییە و ئامانجی دیاریكراویان لە ژیانی ڕۆژانەیان نییە, بۆیە زۆر جار كات و چالاكی و ماندوو بوونەكانیان بە فیڕۆ دەڕوات و لە ئەنجامییەوە هەست بە ماندوو بوون و بێزاری دەكەن.
ئەگەر مرۆڤ بیەوێت لە دڵەڕاوكێ و خەم و خەفەتی بەردەوام بە دوور بێت, ئەوا دەبێت فەلسەفەیەكی دیاریكراوی لە ژیان هەبێت و بزانێت بۆچی دەژی, ئەویش بە دیاریكردنی كۆمەڵێك ئامانج لە ژیان و دانانی بەرنامە و پلانی تۆكمەی زانستی بە مەبەستی هێنانە دییان, سەرەڕای ئەوەش دەبێت كاتی دیاریكراو بۆ كات بەسەربردن و گەشت و گوزار و پشوودانی خۆی تەرخان بكات و یەكێك لە ئامانجەكانی جەستە و دەروونی خۆی بێت و زیاد لە پێویست هیلاكیان نەكات, بەڵكوو دەبێت خزمەتیان بكات لەبەرئەوەی جەستە و دەروونی مرۆڤ مافی بەسەر خاوەنەكەیەوە هەیە و هەر كاتێك ماندوو بوون دەبێت كاتێك بۆ حەسانەوە و پشوودانیان تەرخان بكات, ئەگینا بە پێچەوانەوە مرۆڤ تووشی گرژی و ئاڵۆزی دەروونی دەبێت.
19- خۆت نەكەی بە نێچیری هەست كردن بە گوناه:-
دەبێت هەموومان ئەو حەقیقەت و ڕاستییە بزانین, كە كەس نییە لە ژیان هەڵە نەكات, بەڵكوو ئێمە مرۆڤین و نەوەی ئادەم و حەوا و خوشك و برای هابیل و قابیلین, كەواتە هەر دەكەوینەوە هەڵەوە, لەبەرئەوەی مرۆڤ كۆمەڵێك ڕەمەك و پێداویستی و حەز و ئارەزووی وەك (سێكس, خواردن و خواردنەوە و موڵكداری و حەزكردن بە دەسەڵات و بەكارهێنانی هێز و دەسەڵات و گیانی تووند و تیژی …هتد) لە ناخیدا هەیە و دوور نییە لە یەكێك لە قۆناغەكانی ژیانی بەرەو لادان و هەڵە و تاوانی بەرێت. بەڵام كاتێك مرۆڤ كۆنترۆڵی خۆی ناكات و تووشی هەڵە دەبێت, ئیتر ئەمە كۆتایی ژیان نییە, بەڵكوو دەبێت پەند و عیبرەت لە ئەو هەڵە و لادانانەمان وەربگرین و هەوڵبدەین جارێكی تر تووشی هەمان هەڵە نەبینەوە و تۆبە بكەین لە هۆكار و سەرچاوەی هەڵەكانمان دوور بكەوینەوە.
بەڵام ئەوەی جێگەی داخە هەندێك كەس لە ئەو ڕاستییە تێنەگەیستووە و وادەزانێت كە هەڵەیەكی كرد ئیتر بۆ هەتا هەتایە هەر تاوانبارە و بەهیچ شتێك پاك نابێتەوە و ئیتر ویژدانی بەردەوام ئازاری دەدات, كە لە ئەنجامی ئەو هەستكردن بە گوناه و تاوان و ئازاری ویژدانەوە, تووشی كۆمەڵێك نەخۆشی و گرفتی دەروونی دەبن و دەیانەوێت لە ئەنجامی تووشبوون بە ئەو نەخۆشییانەوە سزای خۆیان بدەن و لە ئازاری ویژدان ڕزگاریان بێت, كە بێگومان بە ئەوەش ژیانی خۆیان دەكەن بە دۆزەخ و چارەسەری گرفتەكەش ناكرێت.
چارەسەری ڕاستەقینە ئەوەیە كە پەند و عیبرەت لە هەڵەكانیان وەربگرن و تۆبە بكەن و جارێكی تر ئەو هەڵانە دووبارە نەكەنەوە و ئەو ڕاستیەش بزانن كە بەردەوام دەرگای تۆبە و بەزەیی و بەخشندەیی خودای گەورە كراوەیە و خودا خۆی بە هەموو كەم و كورتی و خاڵە لاوازەكانمان دەزانێت, بۆیە بەردەوام دەرگای تۆبەی كراوەتەوە. لەلایەكی تریشەوە ئەو جۆرە كەسانە دەتوانن بە پێچەوانەوەی كارەكانی پێشوویان, ئێستا دەست بەكەن بە كاری خێرخوازی و كردنی چاكە و یارمەتی دانی كەسانی تر, كە بە ئەو كارەشیان هەڵە و تاوانەكانیان قەرەبوو دەكەنەوە و لە ئازاری ویژدان و هەستكردن بە گوناهیش ڕزگاریان دەبێت.
20- بەرەنگاربوونەوەی سەرچاوەی دڵەڕاوكێكانمان نەك ڕاكردن لە دەستیان:-
بمانەوێ و نەمانەوێ زۆربەمان تووشی دڵەڕاوكێ دەبین, لەبەرئەوەی بەشێكە لە سروشتی مرۆڤ. ئینجا بۆ ئەوەی نەهَڵین وەك مۆتەكە قوڕقوڕاگەمان بگرێت و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لەهێز و گوڕ و تینمان كەم بكاتەوە ئەوا دەبێت چارەسەریان بكەین نەك لە دەستیان ڕابكەین و خۆمان بدزینەوە. لەبەرئەوەی ڕاكردن و خۆدزینەوە كاتییە و دوای ماوەیەك هەر سەر و دڵمان دەگرێتەوە, كەواتە باشتر وایە بۆ هەتا هەتایە لێی ڕزگار بین.
مەبەست لە ڕاكردن ئەوەیە كە هەندێك كەس بۆ ئەوەی لە ئەو ترس و دڵەڕاوكێیەیان ڕزگاریان بێت پەنا بۆ (قومار یان خواردنەوە یان بەكارهێنانی مەواددی هۆشبەر یان خەوتن یان زیندە خەون) دەبەن و بۆ ماوەیەك بە خەیاڵی خۆیان لە ئەو گرفتە ڕزگاریان دەبێت, بەڵام لە ئەوە بێئاگان دوای نەمانی كاریگەری ئەو مەوادد و حاڵەتەیان دووبارە دڵەڕاوكێكە بۆیان دەگەڕێتەوە, مەگەر جارێكی تریش هەر ڕابكەن, دوای ماوەیەك هەر بۆیان دەگەڕێتەوە.
كەواتە چارەسەری ڕاستەقینە ئەوەیە كە ئەو كەسانە لەگەڵ خۆیان ڕاستگۆ بن و خۆیان هەڵنەخەڵەتێنن و ڕووبەڕووی كێشەكەیان ببنەوە و بە هاوكاری كەسانی پسپۆڕ بە دوای هۆكار و سەرچاوەی ترس و دڵەڕاوكێكەیاندا بگەڕێن و بۆ هەتا هەتایە لە ڕەگ و ڕیشەوە هەڵیان كێشن و لە دەستیان ڕزگاریان بێت.

6- خاوكردنەوەی ماسوولكەكانی لەش:-
دەبێت هەموومان ئەو ڕاستییە بزانین كە پەیوەندییەكی پێچەوانە لە نێوان دڵەڕاوكێ لەلایەك و خاوبوونەوەی ماسوولكەكانی لەش لەلایەكی تر هەیە, واتە كاتێك مرۆڤ تووشی دڵەڕاوكێ دەبێت, ئەوا زۆربەی ماسوولكەكانی لەش تووشی گرژی و ڕەقبوون دەبن و مرۆڤ تووشی بێزاری و سەرئێشە دەكەن, ئینجا بۆ ئەوەی لە ئەو گرژی بێزارییە ڕزگارمان بێت, ئەوا زۆر گرنگە كە لە ڕێگای چالاكییەكانی وەك (یۆگا, وەرزش و ڕاكردن و مەلەكردن و خۆشووشتن و خەیاڵی خۆش… هتد) ماسوولكەكانی لەشمان بەرەو خاوبوونەوە بەرین.
بۆ نموونە دەتوانین بیر لە یادگاری و شتە خۆشەكانی ژیانی ڕابردووت بكەیتەوە و ئەوە بێنیتەوە یادی خۆت كە كاتێك ژنت هێناوە یان منداڵتان بووە یان سەیارەیەكی جوان یان خانوویەكت كڕیوە یان لەگەڵ هاوڕێكانت چوون بۆ سەیران یان دەتوانیت خەیاڵی خۆش بكەیتەوە و بە خەیاڵا وای دابنێی ئەوە تۆ و هاوڕێ یان دایك و باوك یان ماڵ و منداڵت چوون بۆ سەیرانگا یان وڵاتێكی خۆش و زۆر بەخۆشی كات بەسەر دەبەن و هەموو ئەوانەی كە حەزت لێیەتی ئەوا دێنە دی. كە سەرجەم ئەو بیركردنەوە و خەو و خەیاڵانە مرۆڤ تووشی خۆشی و كامەرانی و خاوبوونەوەی ماسوولكەكان دەكەن, وەك چۆن بیركردنەوە لە شتی ناخۆشی وەك شەڕ و نەبوونی و ترس و ناهەقی مرۆڤ تووشی گرژی و بێزاری دەكەن. كەواتە با هەموومان شتە خۆشەكان هەڵبژێرین و بیریان لێبكەینەوە بۆ ئەوەی تووشی دڵخۆشی و كامەرانی ببین و لە دڵەڕاوكێ و دڵتەنگی ڕزگارمان بێت.
7- گرنگی بەخاڵە بە هێزەكانی ژیانمان بدەین:-
ئێمەی مرۆڤ وەك چۆن لایەنی خراپ و خاڵی لاوازمان هەیە بە هەمان شێوەش لایەنی باش و خاڵی بەهێزمان هەیە, وە ئەوەی مایەی دڵخۆشییە بەردەوام خاڵە بەهێز و لایەن باشەكانمان دەیەها بگرە سەدەها ئەوەندەی خاڵا و لایەنە لاوازەكانمان دەبن, بەڵام نایانبینین یان با بڵێین نامانەوێ بیان بینین و نەگبەتی و كارەساتی زۆر بە تاكەكانی كۆمەڵا ئەوەیە كە بەردەوام بیر لەلایەنە خراپ و خاڵە لاوازەكانی ژیانیان دەكەنەوە.
بەڵام ئەگەر بمانەوێت وەك كەسانی تر كامەران و بەختوەر بین, ئەوا دەبێت بیر لە لایەنی باش و خاڵە بەهێزەكانمان بكەینەوە و بەردەوام لە خەو و خەیاڵماندا بن و زیاتر گەشەیان پێبدەین, لە هەمان كاتیشدا لە كاتی گونجاو ئاوڕ و لایەك لە خاڵە لاوازەكانیشمان بكەینەوە و هەوڵی چارەسەركردنیان بدەین. بۆ نموونە (كاتێك كەسێك تووشی نەخۆشییەك دەبێت یان بێكار دەبێت یان كێشەیەكی خێزانی دەبێت یان ساڵێك لە خوێندن دەرناچێت یان لە پەیوەندیەكی ڕۆمانسی و عاتیفی سەركەوتوو نابێت یان تووشی تەڵاق و لێكجیابوونەوە دەبێت یان ماشێنەكەی وەردەگەڕێ یان لە بازرگانی و كارێكدا زەرەر دەكات… هتد) ئینجا ئیتر وادەزانێت كۆتایی ژیانە و ئەم جیهانە هیچ ترووسكاییەكی تێدا نەماوە و غەمبار و دڵتەنگ و دەست لە ئەژنۆ دادەنیشێ و بەردەوام بیری لێدەكاتەوە و دەڵێ (من بەختم نییە, من نەگبەتم, كەس وەك من بەدبەخت نییە, بۆ فڵان و فیسار تووشی ئەوە نەبوون).
كە سەرجەم ئەو بیركردنەوانە نا مەنتیقی و نا واقیعین و هەڵەیە و وانییە, لەبەرئەوەی ئەو تەنها بیری لای ئەو كێشە و گرفتەیەتی و وادەزانێت ژیانی ئەو تەنها ئەو خاڵە لاواز و سەرنەكوتنەیەتی و هەر سەیری سەر و خۆی دەكات و خۆی بە ئەوان بەراورد دەكات, بۆیە بەردەوام لە بارێكی دەروونی ئاڵۆز و گرژیدا دەژی و خۆی تووشی دڵەڕاوكێ كردووە.
بەڵام ئەگەر بە جۆرێكی تر بیری بكردایەوە و بیگوتایە ( ئینجا ئەگەر من تووشی ئەو كێشەیە بووم و ئەو شتەم لە دەست داوە, لە خودا بە زیاد بێت بەس نییە ساغ و سەلامەتم, ئەی ئەوە نییە خاوەنی چوار منداڵی جوانم ئەی ئەوە نییە بەئازادی دێم و دەچم و ترسم لە كەس نییە,ئەی ئەوە نییە دایك و باوك یان خوشك و برا یان خێزانێكی باشم هەیە, ئەی ئەوە نییە كە خەڵك ڕێزم دەگرن, ئەی ئەوە نییە ئەتوانم بژیم, ئەی ئەوە نییە دوو چاوم هەیە, باشە ئەگەر ملێونەها دینار بدەن بە مرۆڤ چاوەكانی خۆی دەردێنێ و بیفرۆشێ؟ بێگومان نەخێر, كەواتە چاوەكانمان و دەست و قاچمان و لەش ساغیمان بە پارەی هەموو جیهان ناگۆڕدرێتەوە, كەواتە ئەگەر لە خۆمان وردبینەوە, ئەوە هەزارەها بەهرە و توانا و لایەنی باشمان هەیە, بەڵام بە داخەوە زۆربەمان نایانبینین, بەڵكوو تەنها لایەن خراپەكانی ژیانمان دەبینین).
فەیلەسوفێكی گەورە وەك (شوبنهاوەر) وتوویەتی (ئێمەی مرۆڤ زۆر بە كەمی بیر لە ئەو شتانە دەكەینەوە كە هەمانە, بەڵام بە زۆری بیر لە ئەو شتانە دەكەینەوە كە نیمانە, لە كاتێكدا ئەوانەی كە هەمانە زۆر زۆر زیاترە لە ئەو شتانەی كە نیمانە).
واتە لە ئەم كاتەدا خۆی بە كەسانی خوار خۆی بەراورد بكات, ئەگەر ئەو كێشەیەكی ئابووری یان خێزانی یان عاتیفی هەیە, ئەوا هەزارەها كەس هەن كە كەسانی خاوەن پێداویستی تایبەتین و دەست و قاچ یان چاو و گوێ و زمانیان لە دەست داوە و بەكامەرانیش دەژین و بە ئەو واقیعەی كە تیایدا دەژین ڕازین, هەروەها ملیۆنەها كەس تووشی نەخۆشی درێژخایەن یان مەترسیدار بوون یان ڕۆژانە هەزارەها كەس دەمرێ یان ڕۆژانە هەزارەها كەس لە هەموو جیهان لە سەر بەدڕەوشتی یان هۆكاری سیاسی یان لادان و سەرەڕۆیی لە سێدارە دەدرێن, یان ملیۆنەها كەس لە برسانا خەریكە دەمرن یان توانای منداڵ بەخێوكردنیان نییە, لەگەڵ ئەوەشدا لە ژیان هەر بەردەوام دەبن یان ڕووبەڕووی كارەسات و نەهامەتییەكانیان دەبنەوە.
واتە كاتێك خۆی بە ئەو كەسانەی خوار خۆی بەراورد دەكات ئەوا زۆر لە خەم و خەفەتەكانی خۆی لە بیردەكات و دەگاتە ئەو بڕوایەی كە ئەو بە ئەو كێشەیەوە هێشتا لە ملیۆنەها كەس باشترە, چونكە یاسای ژیان وایە ژیان پڕیەتی لە كەوتن و هەڵسانەوە و خۆشی و ناخۆشی, بۆیە دەبێت واقیع بین بین و بیر لە هەموو لایەنەكانی ژیانمان بكەینەوە و تەنها لایەنە خراپەكانی ژیانمان نەبینین, بەڵكوو لایەنە بەهێزەكانیشمان ببینین.
8- ژیان بۆ كەس گوڵڕێژراو نەكراوە:-
ئەگەر مرۆڤ بیەوێ تاڕادەیەكی زۆر لە دڵەڕاوكێی بەردەوام و خەم و خەفەت بە دوور بێت, ئەوا دەبێت بگاتە ئەو بڕوایەی كە ژیان پڕیەتی لە خۆشی و ناخۆشی و مەرج نییە لە هەموو كارەكانمدا سەركەوتوو بم, بەڵكوو هەندێك جار سەركەوتوو دەبم و هەندێك جاریش سەركەوتوو نابم, بەڵام گرنگ ئەوەیە بە سەركەوتنەكانم لووتبەرز و لە خۆبایی و یاخی نەبم وە بەسەرنەكەوتنەكانیشم تووشی شكست و بێهیوایی و چۆكدادان نەبم بەڵكوو دەبێت بە دوای هۆكارەكانی ئەو شكست و سەرنەكەوتنانەمدا بگەڕێم و نەهێڵم جارێكی تر دووبارە ببنەوە.
بەڵام ئەوەی جێگەی داخە, زۆركەس لە ئێمە هەر بیرمان لەلای سەركەوتنە و ئەگەر جارجارێك سەرنەكەوتین, ئیتر ئەوە كارەساتە و بەردەوام بیری لێدەكەینەوە خۆمان بە بەدبەخت و نەگبەت و سەرنەكەوتوو دەزانین, كە ئەمە بە هیچ شێوەیەك وانییە. ئەگەر سەیری ژیانی پێغەمبەران (د.خ) و شۆڕشگێڕان و ناوداران و زانایان بكەین, ئەوە دەگەینە ئەو ڕاستییەی هەر هەموویان چەندەها جار سەرنەكەوتوو بوون و ڕووبەڕووی دەیەها بگرە سەدەها كێشە و گرفت و بەربەست بوونەتەوە, ئینجا بە ئەو پلە و پایەیان گەیشتوون. بەڵام تەنها جیاوازییان لەگەڵا ئێمە ئەوە بووە كە ئەوان بە سەرنەكەوتن و گرفتەكانیان نەڕووخاون و بەڵكوو هەر بەردەوام بوون و بەرەو پێشەوە چوون. نەك وەك ئێمە كاتێك تووشی كێشە و گرفتێك دەبین, ئیتر یەكسەر كۆڵا دەدەین و چۆكمان دەشكێ و ئیتر هەر خەو و خەیاڵمان لەلای ئەو كێشەیەیە كە ئێستا و داهاتووشمان لە دەست دەدات.
9- هاوڕێی كەسانی گەشبین و سەركەوتوو بكە:-
پەندێكی كوردی خۆمان هەیە دەڵێ (ئەگەر دوو گا بۆماوەیەكی زۆر بەیەكەوە بن, ڕەنگی یەك نەگرن ئەوا خووی یەكتری دەگرن). مەبەست لە ئەم پەندە ئەوەیە ئەگەر ماوەیەكی زۆر دوو كەس بەیەكەوە بن, ئەوا خووی یەكتری دەگرن و زۆر شت لە یەكتری فێردەبن, ئینجا ئەگەر مرۆڤیش لەگەڵا كەسانی ڕەشبین و ترسنۆك و ڕاڕا و بەگومان هەڵس و كەوتی كرد, ئەوا دوای ماوەیەك زۆر لە ئەو ڕەشبینی و بێهیواییەی وەك پەتایەك بۆ ئەویش دەگوێزرێتەوە, بەڵام كاتێك لەگەڵ كەسانی گەشبین و دەروون دروست مامەڵە دەكرێت, ئەوا مرۆڤ بەرەو گەشبینی هەنگاو دەنێت و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ باری دەروونی باشتر دەبێت.
10- نابێت گرنگی بەشتی بچووك و بێمانا بدرێت:-
ئەو كەسانە لە ژیان سەركەوتوو بەختەوەر دەبن, كە هەر شتە و مافی خۆی دەدەنێ, واتە شتی بچووك گەورە ناكەن و شتی گەورەش بچووك ناكەن, بەڵام ئەو كەسانەی كە ڕووداو و شتێكی بچووك زۆر گەورە دەكەن و زۆر گەورە دەكەن و زۆر خەفەتی پێدەخۆن و بەردەوام بیری لێدەكەنەوە, ئەوا لە ژیاندا كامەران نابن و بەردەوام لە دڵەڕاوكێدا دەژین. كەواتە نابێت لە دەنكە نۆكێك كفتەیەك دروست بكەین و كێشەیەكی بچووكمان هەبێت, ئیتر وا بزانین ئیتر كۆتایی ژیانە, بەڵكوو دەبێت زۆر بە هێمنی مامەڵەی لەگەڵ بكەین و بە دوای ڕێگای چارەی گونجاودا بگەڕێین, وە نابێت ئەوەشمان لە بیر بچێت كە هەندێك كێشە هەر خۆی دوای ماوەیەك چارەسەر دەبێت و لە كۆڵمان دەبێتەوە.
11- مرۆڤ دەبێت كەسێكی كۆمەڵایەتی بێت:-
ئەگەر بمانەوێت لە ترس و دڵەڕاوكێی بەردەوام بە دوور بین, ئەوا دەبێت كەسێكی كۆمەڵایەتی بین و تێكەڵاوی كەسانی تر ببین و پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانمان لەگەڵا كەسانی چواردەورمان بە هێز بكەین, لەبەرئەوەی كاتێك مرۆڤ دێتە ئەم جیهانەوە, كەسێكی كۆمەڵایەتییە و بەبێ یارمەتی و خزمەتگوزاری كەسانی چواردەوری لە ناو دەچێت و ناتوانێت بۆ ماوەی چەند كاتژمێرێك لە ژیان بەردەوام بێت. بەڵام كاتێك كەسێك گۆشەگیر و دوورە پەرێز دەبێت و تێكەڵاوی كەسانی تر نابێت, ئەوا دوای ماوەیەك دڵەڕاوكێ و خەم و خەفەتی بەردەوام سەر و دڵی دەگرێت و ڕووبەڕووی چەندەها كێشەی كۆمەڵایەتی و دەروونی دەبێتەوە. لەبەرئەوە دەبێت بەردەوام لە هەوڵی دانانی پەیوەندی نوێ و بەهێزكردنی پەیوەندییە كۆنەكانماندا بین, چونكە تەنیایی و گۆشەگیری مرۆڤ بەرەو كێشە و گرفتی دەروونی دەبات.
كاتێك مرۆڤ تێكەڵاوی كەسانی تر دەبێت و هاوكارییان دەكات و دەستی یارمەتییان بۆ درێژ دەكات یان سكێكی برسی تێردەكات یان كەسێكی سەرما بردەڵە گەرم دەكاتەوە یان خەم و ئازاری كەسێكی تر كەمدەكاتەوە, ئەوا لە ناوەوە شاگەشكە دەبێت و هەست بە بوونی خۆی دەكات و منی نموونەیی پاداشتی دەكات و هەست بە شانازی و بەختەوەری دەكات و ژیانی لاخۆشەویست دەبێت.
هەر لەبەرئەوەشە ئەو كەسە دەوڵەمەندانەی كە تووشی خەمۆكی و دڵەڕاوكێی بەردەوام بوون, پزیشك و چارەسەركاری دەروونی پێیان دەڵێن كە بچن كارێكی خزمەتگوزاری بكەن یان پڕۆژەیەك بە ئەنجام بگەیەنن كە قازانجی زۆرینەی خەڵكی تێدابێت, بۆئەوەی لەلایەك لە ئازاری ویژدان بەدوور بن, لەلایەكی تریشەوە هەست بە شانازی و بوونی خۆیان بكەن و بگەنە ئەو بڕوایەی كە ئەوانیش كەسانی سوودبەخشن و دەتوانن خزمەتی خەڵكی تر بكەن و بوونیان گرنگی خۆی لە ژیاندا هەیە, بە ئەو كارەشیان لە دڵەڕاوكێ و خەم و خەفەت ڕزگاریان دەبێت.
كاتێك مرۆڤ خۆپەرست دەبێت و هەر لە هەڵپەی خۆدەوڵەمەند كردندایە و ئاگای لە كەسانی خوار خۆیەوە نییە و هاوكاری و كۆمەكی تاكەكانی چواردەوری ناكات و تەنها بیر لە بەرژەوەندی تایبەتی خۆی دەكاتەوە, ئەوا دوای ماوەیەك تووشی دڵەڕاوكێ و ئازاری ویژدان دەبێت و ئەو سامان و داهاتی هەیەتی وەك ڕەش مار لە گەردنی دەئاڵێت و لە ژیانیدا بەختەوەر نابێت. چونكە بەختەوەری ڕاستەقینە لە ناوەوەی مرۆڤە نەك لە دەرەوە.

دڵەڕاوكێ (القلق) هەستێكی گشتی پڕ لە ترس و تۆقاندن و گومان و گرژییە, بەبێ ئەوەی سەرچاوەكەی زانراوبێت وە كۆمەڵێك گۆڕانكاری جەستەیی و فسیۆلۆژی هاوشانی دەبێت. مرۆڤ لە ڕێگەی دڵتەنگی و نائارامی و پێشبینی كردنی ڕوودانی زەرەر و زیان و ناخۆشی و كارەسات هەست بەم حاڵەتە هەڵچوونییە دەكات. دیاردە و خاسیەتەكانی ترس و لە زۆر لایەنەوە له‌گه‌ڵ دڵه‌ڕاوکێ لەیەك دەچن, تەنها جیاوازی سەرەكی لە نێوان ترس و دڵەڕاوكێدا ئەوەیە كە ترس سەرچاوە و هۆكارەكانی زانراوە.
بۆ نموونە مرۆڤ (لە ئاژەڵی دڕندە یان ئاگر یان مار… هتد) دەترسێت, بەڵام سەرچاوە و هۆكارەكانی دڵەڕاوكێ ڕوون و ئاشكرا و زانراو نییە و ئەو كەسەی تووشی دەبێت هەستی پێناكات و نازانێت لەبەرچی بەو شێوەیە تووشی دڵەڕاوكێ بووە, چونكە زۆر جار سەرچاوەكەی لە نەستی مرۆڤەوە هەڵدەقوڵێت و لە بواری هەستیدا نییە.
دڵەڕاوكێ دیاردەیەكی دەروونی گشتییە و هەموو مرۆڤێك تووشی دەبێت و هیچ تاكێك نییە ئەگەر تەنها بۆ ماوەی چەند خولەكێكیش بێت تووشی دڵەڕاوكێ نەبێت, وە زۆر پێویستە بۆ دڵنیابوون لە ساغ و سەلامەتی و دروستی كۆئەندامی دەروونی مرۆڤ و داینەمۆی هەڵس و كەوت و بیر و هۆشی تاكە و تام و چێژی تایبەتی دەدات بە ژیان و لە ڕێگەیەوە مرۆڤ خەونە ئەرخەوانییەكانی دەبینێ و بە ئاوات و خەو و خەیاڵەكانی دەگات, لە هەمان كاتیشدا وەك زەنگێك مرۆڤ و كۆئەندامی دەروونی لە ترس و هەڕەشە و مەترسییەكانی ژیانی دەرەوە و ناوەوەی ئاگادار دەكاتەوە و هانی دەدات بۆ خۆ ئامادەكردن و بەرەنگاربوونەوەی ئەو هەڕەشە و ترس و مەترسییانە و خۆسازاندن لە تەكیاندا, بۆئەوەی هاوسەنگی دەروونی لە دەست نەدات.
دڵەڕاوكێ وەك خوێی چێشت وایە بۆ ژیان و لە هەموو كات و شوێنێكدا پێویستە و لای هەموو كەس هەیە, بەڵام ڕێژەكەی لە یەكێكەوە بۆ یەكێكی تر دەگۆڕدرێ, لای هەندێك بەرزە و لای هەندێكی تر مام ناوەندی یان نزم, هەروەها جیاوازیش هەیە لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵا لە بەرگەگرتن و خۆڕاگریدا لە بەردەم دڵەڕاوكێ و خۆسازاندن لە تەكیدا, هەندێك كەس توانای ئارامی و خۆڕاگریدا لە بەردەم دڵەڕاوكێ و خۆسازاندن لە تەكیدا, هەندێك كەس توانای ئارامی و خۆڕاگرتنیان بەرزە و بەڵام هەندێكی تر زوو هەرەس دەهێنێنن و چۆك دادەن لە بەردەمیدا.
هەرچەندە ڕێژەی دڵەڕاوكێ لە سنووری گونجاو و ئاسایدایە لەلای زۆربەی تاكەكانی كۆمەڵ و تووشی هیچ گرفت و نەخۆشی و پەشۆكاوییەكانی دەروونیان ناكات و مەترسی نییە, بەڵام هەندێك جار لە ئەنجامی كارەسات و ڕووداوی دڵتەزێن و چاوەڕوان نەكراو و ئاڵۆزی ژیان و تێكچوونی پێوەرەكانی, ڕێژەی دڵەڕاوكێ سنووری ئاسایی خۆی دەبەزێنێ و زۆر بەرز دەبێتەوە, ئەمەش بەڵگە و هێمایە بۆ هێرش هێنانی ترس و هەڕەشە و هێزی دەرەكی بۆ سەر كۆئەندامی دەروونی تاك, بە مەبەستی هەژاندنی و لێكترازاندنی بەشەكانی, ئەو دڵەڕاوكێ زۆرە كۆئەندامی دەروونی بە ئاگا دەهێنێتەوە و هانی دەدات بۆ خۆئامادەكردن و بەرەنگار بوونەوەی ئەو هێزە دەرەكییە و مەترسی و هەڕەشانە, بەڵام بەردەوام بوونی و چارەسەرنەكردنی مرۆڤ تووشی گرفت و نەخۆشی دەروونی دەكات.
تائێستا مشت و مڕێكی زۆر هەیە لە نێوان لێكۆڵەرەوە و دەروونزانەكاندا لەسەر چۆنیەتی گەشەكردن و كاتی دروست بوونی ئەو هۆكارەنەی دەبنە هۆی سەرهەڵدانی دڵەڕاوكێ و گۆڕانی لە حاڵەتێكەوە بۆ حاڵەتێكی تر, هەندێك دەڵێن دڵەڕاوكێ لە بناغەوە پەیوەستە بە ترسەوە و لەوەوە چەكەرە و لق و پۆپ و تەشەنە دەكات, بەڵام دوای كۆمەڵێك پڕۆسیس و گۆڕانكاری, سەرچاوەی ترسەكە بیردەچێتەوە و تەم و مژ چواردەوری دەگرێت و بواری هەستی مرۆڤ بە جێدەهێڵێ, بەڵام هەست كردن بەو ترسە هەر دەمێنێ هەرچەندە سەرچاوەكەشی بیر دەچێتەوە, ئەم هەست كردنە خۆی لە خۆیدا دڵەڕاوكێیە.
ئەم بۆچوونە زۆر نزیكە لە تیۆرەكەی (بافلۆف)ی ڕووسییەوە (سۆڤیەتی پێشوو). هەر چەندە بە تەواوی نازانرێت چ كاتێك ئەم ترسە لە ژیانی منداڵی شیرە خۆرەدا شوێنپێی خۆی بكاتەوە, وەك ترس لە كەوتنە خوارەوە لە باوەشی دایك یان ناو لانك و ترس لە دەنگی بەرز و لە دەست دانی پاڵپشت و پەنا.
بەڵام فرۆید لەو بڕوایەدایە كە دڵەڕاوكێ لە ئەنجامی كپكردنی ئارەزووە سێكسی و دەست درێژیەكانەوە كە منداڵ ناتوانێت تێریان بكات دروست دەبێت لەبەرئەوەی دژ بە داب و نەریت و یاسا كۆمەڵایەتییەكانە.
دڵەڕاوكێ بریتییە لە ترسی ناوەكی و هەست كردن پێی, وە زەنگی بە ئاگا هێنانەوەی دەروونییە كە (من) (اڵانا) ئاگادار دەكاتەوە لەوەی كەوا خەریكە ئەزموون و ڕووداوە كپكراوە ترسناكەكانی نەستی مرۆڤ دەگەڕێنەوە بواری هەست و كۆئەندامی دەروون و بەشەكانی دەخەنەوە بەر مەترسی بەم شێوەیە (من) بە ئاگادێتەوە و فریای خۆی دەكەوێت (ئەگەر توانی) و دووبارە هەوڵی خەفەكردن و دوور خستنەوەی ئەو مەترسی و حەز و ئارەزووە كپكراوانە بۆ نەستی (اللاشعور) دەداتەوە تاوەكو لەلایەك لە هەڕەشەی (منی باڵا) (اڵانا العلیا) لەلایەكی ترەوە لە مەترسی داب و نەریت و بەها كۆمەڵایەتی ڕزگاری ببێت. هەروەها هەندێك جار دڵەڕاوكێ لە ئەنجامی دژایەتی لەنێوان دوو پاڵنەر یان پێداویستییەوە سەر هەڵدەدات, كە مرۆڤ ناتوانێت بە ئاسانی بڕیاری هەڵبژاردنی یەكێكیان بدات و لەو مل ملانێیە ڕزگاری ببێت لەبەرئەوە تووشی دڵەڕاوكێ دەبێت.
دڵەڕاوكێ كوت و پڕ لەئەنجامی ڕووداوێكەوە یان لەسەرخۆ دوای چەند قۆناغێك ئینجا دەردەكەوێت, دیاردەكان و نیشانەكانی دڵەڕاوكێ زۆرن لەوانە (دڵە خورپێ, زیادبوونی لێدانی دڵ, خەولێزڕان, گرژی, زەرد هەڵگەڕانی دەم و چاو و پێست, ووشكبوونی دەم و قوڕگ و لێو, زیاد بوونی هەناسەدان و پچڕ پچڕ بوونی, ژانە سەر, زووماندوو بوون) بەڵام مەرج نییە هەموو ئەم نیشانانە لەیەك نەخۆشدا دەربكەون, هەروەها دڵە ڕاوكێ یەكێكە لە گرنگترین نیشانەكانی زۆربەی نەخۆشییە دەروونییەكان, زۆر لێكۆڵەرەوە بە نەخۆشییەكی سەربەخۆی دانانێت.
زۆر شێوە و ڕێگا بۆ چارەسەركردنی دڵەڕاوكێ هەیە لەوانە بەكارهێنانی داو و دەرمانی خاوكەرەوە و هێمنكەرەوە ئینجا بەكارهێنانی چارەسەركردنی دەروونی و شیتەڵا كردنەوەی حاڵەتەكە و زانینی هۆكارە نەستی و شاراوەكانی هۆی دروست بوونی ئەو دڵەڕاوكێیە و لێكدانەوەی خەو و خەیاڵ و ئاواتەكانی نەخۆش و هاندان و پاڵپشت كردن و ئامۆژگاری كردنی و دانانی پەیوەندی پتە و لە تەكیدا و چارەسەركردنی گرفتە خێزانی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكانی, زامنی چارەسەركردنی دڵەڕاوكێن.
زۆر هۆكار و فاكتەر ڕۆڵی گرنگیان لە كەم و زیادكردنی دڵەڕاوكێدا هەیە, گرنگترینیان ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1- قۆناغەكانی گواستنەوە:-
دڵەڕاوكێ لە قۆناغی گواستنەوە واتە لە جێگایەكەوە بۆ جێگایەكی تر یان لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی تر پترتر دەبێت. بۆ نموونە كاتێك منداڵ بۆ یەكەمجار دەچێتە خوێندنگا, یان لە قۆناغی سەرەتاییەوە دەچێت بۆ قۆناغی ناوەندی یان ئامادەیی, ئەوا ترس و دڵەڕاوكێی زیاتر دەبێت, یان كاتێك منداڵ ماڵئاوایی لە قۆناغی منداڵی دەكات و دەچێتە قۆناغی هەرزەكاری یان لە قۆناغی هەرزەكارییەوە دەچێتە قۆناغی لاوێتی یان كامڵی یان بە ساڵاچوویی, ئەوا ڕێژەی دڵەڕاوكێكانی زیاتر دەبێت. ئەمەش بە پلەی یەكەم بۆ كەم شارەزایی و نادیاری قۆناغە نوێیەكە دەگەڕێتەوە كە بەلایەنی ئەو كەسەی كە بۆی دەچێت نوێیە و ناتوانێت پێشبینی تەواوی بكات.
لەلایەكی تریشەوە (ماڵ گواستنەوە لە شارێكەوە بۆ شارێكی تر, یان گۆڕینی پیشە و كار, یان خانەنشینی یان ژنهێنان یان تەڵاف و لێكجیابوونەوە) ڕێژەی دڵەڕاوكێ زیاتر دەكات.
2- ئاڵۆزبوونی ژیان و زۆربوونی داواكاری و پێداویستییەكان:-
وەك زۆر لە زانا و ڕۆشنبیرەكان بۆی دەچن, ئەم سەردەمەی ئێستامان سەردەمی دڵەڕاوكێیە, لەبەرئەوەی ژیان زۆر ئاڵۆز بووە و مرۆڤ هەر ڕاكە ڕاكێتی ئینجا هەر نایگاتێ, چونكە پێداویستییەكانی ژیان و (اغرائاتی) و بەربەست و رێگرەكان زۆر بوون, سەرەڕای ئەم هەموو نەخۆشی و تیرۆر و شەڕ و كارەساتانەی كە بەرۆكی مرۆڤایەتی گرتووە. شتێكی بەڵگە نەویستیشە تا ژیان ئاڵۆزتر ببێت, ئەوەندە دڵەڕاوكێی مرۆڤ زیاتر دەبێت.
3- جۆری كەسێتی:-
ئەو كەسانەی كە جۆری كەسێتیەكەیان بە ئەو شێوەیە كە بە بچووكترین شت تووشی دڵەڕاوكێ دەبن و هەر لە منداڵییەوە پێشبینی شتی خراپیان كردووە و كەسێكی ڕەشبین و گۆشەگیر و دوورە پەرێز بوون, ئەوا لەكەسانی تر زووتر و خێراتر تووشی دڵەڕاوكێ دەبن.
4- لێكترازانی شیرازەی خێزان و شەڕ و ناخۆشی و كارەسات:-
هەندێك كەس لە ئەنجامی ئەوەی لە ناو خێزانێكی لێكترازاو و پڕ لە كێشەدا گەورە بوون و لە سەردەمی منداڵی لە سۆز و خۆشەویستی دایك و باوكیان بێبەش بوون یان هەستیان بە دڵنیایی و ئارامی نەكردووە, بۆیە لە گەورەیدا زیاتر لە كەسانی تر تووشی دڵەڕاوكێ دەبن و بە دەستییەوە دەناڵێنن. هەروەها هەر وڵاتێك شەڕ و كارەساتی تێدا بێت و ئاسایش تیایدا بەرقەرار نەبێت ئەوا ئەگەری زۆر هەیە كە دانیشتوانی ئەو وڵاتانە زیاتر تووشی دڵەڕاوكێ ببن.
چۆن بەسەر دڵەڕاوكێدا زاڵدەبین؟
وەك لە پێشتریش ئاماژەمان بۆ كرد, دڵەڕاوكێ بەشێكە لە سروشتی مرۆڤ و وەك خوێی چێشت وایە و ژیان بە بێ دڵەڕاوكێ هیچ تام و چێژێكی نییە, بەڵام كاتێك دڵەڕاوكێ لە ڕێژەی ئاسایی خۆی زیاتر دەبێت ئەو كاتە دەبێت بە گرفت و پێویستی بە چارەسەركردن دەبێ. بەڵام ئەگەر مرۆڤ تووشی دڵەڕاوكێ بوو ئیتر كۆتایی ژیان نییە و دەتوانێت بە هەوڵ و كۆشش و كۆڵنەدانی بەسەر ئەو دڵەڕاوكێیەدا زاڵا بێت و بگەڕێتەوە حاڵەتی یەكەمجاری. ئینجا بۆ ئەوەی تاك بە زووترین كات لە ترس و دڵەڕاوكێكانی ڕزگاری بێت, ئەوا دەبێت ڕەچاوی ئەم خاڵانەی خوارەوە بكات:-
1- گرنگی بە ئێستای بدات و زۆر بیر لە ڕابردوو نەكاتەوە:-
كەس نییە لە ژیانیدا ڕووبەڕووی سەرنەكەوتن و چاڵ و هەوراز و نشێو نەبووبێتەوە, واتە ژیانی هیچ كەسێك تەنانەت پێغەمبەرەكانیش (د.خ) گوڵڕێژ نەكراوە و هەمووی خۆش نەبووە, لەبەرئەوەی ناخۆشی و ئازار و دەردەسەری بەشێكە لە سروشتی مرۆڤایەتی و وەك سێبەری خۆی وایە و لێی جیانابێتەوە, ئەمەش مانای ئەوەیە كە پێویستییەكی ژیانە و ئەگەر ناخۆشی نەبوایە ئەوا مرۆڤ تامی خۆشی نەدەزانی, ئەگەر نەخۆشی نەبوایە ئەوا مرۆڤ تامی لەش ساغی نەدەزانی.
كەواتە كەوتن و هەڵساندنەوە و دواكەوتن كارێكی ئاساییە, بەڵام ئەوەی ئاسایی نییە ئەوەیە كە ئێمە بەردەوام سەیری ڕابردووی تاڵمان بكەین و پێشبینی داهاتووی ڕەش بكەین, كە بە ئەو جۆرە بیركردنەوە و ڕەفتارەمان ئێستاشمان لە دەست دەدەین. دەبێت هەموومان ئەو ڕاستییە بزانین كە بۆیە خودای گەورە دووچاوی لە پێشەوە بۆ دروست كردووین بۆ ئەوەی سەیری داهاتوو پێش خۆمان بكەین نەك سەیری دواوەی پێبكەین ئەگەر دواوە لە پێشەوە گرنگتر بوایە ئەوا خودای گەورە دوو چاوی لە دواوە بۆ دروست دەكردین.
ئەمەش مانای ئەوە نییە كە دەبێت ڕابردوو پشتگوێ بخەین, بەڵكو دەتوانین جارجارێك سەیری ڕابردوو بكەین و چاوێك بە هەڵە و سەرنەكەوتنەكانماندا بگێڕین و پەند و عیبرەتیان لێوەرگرین و هەڵنەدەین كە جارێكی تر هەمان هەڵە دووبارە بكەینەوە. واتە نابێت بەردەوام هەر لە ڕابردوو بژین و خەم و خەفەت بۆ ئەو شتانە بخۆین كە لە دەستمان چووە, لەبەرئەوەی بە ئەو كارە ئێستاشمان لە دەست دەچێت و ڕابردووش ناگەڕێتەوە.
ئینجا ئەگەر بمانەوێت لە ژیاندا سەركەوتوو بین و لە ترس و دڵەڕاوكێكانمان ڕزگارمان بێت, ئەوا دەبێت لە ئێستادا بژین و پلانی زانستی و تۆكمەش بۆ داهاتوومان دابنێین و پەندیش لە ڕابردوومان وەربگرین, بە ئەو شێوەیە بەسەر ترس و دڵەڕاوكێكانماندا زاڵدەبین, بەڵام خەفەت خواردن بۆ ڕابردوو بیركردنەوە لە ئەو شتانەی كە پێی نەگەیشتووین ئەوەندەی تر باری دەروونیمان ئاڵۆز دەكات بۆیە دەبێت لێی دووربكەوینەوە.
2- خۆڕاگری و بە ئارامی و كۆڵنەدان:-
خۆڕاگری و دان بۆ خۆدا گرتن و كۆڵنەدان باشترین دەرمانی لە ناوبردنی ترس و دڵەڕاوكێن, لەبەرئەوەی زۆربەی ئەو شتانەی لێیان دەترسین و تووشی دڵەڕاوكێی كردووین وەهمین و لە دروستكردنی خەیاڵی خۆمانن و كاتین نایەنە دی و ئەگەر خۆڕاگربین ئەوا دوای ماوەیەك نامێنن. لەبەرئەوەی نابێت هیچ كەسێك ژیانی خۆی بكات بە دۆزەخ بەڵكوو دەبێت خۆڕاگر بێت و كۆڵنەدات بۆ ئەوەی لە ئەو ترس و دڵەڕاوكێیەی هەیەتی ڕزگاری بێت.
3- بیركردنەوەی واقیعیانە:-
مەبەست لە بیركردنەوەی واقیعیانە ئەوەیە, كە دەبێت مرۆڤ بەدوای ئەو هۆكار و فاكتەر و شتانەدا بگەڕێت كە تووشی دڵەڕاوكێی كردووە. چونكە هیچ دیاردەیەكی دەروونی بەبێ پاڵنەر و هۆكار نییە, واتە نابێت مرۆڤ بێ هیوا ببێت و دڵەڕاوكێیەكەی بۆشتی خەیاڵی و ناواقیعی بگەڕێنێتەوە و بە ئەوەش خۆی بەدیلی ئەو نەخۆشییە, بەڵكوو دەبێت بە یارمەتی كەسانی پسپۆڕ بە دوای سەرچاوەی ئەو دڵەڕاوكێیەدا بگەڕێن و چارەسەری بكەن.
4- بیركردنەوە لە دەرئەنجامەكانی دڵەڕاوكێ:-
دەبێت هەموو یەكێك لە ئێمە بیر لە دەرئەنجامە خراپەكانی دڵەڕاوكێ بكەینەوە, كە چۆن دڵەڕاوكێی بەردەوام تووشی ژانە سەر و ئازاری گەدە و بێزاری و خەم و خەفەت و دڵتەنگیمان دەكات و ژیانمان لێدەكات بە دۆزەخ, لەبەرئەوە دەبێت لە هەوڵی ئەوەدا بین كە خۆمان لە ئەو دڵەڕاوكێیە ڕزگار بكەین و خۆمان نەكەین بە دەستەمۆ و نێچیری بەردەستی دڵەڕاوكێ. وە ئەگەر ئارام و خۆڕاگر بین ئەوا دەتوانین بە سەر دڵەڕاوكێدا زاڵبین و نەهێڵین ژیانمان لێتاڵ بكات, لەبەرئەوەی توانا و بەهرە و لێهاتوویی مرۆڤ بێ سنوورە و بە هیچ شتێك كۆتایی نایەت.
5- كاری بەسوود:-
بەگاڵتەوە باب و باپیرانمان نەیان وتووە (شەڕ لە بەتاڵی باشترە), ئەم قسە و دەستەواژەیە حیكمەت و هونەری تێدایە و كار و ئیش بڕبڕەی پشتی ژیانی مرۆڤن. لەبەرئەوەی زۆر گرنگە كە مرۆڤ كارێك بكات و بە بێ ئیش دانەنیشێت و خۆی بە شتێكەوە سەرقاڵ بكات, چونكە كاركردن و چالاكی دەرمانی چارەسەری زۆر لە نەخۆشی و گرفتە دەروونییەكانە. ئینجا هەركاتێك هەستت بە دڵەڕاوكێ كرد ئەوا هەوڵبدە خۆت بەكارێكەوە خەریك بكە و بە تەنها دامەنیشە. مەبەست لە كاركردن ئەوە نییە هەر بچی كرێكاری بكەیت یان فەرمانبەر بیت, بەڵكووو خۆخەریكردن بە حەز و ئارەزووەكانیش و هێنانە دییان جۆرێكە لە كار و چالاكی, واتە دەتوانین خۆت بە (خوێندنەوەی چیرۆك و هۆنراوە و بابەتی زانستی یان نووسین یان چاككردنی باخچەی ماڵەوەتان, چالاكی هونەری یان سەردانی خزم و كەس و هاوڕێ) خەریك بكەیت, كە سەرجەم ئەو چالاكییانە لە دڵەڕاوكێ دوورت دەخەنەوە و بواری ئەوەت نابێت بە تەنها دابنیشێ و خەیاڵ و بیری ناخۆش بكەیتەوە.