ئهوهی پێویسته لهبارهی خهمۆکییهوه بیزانیت – د . ڕێدار محهمهد ئهمین – پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
ئەوەی پێویستە لەبارەی خەمۆكییهوه بیزانیت
د. رێدار محمد ئەمین
پسپۆڕی نەخۆشیە دەرونییەكان
خەمۆكی بریتیەلە حاڵەتی هەستكردن بەخەمباری ودڵتەنگی، هەموو مرۆَڤێكی ئاسایش بەم هەستكردنە تێدەپەڕێت، بەڵام ئەگەر هاتوو ئەم خەمۆكیە لەراددەی خۆی زیاتربوو، یاخود ماوەكەی درێژبۆوە، بەجۆرێك كەوا كاریگەری هەبوولەسەر كاركردن وتوانای كەسەكە، ئەوا وەك حاڵەتێكی نەخۆشی سەیر دەكرێت وپێویستی بەچارەسەریە. ئامانج لەو نوسینەدا، ئاشناكردنی خوێنەری كوردە بەگرفتی خەمۆكی، ناسینەوەو ڕێگاكانی چارەسەری، بەپەیڕەوكردنی ئەم پەندەی دەڵێت: (خۆپاراستن باشترە لەچارەسەركردن)
* ئایاخەمۆكی مانای لاوازی كەسایەتیە؟
بەهۆی نەبوونی زانیاریەكی تەواولەسەر نەخۆشیەدەرونیەكان، هەرلەكۆنەوە نەخۆشی دەرونی وەك: شەرم، عەیب، لاوازی كەسایەتی سەیركراوە، خەمۆكیش كەوا بەشێكە لە نەخۆشیە دەرونیەكان، كەوتۆتە بازنەی ئەم تۆمەتە ناڕەوایانەوە، ئەگەرچی شكسپیرلەمێژە گوتوویەتی (مرۆڤ تا ژیربێت، كەمتردڵخۆش دەبێت)بەڵام دیارە ئەم ووتەیەش وەك پێویست لەگوێچكەی غەمباران نەزرەنگاوەتەوەو بێهودە هەوڵی شاردنەوەی باری خەمۆكی خۆیان داوە! كەواتە، ئەگەرخەمۆكی لاوازی كەسایەتی، شەرم ونەنگی نەبێت، ئەی چییە؟
خەمۆكی بریتیە لە نەخۆشیەكی دەرونی. مرۆڤ بەشێوەیەكی سەرەكی لەدووبەش پێكدێت، جەستە ودەرون، هەروەك چۆن جەستە نەخۆش دەكەوێت (گرانەتا، ئەنفلەوەنزا، شەكرە، فشاری خوێن، شێرپەنجە……) بەهەمان شێوەش دەروون نەخۆش دەكەوێت هەروەك چۆن ناتوانین بەیەك دوو حاڵەتی بەرز بوونەوەی فشاری خوێن، شەكرە، كۆكین بڵێین نەخۆشی ئەگەر گەڕایەوە دۆخی ئاسایی، بەهەمان شێوەش ناتوانین بە حاڵەتێكی راگوزەری خەمۆكی بڵێین نەخۆشی ئەگەر گەڕایەوە دۆخی جاران!
هەربۆیەش بەرز بوونەوەی رێژەی شەكر بەبەردەوامی مانای نەخۆشیەو پێویستی بە چارەسەرییە خەمۆكی بەردەوامیش بارێكی نەخۆشیەو پێویستی بە چارەسەرییە،ئەگەر هەر یەكەیان چارەسەر نەكرا، ئەوا گرفتی زیاتر بۆ خاوەنەكەی دروست دەكات .
*خەمۆكی و نەخۆشییە دەرونییەكان
لایەنی دەروونی و جەستەیی مرۆڤ وەك دوو بازنەی تێكهەڵكێشی یەكتر وان و لە حاڵەتی ئاسایی و نەخۆشی كار دەكەنە سەر یەكتر، بۆیە دەتوانین بڵێین هیچ نەخۆشیەكی جەستەییش بێبەش نییە لە كاریگەری دەروونی.
خەمۆكیش وەك گرفتێكی باوی دەروونی، هاوڕێی نەخۆشییە جەستەییەكانە، بەڵام بە داخەوە، زۆرجاران دەستنیشان ناكرێ و چارەسەر ناكرێ، ئەگەر رێژەی گرفتی خەمۆكی لە كۆمەڵگە بە 2—4% مەزندە بكرێ، ئەوا ئەم رێژەیە بۆ 5 — 10 بەرز دەبێتەوە، لەو كەسانەی سەردانی بنكە تەندروستیەكان دەكەن و دەگاتە 14% لەو كەسانەی نەخۆشیەكی جەستەیی دەست نیشانكراویان هەیە، زۆر لە توێژینەوەكان باس لەوە دەكەن كەوا چاكبوونەوەی هەر نەخۆشیەكی جەستەیی مەترسیدار خێراترە، گەر لە هەمان كاتتدا لایەنە دەرونیەكەی چارەسەر كرا، ئەم دەستەواژەیەش شتێكی لۆژیك و پڕ مانایە، چونكە زۆربەی نەخۆشیە جەستەییە مەترسیدارەكان دەبنە هۆی خەمۆكی توند، هەروەها توێژینەوەی تر باس لەوە دەكەن كەوا گرفتی دەروونی كاریگەری تەواوی لە سەر كۆئەندامی بەرگری لەش هەیە، وای لێدەكات ئاستی بەرگریكاری كەم بێتەوە بۆ شەڕكردن لەگەڵ نەخۆشییەكان.
ئەوانەی سەرەوە هەموو مانای ئەوە دەگەیەنن كەوا چارەسەری لایەنی دەروونی مرۆڤ هاوتا لەگەڵ چارەسەری جەستەیی رێژەی چاكبوونەوە خێراتر دەكات،
*هۆكارەكانی تووش بوون بە نەخۆشی خەمۆكی
وەك هەرنەخۆشیەكی تری دەروونی، یەك هۆكار بەتەنها نابێتە هۆی نەخۆشی دەروونی، بەڵكو تێك هەڵكێشەیەكە لە هۆكارە بایلۆژی و سایكۆلۆژی(كەسی) و كۆمەڵایەتیەكان، ئەم بیردۆزەش باس لەوە دەكات پێی دەڵێن بیردۆزی بایۆسایكۆسوشیەل.BIO-PSYCHO-SOCIAL
بۆیە ناكرێ بەتەنها هۆكاری بۆ ماوەیی تۆمەتبار بكەین، چونكە زۆر كەس ئامادەیی بۆماوەییان هەیەو تووشی خەمۆكیش نابن! هەروەها ناكرێ تەنها لایەنی كەسایەتی بەتەنها بكرێتە پێوەر، وەك پەروەردەی هەڵە، خێزانی شپرزە، بەهەمان شێوەش ناكرێ لایەنی كۆمەڵایەتی وەك گرنتی ئابووری، سیاسی، ئاینی، بكرێتە هۆكار. زۆر كەسیش بە هەڵە ئەم دەستەواژەیە دووبارە دەكەنەوە، كەوا خەمۆكی دەرەنجامی نەگەیشتنە بە حەزوو ئاواتەكانن، لە كاتێكدا هیچ كەسێك نییە لە جیهاندا هەموو حەزوو ئاواتەكانی هاتبێتە دی!
كەواتە كاتێك باسی یەكێك دەكەین تووشی خەمۆكی بووە، ئەوا هۆكارە بایلۆژی و كەسایەتی و كۆمەڵایەتیەكان لەبەر چاو دەگرین، مەرجیش نییە هەرسێ هۆكار لە ئێستادا لە ئارادابن، هەروەها مەرجیش نییە هۆكارێك هەبێت، بۆ نموونە” بۆماوەیی یان پەروەردەی خراپ ” ببنە یەك تاكە هۆكار بۆ خەمۆكی، بەڵكو دەبێت هەلو مەرجی گونجاو هەبێت ئینجا نەخۆشیەكە سەر هەڵدەدات ئەم هۆكارانەی لە سەرەوەش باسكران دەبنە سێ قۆناغ یان سێ هۆكاری تر بەم شێوەیەی خوارەوە:-
1- هۆكارە ئامادەگیەكان predisposing factors ئەمانەش بریتین لەو هۆكارانەی وەك ئامادەیی بۆ نەخۆشی لە كەسەكەدا هەن، وەك هۆكاری بۆ ماوەیی، تووش بوونی دایك بە نەخۆشی سورێژە، گرانەتا، خواردنی دەرمان لە كاتی سكپڕیدا، پەروەردەی نادروست، گرفتی كەسایەتی….هتد، بەڵام ئەمانە نابنە هۆی تووش بوون بە نەخۆشی ئەگەر هۆكاری تری بە دواوە نەیەن.
2- هۆكارەكانی سەرهەڵدان precipitating factors بریتین لەو هۆكارانەی كە بەر لە نەخۆشیەكە بە ماوەیەكی كورت سەر هەڵدەدەن، وەك گرفتی ئابوری، خێزانی، نەخۆشی، كۆمەڵایەتی..هتد، كەوا دەكەن خەمۆكی دروست ببێت، بەڵام بەبێ بوونی فاكتەرەكانی یەكەم ئەمانە روو نادەن.
3- هۆكارەكانی بەردەوام بوون (مانەوەی خەمۆكی perpetuating factors )
ئەمانەش ئەو هۆكارانەن، كەوا دەبنە هۆی بەردەوام بوونی خەمۆكی، ئەمانەش وەك نەخۆشی جەستەیی، گرفتی كۆمەڵایەتی، فشاری ژیان…هتد.
ئەم هۆكارانەی سەرەوەش راڤەی ئەوە دەكەن، لەبەرچی كاتێك دوو كەس یان زیاتر تووشی گرفتێك دەبن و یەكێكیان بە هۆیەوە تووشی خەمۆكی دەبێت، بەڵام ئەوانی تر بەرگەی خەمۆكیەكە دەگرن!
لە لایەكی ترەوە هەندێك لە لێكۆڵینەوەكان ئەوەیان دەرخستووە، ئەو كەسانەی متمانەیان بە خۆیان كەمە، ئەوانەی بەردەوام، ژیان و دوارۆژیان بە رەشی دەبینن، یان ئەوانەی زۆر خۆیان بەكەم دێتە بەرچاو، ئەوانەی فشاری زۆر دەخەنە سەر خۆیان.
تیۆری فێركردنی كۆمەڵایەتی social learning
ئەو كەسانەی دەزانن چۆن مامەڵە لەگەڵ ناخۆشی و فشارەكانی ژیان بكەن، چ لە ناو خێزان، قوتابخانە، شوێنی كار…هتد، ئەوە لەسەرەتادا لە ماڵەوە ئەم ستراتیژیە فێربوونە، بە پێچەوانەوەش ئەوانەی ناتوانن مامەڵەی دروست بكەن بەهەمان شێوە شارەزای ستراتیژی دروست نین، ئەمەش راڤەی ئەوە دەكات بۆچی خەمۆكی لە هەندێك خێزان نەوە دوای نەوە دەگوازرێتەوە ! ئەگەر منداڵ لە خێزانێك پەروەردەبوو پڕ بوو لە رەشبینی و هیچ هاندانی تێدا نەبوو، ئەوا ئەم منداڵە زیاتر ئەگەری تووش بوون بە خەمۆكی هەیە.
دیاریكردنی خەمۆكی
دیارە هەروەك لەسەرەتادا باس كرا مەرج نییە هەموو دڵتەنگیەك بێتە هۆی نەخۆشی خەمۆكی بەڵكو هەندێك خاسیەت هەن كەوا بڕیار دەدەن ئایا تۆ خەمۆكی ئاساییت هەیە، یان نەخۆشی خەمۆكی، بێگومان خەمۆكی وەك نەخۆشی دابەش دەكرێ بۆ سێ جۆر: سووك، مامناوەند، توند، چەندین جۆریش هەیە وەك خەمۆكی گەورە، دیسامیا، خەمۆكی وەرزی..هتد.
ئەمانەش پزیشكی پسپۆڕی دەروونی بڕیار لەسەر دەدات، بەڵام ئەوەی لەسەر تۆ پێویستە كاتێك هەندێك نیشانەت هەست پێكرد، ئەوا سەردانی پزیشكی دەروونی بكەیت، چونكە پاراستن باشترە لە چارەسەری، چارەسەریش لە قۆناغی سەرەتایی ئاسانترە لە چارەسەری لە دوا قۆناغ.
لە گرنگترین نیشانەكان
1- هەستكردن بە دڵتەنگی زۆربەی كاتەكانی رۆژ.
2- هەستكردن بەوەی وەك جاران تام و چێژ لە ژیان، یان شتە خۆشەكانی ژیان ناكات.
3- بێ بڕشتی و بێ هێزی و زوو هەستكردن بە ماندووبوون.
4- تێكچونی خەو، زیاد یان كەم نووستن.
5- تێكچونی ئارەزووی خواردن زیاد یان كەم.
6- هەستكردن بە گوناه یان رەفتارێك لە رابردوو ئەنجامت داوە.
7- كەم بوونەوەی تەركیز.
8- حەزكردن بە تەنیا دانیشتن و گریان.
9- نیشانە جەستەییەكانی وەك سەر ئێشە، پشت ئێشە، قەبزی.
10- كەم بوون یان زیاد بوونی ئارەزووی سێكسی.
11- حەزی مردن، یان بیر كردنەوە لە خۆكوشتن.
سێ نیشانەكەی یەكەم پێیان دەوترێت نیشانە گەورەكان و مەرج نییە هەموو نیشانەكان هەبن بۆ دەست نیشانكردن، بەڵام گرنگە هەندێك لەم نیشانانە بۆ ماوەی دوو هەفتە یان زیاتر بەردەوام بن.
چارەسەری
خەمۆكی گرفتێكە كەوا جگە لە دەرمان پێویستی بە چارەسەری دەروونی psychotherapy هەیە.بەتایبەتی لە باری سوك كەوا تەنها چارەسەری دەروونی بەسە، بەڵام رەنگە لە باری خەمۆكی مام ناوەند دەرمان بدرێت و لە باری خەمۆكی توند دەرمان دەبێتە شتێكی پێویست.
چارەسەری دەروونی
پێدانی رێنمایی، لە رێگای كەمكردنەوەی ئازاری دڵتەنگی،كەمكردنەوەی ئەو هەستە بێئومێدیەی هەیەتی . جگە لەوەی چارەسەری بەپەیبردن، بیركردنەوەی ڕەش بینی لادەبات، وێنەی بەرامبەرخۆی دەگرێت وەك لابردنی هەستكردن بەكەمی و هەست بە گوناه كردن هەروەها یارمەتی كەسەكە دەدات بزانێت چ شتێك لە ژیان گرنگە و چۆن ئامانجی پۆزەتیڤانە لە ژیان دروست بكات، چارەسەری لە رێگای چارەسەركردنی گرفت یارمەتی كەسەكە دەدات، كەوا ئەو لایەنانەی ژیانی بناسێتەوە، كە فشاری زۆر دروست دەكەن و هەوڵی چارەسەركردنیان بدات.
چارەسەری بە دەرمان
یارمەتی كەسەكە دەدات، بەسەر گرفتە جەستەییەكانی خەمۆكی زاڵبێت وەك” خەو، خواردن، جولەكردن، ژان، بەڵام بەبێ رێنمایی یان چارەسەری دەروونی ناتوانێت 100% هەموو كێشەكان لابەرێت.
نیسان 16, 2012
بۆچی نهخۆش لای پزیشکی دهروونی چاک نابێتهوه؟ د. ڕێدار محهمهد ئهمین – پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
بۆچی نەخۆش لای پزیشكی دەروونی چاك نابێتەوە؟
د.ڕێدار محەمەد ئەمین
پسپۆری نەخۆشیە دەروونیەكان
ئەمە پرسیارێكە زۆربەی خەڵك دەیكەن،تەنها لەبەر ئەوەش نیە ئەمانە زانیاری كەمیان لەبارەی دەروونەوە هەیە،بەڵكو هۆی سەرەكی ئەوەیە ،كەئەوان ڕۆژانە چەندین حاڵەت ونەخۆشی دەروونی دەبینن ساڵانێكەوە پێیەوە دەناڵێنن،ئەم بڕوایە بە شێوەیەكی وەها قۆڵبۆتەوە،كە هەموو خەڵك پێیان وابێت،هیچ نەخۆشیەكی دەروونی چاكبوونەوەی نیەو هەموویان دەرەنجام شێت دەبن.
بۆ شیكردنەوەی ئەم بڕوا هەڵەیە پێویستە لەسەر دووبۆچوون قسەبكەین.بۆچونییەكەم:جیاوازیو لە یەكچوونی نەخۆشیەدەروونیەكان لەگەڵ
نەخۆشیەكانی تری جەستەیی،بۆچوونی دووەم:چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ نەخۆشیەدەرونیەكان و بیروبۆچونی جیا لەسەر رۆح وكاریگەری لەسەرمرۆڤ،لە بۆچوونییەكەمدا،ئێمە پێویستە ئەوراستیە بزانین،كە هەر وەك چۆن مرۆڤ ئەگەری تووشبوونی بەنەخۆشی جەستەیی هەیە،بە هەمان شێوەش ئەگەری تووشبوونی بە نەخۆشی دەروونی هەیە،نەخۆشیە دەروونیەكانیش هەیانە بە ماوەیەكی كەم چاك دەبێتەوە وهەیانە درێژخایەنە،تێكهەڵكێشیەكیش هەیە لە نێوان نەخۆشیە دەروونیەكان ونەخۆشیە جەستەییەكان وهەریەكەیان كاریگەری بەسەر ئەویتر هەیە،بۆ نموونە ڕەنگە كەسێك شێرپەنجەی هەیە وتووشی خەمۆكی ببێت،یەكێك نەخۆشی دڵی هەیە تووشی دڵەڕاوكێ ببێت،بەهەمان شێوەش كەسی خەمۆك ڕەنگە زیاتر تووشی نەخۆشی دڵ وفشاری خوێن ببێت،ئەوانە تەنها نموونەن وەلێ پەیوەندیەكە زۆر لەمانە زیاترە،تاكە جیاوازیەكیش لە نێوان نەخۆشی جەستەیی ونەخۆشیە دەروونیەكان ئەوەیە،كە نەخۆشی دەروونی هەر تەنها بەدەرمان چاكنابێتەوە،بەڵكو پاڵپشتی خێزان وكۆمەڵگاو گۆڕینی دیدی نەخۆشەكە بۆ ژیان پێویستە،كە بەزاراوەی دەروونی پێی دەڵین”چارەسەریدەروونی”چونكە ئەگەرچی نەخۆشی دەروونی لە ئەنجامی چەند گۆڕانكاریەكی كیمیاوی لەناو مێشك ڕوودەدات،بەڵام تا ئێستا دیارنیە ئایا ئەم گۆڕانكاریانە هۆكارن یان دەرەنجامی نەخۆشیەكە،بۆچوونی دووەم بریتیە لە جیاوازی دیدی مرۆڤەكان لەسەر دەروون،هەیانە دەروون بە ڕۆح دادەنێت وهەر نەخۆشیەكی دەروونیش واتە تێكچوونێكی ڕۆحی ئەو مرۆڤەیە،هەیانە بڕوای بە ڕۆح نیە ودەروون وەك ئەقڵی مرۆڤ دەخوێنێتەوە،بۆیە هەموو ڕیگا چارەیەكیشی هەر لە ڕێگای جەستەوە دەبێت،لە نێوان ئەم دووانەشدا هەیە بڕوای بە ڕۆح هەیە وەك تەواوكەری جەستەو،دەروونیش بریتیە لە بەشێك لە هەردووكیان،یان گەر ڕوونتر بڵێین خاڵی بەیەكتر گەیاندنیان،زانستی پزیشكی دەروونی”ئەگەرچی بنەمایەكی ماتریالی هەیە”بەڵام زیاتر لەسەر تەوەرەی سێیەم كاردەكات وهەوڵدەدات وەك جەستەوڕۆح مامەمەڵە لەگەڵ مرۆڤ بكات وهەردوولایەنی جەستەیی ودەروونی چارەسەربكات،چونكە كاركردن لەسەر یەكێكیان وپشت گوێخستنی ئەویتریان،نابێتە هۆی چارەسەری تەواو،بەڵكو هەندێكجار كاردانەوەی خراپی دەبێت،وەك ئەو شێخانەی دەیانەوەێت بەئازاری جەستەیی چارەسەری دەروونی بكەن،گوایە دەیانەوێت جنۆكە لەلەشی نەخۆشەكە دەربكەن!یان ئەو پزیشكانەی بەتەنها پشت بەستن بەدەرمان دەیانەوێت نەخۆشەكە چارەسەربكەن وگەر سەركەوتووش نە بوون پەنا دەبەنە بەر چارەسەری بە كارەبا!.ئەم جیاوازی وفرە شێوازانە لە چارەسەركردن،لە ئەنجامی بوونی بۆچوونی جیاوازو ڕای جیاوازە لە سەر نەخۆشیە دەروونیەكان،چونكە نەخۆشی دەروونی مامەڵە كردنە لەگەڵ شتێكی نادیار،جگە لەمەش توانایی ئەقڵی نەخۆش وچۆنیەتی تێروانینی بۆ ژیان هۆكارێكی گرنگی چارەسەركردنن،ئەمەش وایكردووە شێوازەكان بە جیاوازی نێوانیان،تا ڕادەیەك بتوانن چارەسەرێكی كاتی بۆ نەخۆشەكە دابنێن،بەڵام هەموو دەم ئەم چارەسەرە سەركەتوو ترە،كە ڕاڤەیەكی زانستی هەیەولەهەمان كاتیشدا پشت بە ئامار دەبەستێت،بەو مانایەی كە ئەو شیوازە زانستی ترە،زۆرترین نەخۆش چارەسەربكات،زانستی پزیشكی دەروونیش لە هەموو شێوازەكانی تر زیاتر پشت بە ئامار دەبەستێت،بەم شێوەیەش لە هەمووان سەركەوتووتر دەبێت،هەر شێوازێكی تری چارەسەریش ئەگەر بیەوێت سەركەوتووبێت،دەبێت ئامار بكاتە مەبەستی،واتە دەبێت ئەمە بسەلمێنێت،كە ئەو ڕێگایەی بەكاری دەهێنێت زۆرترین نەخۆشی پێ چارەسەردەكات وتەفسێرێكی زانستی یان بەرجەستەشی هەبێت.هەموو شێوازەكانی تر لە پاراسایكۆلۆژیاوە هیچ ئامارێكی زانستیان نیە،بویە ناكرێ بە زانستی دابنرێن،ئەو چارەسەریەش كە بەدەستی ئەوان ئەنجام دەدرێت،لە زانستی پزیشكی لێكدانەوە وڕاڤەی خۆی هەیە،لەوانەش متمانەی نەخۆش بە چارەسەر،كە وادەكات نەخۆشەكە متمانەی بە خودی خۆیشی زیادبكات،ئەمەش بڕبڕەی پشتی چارەسەری نەخۆشیە دەروونیەكانە،چونكە بێ گەڕانەوەی بڕوای نەخۆش بە خودی خۆی مەحاڵە بتوانین چارەسەری گونجاو وتەواوی بۆبكەین،جگە لەوەش زۆربەی ئەو حاڵەتانەی لای ئەوان چاكدەبنەوە هیستیریان،هیستریاش بە پەیبردن”ایحا”چاكدە بێتەوە،جا لای پزیشك،شیخ،من،تۆ،یان هەركەسێكی تری ئاسایی بێت،كە هێ لە دەروون شارەزانیە!
بەڵام زۆربەی خەڵك ئەم ڕاستیە نازانن،بۆیە ئەوانیش بەسەر چەند كۆمەڵیەك دابەشبوونە،هەیانە تەنها بڕوای بە شێخ وسەیدو مەلا هەیە،هەیانە تەنها بڕوای بە پزیشكی دەروونی هەیە،هەیە بەسەر لێشێواوی لەمیان بۆ ئەمیان وبە پێچەوانەش دەڕوات،كۆمەڵەیەكی تریش هەن بروایان بە هیچیان نیە،یان هەر بڕوایان پێ نەماون.
باسەكەی من لێرە لەسەر پزیشكی دەروونیە،دەمەوێت هەندێك لەو هۆكارانە ڕوون بكەمەوە،بۆچی نەخۆش لای پزیشكی دەروونی چاكنابێتەوە،ئەمە لە كاتێكدا تا ئێستا پزیشكی دەروونی سەركەوتووترین ڕیگایە بۆ چارەسەری!
1-درەنگ چوونە لای پزیشك لەبەر شەرم وعەیبە:ئاشكرایە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا،هەموو گرفتێك وكەموو كوڕیەكی دەروونی بە بێتوانایی دادەنرێت،بۆیەش هەروەك شەرم وعەیب سەیردەكرێت،پزیشكی دەروونیش وەك پزیشكی شێتان ناسراوەو تەنها گەر یەكێك شێت بێت بۆلای ئەوی دەبەن،واتە ئەو كەسەی ئەگەری شێت بوونیشی هەیە نابێت بچێتە لای تا شێت دەبێت!ئەم تێڕوانینە سەلبیانە بۆ گرفتی دەروونی وپزیشك وایكردووە كەم كەس بیر لەوە بكاتەوە بچێتە لای پزیشكی دەروونی،یان كاتێك بچێت كە نەخۆشیەكەی لە قۆناغێكی درەنگ وسەخت بێت،كە چارەسەری ستم بێت،ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە ئەم تێڕوانینە هەر لە وڵاتە تازە گەشەسەندوەكانی وەك وڵاتی ئێمە نیە،بەڵكو لە ئەوڕوپاو ئەمریكاش هەمان بۆچوون هەیە،بەڵام دەبێت ئەوە بڵێین ئەوان قۆناغێكی باشیان بڕیوە لەم بوارەدا،لە وڵاتی ئێمەشدا پێویستە میدیاكان زیاتر گرنگی بەم لایەنە بدەن وبۆ خەڵكی شیبكەنەوە.
2-وەرنەگرتنی دەرمان بە ڕیكو پێكی:فاكتەرێكی گرنگە،چونكە زۆربەی نەخۆشەكان،دوای ماوەیەك لە وەرگرتنی دەرمان بێ ڕاوێژكاری پزیشك واز لە دەرمان دەهێنن،گوایە چاكبۆنەتەوەو چیتر پێویستیان بە دەرمان نیە،هۆكاری تری وازهێنان لە دەرمان،ئەوەیە كە بڕوایان وایە ئەم دەرمانانە دەبنە هۆی ئالوودەبوون و،دەبێت هەتا هەتایە وەری بگرن،لە زۆربەی بارەكانیشدا نەخۆش هۆشی تەواوی نیە بۆ وەرگرتنی دەرمان ونازانێت چۆن وەری بگرێت،بۆیە ئەركی خێزانە ئەم كارەبكات.
3-نەبوونی پاڵپشتی خێزانی وكەسانی خەمخۆر:هەروەك لە خاڵی یەكەم باسمان كرد،بەدەگمەن ڕێك دەكەوێت نەخۆشێك لە قۆناغە سەرەتاییەكانی نەخۆشیەكەی سەردانی پزیشكی دەروونی بكات،ئەوكاتەی كە بیرو هۆشی تەواو لای خۆیەتی و ڕەفتارەكانی دروست وتەواون،بەڵكو كاتێك دەگەیەنرێتە لای پزیشك زۆر درەنگە ونەخۆشەكە تەواو متمانەو بڕوای خۆی لەدەست داوە یان هەر هۆشی لەم دونیایە نەماوە،لێرەشدا پاڵپشتی خێزان وكەسانی خەمخۆر پێویستەو پشتگوێ خستنی ئەوان گرفتەكەی قوڵتر دەكاتەوە.
4-زۆری قەیرانە كۆمەڵاتیەكان وهاتنیان بە دوای یەكدا:زۆرجاران گوێمان لەكەسوكاری نەخۆش دەبێت دەڵین،كەوا نەخۆشەكەیان تا لە نەخۆشخانە بوو زۆر باش بوو،بەڵام كاتێك بردیانەوە ماڵەوە،بەرە بەرە بەرەو خراپی دەڕۆیشت،ئەگەر وەرنەگرتنی دەرمان بە رێكو پێكی ونەبوونی پاڵپشتی خێزانی دوو هۆكاری گرنگ بن،ئەوا زۆری قەیرانە كۆمەڵایەتیەكان هۆكارێكی تری گرنگن،ئەو قەیرانانەش لەناوماڵ یان لەدەرەوە هەن وكاریگەری خراپیان لەسەر نەخۆشەكە دەبێت،زۆرجاران خیزان درك بەم فاكتەرە گرنگە ناكەن،هەركە سەیریان كرد نەخۆشەكەیان بەرەو باشی چوو،ئیتر پشتی تێدەكەن،یان ڕەچاوی ناكەن وقسەی ڕەق وناخۆشی پێدەڵێن،بێئەوەی هەستبكەن ئەم نەخۆشە هێشتا لە قۆناغی چارەسەریەو تەنانە ت بە هەبوونی گرفتی نێوان ئەندامانی تری خێزانەكەش تێكدەچێت،هەروەها كۆمەڵگەش دەبێت بە چاوی ڕێزوبەزەیی سەیری ئەم نەخۆشانە بكات ولە شوێنە گشتیەكان یارمەتیان بدرێت وەك فەرمانگەكان.
5-كەم دەرفەتی پزیشك بۆ دیتن وبە دواداچوونی نەخۆش:ئەمەش گرفتێكە نەك هەر بۆ نەخۆشی دەروونی،بەڵكو بۆ هەموو نەخۆشیەكانی تریش،كەوا پزیشك كاتی تەواو تەرخان ناكات بۆ دیتنی نەخۆشەكانی،ئەم ڕەفتارەش دوورە لە پرەنسیپەكانی ڕەوشتی پزیشكی،چونكە هەمیشە دەبێت كات بۆ نەخۆش بێت نەك پزیشك،گرفتێكی تر نەتوانینی پزیشك بۆ بەدواداچونی نەخۆشەكە،جا لەبەر ڕێگا دووری،كەم دەرامە تی،پشتگوێ خستنی خێزانەكەی یان هەر هۆكارێكی تربێت.
6-خراپی ئەودەرمانانەی كە لەدەرەوە دێن:بە داخەوە ئەم گرفتە وەك گرفتی بەنزین وكارەبای لێهاتووە وحكومەت لە بەرامبەری دەستەوەستانە،بازرگانە بێ ویژدانەكانیش،ئەوانەی كە نەدینیان هەیە نەوڵات،نە ویژدانیان هەیە ونەمرۆڤن،ژەهرو گەچ بەنرخی كەم دەهێنن ودەرخواردی خەڵكی بێتاوان وبێ دەسەڵاتی دەدەن,ئەمانە هاوشێوەی عەلی كیمیاوین،بەڵام عەلی كیمیاوی بە ڕۆژێك كارەكەی كرد،ئەوانە ڕۆژانە دەیكەن.
7-بردنی نەخۆش لەم پزیشك بۆ ئەو پزیشك یان بۆ لای شیخ ومەلا:ئەمەش لەبەر بێ متمانەیی یان كەم تێگەیشتنی كەسوكاری نەخۆشەكە،بەم پێیەش نەخۆشەكە لە بازنەیەكی بۆشدا دە خولێتەوەولە كۆتاییشدا متمانەی بە هیچ نامێنێت،هۆكاری ئەمەش پەلەیی خەڵكە بۆ وەرگرتنی چارەسەری خێراوسیحراوی،واتە ئەوان حەزدەكەن نەخۆشەكەیان ببینن یەكسەرچاكبۆتەوە،لە كاتێكدا بەچەندین ساڵ گەیشتۆتە ئەم حاڵەتە.
لەم هۆكارانەی سەرەوە ئەوە ڕوون دەبێتەوە كە چارەسەری بەدەست هەریەكە لە خودی نەخۆشەكە خۆی وخزمو كەسوكاری وپزیشكەكانە ومیدیاكانیش ڕۆڵێكی كارێگەر دەبینن بۆ بەیەك گەیاندنی ئەمانە هەمووی،بڕواو متمانەی خەڵكیش هەر لە ڕێگای میدیاكانەوە زیاتر دەبێت،ئەوان دەبێت ئەوە بۆ خەڵك نیشانبدەن،كە زۆركەس هەبوون شەرمیان دەكرد لەبەردەم دوو كەس قسە بكەن،باشترین وتارخوێنیان لێ دەرچوو،زۆركەس هەبوون لە بچوكترین شت دەترسان،ئازاترین سەركردەیان لێ دەرچوو،ئەمانە هەمووی لەیەك بیروباوەڕ سەرچاوەدەگرن،كەوا تواناكانی مرۆڤ بێ كۆتایین وهیچ شتێك لەبەردەم مرۆڤ هەرگیزنیە.
ئازار 20, 2012
چارهسهری دڵهڕاوکێ و شێوازهکانی – میران زوهدی – دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی – سوید
چارەسەری دڵەڕاوکێ و شێوازەکانی
میران زوهدی
دەرونناس و دەرونناسی کۆمەڵایەتی
سوید
بۆ چارەسەرکردن دوو ڕێگە هەیە: یەکەمیان بەکارهێنانی دەرمانە لای پزیشکی دەروونیPharmacological . دووەمیان کە زۆر کارایی باشترو درێژخایەنتری هەیە بریتیە لە ڕاهێنانی تێگەیشتنی مێشکیی، مەبەستم لە Cognitive behavioral therapy یە کە کورتکراوەکەیCBT یە. ئەم شێوازە لای دەرونناسی کلینیکی دەکرێت Clinical Psychologist کە تایبەتمەندی لە ڕاهێنانی تێگەیشتنی مێشکیی هەبێت، نەک دەرونناسێک کە تەنها دەرونناسی وەک زانست خوێندبێت.
بەکارهێنانی دەرمان خێرایەو زوو کاری خۆی دەکات لە چاو ئەم ڕاهێنانەدا، بەڵام دەرکەوتووە زۆر کەس دوای بەکارهێنانی دەرمانەکەو تەواو بوونی دەرمانەکان، کە لە 3 مانگ کەمتر بەکارناهێنرێ، دڵە ڕاوکێکە سەر هەڵدەداتەوە یان بەتەواوەتی کۆتایی پێنایەت. ئەویش لەبەر ئەوەی کە زۆربەی زۆری سەرهەڵدانی ئەم دڵە ڕاوکێیە بەهۆی ڕووداو کارەساتی دەرەکی و خەفەت خواردن و بەهەست وەرگرتنی کارەساتو گۆڕڕانکاریو ڕووداوە دەرەکییەکانەوە دەبێت کاتێک تاک ئەم کارەساتو ڕووداوانە بە هەڵە لەقەڵەم دەداتو تێیان دەگات.
وەک ئامەژەم پێداهەرچی ڕاهێنانی دەروونیە کاتێکی درێژتر دەخایەنێت لە بەراورد لەگەڵ دەرماندا، تا مێشک و بیرکردنەوەکانی دەگۆڕدرێن. لەم مێتودەوە کەسی توشبوو وا ڕادەهێنرێت لەڕێگەی تەکنیکو ڕاهێننی مێشکییەوە و فێرکردنی شێوازی بیرکردنەوەوە، کە ئەم کارەساتو گۆڕڕانکاریو ڕووداوە دەرەکییانە بەهەڵە وەرنەگێرێتو بە نێگێتیڤ وەیریان نەگرێت. بۆ نموونە گەر کەسێک یەکێکی خۆشەویستی لێدەمرێت یان بەجێدەهێڵێت لە بەهاردا یان پایز یان هەر وەرزێک بێت. گەر ئەو کەسە لەم بۆنەیەوە توشی دڵەڕاوکێ بوبێت ئەوا بە نزیکبونەوەی ئەم وەرزو بەرواری ڕووداوە ڕۆژ بە ڕۆژ تاک ترسی لێدەنیشێتو جەستەی خۆی ئامادە دەکات بۆ هەمان ڕووداو کە پار ڕوویداوە (ئەو ئامەدە فیسیۆلۆژییەی کە لە بەشی یەکەمدا باسمان کرد). لەبەر ئەوە ڕاهێنانی دەروونی زۆر کاریگەری زیاترە لەم کاتەدا. لەبەرئەوەی کە تاک ڕادەێنرێت کە مەرجنیە هەموو ساڵێک لە هەمان کاتدا شتێکی ناخۆشو ترسناک ڕووبدات. لەبەر ئەمە ئێستا لە ئەوروپادا هەردووک لەم ڕێگایانە پێکەوە بەکاردەهێندرێن، واتە دەرمان لەگەڵ ڕاهێنانی دەروونی کە ئەنجامێکی زۆر باش دەدات بەدەستەوە. کاتێک کەسی توشبوو کە لێرە بەدواوە بە داخەوە بە نەخۆش ناوی دەبەم وەک هەموو نەخۆشێکی دی، ساتێک نیشانەی لێدەردەکەوێتو چەند جارێک توشی ئەم شاڵاوی پانیکە دێت، واهەست دەکات دڵی شتێکێتی و بەم زووانە توشی جەڵدەی دڵ دەبێت و تەنانەت زۆر کەس تەلەفون بۆ ئەمبوڵانس دەکەنو دەڵێن خەریکە جەڵدەی دڵ لێمان دەدات. بەهەرحاڵ هەرچەندە بشچن بۆ لای پزیشکی دەروونی یان دەروونناس، هەرچەندە ئەمانیش بزانن کە نەخۆشەکە توشبووە بە دڵەڕاوکێ ئەوا بەر لە نوسینی دەرمان یان بەرنامە دانانی ڕاهێنانی دەروننی دەبێت بەر لە هەمووشتێک نەخۆشەکە پشکنینی تەواو بکات وەک پشکنینی خوێن تاکو بەهای جگەرو غودە بزانرێت، پاشان تەختیتی دڵ EKG ی بۆ دەکرێت لەکاتی حەوانەوەشو جوڵاندنەوەشدا، کە ئەمانە دەرکەوت کە هیچی نیە ئینجا دەستدەکرێت بۆ بەرنامە دانان یان پێدانی دەرمان گەر ڕادەی دڵەڕاوکێکە یان ووروژمی پانیکەکە زۆر بەهێزبێت. ساتێک کە لەگەڵ دەرونناس دادە نیشێت بۆ ئینتەرڤیوی یەکەم، دەرووناس هەڵدەستێت بە کۆکردنەوەی زانیاری تاکو لەڕێگەیەوە بتوانێت بەرنامە بۆ چارەسەرکردن دابنێت.
کۆکردنەوەی زانیاری
1- ئەو شتانەی کە نەخۆش بەهەڕەشەیەکی گەورەی لەقەڵەم دەدات و بەهەڵە تێیگەیشتووە و تووشی تۆقینی دەکات.
2. چ هەستێک لای نەخۆش دروست بووەو لێی دەترسێت.
3. چی شتێک بۆتە هۆی وەگەڕ خستنو دەست پێکردنی ئەم پانیکە. بۆ نموونە شوێنو ژینگە وەک ناو پاس، تونێل یاخود کەسانی چواردەوری ...هتد
4. کەسی توش بوو هەوڵ دەدات خۆی لە چی بدزێتەوە بۆی ئەم پانیکەی بۆ نەیەتەوە.
وەڵامی ئەم پرسیارانە زانیارییەکی باشمان ئەداتێ لەسەر کێشەکە و دەتوانین بۆ ئەوەی بزانین ئەو بیرکردنەوانەی کە نەخۆش زۆر بە نێگەتیڤی لە قەڵمیان دەدات چین، لە نەخۆش بپرسین... ئایا زۆر قەلەقی بەوەی کە وروژمێکی پانیکت لەناکاو بۆ بێتەوە؟ وەڵامی نەخۆش ئەگەربەڵێ بوو (کە لە سەدا %99.9 بەڵێیە لەبەر ئەوەی گەر وانەبێ سەردانی پزیشک ناکات و گوێی پێنادات). پاشان دەرونناس دەپرسێت بیر لە چی دەکەیتەوە ساتێک بیر لە هاتنی ووروژمێکی پانیکی تر دەکەیتەوە؟ ئایا بیرکردنەوەی تایبەتنو پەیوەستن بەو شوێنو ژینگانەی کە لێیان دەترسیو بەلاتەوە ناخۆشن؟ بیر لە چی دەکەیتەوە ساتێک هەست دەکەیت پانیکەکە خەریەکە وەگەڕ دەکەوێ یان دەست پێدەکات؟ باشە کاتێک کە ئەم وورژمی پانیکە تەواو بوو بیر لەچی دەکەیتەوە؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە زانیارییەکی زۆرمان ئەداتێ بۆ داڕشتنی بەرنامە بۆ چارەسەر.
کاتێک کە خۆم پراکتیکم کرد لە یەکێک لە خەستەخانەکانی سوید، کە بەشێک بوو لە خوێندنەکەم وەک دەروونناسی کلینیکی ئەم پرسیارانەم ئاڕاستەی یەکێک لە نەخۆشەکانم کرد تاکو بتوانم زانیاری لەسەر نەخۆش کۆبکەمەوە. (ئەم پرسیارانەم کە تۆمارم کردبوو بە ئاگادری نەخۆش خۆی، دوایی وەک بەڵگە بەکارم هێنا لە نوسنی بەحسەکەمدا لە کۆتای ساڵدا، ساڵی 2010)
دەروونناس د: کام نیشانانە بوون کە بۆ یەکەم جار هەستت پێکردنو چێشتت ؟ Experienced
نەخۆش ن: هەستم بە گێژبوونێکی زۆر کرد.
د: باشە، ئەی چۆن بیرت کردەوە؟
ن: زۆر قەلەق بووم و بیرم لەوە دەکردەوەو دەموت دەبورێمەوە.
د: کە بەم جۆرە بیرت کردەوە هەستت بە چی کرد؟
ن: هەستم بە دڵتەنگی و دڵەڕاوکێیەکی بەهێز کرد.
د: ساتێک ئەم هەستەت کرد چی ڕوویدا لە لەشتدا؟
ن: هەستم کرد دڵم کەوتە ترپە ترپو هەموو لەشم کەوتە لەرزین.
د: ئەی چۆن بیرت لەم ڕووداوە کردەوە؟
ن: بەوپەڕی قەناعەتەوە دەموت کارەساتێکی زۆر ترسناکم لێڕوودەدا...یان دەمرم یان شێت دەبم.
د: کە بەم شێوازە بیرت کردەوە چ هەستێکت لا دروست بوو؟
ن: لەڕاستیدا تووشی پانیکێکی زۆر بەهێز بووم. تۆقین یان ترسێکی زۆر بەهێز.
د.ئەمە هەستێکی زۆر ترسناکو زۆر ناخۆشە ساتێک هەست دەکەیت ئەو نیشانانەی کە لە لەشتدا ڕوویداوە وەک هەست کردن بە گێژ خواردن دەبێتە هۆی بیرکردنەوەیەکی زۆر ترسناک ئەویش کە تۆ پێت وابووە دەبورێیتەوە و خودی ئەم بیرکردنەوەیەش بێگومان دەبێتە هۆی زیاد بوونی دڵەڕاوکێکە و ئەم دڵەڕاوکێیەش دەبیتە هۆی هێندە زیاد بوونی لێدانی دڵ، تەنگە نەفەسی و ئازاری سەر سنگو ...هتد. و وەک بازنەیەک هەر دووبارە دەبنەوە.
بازنەیەکم بۆ کێشا کە من لێرەدا وەک هێڵک دەیکەم:
دەرکەوتنی نیشانە(بورانەوە)---> بیرکردنەوە (ترسناک) —>هەست (دەبورێمەوە)—>دەرکەوتنی نیشانەی تر (ترپە ترپی دڵ)—>بیرکردنەوە—>هەست و بەم شێوەیە وەک بازنەیەک دووبارە و سێ بارە دەبێتەوە.
دوای ئەمە لێکۆڵینەوەکە بەردەوام دەبێت تا بزانرێت چی دەبێتە هۆی وەگەڕخستنی ئەم پانیکە و بە هۆیەوە بزانرێت نەخۆش خۆی لە چ لەم ڕووداوانە دەدزێتەوە؟
د. ئایا هەندێ شوێن یان ڕووداو هەن کە ببنە هۆی سەرهەڵدانی پانیک لای تۆ؟ ن. بەڵێ
د. هەوڵ دەدەیت کە خۆت لەم شوێنانە بدزیتەوەو بۆی نەچیت تاکو توشی پانیک نەبیت؟ چەند زوو زوو خۆت لەم شوێنانە دەشاریتەوە؟ لە ڕێگەی ئەم پرسیارانەشەوە دەتوانرێت بزانرێت ئەگەر کەسی توشبوو ئاگورا فۆبیاشی لەگەڵدا بێت کە دوایی بە کورتی پێناسی دەکەم. پاشان بۆی کە بزانرێت تا چەند کەسی توش بوو هەوڵی داوە بۆی خۆی لەم پانیکە ڕزگار بکات، ئەم پرسیارانەم ئاڕاستەی نەخۆش کرد.
د. کاتێک توشی دڵەڕاوکێیەکی بەهیز بویت لەبەر ئەوەی کە دڵت لەپڕێکدا زۆر بەهێز لێیدەداو وات لەقەڵەمدا کە یان دەمریت یان دەبوورێیتەوە …هیچ کارێکت کرد بۆ ئەوەی کە ئەو شتە ڕوونەدات؟
ن. هەوڵم دا خۆم خاو بکەمەوە تا لێدانی دڵم بێنمە خواەوە.
د. چۆن چۆنی؟
ن. بە خۆم دەوت هێواش بەرەوە لە هەمان کاتدا هەوڵم دەدا هەناسە بە قوڵی و هێواشی بدەم.
د. ئەتوای پیشانم بدەیت چۆن کردت؟
ن. هەناسەی قوڵم هەڵمژی بەم شێوازە (نەخۆش پیشانی دەدا).
د. باشە، چیترت کرد بێجگە لەمە؟
ن. هەرچەندە عەیبیشە بەڵام زەرفێکی کاغەم پێبوو کە هەناسەم پێ ئەدا بۆ ئەوی کە نەبورێمەوە، هەموو کات وائەکەم کاتێک توشی دڵەڕاوکێ ئەبم.
د. بە بۆچونی من هەندێ شتی هەڵە بەکار دەهێنیت بۆ کۆنترۆڵ کردنی دڵەڕاوکێکەت، بە بڕوای تۆ چی ڕووئەدات گەر تۆ ئەم شتانە بەکار نەهێنیت کاتێک توشی دڵەڕاوکێ ئەبیت.
ن. زۆر بە قەناعەتەوە لەناو ئەچم.
ئەم زانیاریانە یارمەتی دەرونناس دەدات کە لێکۆڵینەوەیەکی تەواو بکات دەربارەی نەخۆشەکەو ئەم پرۆسەیەش دەبێت بەردەوام بێت هەموو جارێک کە یەکتر دەبیننەوە.
چارەسەر
چارەسەرکردن بە ڕاهینانی دەروونی لە نەخۆشێکەوە بۆ نەخۆشێکی تر دەگۆڕدرێت و لە بەینی 10 تا 15 جەلسە دەخایەنێت کە ئەمەش لە ماوەی چەند مانگێکدا دەبێت وئەویش کەوتۆتە سەر لاوازیو بەهێزی نیشانەکانی.
پاش ئەوەی کە لە ڕێگەی ئەو پرسیارانەوە توانیمان زانیاری دەربارەی نەخۆشو هۆکارو ڕەفتاری نەخۆش کۆبکەینەوە ئینجا دەست دەکەین بە دانانی بەرنامە بەم شێوازە:
1. فێکاری دەروونی
لە کاتی دەستپێکردنی یەکەم جەلسە، دەرونناس هەڵدەستێت بە زانیاری پێدان بە کەسی توشبوو، سەبارەت بە چۆن لەشی مرۆڤ کاردەکات و وەڵام دەداتەوە لەکاتی سترێسو دڵەڕاوکێدا (هەروەک ئەوەی کە باسمان لێکرد لە بەشی یەکەمدا). ئەمە یارمەتی نەخۆش دەدات کە وەڵامدانەوەکانی لەشی بە هەڵەو زیاد لە پێویست لە قەڵەم نەدات ساتێک توشی پانیک دەبێت، بەڵکو وەک وەڵامدانەوەیەکی سروشتیو جەستەیی لە قەڵەمی بدات هەرچەندە لە شوێنو ساتێکدا ئەم وەڵامدانەوە فیسیولۆژیە دێت کە سودی نیە بۆ لەشو مرۆڤ لە ساتی خەتەرناکدا نیە. ئەمە ئەبێتە هۆی کەم کردنەوەی ئەوبیرکردنەوە خراپانەی کە نەخۆش دەیکاتەوە کاتێک توشی پانیکو دڵەڕاوکێ دەبێت. بۆ نموونە بۆی دەردەکەوێت کە زۆر لێدانی دڵ و تەنگەنەفەسی نابێتە هۆی مردنو خنکاندن یان بورانەوە.
2. پێدانی یاداشتنامە
دەرونناس لە دوای ڕوونکردنەوەی خاڵی یەکەمەوە دەبێت یاداشت نامەیەک بدات بە نەخۆش تاکو هەرکاتێک کە پانیکی بۆ هات بتوانێت ساتو شوێنەکەی تۆمار بکات. لەم ڕێگەیەوە نەخۆش ڕادەهێنرێت کە بەئاگابێت لە وەی کە چ جۆرە بیر کردنەوەیەک بووە هۆی وەگەڕخستنی پانیکەکە. لە ڕێگەی ئەم بەئاگا بوونەوە نەخۆش ڕادەهێنرێت کە پێناسەی ئەو بیرکردنەوە نەستیانە بکات کە ئۆتۆماتیک و بەبێ بەئاگایی تاک لەمێشکیدا دەکەونە گەڕو دەبنە هۆی چ جۆرە هەستو دەرکەوتنی چ جۆرە تەبیعەتێک. دواتر بە یارمەتی دەرونناس یان ڕاهێنەری دەروونی، هەوڵ دەدرێت کەسی توشبوو ئەم بیرکردنەوانە بەشێوازێکی تر لە قەڵەم بدات نەک وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر نەخۆش. لەم ساتەوە کەسی توشبوو ڕادەسپێردرێت کە لێکۆڵینەوە و پرسیارکردن بکات لەسەر هەموو جۆرە وروژێنەرێک کە دەبێتە هۆی دروست بوونی پانیک یان دڵە ڕاوکێ، بۆ نموونە، چ ڕووداوێک، شونەوارێک، چ جۆرە هەستێک، چ جۆرە بیرکردنەوەیەک دەبێتە هۆی دەرکەوتنو سەرهەڵدانی پانیکەکە. ئەوکات هەوڵ دەدرێت کەسی تووشبوو ڕابهێنرێت کە کۆنترۆڵی ئەم ووروژاندنانە بکاتو بە کارێکی ترسناک لە مێشکیدا جێگیریان نەکات.
3. فێرکردن و ڕاهێنانی هەناسەدان
لەم ڕێگەیەوە دەروونناس یان ڕاهێنەری دەروونی نەخۆش فێری شێوازو تەکنیکی هەناسەدان ئەکات. هەوڵدەدرێت کە ڕابهێنرێت کە هەناسەدان لە ڕێگەی سکەوە بدات نەک بە سنگ و بەو هەناسە کورت کورت و خێرا خێرایەی کە لای ئەوانەی دڵەڕاوکێیان هەیە زۆر باوە. هەناسەدانەکە بەم شێوازە دەبێت.
1. سەرنج بدەرە خاڵێک لە دیوارێکی بەرامبەرت یان مۆمێک و هەناسە بدە بە وورگ (سک) نەک بە سنگ و لەڕێگەی لوتەوە نەک بە دەم.
2. هەناسەیەکی قۆڵ لە ڕێگەی لوتەوە بەهێواشی هەڵدەمژیت لەهەمان کاتدا بەهێواشی لە یەکەوە تا سێ دەبژێریت لە خەیاڵتدا نەک بەدەم. لەهەمان کاتدا هەست بکە بەوەی کە چۆن هەناسەکە دەڕوات بەناو لوتتداو دەچێت بۆ ناو قوڵایی سکت یان گەدەت.
3. کە هەناسەت هەڵمژی بەم شێوازە ئینجا ڕادەوەستیتو لەسەرخۆ لە یەکەوە تاکو سێ دەبژێریت.
4. لەپاش ئەمە بەهێواشی هەناسە بۆ دەرەوە لەڕێگەی لوتەوە دەدەیت. هەستی پێبکە کە چی پاشەڕۆی ئەو ئۆکسجینە هەیە کە هەڵت مژیوە لەهەموو لەشتەوە لە ڕێگەی کونەکانی لوتتەوە پاڵی پێوە دەنێیت بۆ دەرەوە و لە هەمان کاتدا تا سێ دەبژێریت.
ڕۆژانە لە بەینی 8 تا 10 جار ئەم ڕاهێنانە دووبارە دەکرێتەوە. ئەو کەسانەی کە دڵەڕاوکێیان هەیە و توشی پانیک دەبن، واهەست دەکەن کە هەناسەیان بۆ نادرێتو لەبەر ئەم هۆیەش زیاتر هەناسە دەدەنوئەمەش دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی ئۆکسجینێکی زۆر لە سە سنگو ئازار لەسەر سنگ.
4. سەرلەنوێ داڕشتنەوەی تێگەیشتنی مێشکی Cognitive restructuring
ئەم تەکنیکە بەکاردەهێنرێت بۆ ناساندنو مامەڵەکردنی ئەو ترسانەی کە کەسی توشبوو هەیەتی بەرامبەر بەو نیشانانەی کە لەکاتی هاتنی ووروژمی پانیکو دڵەڕاوکێکەدا هەیەتی. عادەتەن ئەم بیرکردنەوانە ترسێکی موبالەغە لە خۆ دەگرێت بەرامبەر بەوەی کە چی ڕوودەدات کاتێک کە پانیکم بۆهات، وە وەرگێڕانو لەقەڵەمدانی هەموو ئەو نیشانە فیسیۆلۆژیانە (وەک لێدانی دڵو هەناسە بڕکێ و …هتد) بە کارەسات. کەسی توشبوو هاندەدرێت کە بپرسێت لەخۆی ئایا ئەم بۆچونانەی من تا چەند لە ڕاستیدا (لە حەقیقتدا) ڕاستن. کەسی توشبوو هاندەدرێت کە ڕوونکردنەوەیەکی ئەقڵانی و شیاو بۆ ئەم نیشانە و وەڵامدانەوە جەستەییانە بدۆزێتەوە. بەشێکی تریش لەم پروسێسە دۆزینەوەو پێناسەکردنی ئەو هۆکارانەیە کە بەبڕوای کەسی توشبوو دەبنە هۆی سەرهەڵدانی پانیکەکە. ئەم خاڵەیان زیاتر بە دیالۆگی سوکراتی بەناوبانگە، ئەویش بەوەی کە هەوڵدەدرێت کە کەسی توشبوو خۆی وەڵامی پرسیارەکان بداتەوەو لەو هۆکارانە بکۆڵێتەوە کە بە بۆچونی ئەو بونەتە هۆی دڵەڕاوکێکە.
5. تاقیکردنەوە
ئەم خاڵە کە گرنگترین خاڵی چارەسەرکردنەکەیە ئەوە دەگەیەنێت کە کەسی توشبوو دەبێت خۆی بخاتە ناو ئەو ژینگەو ڕووداوو کارەساتانەی کە دەبنە هۆی سەرهەڵدانی دڵەڕاوکێو وەگەرخستنی ووروژمی پانیک. بۆ ئەوەی ئەم کارە بکرێت دەبێت دەرونناس پێناسی ئەو حاڵەتانە بکات بە شێوازێکی هیرارکی (لە گەورەوە بۆ بچوک) کە دەبنە هۆی دڵەڕاوکێ. بەرزیونزمی پلەی ئەو دڵەڕاوکێیانەی کە دروست دەبن لە ڕووداوو حاڵەتە جۆراوجۆرەکاندا، بە پێوەری لە 0 تا 10 کە 0 نیشانی دەدات کە هەستی دڵەڕاوکێ نیە و 10 بەرزترین پلەی دڵەڕاوکێیە. بۆنموونە لە کاتی چونە ناو تونێل پلەی دڵەڕاوکێ لە 3 دایە، بەڵام لەکاتی چونە ناو ئاسانسۆرەوە (مەسعەد) پلەی دڵەڕاوکێ لە 7 دایە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە دڵەڕاوکێ لەم ڕووداوەدا بەرزترە تا ناو تونێل. پاشان وەک دەستپێک یەکەم جار کەسی توشبوو ڕادەسپردرێت کە بچێتە ناو ئەوشوێنو ڕووداوانەوە کە لەسەر پێوەرەکە کەمترین پلەی سەرهەڵدانی دڵەڕاوکێیان هەیە وەک چونە ناو تونێلەکەوە یەکەم جار تاکو دڵەڕاوکێکە جار بە جار دێتە خوارەوە بۆ سەر خاڵی سفر. پاشان پلەی دووەم کە ناو ئاسانسۆرەکە بوو…هتد. ئەم ڕاهێنانانە بە نوسینو خویندنەوە زۆر ئاسان دیارە، بەڵام باوەڕتان بێت تا مێشکی مرۆڤ ئەم ڕەفتارەی خۆی دەگۆڕێت ئەم شوێنەوارو ڕووداوانە بەترسناک لە قەڵەم نادات کەمترینی چارەسەری ڕاهێنانی دەروونی 6 مانگ دەخایەنێت تا ساڵێک. گەر پلەی دڵەڕاوکێکەش زۆر بەهێزبێت لەگەڵ ڕاهێنانەکەدا لەهەمان کاتدا دەرمانیش بەکار دەهێنرێت. ئەم جۆرە تاقیکردنەوەیە زیاتر بۆ ئەو دڵەڕاوکێیانە دەبێت کە ئاگورا فۆبیاشی لەگەڵدایە واتە ترسو تۆقین لە ژینگەی دەرەوە وەک شوێنی قڵەباڵغ یان شوێنی وەک نموونەکەی سەرەوە لەم کاتەدا ڕاهێنەری دەروونی لەگەڵ کەسی توشبوودا دەچێتە ناو ژینگەکەوە بۆ خستنە گەڕی دڵەڕاوکێکە، بەڵام دەتوانرێت بۆ ئەو جۆرە دڵە ڕاوکێیانەی کە تەنها پەیوەستن بە هەستو بیرکردنەوەوە سود لە شێوازێکی تر وەربگیرێت کە بە Flooding ناودەبرێت. ئەمیش جیاوازیەکەی ئەوەیە کە لە ژووری ڕاهینەری دەروونیدا ئەنجامدەدرێت لەباتی ئەوەی کە لە پلەیەکی نزمی دڵەڕاوکێوە دەست پێبکرێت یەکسەر لە بەرزترین پلەوە دەستپێدەکرێت. بۆ نموونە گەر تەنگەنەفەسیو هەناسە سواری بێت کە هۆی سەرهەڵدانی دڵە ڕاوکێکە بێت ئەوا قەسەبێک دەدەیتە دەست کەسی توشبوو تاکو لەو قەسەبەوە هەناسە بدات بۆ وەگەڕخستنی تەنگەنەفەسی و ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی دڵەڕاوکێ کە گوایە هەناسەی بۆ نادریت. پاشان لەگەڵ ڕاهێنەری دەروونیدا سەرنجدەدرێتە ئەو وەڵامدانەوە دەروونی و فیسیۆلۆژیانەی کە دەبینرێنو سەریان هەڵدا لە بۆنەی وەگەڕخستنی ئەم دڵەڕاوکێیەوە وە هەوڵ دەدرێت کە بۆ کەسی توشبووی دەربخەین کە ئەم وەڵامدانەوە جەستەییو دەروونیانە بەو شێواە خەتەرنین کە کەسی توش بوو لەقەڵەمی دابوو.
چەرەسەر دەرمانی لای پزیشکی دەروونی دەکرێت. ئەو دەرمانانەی کە بەکاردەهێنرێن بۆ چارەسەرکردنی دڵەڕاوکێ کۆمەڵە دەرمانانە دەکرێت کە بە SSRI ناسراون ئەمەش کورتکراوەی Selective serotonin reuptake inhabitor ئەو جۆرە دەرمانانەش بریتین لەمانە (Sertraline, Paroxetine, fluxetine, Citalopram, and esitalopram) ئەم دەرمانانە لە میلیگرامی کەمەوە بە پلە بەرزدەکرێتەوە بۆ میلیگرامی بەرز تا نەخۆش نیشانەکانی ون دەبن و دەبێت هەر بەردەوام بێت لە بەکارهێنانی دەرمانەکان تا دواتر بە پێی ڕێنمایی پزیشکی دەروننی پلە بە پلە میلیگرامی دەرمانەکان دادەبەزینریتەوە. ئەگەر لەم کاتی نزمکردنەوەی میلیگرامی دەرمانانەدا نیشانە سەری هەڵدایەوە دەبێت نەخۆش بە زووترین کات پەیوەندی بکاتەوە بە پزیشکەکەیەوە تاکو میلیگرامەکان بەرزبکەنەوە. باشتر وایە هەردەم بچیتەوە لای هەمان پزیشک کە لە سەرەتاوە هەڵتبژاردووە.
خوێنەرانی خۆشەویست هیوادارم سودێکم گەیاندبێ بە ئێوەی ئازیزو خۆشەویست، لەگەڵ کەمی دەرفەتیشدا هەوڵم زۆردا کە بە شێوازێک ئەم کێشەی دڵەڕاوکێیە بنووسم، بۆ ئەوەی گەر کەسانێکیش هەبن گیرۆدەی ئەم دڵەڕاوکێیە بن بتوانن بەهەرحاڵ لەبەشی چارەسەرەکەیدا تۆزێک یارمەتی خۆیان بدەن، چونکە وەک دەزانن لەکۆمەڵگای ئێمەدا خەڵکان پێیان شەرمە کە بیماری ڕۆحی خۆیان بکەن لە ڕێگەی سەردانی کەسانی وەک دەرونناسو پسپۆری دەروونییەوە.
لەگەڵ ڕیزو خۆشەویستی بێ پایانم بۆ ئێوەی خۆشەویست
miran.psychologist@hotmail.com
http://miranzuhdy.blogspot.com/
www.derunnasy.com
ئازار 14, 2012
(پێشبڕکێی ماڵپهڕی دهروونناسی)، دڵهڕاوکێ Anxeity – میران زوهدی – دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی – سوید
دڵەڕاوکێ Anxeity
میران زوهدی
دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی
سوید
ساتێک شتت کڕیوەو دەچیتە بەر کاسەکە دەتەوێت پارەکەی بدەیت و دەست دەکەیت بەگیرفانتدا دەبینیت جزدانە پارەکەت پێنیەو نازنی لێت کەوتووە یان نەت هێناوە. لەگەڵ ئەم بیرکردنەوانەدا لەناکاو ئاوڕی دواوە دەدەیتەوە دەبینیت خەڵکانێکی زۆر چاوەڕێی تۆن تەواو بیت و نۆرەی ئەوانیش بێت. تۆش توشی دڵەڕاوكێیەکەی زۆر دەبیت. ڕوداوی لەم جۆرە زۆرن نموونەیەکی تر، لەسەر جادەی خێرا دەڕۆیت بەرەو شارێکی ترو، دنیا بەرەو تاریکی دەڕواو دەتەوێت بەرلەوەی کە دنیا زۆر تاریک دابێت بگەیتە جێ، ماڵو منداڵت پێیەو ساردو سەروماو تەمە و لە ناکاو مەکینەی ئەتۆمبیلەکەت دەوستێت. ئەمانەو چەندەها کارەساتی تری ڕۆژانە هەن کە مرۆڤ توشی ترسو دڵەڕاوکێ دەکەن. ئەم وشەی دڵە ڕاوکێیە، ووشەیەکی ناسراوە لای خەڵکانو شتێکی سەیر نیە و بەڵام لەهەمان کاتدا زۆر قورسە تا بتوانرێت پڕبەپێستی خۆی وشەکە پێناسە بکرێت. کەسنێک هەن کە بەبێ هیچ هۆیەک یان ڕوداوێکی دەرەکی، لەماڵی خۆی دانیشتووە تەماشای تەلەفیزیۆن دەکات، یان لە سەر کارە یان لە ناو ئۆتۆمبیل، پاس، فرۆکە…هتد لە ناکو هەست دەکات دڵی زۆر بەخێرایی لێدەدات و ئازاری سەرسنگی دێتو دەڵێیت یەکێک بە توندی دەستی ناوەتە بینی و وا هەست دەکات هەناسەی پێ نادرێت و تاک توشی دڵە ڕاوکێیەکی بەهێز دەکات و وا هەست دەکات ئیتر یان دەبورێتەوە یان تێکدەچێتو کۆنترۆڵ لەدەست دەدات. ئالەم کاتەدا دەتوانین بڵێین کە ئەم دڵەڕوکێیە کلینیکیەو جیاوازە لەو دڵەڕاوکێیەی کە تاک توشی بوو کاتێک دەیویست پارە بداتو جزدانەکەی پێنەبوو، یان دەمەو ئێوارە بوو مەکینەی ئۆتۆمبیلەکەی ڕاوەستا. ئەم جۆرە دڵەڕاوکێیە دەروونییەو پێویستی بە چارەسەرکردنی دەروونی هەیە و پەیوەستە بە پلەی بەهێزی دڵەڕاوکێکەوە کە لە مرۆڤێکەوە بۆ مرۆڤێکی تر دەگۆڕدرێت، واتە بەپێی مرۆڤەکانو ئەزموونی ڕابردویانو پێکهاتی جیناتەکانیان و پلەی بەهێزی جۆراو جۆر واتە لە دڵە ڕاوکێیەکی ساکارەوە تا فشاری دڵەڕاوکێیەکی بەهێز کە پێی دەڵێن Panic disorder.
هەرچەندە چەند جیاوازیەک لەبەنی ترسو دڵەڕاوکێدا هەیە بەڵام لای زۆربەی زۆری خەڵاکا ن وەک یەک پێناسە دەکرێن، بۆنمونە ترس زیاتر بۆ ئۆبجێکتێک یان شتێک دەبێت کاتێک ئەو کەسە ئەو شتە دەبینێت توشی ترس دەبێت وەک بینینی مار، سواربونی فرۆکە و ڕۆیشتن بەناو شوێنی تەنگدا وەک تونێل و…هتد. بەڵام دەڵەڕاوکێ زیاتر نەبینراوو تەڵخە و ماوەی دڵەڕاوکێ زیاتر کورتەو پەیوەستە بەو شوێنو مەکانەی کە دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی دڵەڕاوکێکە، بەڵام لە هەندێ کەسدا زیاتر ئەم حاڵەتی دڵەڕاوکێیە بەردەوام دەبێت ئەویش لەبەر ئەوەی کە ئەم کەسانە خۆیان وا ڕاهێناوە کە بۆ زۆربەی زۆری شوێنەوارو ڕوداوی تازە کە بۆی دەچن لەشیان بە دڵەڕاوکێ وەڵام بداتەوە. جێگەی سەرنجە کە لە هەدوو حاڵەتی ترسان و دڵەڕاوکێدا هەمان گۆڕنکاری فیسیۆلۆژی لە لەشدا ڕوودەدات.
وەڵام دانەوەی لەشی مرۆڤ Reaction بۆ ڕوووداو و شوێنەوارە نوێیەکان بە ترس یان دڵەڕاوکێ مانای ئەوەیە کە ئەم کەسە ئەم ڕووداوە یان ئەم شوێنە نوێیە بە هەڕەشەیەک بۆ مانەوەی خۆی یان زیان پێگەیاندی خۆی لەقەڵەم دەدات. ئەمەش پرۆسەیەکی سروشتیە و زۆر گرنگە بۆ مانەوەی مرۆڤ لە ژیاندا. گەر تۆ نەترسیت وسڵ نەکەیتەوە لە هیچ شتێک ئەوا زۆر بەئاسانی دەتوانیت توشی کارەساتێک بیت کە ژیانت بکەوێتە مەترسییەوە. بۆ نمونە دەڕۆیت بەڕیگەیەکداو دەبینیت دوو کەس شەڕیانە و بە چەقۆ لە یەک دەدەن، گەر تۆ یەکسەر بچیتە پێشەوە بۆ ناوبژی کردن و ترس وات لێ نەکات بیر بکەیتەوە کە لەوانەیە چەقۆیەک بەر شوێنێکی حەساسی تۆ بکەوێت تەنانەت فریای خەستەخانەش نەکەویت، ئەوا زۆر بە ئاسانی لەناو دەچیت. لێکۆڵینەوەکانی گەشەکردن و بەردەوابوونی ژیان Evolution perspective سەلماندویانە کە ترسو دڵەڕاوکێ پرۆسەیەکی زۆر پێویستە بۆ مانەوەی مرۆڤ و بەردەوام بونی لەژیادا. بۆ نمونە بەناو دارستانێکدا یان لەو چیایانەی کوردستان پیاسە دەکەیتو دەگەڕێیت بەناو ئەو سروشتە جوانەیدا، لەناکاو دەبینیت چەند گورگێک بەرەو ڕووت دێن و خەریکن هێرشت بۆ دەکەن. بەبینینی ئەم ڕوداوە یەکسەر لێدانی دڵ زیاد دەکات ئەویش لەپاش ئەوەی کە چاو ڕووداوەکە دەبینێت و یەکسەر سیگناڵەکە دەڕوات بۆ شوێنی تایبەتی مێشکو مێشک بیری لێدەکاتەوەو دەگەڕیت بزانێت هیچ خیبرەی ڕابردوو هەیە لەم جۆرە ڕوداووە و کاتێک دەزانێت ئەگەری لەناوچونی زۆرە یەکسەر لارم سیستەم ئەکتیڤ دەکات.لە خوارەوە بەکورتی باس لەم لارم سیستەمە دەکەم تاکو بزانین مەبەست چیە لە لارم سیستەم و چۆن کاردەکات.
کاتێک کە بینیت گورگەکان بەگوڕ دێن بەرەو ڕووت، یەکەم بەشی سەرەوە یان دەرەوەی مێشکcortex ئەم زانیاریە هەڕەشاویە وەردەگرێت لە ڕێگەی ڕەگە دەماری هەستەکانمانەوەو دینێرێت بۆ بەشێکی تری مێشک کە پێی دەڵێن تالەموس thalamus. ناردنی ئەم زانیاریە لە لایەن کۆرتێکسەوە بۆ تالەموس دەبێتە هۆی بەخەبەر هێنانەوەو ئەکتیڤکردنی هەستەکانمان تا بە پەرۆشەوە بچین بەدەم کارەکەوە…ترس… لەهەمان کاتدا کە ئەم پرۆسێسە ڕوودەدات لە مێشکدا، لە ڕێگەی جیهازی ئۆتۆماتیکی ڕەگەدەماری لەشەوە Autonomic nervous system (ئەو ڕەفتارو وەڵامدانەوە جەستەییانە دەگرێتە ئەستۆ کە لە ژێر کۆنترۆڵی مرۆڤ خۆیدا نیە) ئەم زانیاریە هەڕەشاویانە نێردراون بۆ بە شی سەرەوەی گورچیلە کە پێی دەڵین Adrenals ئەمەش دەبێتە هۆی وەڵامدانەوەیەکی جەستەیی. واتە ئەو کەسە یان ڕادەکاتو هەڵدێ، یان بەرەنگار دەبێتەوە، بە هەرحاڵ وەڵامدەنەوەیەکی جەستەییە physical reaction.
دووەم: لە دووای ئەمە ئەم بەشەی سەرەوەی گورچیلە هەڵدەستێت بە ڕژاندنی هۆرمۆنی ئەدرێنالین Adrenaline کە ئەمەش دەبێتە هۆی ئامادە کردنی لەش لە ڕێگەی هەناسە هەڵمژینێکی زۆر بەهێز بۆ ڕاکێشانی زۆرترین ئۆکسجین بۆ ناو لەش و دەبێتە هۆی ئەوەی کە لێدانی دڵ زیاد بکات و پەستانی خوێن بەرزبێتەوە. خوێنێکی زۆر لە ڕیخۆڵەو گەدەوە دەڕوات بەرەو دڵ و جیهازی ڕەگەدەماری مامناوەندی و ماسولکەکان. تواندنەوەو هەزمکردنی خواردن ڕادەوەستێتو هەرچی شەکر کە لە خەزێنەی گورچیلەدا پاشەکەوت دەکرێت بۆ کاتی پێویست، دەڕژێنرێت. هۆرمۆنی ئەدرێنالین کە وەک وتمان ڕژێنراوە لەگەڵ هاوکاریکردنی لەگەڵ جیهازی ڕەگەدەماردا خوێن پڕ دەکەن لەم شەکرەی کە گورچیلە پاشەکەوتی کردووە. شەکر مەبەستمان ووزەیە، ئەنێرجی. ئەم ووزەیە لەڕێگەی خوێنەوە دەگاتە دڵو مێشکو ماسولکەکان تا بتوانن ببنە هۆی کردارو بەرەو ڕووی ئەم هەڕەشەیە ببنەوە جا چ بۆ بەرەنگار بوونەوە بێت یان هەڵاتن. هۆرمۆنی ئەدرێنالین دەبێتە هۆی ئەوەی کە ماسولکەکان هیلاک نەبنو زیاد بوونی هەناسەدانو بەرز بوونەوەی پەستانی خوێنو زیاد بەرهەمهێنانی خڕۆکە سورەکان لە لایەن سپڵەوە دەبێتەوە هۆی ئەوەی کە لەش ئۆکسجینی پێویستی هەبێت بە بەردەوامی کارەکەیو لەم حاڵەتەدا ئەم گیان لەبەرە، گەر مرۆڤە یان ئاژەڵە، لەشی ئامادەکاری تەواوی هەیە بۆ ڕزگاربوون لەم ڕووداوە. جێگەی ئاماژەبۆکردنە کە ئەم پرۆسیە کە هێشتا زۆر بەدێتالیو وردی باسم لێنەکردووە، لە ماوەی یەک لەسەر سەدی چرکەیەکدا ڕوودەدات. ئەم ئاوتونومە ڕەگەدەمارە Autonomic nervous system دووڕەگی گرنگی هەیە کە لەم کارەدا بەشدارن ئەوش بە سیمپاتیکوس لەگەڵ پاراسیمپاتیکوس sympaticus and parasympaticus ناودەبرێ. سیمپاتیکوس هەڵدەستێت بە وەگەڕخستی کارەکە واتە ئەکتیڤکردنی پرۆسەکە و لەپاش نەمانی هەڕەشەکە پاراسیمپاتیکوس هەڵدەستێ بە هێورکردنەوەی لەش لەو سترێس و وەگەڕخستنە.
ئەم پرۆسێسەی کە باسمان لێکرد بۆ مانەوەی گیان لەبەرەکە و بەردەوام بوونی لەژیاندا زۆر گرنگە بە سیستەمی لارم ناو دەبرێت کە لەش لارم لێدەدات کە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی دەرەکی بۆتەوەو ئەم لارمە لەش ئامادە دەکات. بەڵام ساتێک تۆ لە ماڵەوە دانیشتویت سەیری تەلیفیزیۆن دەکەیت، یان لە ناو پاس یان ئۆتۆمبیل دەڕۆیت یان لەهەر شوێنێکیت ئەم لارمە ئەکتیڤدەبێتو لەش ئامادە دەکات بەهەمان شێوەی کە باسمان لێکرد، بەبێ ئەوەی کە هیچ شتێک ڕوویدابێت یان هەڕەشەیەکی دەرەکی هەبووبێت. دەتوانێت لەڕۆژیکدا چەندین جار ئەکتیڤبێتو مرۆڤ توشی دڵەڕاوکێو ترس دەکات. ئەم لارمە زۆر جار بە لارمی درۆ ناودەبرێت، مێشک خۆی ئەم هەڕەشەیەی دروست کردووە کە لە ڕاستیدا بوونی نیە.
دڵەڕاوکێ و جۆرەکانی
بێگومان کە تۆ داینشتویت بە بێ هیچ هۆیەک لەناکاو دڵت ترپە ترپ دەکات یان خێرا لێدەدات، هەناسەت سواردەبێت وەک ئەوەی کە ڕابکەیت بەڵام داشنیشتویت، ئارەق دەکەیتەوەو هەست دەکەیت خەریکە لە هۆش خۆت دەچیت. ئەمانەش دەبنە هۆی دڵتەنگیو هەست دەکەیت خەریکە کۆنترۆڵ لەدەست دەدیتو دوورنیە بیربکەیتەوەو بڵێیت خەریکە تێکبچم، یان بمرم. لەبۆنەی ئەم هەناسە سواربوونەوە ئازاری سەرسنگت دێت و هەست دەکەیت شتێک لەملت ئەڵاوەو هەناسەت پێنادرێت. ئەم ووروژمە کە سیمپاتیکوس وەگەڕی خستووە چەند خولەکێک دەخایەنێت تا پاراسیمپاتیکوس هەڵدەستێت بە هێورکردنەوەی پرۆسەکە. کێشەکە لەوەدایە کە تاک هەمیشە لە ترسو دڵەڕاوکێدایە و چاوڕوانی ووروژمێکی نوێیەو نازانێت کەی دێت لەبەر ئەم هۆیە ناوێریت بچێتە ئەو جەگایانەی کە شکی ئەوەی لێدەکات کە ببێتە هۆی ئەم دڵەڕاوکێیە. ئەم جۆرە بە ووروژمی هەستکردن بە ترسێکی بەهێز یان ووروژمی پانیک ناودەبرێت .Panic Attak
نیشانەکانی ووروژمی پانیک Panic Attack
1. ترپە ترپی دڵ یان خێرا لێدانی دڵ.
2. ئارق کردنەوەی لەش.
3. لەرزینی لەش.
4. هەست کردن بەوەی کە هەناسەت بۆ نادرێ.
5. هەستکردن بە وەی کە دەڵێیت دەستێک یان شتێک بینی گرتویتوو دەتخنکێنێ.
6. هەست کردن بەئازاری سنگ. (لەبەر ئەوەی کە واهەست دەکەیی هەناسەت بۆ نادرێ (خاڵی 4) لەبەرەئەوە زیاد لە پێویست هەناسە دەدیت، ئەمەش دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی ئۆکسجینێکی زۆر لەسەر سنگ و ئازاردانی سنگ).
7.هەست کردن بە دڵ تێکهەڵهاتن یان ئازاری گەدە.
8. هەستکردن بە ترسێکی گەورە کە تاک وا هەست دەکات کە کۆنترۆڵ لە دەستدەدات و تێک دەچێت.
9. هەست دەکەیت کە خەریکە دەمریت.
10. هەست کردن بە سڕبوون.
11. هەست کردن بە لەرزو سەرما یان گەرمی لەش.
پانیک بەپێی مانوالیDSM-IV ، واتا ترسێکی زۆر بەهێزو هەست بە دڵتەنگی کردنێکت بەهێز. لە کاتی ئەم هێرشی پانیکەدا چوارخاڵ لەم خاڵانە سەرەوە زۆر بە خێرایی گەشەدەکەنو دەچێتە ئەوپەڕی لوتکە. واتە گەر بەلێدانی دڵو بەرزبوونی فشاری خوێنو ترس لەوەی کە کۆنترۆڵ لەدەست بداتو تێکبچێت ئەوا لە ماوەی 10 خولەکدا دەگاتە ئەوپەڕ بەهێزی ئەم نیشانانە.
دڵە ڕاکێ حەوت جۆری هەیە کە هەر یەکەیان بە هۆی مانوالی DSM-IV دیاگنۆس دەکرێن، کە لە بەشەکانی داهاتودا هەوڵ دەدەم بەکورت پێناسیان بکەم بەو هیوایەی کە سود بەخشبێت.
1. Anxeity with Panic disorder بریتیە لە چەند جار هاتنو دوبارە بونەوەی هێرشی پانیک Panic Attack، لەم ساتەدا کەسی توشبوو هەست بەترسێکی بەهێز دەکات و دڵی تەنگ دەبێت. لێدانی دڵی زیاد دەکات، تەنگەنەفەس دەبێت، هەست بە گێژ خواردن کردن دەکات و دەترسێت لەوەی کە کۆنترۆڵ لەدەست بدات. ئەم وروژمە لە پڕێکدا دەست پێدەکات بە بێ هیچ هۆیەکی دەرەکی و دەگاتە ئەو پەڕی بەهێزی لەماوەی چەند خولەکێکدا و پاشان دێتەوە خوارەوەو هێمن دەبێتەوە. ئەمەش وەک وتمان لەبەر ئەوەی کە مێشک واهەست دەکات کە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەک بۆتەوە و دەبێت خۆی دەرباز بکات، هەڵدەستێت بە لارم لێدان و ئەو پرۆسە فیسیولۆژیەی کە باسمان کرد دەست پێ دەکات لە خۆڕایی. کەسی توشبوو دەحەپەسێو ترسی لێدەنیشێ پاش ئەوەی کە هەست دەکات دڵی ترپە ترپێتی پەستانی خوێنی بەرز بۆتەوەو تەنگە نەفەس بووە، بێگومان دەترسێ، کابرا لەماڵ دانیشتووە تەماشی تەلەفیزیۆن دەکات و لە ناکاو وای لێ بەسەر دێت. شتێکی ئاساییە گەر بترسێ توشی شڵەژانو دڵەڕاوکێدەبێت. جا لەبەر ئەمە زۆر گرنگە کە بە وێنەوە زانیاری تەواو بدرێت بەو کەسانەی کە لەم جۆرە دڵە ڕاوکێیەیان هەیە، تاکو تەواو حاڵی بنو قەناعەت بکەن بەوەی کە ئەم پرۆسەیە لارمێکی درۆیینەو مێشک بەهەڵە حآڵی بووە بۆشیان ڕوون بکرێتەوە کە ئەم حاڵەتە سروشتییەو بۆ مانەوەی مرۆڤ لەژیاندا بەسوودە تا کەسی توشبوو بتوانێت لە کاتی هاتنی هێرشەکدا بیر لەوە بکاتەوە کە ئەمە هیچ زیان بەخش نیەو نابێتە هۆی تێک چوون یان مردن. بەداخەوە ئەم نەخۆشیە زۆر جاردەبێتە هۆی زیاد بەکار هێنانی ئەلکهول و دەرمانی وەک هەش ..هتد، توشبوون بە نەخۆشیخەمۆکی، تەنانەت خۆکوژی، کێشەو تێکچونی ژیانی هاوسەریو…بە تایبەتی لەو کۆمەڵگایانەی کە تا ئێستاش پێیان شورەوییە سەردانی دەرووناسو پزیشکی دەروونی بکەن، ئەم کەسانە پەنا دەبەن بۆ ئەم دەرمانو ئەلکهولانە تاکو خۆیانی بۆ چەند ساتێک خاو ببنەوە، بەڵام نازانن کە کێشەکە هەر ماوەو بێ چارەسەر دەمێنێتەوە.
خۆشەویستان ئەمە پێناسێکی کورتی نەخۆشی دڵەڕاکێ بوو کە لە بەشی داهاتوودا باس لە شێوازەکانی چارەسەری ئەم نەخۆشییە دەکەم. بە هیوای ڕەزامەندیتان.
miran.psychologist@hotmail.com
http://miranzuhdy.blogspot.com/
شوبات 26, 2012
کاتێک سهردانی پزیشکی دهروونی دهکهم – د. ڕێدار محهمهد ئهمین – پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
كاتێك سەردانی پزیشكی دەروونی دەكەم
د. ڕێدار محهمهد ئهمین
پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
ساڵانێكی زۆر بەر لە ئێستا، هاوڕێیەكم گرفتێكی دەروونی خۆی بۆ باس كردم، گرفتەكە بە جۆرێك پەرەی سەندبوو كە كاریگەری تەواوی لە ڕەفتارو هەڵسوكەوتی كردبوو، من پێشنیازی ئەوەم بۆ كرد كە سەردانی پزیشكی دەروونی بكات بە ڵام ئەو بیرۆكەكەی ڕەتكردەوە، بە بیانوی ئەوەی نایەوێت خەڵك بە كەسێكی لاوازو بێ ئیرادەی وەسف بكەن ، ماوەیەكی زۆر تێپەڕی لێم پرسی كە ئێستا حاڵی چۆنە ووتی ” پاش ئەوەی تەواو شپرزەبووم بڕیارمدا سەردانی پزیشكی دەروونی بكەم ، بەڵام توخوا لای كەس باسی مەكە” ئەو هاوڕێیەم وەك وەك تاكێكی تری كۆمەڵگا نایەوێت كەس بزانێت نەخۆشییەكی دەروونی هەبووە یان هەیەتی چونكە ئەمە كار لە كەسایەتی دەكات و تا هەتایە دەبێتە مۆرێك لە سەری و بە شێت ناو زەد دەكرێت ، پرسیارەكە لێرەدائەوەیە ئایا جیاوازی چییە لە نێوان نە خۆشییەكی جەستەیی و وەك جەڵتەی دڵ و نە خۆشیەكی دەروونی وەك خە مۆكی؟ ئایا هەردووكیان دەرەنجام یان هۆكارێكی هەندێك گۆڕانكاری كیماوی نین لە ناو لەشی مرۆڤدا ؟ ئایا هەردووكیان بە دەرمان چاك نابنەوە ؟ بیگومان وەڵامەكەی بە ( بەڵی ) یە . ئەی كەواتە بۆ چی خەمۆكی بەلاوازی و جەڵتە بە شتێكی ئاسایی دابنرێت ؟ ڕەنگە هۆكاری ئەمە بگەڕێتەوە بۆ نە بوونی هیچ ڕاڤەیەك یان هۆ یەكی ڕوون بۆ نەخۆشی دەروونی، دەرەنجام بە غەزەبی خوداو كۆنتڕۆڵكردنی لەلایەن جنۆكەو دوو بیانووی گونجاو بن، بەڵام ئایا لەگەڵ پێشكەوتنی زانست و ئاشكرابوونی ڕاستیەكان ، هیچ جێگایەك بۆ ئەم بڕوایانە ماوەتەوە، ئایا هەریەك لە ئێمە ئەگەری توشبوونی بە نەخۆشی جەستەیی هەیە. هۆكارێكی تر وایكردووە نە خۆشی دەروونی بە عەیب و لەكە دابنرێت ئەو بڕوایە هەڵەیە یە ، كەوا نەخۆشی دەروونی چاكبوونەوەی نییە؟ لە ڕاستیدا زۆربەی نە خۆشییە دەروونیەكان , ئەگەر لە قۆناغی سەرەتایی بگەنە لای پزیشك و چارەسەری تەواو وەربگرن چارەسەر دەكرێن، بەڵام ئەوەی جێگای داخە ئەم بیرو باوەڕ هەڵانەی خەڵك وایكردووە نەخۆشییە دەروونیەكان زۆر درەنگ بگەنە لای پزیشكی دەروونی، بەمەش چارەسەری تەواو یان ئەستەم دەبێت، هەندێك جاریش هەرگیز ناگەنە لای پزیشك ، بەڵام ئەگەر نەخۆش درەنگیش هاتە لای پزیشكی دەروونی نابێت بێ ئومێد بێت، ئەگەر هاتوو تەواو پابەندی ڕێنماییەكانی پزیشك بوو، دەكرێ ئەو وەك مرۆڤێكی ئاسایی بژیت ، نموونەی ئەو مرۆڤەیەی توشی شەكرە بووە، بەڵام بەبەردەوام چارەسەری وەردەگرێت و توشی گرفت نابێت ، بۆ یە ئەگەری ئەوەی هەیە من ، تۆ یان یەكێكی تر نە خۆشی دەروونیمان هەبێت و كەسیش نەزانێت . هۆكارێكی تری سڵەمینەوەی خەڵك لە نەخۆشی دەروونی ئەوەیە ئەوان حەز دەكەن كاتێك تووشی گرفتێكی دەروونی دەبن ، بەڵكو وەك میكانیزمێكی بەرگری بیخەنە پاڵ یە كێكی تر ئەمەش وەلامی ئەو پرسیارەیە كە بۆچی خەڵك لای ئێمە زیاتر حەزدەكات بچێتە لای پیاوی ئاینی نەك پزیشك ، چونكە ئەو حەزدەكات ڕەفتاروو قسە ناوازەكانی هەڵەی خۆی نەبێت ، بەڵكو هێزێكی دەرەكی بێت ، ئەو دەیەوێت بڵێت ئەوە من نیم خەتای من نییە ، بۆیە قبوڵ دەكات نوشتەچییەك پێ بلێت شێت ، بەڵام قبوڵ ناكات پزیشكێك پێ بڵێت نەخۆش، لە كۆتاییدا حەز دەكەم ئەوە بڵێم هەموو نە خۆشییەكی دەروونی لە گرفتێكی بچوك دەست پێدەكات و زۆر جار ئەم گرفتە بەیەك دوو ڕێنمایی چاك دەبێتەوە ئەگەر دواش كەوت ڕەنگە كارەساتی لێبكەوێتەوە بۆیە شتێكی سەیرە كە چەند كەسایەتی ئەمەریكی وەك جیم كاری ئەكتەری كۆمیدی و ئۆستن هو ڤمان ، بەربارە بۆش ( هاوسەری بۆشی باوك ) هاریسۆن فۆرد و چەندین كەسایەتی تر بە ڕاشكاوی باس لە توشبوونیان بە خەمۆكی بكەن ،خالیكی تر بریتیە لە بەردەوام بەكارهینانی دەرمان وەك ڕێگەگرتن لە دووبارە سەر هەڵدانەوەی نە خۆشییەكەیە، ئەمەش هاوشێوەی هەر نە خۆشییەكی جەستە ییە وەك فشاری خوێن، شەكرە، كەوا ئەم نە خۆشانە بەردەوام دەرمان بەكار دەهێنن بۆ پاراستن لە نەخۆشییەكە(نەك مانای ئیدمان بوونە!) بیرو ڕایەكی تری هەڵە لای خەڵك ئەوەیە كە چارەسەری بەكارەبا e.c.t مێشك تیك دەدات لە راستیدا چەندین لێكۆڵینەوەی زانستی كراوە هەممیان سەلماندوویانە كەوا چارەسەری بە شۆك یان كارەبا هیچ كاریگەرییەكی لەسەر مێشك نییە، بەڵكو هەندێك جار لە دەرمان كاریگەر ترە، ئەم بڕوایە هەڵەیە ڕەنگە لەوە سەرچاوەی گرتبێ كەوا كەس و كاری نە خۆشەكە دەیبینن ، ڕۆژ دوای ڕۆژ باری دەروونی نە خۆشییەكە خراپ تر دەبێت ، كە ئەمەش ِەنگە راست بێت هەروەك چەند نە خۆشیش چاك دەبنەوە بە هەمان چارەسەری وەردەگرن ، بە ڵكو زۆر جاران نە خۆشییەكە ئەوەندە قورسە كە چارەسەری بە e. c .t یش دادی نادات ڕەنگە هۆكارێكی تریش هەر لەناوی چارەسەریەكەی سەر چاوەی گرتبێت ، كەوا خەڵك كارەبا بە شتێكی مەترسیدار دەزانێت ، لە ڕاستیدا ئەم بڕە كارەبایە بۆ ئەم حاڵەتە بەكار دێت جیاوازەو بە هیچ شێوەیەك نە خۆشەكە هەست بە هیچ ئازارێك ناكات ، بە تایبەتی لە ڕۆژكاری ئێستادا كەوا لە ژێر سڕكردن دایە .
redar_moh@yahoo.com
شوبات 14, 2012
ژیان لهسایهی خهمۆکیدا – بهشی دووهم – چی له مێشکی نهخۆشی خهمۆکدا دهگوزهرێت؟ – نووسینی – د. لطفي الشربیني – وهرگێڕانی – دهروونناس – سامان سیوهیلی
ژیان لهسایهی خهمۆکیدا
بهشی دووهم
چی له مێشکی نهخۆشی خهمۆکدا دهگوزهرێت؟
نووسینی: د. لطفي الشربیني
وهرگێڕانی: دهروونناس – سامان سیوهیلی
چی له مێشکی نهخۆشی خهمۆکدا دهگوزهرێت؟
ئهو کهسانهی تووشی نهخۆشی خهمۆکی دهبن، ههمیشه مێشکیان سیخناخه به بیرۆکه و بیرکردنهوهی زۆر، کهسی خهمۆک بیر له زۆر شت دهکاتهوه، کهسی خهمۆک بیر له بههای ژیان دهکاتهوه و چهندین پرسیاری لادروست دهبێت دهربارهی بایهخی ژیان، بیر لهو ژانکۆ کوشندانه دهکاتهوه که تیایدا دهژی، زۆر بیر له ڕابردوو و ئێستا و ئاییندهی دهکاتهوه، ههموو ئهم بیرکردنهوانهی له ڕهوشێکی ماتهم و نائومێدی و پهژارهییدا دهبێت. ئهم ڕهوشه دهروونییهی باڵ بهسهر ژیانی نهخۆشهکهدا دهکێشێت ڕێگه خۆشدهکات بۆ دهرکهوتنی بیرۆکهی نهرێنی تاڵ و تاریک که خۆیان زاڵدهکهن لهسهر مێشک و بیرکردنهوهی نهخۆشهکه، ئهم بیرکردنهوه تاریکانه لهمبوارهدا به بیرکردنهوهی ڕهش دهناسرێن، بیرکردنهوه ڕهشهکان زنجیرهیهک بیرکردنهوهی یهک لهدوای یهکن، ههندێکیان پهیوهستن به تێگهیشتنی نهخۆشهکه بۆ خودی خۆی، ههندێکی تریان پهیوهستن به دهوروبهرهوه، ههندێکی تریان پهیوهستن به پێشبینییهکانی نهخۆش بۆ داهاتوو، والێرهدا گوزهرێک دهکهین بهم لایهنهی ژیانی نهخۆشی خهمۆکدا و بزانین چی له مێشکی نهخۆشی خهمۆکدا دهگوزهرێت؟
بیرۆکه و خهمی بهکۆمهڵ:
ههموو ئهو بیرۆکه و خهمانهی له مێشکی نهخۆشی خهمۆکدا دهسوڕێنهوه له جۆری خراپن، واته نهرێنین، بهجۆرێک نهخۆشهکه ناچار دهکهن سهرقاڵ و جهنجاڵ بێت به شتگهلێکی ناواقعییهوه که پێش تووشبوونی کهسهکه بهم نهخۆشییه ئهو شتانه جێی بایهخی نهبوون.
له نهخۆشی خهمۆکیدا نهخۆشهکه شتی ساده و بچوک گهوره دهکات، نهخۆشی خهمۆک ئامادهیی نابێت بۆ لێبوردهیی بهرامبهر به ڕووداوه بچوک و بێبایهخهکانی ژیانی ڕۆژانهی، لهکاتێکدا ئهم ڕووداوه بچوک و بێبایهخانه لهبنهڕهتدا شایانی خۆ سهرقاڵکردن نین، بۆیه نهخۆشی خهمۆک بهردهوام کۆڵ بهم شته بێبایهخانهوه ههڵدهگرێت و بیریان لێدهکاتهوه و لایهنی نهرێنی ئهو ڕووداو و ههڵوێستانه دهبینێت.
لهبهرئهوهی ڕهشبینی باڵ بهسهر بیرکردنهوهی نهخۆشی خهمۆکدا دهکێشێت بۆیه ههمیشه چاوهڕوانی خراپترین دهرئهنجام و پاشهات دهکات لهههموو حاڵهت و بارێکدا، سهرقاڵی نهخۆشهکه به باری تهندروستی خۆی زیاد دهکات، وێنای ئهوهی لادروست دهبێت که تووشی نهخۆشی جهستهیی بووه، ههربۆیه جهخت له فهرمانهکانی جهستهی دهکاتهوه، چاودێری لێدانی دڵ و ههناسهدان و جوڵهی چوارپهلی خۆی دهکات بهمهستی گهڕان بهدوای ناتهواویهکدا که تووشبوونی به نهخۆشییهکی مهترسیدار بسهلمێنێت. ئهم بیرۆکه نادروستانهی دهربارهی خۆی و باری تهندروستی خۆی وهها له نهخۆشهکه دهکات که له جهنجاڵییهکی سهیردا بژی و بهردهوام دهکهوێته ژێر کاریگهرییانهوه، بهجۆرێک بیرکردنهوهکانی دهربارهی نهخۆشییهکهی و تێکچوونی باری تهندروستی خۆی پاڵی پێوه دهنێت که داوای چارهسهر بکات و بچێته لای پزیشک.
لهو خهمانهی تر که نهخۆشی خهمۆک لهدهستی دهناڵێنێت ئهو ڕازه بههێزهیه که بۆی پهیدا دهبێت بهوهی لهناوهوهی خۆیدا گۆڕاوه و جیهانی دهرهوهی خۆیشی گۆڕاون، ئهم ههستهش بۆ نهخۆشهکه بێزارکهره چونکه ئهو وێنایهی لادروست دهبێت که بۆته کهسێکی تر، بهمهۆیهشهوه نهخۆشهکه ئهگهری دروستبوونی ئهو ههستهی دهبێت که ئهندامهکانی جهستهی گۆڕاون یان دهگۆڕێن و ئهم گۆڕانکارییهش له ڕوخساری گشتی کهسهکهدا دهردهکهوێت. ههندێجار کهسانی دهوروبهری نهخۆشهکه سهرنجهکانی خۆیان دهربارهی ئهو گۆڕانکارییانهی له ڕوخساری گشتی نهخۆشهکه ڕوویانداوه دهگهیهننه نهخۆشهکه. ههندێجار نهخۆشهکه وهها ههستدهکات که ههندێ ئهندامی جهستهی لهناوهوه لهناوچوون یان لهکارکهوتوون یان زیانیان پێگهیشتووه.
سهبارهت به ژیان و کهسانی چواردهوری، کهسی تووشبوو به خهمۆکی واههستدهکات که حاڵهتی خهمۆکی ههموو کهسانی دهوروبهر و ژیانی بهگشتی داپۆشیوه، لێکدانهوهی بۆ ههموو ڕوداو و ئهو دیاردانهی لهدهوری ڕوودهدهن لێکدانهوهیهکی نهرێنی دهبێت.
نهخۆشی خهمۆک کاتێک دهبینێت خهڵکی به چالاکییهوه دێن و دهڕۆن و دهچنه سهر کارهکانیان و قسه لهگهڵ یهکتریدا دهکهن و زهردهخهنه بۆ یهکتر دهکهن و پێدهکهنن، بهڵام خۆی ناتوانێت وهک ئهوان ئهم چالاکییانه ئهنجامبدات، لهم کاتانهدا زیاتر ههست به ئازاری دهروونی دهکات.
کاتێک نهخۆشی خهمۆک لهکاتی خۆرئاوا بووندا سهیری ئاسمان بکات و له پهڵه ههورهکان تێڕامێنێت، ئهوا ڕێکخستهی ئهو پهڵه ههورانه وهک ڕوخساری مرۆیی خهمۆک وێنا دهکات لای خۆی، یاخود لهسهر شێوهیهکی ترسناک دهیهێنێته پێشچاوی خۆی، بهمهش دڵهڕاوکێ و نائارامی بۆ دروست دهبێت و خهمۆکییهکهی زیاتر دهبێت.
کاتێک نهخۆشی خهمۆک دهنگی ژاوهژاوێک ببیستێت ئهوا وهها خهیاڵ دهکات که هاواری کهسێکه یان بانگهشهی کهسێکه بۆ فریاکهوتن، تهنانهت ههندێجار ئهو وههمهی لادروست دهبێت که دهنگ دهبیستێت و قسهی لهگهڵ دهکات و پێی دهڵێت (تۆ کهسێکی خراپیت) یان (تۆ شایستهی ژیان نیت)، ئهمجۆره بیستنانهی دهنگ بهمجۆره وڕێنهیه و لهکاتی بێداریدا ڕوودهدات، تهنانهت ههندێجار ئهم وڕێنهیه بهشێوهی بینین ڕوودهدات که نهخۆشهکه دهڵێت دێوهزمهیهکم بینی و دهبێته مایهی تۆقینی نهخۆشهکه، دیاره ئهم حاڵهتانه جیاوازن له کابوس و خهونی بێزارکهر که لهکاتی نووستندا دهبینرێن.
ئهم حاڵهتانه بهرجهستهی ئهو خهم و بیرۆکه زۆرانهیه که مێشکی نهخۆشی خهمۆکی تهنیوه لهکاتێکدا نهخۆشهکه دووچاری خهمۆکی دهروونی بههێز دهبێت. ههندێک کهس وای بۆ دهچن که ئهم حاڵهتانه بههۆی ڕۆح و جنۆکه و سیحر، یان ههر هێزێکی شاراوهی ترهوه ڕوودهدهن، بهڵام لهڕاستیدا ئهم نیشانانه له نیشانهکانی خهمۆکی دهروونین و هیچ پهیوهندییهکی به هیچ کام لهو شتانهوه نییه.
بیرۆکه ڕهشهکان لهنێوان ڕابردوو و داهاتوودا:
لهکاتی تووشبوونی مرۆڤ بهنهخۆشی خهمۆکی، ئیدی کهسی نهخۆش به ههندێ له ڕووداو و ههڵوێستهکانی ڕابردوویدا دهچێتهوه، جهخت له شته نهرێنییهکانی ڕابردووی خۆی دهکاتهوه و گرنگیان پێدهدات، وێنایهکی لادروست دهبێت که لهژیانی ڕابردوویدا ههڵهی زۆر کردووه، دهرئهنجامی ئهمهش خۆ به گوناهبار زانینه و خۆی به کهسێکی خراپ دێته پێش چاو. تهنانهت ههندێ جار وێنای خراپترین کهس بۆ خۆی دهنهخشێنێت، ئهمهش لهوهوه سهرچاوه دهگرێت که کردهوه و ڕهفتارهکانی ڕابردووی وهک فلاشباکێک پانتایی بیرکردنهوهکانی داگیردهکات، نهخۆشی خهمۆک لهم حاڵهتدا وهک ڕاوچییهک وایه که تهنها بهدوای ههڵهکانی ڕابردووی خۆیدا بگهڕێت، لهههمان کاتدا دڵڕهقانه قهزاوهتی ڕابردووی خۆی دهکات.
نهخۆشی خهمۆک به حهسرهتهوه لهو جیاوازییه دهڕوانێت که لهنێوان ئێستای خۆی لهسایهی خهمۆکی و ڕابردوویدا ههیبووه، چونکه پێش تووشبوونی به خهمۆکی خاوهن ئیرادهیهکی ئازاد بووه و ئهوهی ویستوویهتی کردوویهتی بهڵام لهسایهی خهمۆکیدا ئهو ئیراده و توانایهی لهدهستداوه.
ئهم خۆ بهراوردکردنهی نهخۆش لهنێوان ئێستا و ڕابردوویدا کاتێکی زۆر له ژیانی کهسی خهمۆک داگیر دهکات، بهردهوام ڕووداو دوای ڕووداو و ههڵوێست دوای ههڵوێستی ڕابردووی خۆی نهرێنیانه زیندوو دهکاتهوه و مێشکی دهبنه گۆڕهپانێک بۆ تاووتوێ کردنی بهردهوامی خاڵه نهرێنییهکانی ڕابردووی خۆی، ههمیشه خۆی تۆمهتبار دهکات که لهڕابردوودا کهمتهرخهم بووه بهرامبهر خودی خۆی و کهسانی دهوروبهری.
نهخۆشی خهمۆک ههندێجار وێنایهک بۆ خۆی دروستدهکات که لهڕابردوودا دووچاری چهوساندنهوه هاتووه لهسهر دهستی ئهندامانی خێزانهکهی و خزمهکانی، وه بهمهبهست کراوهته ئامانج تاکو تووشی ئهم حاڵهت و نهخۆشییه ببێت بهجۆرێک کهس هاوسۆز و پشتیوانی نهبووه.
ئهمانهی ئاماژهمان پێدا سهبارهت به مامهڵهکردنی نهخۆشی خهمۆک بوو لهگهڵ ڕابردووی خۆیدا، بهڵام سهبارهت به تێڕوانینی نهخۆشی خهمۆک بۆ ئایینده بهههمان شێوه ههر نهرێنییه بهڵام له فۆرمێکی تردا. نهخۆشی خهمۆک بهردهوام بهڕهشبینییهوه له ئایینده دهڕوانێت، بهجۆرێک ههندێ بیرۆکهی خهیاڵاوی خۆیان زاڵ دهکهن لهسهر نهخۆشهکه بهوهی سامانهکهی لهدهست دهدات، دووچاری ههژاری دهبێت، خێزانهکهی بێ پشتوپهنا دهمێننهوه و ئهندامانی خێزانهکهی لهئاییندهدا بهناچاری دهبێت دهست لهخهڵکی پان بکهنهوه و سواڵ بکهن. کاتێک نهخۆش خۆی بهم بیرۆکانهوه سهرقاڵ دهکات که دهربارهی ئاییندهی خۆی لای دروستبووه، ئهوا به قهناعهتهوه مامهڵه لهگهڵ ئهم بیرۆکانهدا دهکات، لهکاتێکدا تهنها وههمێکه، چونکه ڕهنگه نهخۆشهکه سهروهت و سامانیشی نهبێت تاکو لهدهستی بدات بههۆی نهخۆشییهکهیهوه و هیچ پاساوێک نهبێت لهڕووی واقعییهوه بۆ ئهو جۆره بیرۆکانه.
بههۆی توندی ڕهشبینی و نائومێدی زۆرهوه که زاڵ دهبن لهسهر مێشکی کهسی خهمۆک بهردهوام چاوهڕوانی ڕوودانی شتی ناخۆش و نهخواستراو دهکات بۆ خۆی و ئهندامانی خێزانهکهی، تهنانهت هیوایهک نابینێتهوه بۆ چاکبوونهوه و دهربازبوون لهم نهخۆشییهی، لهو دهربڕین و دهستهواژانهی لهمپێوهندهدا لهزاری نهخۆشی خهمۆکهوه دهبیسترێن:
1- ئایینده تاریکه، کۆمهڵێک ژانکۆی تر له ئاییندهدا چاوهڕێم دهکهن.
2- هیچ هیوایهکم له ژیاندا نییه.
3- هیچ شتێک شایستهی ههوڵدان و تێکۆشان و گرنگیپێدان نییه.
4- ههستدهکهم که من لهڕێگهیهکی بنبهستهاتوودام، هیچ دهرچهیهک نابینم تاکو له ئاییندهدا ڕزگارم بکات له ژانکۆکانم.
ههموو ئهمانه لهو بیرۆکه ڕهشانهن که بهمێشکی نهخۆشی خهمۆکدا دێن و دهچن، ئهمانیش بهڕۆڵی خۆیان دهبنه سهربارێکی تر بۆ ژانکۆکانی تری، ههموو ئهم وههمانهش لای ئهو وهک ڕاستی بهرجهسته دهبن و بهبهردهوامی لهگهڵ خۆیدا دهیڵێتهوه، ههربۆیه دهروونناسان پێیان وایه که تهنها وتنهوهی ئهو دهستهواژه نهرێنییانه خۆی لهخۆیدا کاریگهری نهرێنی لهسهر باری دهروونی نهخۆشهکه دروستدهکات و له توندی خهمۆکییهکهی زیاد دهکات.
ههستکردن به گوناه و ئازاری ویژدان:
یهکێک له نیشانه سهرهکییهکانی خهمۆکێی بههێز بریتییه له ههستکردنی نهخۆشهکه به گوناه و ههستکردنی بهوهی گوناهێکی ئهنجامداوه که لێخۆشبوونی نییه، بهمهۆیهوه بهردهوام له بارێکی نائارامدا دهبێت و بهردهوام سهرزهنشتی خۆیدهکات و ئازاری ویژدانی خۆی دهدات.
مرۆڤ له حاڵهتی خهمۆکیدا بهردهوام له ههڵدانهوهی لاپهڕهکانی ژیانی ڕابردووی خۆی و ئێستایدایه تاکو بتوانێت ههڵهیهکی خۆی تێدا بدۆزێتهوه و خۆی به کهمتهرخهم تۆمهتبار بکات بهرامبهر بهو ههڵهیه، بهمهش دهکهوێته حاڵهتێکی ئازاردهرهوه چونکه بهتوندترین شێوه سهرزهنشت و لۆمهی خۆی تێدا دهکات، لهمپێوهندهدا ئهم دهربڕین و دهستهواژانه دهبیسترێن لهزاری نهخۆشهکانهوه:
1- من گوناهبار و سوکم، شایستهی ژیان نیم.
2- لهژیانمدا ههڵهی وههام کردووه که لێخۆشبوونیان نییه.
3- من خراپترین کهسم، چونکه ههڵهی زۆرم بهرامبهر خۆم و خێزانهکهم کردووه و بهمهۆیهوه شایانی سزای توندم.
4- من نهفرهت لێکراوم ههتاههتایه، ژیانی خۆم و خێزانهکهم فهوتاند.
وێڕای ئهوهی ههموو ئهم بیرۆکانه وههمین، بهڵام بهلای خودی نهخۆشهکهوه ههموویان ڕاستین و ئهوهی ئهو بۆته جێی بڕوای ههمووی ڕاستییه، ههرچهند ههوڵیشی لهگهڵدا بدرێت که ئهو بیرۆکانه لهجێی خۆیدا نین بهڵام ئهو بهرههڵستی دهکات و دهست لهم شێوازه چهوته له بیرکردنهوه ههڵناگرێت.
بێگومان ئهم خۆ بهگوناهبار زانینه و ئهو ئازاردانی ویژدانه، ئازارهکانی کهسی خهمۆک زیاتر دهکات و زیاتر نائومێدی دهکات، بهجۆرێک ههندێجار بۆ ڕزگاربوون لهم ئهشکهنجه کوژهره بیر له خۆکوشتن دهکاتهوه.
لهو بابهتانهی تر که بهمێشکی کهسی خهمۆکدا دێت و دهبێته هۆی زیادبوونی ههستکردن بهگوناهباری و ئازاری ویژدان، بریتییه له بیرکردنهوهی لهههندێ مهسهلهی سێکسیی که خۆی به ئهنجامدهری کۆمهڵێک ههڵه دهزانێت لهمبوارهدا که پێشێلی یاسا و ڕێسا ئهخلاقی و ئایینیهکانی کردبێت.
لهکاتێدا ئهم مهسهلانه بێ مانا و کهمبایهخن بهڵام لهگهڵ ئهمهشدا لای کهسی خهمۆک دهبنه یهکێک لهسهرچاوه سهرهکییهکانی جهنجاڵی بۆ ئهو و بهمهۆیه خهمی گهورهی بۆ دروست دهبێت.
بۆ نموونه ئافرهتێکی تهمهن چل ساڵ باسی لهوه دهکرد کاتێک تووشی خهمۆکی بووه زۆر ههستی بهپهشیمانی و پهژاره کردووه بههۆی ئهوهی جارێک لهتهمهنی بیست ساڵیدا پهیوهندییهکی تهلهفۆنی لهگهڵ گهنجێکدا کردووه، ئهم ئافرهته لهکاتی تووشبوونی به نهخۆشی خهمۆکی ئهم یادهوهرییه تووشی ئازاری ویژدانی کردووه چونکه بهدزی خێزانهکهیهوه ئهم پهیوهندییه تهلهفۆنییهی ئهنجامداوه. ههروهها نموونهیهکی تر، پیاوێکی تهمهن شهست ساڵ کاتێک تووشی خهمۆکی بوو ههستی بهپهشیمانی و گوناه دهکرد لهبهرئهوهی له قۆناغی ههرزهکاریدا دهستپهڕی کردووه.
ئهم نموونانه ئهو ڕاستییه دهسهلمێنن که چۆن مرۆڤ له حاڵهتی خهمۆکیدا وهک ڕاوچییهک بهدوای ههڵهیهکی ژیانی خۆیدا دهگهڕێت تاکو بههۆیهوه ئازاری ویژدانی خۆی بدات و ههست بهگوناهباری خۆی بکات بههۆی ئهو خهمۆکییه دهروونییهی ههیهتی.
شوبات 4, 2012
ژیان لهژێر سایهی خهمۆکیدا – نووسینی: د. لطفي الشربیني – دکتۆرا له زانسته دهروونییهکان – زانکۆی کۆلۆمبیا له ئهمهریکا – وهرگێڕانی: دهروونناس – سامان سیوهیلی – بهشی یهکهم – (توانای کارکردن – خواردن – خهو) لای تووشبووان به نهخۆشی خهمۆکی
ژیان لهژێر سایهی خهمۆکیدا
بهشی یهکهم
(توانای کارکردن، خواردن، خهوتن) لای تووشبووان به نهخۆشی خهمۆکی
نووسینی: د. لطفي الشربیني
دکتۆرا له زانسته دهروونییهکان
زانکۆی کۆلۆمبیا – ئهمهریکا
وهرگێڕانی: دهروونناس – سامان سیوهیلی
مرۆڤ لهحاڵهتی تووشبوونی به نهخۆشی خهمۆکی ههموو لایهنهکانی ژیانی دهگۆڕێت، ژیان لهژێر سایهی خهمۆکیدا بارێکی گرانه لهههموو ڕوویهکهوه: (کارکردن، خواردن، خهوتن). خهمۆکی تارمایی خۆی دهخاته سهر ههموو ئهم لایهنانهی ژیانی کهسه تووشبووهکه، بۆ نموونه تاکی تووشبوو به خهمۆکی قورسییهکی زۆر دهبینێت له ڕاپهڕاندنی ئیشوکارهکانیدا، ئارهزووی بۆ خواردن تێکدهچێت که لهزۆربهی حاڵهتهکاندا ئارهزووی بۆ خواردن نامێنێت، تووشی تێکچوونی خهو دهبێت و …تد. والێرهدا لهسهر ههریهکه لهم وێستگانهی ژیانی نهخۆشی خهمۆک دهوهستین:
ئایا نهخۆشی تووشبوو به خهمۆکی دهتوانێت کارهکانی ڕاپهڕێنێت؟
ئهگهرچی دیوێکی بههای کارکردن لهوهدوایه که مرۆڤ بههۆیهوه بژێوی ژیانی خۆی دهستدهخات، بهڵام دیوهکانی تری بههای کردن بریتییه لهوهی مرۆڤ لهڕێی کارکردنهوه جهخت لهسهر بڕوابوونی بهخودی خۆی دهکاتهوه، ههروهها لهڕێی کارکردنهوه ڕێز بۆ خودی خۆی دهستهبهر دهکات، ههروهها کارکردن یاریدهی مرۆڤ دهدات بۆ پاراستنی هاوسهنگی دهروونی و دهرووندروستی. ههروهها لهڕووی کۆمهڵایهتیشهوه کارکردن تێڕوانین و ڕێزی کهسانی تر و دهوروبهر دیاری دهکات بۆ تاک و گرنگی بوونی تاک دهردهخات بۆ کۆمهڵگه. ئالێرهوه گرنگی کارکردن دهردهکهوێت لهڕووی دهرووندروستییهوه. له حاڵهتی بوونی خهمۆکیدا مرۆڤ گرنگیپێدانهکانی بۆ ههموو شتهکان و ئهو گۆشهگیرییهی تێیدهکهوێت و ئهو دابهزینه بههێزهی له ئاستی چالاکی و ورهیدا ڕوودهدات، تێکڕا ئهمانه وهها له تاک دهکهن که توانای کارکردنی وهک پێشتر نهمێنێت وهکو کاتهکانی پێش نهخۆشییهکهی، ههروهها توانای بهڕێوهچوونی بهرپرسیارێتییهکانی سهرشانی لهئاستی پێویستدا نابێت.
بێگومان کاتێک مرۆڤ بهرههم و توانای کارکردنی کهمدهکات بههۆی تووشبوونییهوه به نهخۆشی خهمۆکی، ئهوا ئهم حاڵهته کاریگهریی نهرێنی لهسهر ژیانی مرۆڤهکه دروستدهکات، کاتێک کهسێکی فهرمانبهر که پێشتر ڕاهاتووه ههموو بهیانییهک زوو له خهو ههستێت و لهکاتی دیاریکراودا بچێته ناو هاوڕێ و هاوکارهکانی له فهرمانگهکهی بهڵام بههۆی تووشبوونی به خهمۆکی دهستدهکات به دواکهوتن و نهچوون بۆ سهر کارهکهی و ڕهتکردنهوهی گرتنه ئهستۆی بهرپرسیارێتییهکانی سهرشانی که لهپێشوودا ههیبووه، چونکه ئیدی ئهم فهرمانبهره بهرپرسیارێتییهکان به بارێکی گران دهزانێت و ناتوانێت بیانگرێته ئهستۆی خۆی. بهههمان شێوه بازرگانێک، کاتێک پێشتر بهردهوام سهرقاڵی بهڕێوهبردنی پرۆژهکانی بووه، دوای تووشبوونی بهخهمۆکی ئارهزووی نامێنێت بۆ چاودێری کردن و گرنگیدان بهپرۆژهکانی، ههمیشه ئهمجۆره کهسانه وهها دهردهبڕن که پاڵنهرێتیان بۆ کارهکانیان نهماوه. کابانێکی ماڵ ئهگهر تووشی خهمۆکی ببێت توانای بهجێگهیاندنی ئهرکهکانی ناوماڵی نامێنێت، تهنانهت بایهخ به منداڵهکانیشی نادات.
بهگشتی مرۆڤ له ههر ئاست و پله و پایهیهکدا بێت کاتێک دووچاری خهمۆکی دهبێت ئهوا گرنگیپێدانهکانی پێشتری و توانای کار ڕاپهڕاندن و بهڕێوهبردنی ئهرکهکانی تێکڕا کاریگهر دهبن به نهخۆشییهکه و دادهبهزن بۆ ئاستێکی نزم، تهنانهت لای ههندێک بهجۆرێک کاریگهری دروست دهبێت که دهبێته مایهی وازهێنان له کار و پیشه.
ئهگهر ئهمه بۆ کارکردن و توانای بهڕێوهبردنی ئیشوکاری ڕۆژانه ڕاست بێت بۆ کهسی تووشبوو به خهمۆکی، ئهوا بۆ لایهنی ئارهزووهکانیشی بهههمان شێوهیه، بۆنموونه ئهگهر پێش تووشبوونی کهسهکه به خهمۆکی ئارهزووی خوێندنهوه یان وهرزش کردن یان گهڕان و سهفهرکردنی ههبووبێت، ئهوا لهدوای تووشبوونهکهی هیچ گرنگپێدانێکی نامێنێت بۆ ئهنجامدانی ئارهزووهکانی.
بێگومان هۆکاری دابهزینی ئاستی توانای کارکردن و ڕاپهڕاندنی ئیشوکار و بهرپرسیارێتییهکان و ئهنجامنهدانی ئارهزووهکان لهلایهن کهسی تووشبوو به خهمۆکی دهگهڕێتهوه بۆ ههستکردنی کهسی خهمۆک به ماندوێتی و شهکهتی، ئهمهش وادهکات که وهک کهسێکی تهمهڵ و سست دهربکهوێت که توانای گرتنه ئهستۆی هیچ ئهرکێکی نهبێت وهکئهوهی که نهخۆشییهکی جهستهیی ههبێت و ڕێگری لێبکات لهئهنجامدانی کاروبارهکانی ژیانیدا.
ههروهها لهنیشانهکانی تری خهمۆکی وابهسته بهبواری کار ڕاپهڕاندنهوه بریتییه له لاوازبوونی ئیراده و نهمانی بڕوابهخۆبوون و دوودڵی و ڕاڕایی له بڕیاردان و ههڵوسێت وهرگرتنی دروستدا، بوونی ئهم نیشانانه لای کهسی خهمۆک کاریگهری دهکاته سهر ڕاپهڕاندنی ئیشوکارهکانی، ئهو ئیشانه دهستی بن یان هزری.
لهبهرئهوهی کهسی خهمۆک گوێ بهئاستی بهرههم و دهستکهوتن نادهن کاتێک کار دهکهن، بهمهۆیهشهوه پاڵنهرێتیان بۆ کارکردن نامێنێت، ههربۆیه زانایانی دهروونی جهختیان لهوه کردۆتهوه که نهخۆشی خهمۆکی بهیهکێک لهو نهخۆشیانه دادهنرێت که لهڕووی ئابوورییهوه زۆر لهسهر باری ئابوری نهخۆشهکه و خێزانهکهی و کۆمهڵگهش ڕادهوهستێت.
خۆراک خواردن لای نهخۆشی خهمۆک:
خواردنی خۆراکه جۆراوجۆرهکان بهیهکێک له چالاکییه سروشتییهکانی مرۆڤ و تێکڕای زیندهوهران دادهنرێت، ئهگهرچی ئهم پرۆسهیه بهشێوهیهکی خۆرسک بهڕێوه دهچێت لهژیانی مرۆڤ و زیندهوهراندا، بهڵام لهههمان کاتدا وابهستهیه بهبڕێک له تێربوون و چێژوهرگرتنهوه. لهحاڵهتی خهمۆکیدا بههۆی لهدهستدانی گرنگیپێدان و چێژوهرگرتن لای کهسی خهمۆک بۆ ههموو ئهو چالاکییانهی لهژیانیدا ئهنجامیان دهدات، مهسهلهی خواردنیش ههمان حاڵهتی لهسهر دهچهسپێت لای کهسی خهمۆک، نیشانهی دیار لهمبوارهدا لای زۆرینهی تووشبووانی خهمۆکی بهشێوهیهکی گشتی بریتییه له دهستدانی ئارهزوو بۆ خواردن، مهبهست لهم نیشانهیه تهنها ئهوه نییه که بڕی خۆراک کهم دهکاتهوه، بهڵکو ههستکردن به چێژ لهخۆراک و ههستی تێربوون (مهبهست لهتێربوون له بڕی خۆراک نییه بهڵکو تێربوون له چێژی خواردندا) لهدهستدهدات، ئهمهش کتومت مهسهلهیهکی دهروونییه که کهسی خهمۆک چێژ له خۆشترین و بهتامترین خواردن وهرناگرێت که پێش نهخۆشییهکهی پهسهند بوون لهلای و حهزی لێیان بووه. کهسانی تووشبوو به خهمۆکی دهڵێن ههستی چێژکردن له خواردنمان لهدهستداوه، تهنانهت ههندێکیان خۆراک خواردن ڕهتدهکهنهوه بهههموو جۆرێک، وه ئهگهر خواردنیش بخۆن ئهوا هیچ چێژ و تامێکی لێوهرناگرن.
ڕهتکردنهوه خۆراک خواردن لهو نیشانانهیه که پزیشکانی دهروونی و دهروونناسان بهزۆری له نهخۆشه خهمۆکهکاندا دهیبیننهوه، که ئهمهش دهبێته هۆی دابهزینی کێشی نهخۆشهکان لهماوهیهکی کورتدا، ههربۆیه نهخۆشهکان خۆیان و ئهوانهی دهوروبهریشیان تێبینی ئهو گۆڕانکاریانه دهکهن له کهسه خهمۆکهکهدا ڕوودهدات بههۆی دابهزینی کێشییهوه، ههندێجار بڕی ئهو خۆراکهی نهخۆشێکی خهمۆک دهیخوات ئهوهنده کهمه که منداڵێک تێر ناکات. بههۆی ئهم دابهزینی کێشهوه ههندێ لهنهخۆشهکان دهڵێن که ئهو جلوبهرگانهی پێشتر لهبهریان کردووه بهبهریان زۆر بهرینه. له پزیشکیی دهروونیدا کێشی جهسته بهیهکێک له ئاماژهپێدهرهکانی باری دهروونی دادهنرێت لای کهسی خهمۆک، دابهزینی بهردهوامی کێشی جهسته دهربڕی نهبوونی بهردهوامی ئارهزووه بۆ خواردن، ههروهها ئاماژهپێدهره بۆ توندی خهمۆکیهکه، وه زیادبوونهوهی چهند کیلۆیهک له لهکێشی لهش لای نهخۆشی خهمۆک ئاماژهپێدهری باشبوون و چاکبوونهوهی پلهبهپلهی نهخۆشییهکهیه.
شرۆڤهی دهروونییانه بۆ بهرههڵستی کردنی خۆراک خواردن لای کهسی خهمۆک بریتییه له ئارهزووی ئازاردنی خود لای نهخۆشهکه یان بههۆی بوونی ئارهزووی خۆکوشتنهوهیه ئهگهر هاوهڵی نهخۆشیی خهمۆکییهکه بکات، چونکه نهخواردنی خۆراک له کۆتاییدا دهبێته هۆی مردن (خۆکوشتن)، که ئهمهش ئارهزوویهکی نهستییه لای نهخۆشی خهمۆک کاتێک خهمۆکییهکهی توند و بههێز بێت.
شایانی ئاماژه بۆ کردنه که لهههندێ حاڵهتی خهمۆکیدا که ڕێژهکهی کهمتر بێت ئارهزووی نهخۆشهکه بۆ خواردن لهکاتی نۆره خهمۆکییهکاندا زیاد دهبێت و نهخۆش زۆر زێدهڕۆیی دهکات له خۆراک خواردندا، بهڵام ئهم زێدهڕۆییه له خواردندا لهم حاڵهتهدا ناگهڕێتهوه بۆئهوهی که نهخۆشهکه ئارهزووی بۆ خواردن باشه و چێژ وهردهگرێت له خواردن، نهخێر، بهڵکو بههۆی ئهوهوهیه که کهسی خهمۆک ههست به ئاساییش ناکات، ههروهها بههۆی ئهوهوهیه که هیچ چالاکییهکی تری پێناکرێت و گرنگی بههیچ شتێکی تر نادات، بۆیه لهم حاڵهتهدا کهسی خهمۆک کێشیان زیاد دهکات و دووچاری قهڵهوییهکی زۆر دهبن، ئهمهش بهتایبهت له ئافرهتاندا دهبێته هۆی زیادبوونی ههستکردنی به خهمۆکی کاتێک که شێواز و کێشی جهستهی خۆی دهبینێت بهو قهڵهوییه نائاساییه.
خهو له نهخۆشی خهمۆکیدا:
خهو سستمێکی بنهڕهتییه لهژیانی مرۆڤدا که لهلایهن کاتژمێری بایۆلۆژییهوه (که له کۆئهندامی دهماری مرۆڤدایه) ڕێکخراوه، ئهم سستمه چهندین کار ڕێکدهخات، وهک: ههست و ئارهزوومان بۆ خهو، ئهو کاتانهی له خهودا دهمێنینهوه به خامۆشی، ئهو کاتانهی که بێدار دهبینهوه له خهو.
خهو بایهخێکی گرنگی ههیه بۆ ژیانی مرۆڤ، بهجۆرێک که کاریگهری دهکاته سهر فهرمانهکانی جهسته و مێشک و فهرمانه دهروونییهکان، وهک باوه مرۆڤ نزیکهی سێیهکی کاتهکانی له خهودا بهسهر دهبات، ههروهها وهک باوه کاتهکانی نووستنی مرۆڤ کاتی خامۆشی و حهوانهوهیه مهگهر ههندێجار بههۆی بههۆی بینینی (خهون)هوه پچڕاندن له خهو ڕووبدات. دیاره له پاش بێداربوونهوه له خهو حهوانهوه بۆ جهسته و مێشک دهگهڕێتهوه و مرۆڤ ئاماده دهبێت بۆ چالاکییهکانی ڕۆژی پاشتر.
لهکاتی تووشبوونی مرۆڤ به نهخۆشی خهمۆکی ئهم سستمه تێکدهچێت و بهجێی ئهوهی خهو ببێته مایهی حهوانهوه و خامۆش بوون، دهبێت ماوهیهک بۆ دروستبوونی ژانکۆ و بێخهوی و دڵهڕاوکێ و بینینی خهونی بێزارکهر و کابوس. ههربۆیه سکاڵا کردن لهدهست تێکچوونهکانی خهو بهگشتی سکاڵایهکی هاوبهشه لهنێوان تووشبووان به نهخۆشی خهمۆکی، بهجۆرێک ههندێجار ئهم نهخۆشانه دهڵێن که بههۆی بێخهوییهوه تووشی خهمۆکی بووین.
ژانکۆی کهسی خهمۆک تایبهت به خهو لهو کاتهوه دهستپێدهکات که دهچێته ناو جێگهی نووستنهوه، لهجێی ئهوهی پاش ماوهیهک کورت خهو بیباتهوه و بکهوێته حاڵهتی خهوهوه و خهوێکی درێژ و ئاسایی بخهوێت، بهپێچهوانهوه تهنها چهند کاژێرێکی کهم دهخهوێت له سهرهتادا و لهپێش بهرهبهیاندا بێدار دهبێتهوه و ناتوانێت جاریکیتر بخهوێتهوه، ئهگهرچی ئهم سیناریۆیه (نووستن لهسهرهتای چوونه ناوجێگا و پاش چهند کاژێرێکی کهم بێداربوونهوه و نهخهوتن) لهسهر زۆرینهی نهخۆشهکانی خهمۆکی دهچهسپێت، بهڵام لهناو نهخۆشهکانی خهمۆکیدا ههیه لهدهست خهوی پچڕ پچڕ دهناڵێنێت، واته ناتوانێت بۆ چهند کاژێرێکی درێژ لهسهریهک بخهوێت، ههربۆیه کاتێک بهیانیان بێدار دهبنهوه لهخهو مێشکیان جهنجاڵه به بیرۆکهی زۆر و خهم و مهراقێکی زۆر، ههربۆیه کاتێک بهیانیان زوو بێدار دهبنهوه حاڵهتی خهمۆکییهکهیان له توندترین باردا دهبێت، وه کاتێکیش بهیانیان زوو بێدار دهبنهوه و ئهوانهی دهوری خۆیان دهبینن له خهوێکی خۆشدان ئهوا ژانکۆکانیان زیاتر دهبێت که خهمۆکی بۆی دروستکردوون.
شایاننی ئاماژه بۆکردنه که ههندێ حاڵهتیش ههیه نهخۆشی تووشبوو به خهمۆکی پێچهوانهی ئهو حاڵهتانهی پێشوو تووشی تێکچوونی خهو دهبن، لهم بارانهدا کهسی خهمۆک لهجیاتی بێخهوی و پچڕپچڕی له خهودا دووچاری فرهخهوی و نووستن بۆ ماوهی درێژ دهبن، بهجۆرێک نزیکهی دوو لهسهر سێی کاتهکانیان له شهو و ڕۆژێکدا دهخهون (16 کاژێر)، ئهم حاڵهتهش بهوه لێکدهدرێتهوه که نهخۆشهکه وهک ڕاکردنێک لهدهست ژانکۆکانی بهوجۆره له خهوی درێژدا دهمێنێتهوه.
یهکێک لهنیشانهکانی خهمۆکی بریتییه له بوونی ئارهزوو بۆ خهو، چونکه کهسی خهمۆک بههۆیهوه دهیهوێت لهو ههسته ئازاردهرانه کهمبکاتهوه که بههۆی خهمۆکییهوه تووشی بووه و ئهو ژانکۆیانهی لهدهستیان دهناڵێنێت لهکاتی بێداریدا، بهڵام دوای تێپهڕبوونی کاتێکی زۆریش له خهودا، ئهو ئارامی و حهوانهوهیهی بۆ ناگهڕێتهوه که لهکاتی ئاساییدا ههیبووه.
ههربۆیه تووشبوونی مرۆڤ به خهمۆکی کاریگهری دهکاته سهر زۆرینهی لایهنهکانی ژیانی ههر له کارکردن و خواردن و خهوتن و چێژوهرگرتنهوه ههتا سێکس کردن و پهیوهندییه کۆمهڵایهتییهکانی.
شوبات 1, 2012
پهشێوی مهزاژ (Mood Disorder) – د. ئهفرام محهمهد حهسهن – پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
پهشێوی مەزاژ (Mood disorder)
د. ئهفرام محهمهد حهسهن
پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
پەشێوی مەزاژ بەیەكێك لەنەخۆشییە گرنگەكانی سەردەم دادەنرێت بەهۆی زۆری ڕێژەی تووشبوان لەلایەك وكاریگەری بەرچاوی لەسەر ژیانی تاك لەڕووی كۆمەڵایەتی و كاركردن و چالاكی و ئەو نەهامەتییانەی لەم نەخۆشییە دەكەونەوە لەلایەكی تر.
پەشێوی مەزاج كۆمەڵە نەخۆشییەكە لەسەرانسەری جیهاندا هەیە. مێژوویمرۆڤایەتی بێ ئەم نەخۆشییە نەبووە. بۆ یەكەم جار هیبۆكرات زاراوەی(شادی_ڕەش بینی) بەكارهێنا بۆ وەسف كردنی تێكچوونە دەروونییەكان, پاشان لەساڵی (1899) ئیمل كرپلن وەسفی حاڵەتی(شادی _خەمۆكی سایكۆسز)ی (Manic Depressive Psychosis)كردووە. بەشێوەیەكی ئاسان ئەتوانین پێنلسەی پەشێوی مەزاج بكەین بەوەی كە تاك هەست بە دڵتەنگی یان شادی دەكات و ئارەزووی كەم یان زیاد ئەبێت.واتە تاك باری ئاسایی خۆی لە دەست دەدات ئەم دوو بارە گەر بەتەواوی دژ بە یەكتر نەبن ئەوا لە زۆربەی نیشانەكانیاندا پێچەوانەی یەكترن دەشێ هەردوو حاڵەتەكەش لە یەك كەسدا ڕووبدات ماوەیەك خەمۆكی هەبێت و ماوەیەكی تر شادی تەنانەت دەشێ لی هەمان كات دا نیشانەكانی تێكەڵ بن و لە هەریەكێكیان هەندێ نیشانەی هەبێ.
ڕێژەی تووشبوون (Prevalence)
ڕێژەی تووشبوون لە ژناندا دوو هێندەی پیاوان دەبێت (لە پیاواندا%10 ولە ژناندا %25) هۆكاری سەرەكی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی فشارێكی كۆمەڵایەتی گەورە لە سەر ژنان گۆڕانكاری ئاستی هۆرمۆن و فشاری دووگیانی و منداڵبوون. خەمۆكی لە هەموو تەمەنێككدا ڕوودەدات بە تایبەتی لەنێوان (20_50) ساڵیدا وە منداڵ و بە ساڵاچوانیش لەم نەخۆشییە بە دوور نین, زیاتر لەو كەسانەدا سەر هەڵدەدات كە پەیوەندی لاوازیان بە چواردەورەوە هەیە, لە نێوان ژنانیشدا ژنانی تەڵاق دراو وبێوەژن لە ژنانی تر زیاتر تووشی خەمۆكی دەبن. پەشێوی دووجەمسەری كەمتر ڕوودەدات و نزیكەی لە %1 دەبێت.
هۆكارەكانی پەشێوی مەزاج:
1.بۆماوە:
ڕۆڵی بۆماوە ئاڵۆزە و توێژینەوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە ڕێژەی تووشبوون بە خەمۆكی لە كەسانی پلەیەكی نەخۆش دا دوو بۆ سێ هێندەی كەسانی مرۆڤێكی تەندروستە. هەروەها مناڵی دووانەی یەك هێلكە ئەگەری تووش بوونی دووەمیان(50%) ئەگەر یەكێكیان نەخۆشییەكەی هەبێت, ئەگر مناڵكان دوانەی دوو هێلكە بن ئەم گریمانەیە بۆ(10%_25%)دادەبەزێت.
سەبارەت بە پەشێویمەزاجی دووجەمسەری لە كەسوكاری پلە یەكدا(10) هێندە زیاترە وەك لە كەسانی تر. ئەوەی جێی تێبینیە ئەوانەی حاڵەتی خەمۆكیان هەیە كسوكاریان زیاتر تووشی خەمۆكی دەبن نەك پەشێوی مەزاجی دوو جەمسەر بەڵام ئەوانەی پەشێوی مەزاجی دووجەمسەریان هەیە كەسوكاریان ئەگەری توشبونیان بە پەشێوی مەزاجی دووجەمسەری و خەمۆكی زیاترە لە كەسانی تر. هەنێ توێژینەوە باس لە ڕۆڵی كرۆمۆسۆمەكان دەكەن لە گواستنەوەی ئەم پەشێویە بە تایبەتی كرۆمۆسۆمی ژمارە 11 و18, بەڵام هەندێ توێژینەوەی تر بە هەمان ئەنجام نەگەشتوون.
2. ئاستی وەرگرە دەمارییەكانی مێشك:
نۆرئیپنفرین: زیاتر لە توێژینەوەیەكك باس لە كەمی ئاستی دەكات لە حاڵتی خەمۆكی و زیادبوونی چالاكی نۆرئیپنفرین لە شادیدا . بۆیە لە چارەسەردا ئەو دەرمانانە بەكاردەهێنرێ كە كاریگەری هەیە لە سەر ئاستی ئەم مادەیە.
سیرۆتۆنین: زیاتر لە توێژینەوەیەك ئاماژە بە دا بەزینی ئاستی سیرۆتۆنین و پێنج هایدرۆكسی ئیندۆل ئەسیدسك ئەسید((5HIAA))دەكەن بۆیە ئەو دەرمانانەی كاریگەریان هەیە لەسەر ئاستی سیرۆتۆنین وەكو (سیرترالین و فلۆكستین و سیتالۆپرام وپارۆكستین)بە چارەسەرێكی گرنگ دادەنرێن بۆ خەمۆكی.
دۆپامین: ڕۆڵی دۆپامین لە خەمۆكی دا كەمتر ڕوونە زیاتر لە حاڵەتی شادیدا بەرزی ئاستی دۆپامین لە خەمۆكیدا.
3.ئاستی كۆرتیزۆل: ئەوانەی خەمۆكیان هەیە لە 50% یان ئاستی كۆرتیزۆلیان بەرزە.
4. هۆكاری كۆمەڵایەتی و دەروونی (Psychological and social factors)
لە دەست دانی سەروەت و سامان و كارو پیشە: یان لە دەست دانی یەكێك لە ئەندامانی خێزان یان هاوڕێیەكی خۆشەویست. جیابونەوەی خێزان و ڕاگواستن و ئاوارە بوون و دەربەدەری ئەگەری خەمۆكی لە 6 مانگی ئایندەدا شەش هێندە زید دەكات لە دەست دانی باوان پێش تەمەنی 11 ساڵی ئەگەری خەمۆكی زیاد دەكات لە تەمەنی لاوێتیدا.
بێكاری هۆكاری تووش بوونە بە گەلێك نەخۆشی , ئەگەری تووشبوون بە خەمۆكی لە كەسی بێكاردا سێ هێندە زیاترە وەك لە مرۆڤی خاوەن پیشە.
5.كەسێتی: هەرچەندە هەموو كەسێك ئەگەری تووشبوونی بە خەمۆكی هەیە, هەموو مرۆڤێك تا ئاستێكی دیاری كراو بەرگەی كێشەكانی ژیان دەگرێت,بەڵام تێبینی كراوە ئەو كەسانەی خاوەنی كەسایەتی هستری یان وەسواسین زیاتر تووشی خەمۆكی دەبن وەك لە كەسانی خاوەن كەسایەتی دژەكۆمەڵ یان پارانۆیدPersonality antisocial and paranoid()
6. ناتەواوی ڕژێنی پەریزاد(غودەی دەرەقی) : گەر كەم دەربدرێت نیشانەكانی هاوشێوەی خەمۆكی دەبن و گەر زۆر بێت نیشانەكانی هاوشێوەی شادی یان دڵەڕاوكێ دەبێت.
7.تەمەن هەموو تەمەنێك ئەگەری تووشبوونی هەیە بە خەمۆكی بەڵام تێبینی كراوە لە چەند مانگی دوای منداڵبوون و تەمەنی نا ئومێدی و بە ساڵاچواندا ئەگەری تووشبوون زیاترە.
نیشانەكانی پەشێوی مەزاج(Sign and symptoms)
خەمۆكی:
. تاك لە زۆربەی كات دا مەزاجی نیە یان مەزاجی كەمە, ئارەزووی چالاكی نیە یان زۆر بەكەمی بەشداری چالاكی 1
دەكات.
2.ئارەزووی خواردنی كەم دەبێتەوە یان ئارەزووی نامێنێت, كێشی دادەبەزێت و هەندێ جار بە پێچەوانەوە ئارەزووی خواردنی زۆر دەبێت و كێشی زیاد دەكات.
3.خشتەی خەوتنی تێك دەچیێت و زۆر جار خەوی كەم دەبێتەوەو خەوی لێ ناكەوێت ئەگەر بخوێتیش خێرا خێرا خەبەری دەبێتەوە و یان خەوی ناخۆش دەبینێت و دەشێ پاش نوستنی تەواویش وا هەست بكات كە نەنوستووە. بە پێچەوانەشەوە لە هەندێكی تردا ماوەی خەوتنی زیاتر دەبێت و سەرەرای نوستن بۆ ماوەی پێویست هەست بە شەكەتی و ئارەزووی زیاتر دەكات بۆ خەو.
4. لە ڕووی جەستەییەوە زۆربەی كات مات وكەم چالاكەو هەندێ جار جوڵەی زۆر دەبێت و لە شوێنێكدا ئۆقرە ناگرێ.
5.لە ڕووی جنسیشەوە ئارەزووی كاری سێكسی نامێنێت, سووری مانگانەی تێك دەچێت.
6. نەمانی وورە بۆ كاركردنی و زوو هەست بە ماندوێتی كردن و خێرا شەكەت بوون.
7. لۆمە كردنی خود بە شێوەیەكی ناشیاو هەست كردن بەگوناه و گەورەكردنی هەڵەكانی خۆی,
8.كەم بوونەوەی توانای بیركردنەوەو ووریایی ولاوازی هۆشپێدان.
9. زۆر كات هەمیشە لایەنی ڕەشی یان( سلبی_ نەگەتیفی) ڕووداوەكان دەبینێت, نەمانی ئومێد وهیوا بە ئایندە و نائومێدبووە لە چاك بوونەوە و لەو باوەڕەدا دەبێت هیچ چارەسەرێك چارەسەرێك چاكی ناكاتەوە.
10.هەروەها كەسەكە ئارەزووی مردن دەكات و دەشێ بیری خۆكوشتنی بەخەیاڵ دا بێت و هەوڵی خۆكوشتن بدات.
(ڕێژەی خۆكوشتن لەو كەسانەی بەم نەخۆشیەوە دەناڵن نزیكەی (15%)یە, بە گشتی بە گشتی لە لە نێوان ئەو كەسانەی خۆیان دەكوژن لە(30%_70%) خەمۆكیان هەیە) بیرمان نەچێ ئەم ڕێژانە زیاتر لە ئوروپا و ئەمریكاوە وەرگیراوە بەڵام لای خۆیان بە هۆی پتەوی باوەڕی ئاینییەوە تاك كەمتر پەنا بۆ خۆكوژی دەبات. بێ گومان ئەم نیشانانە یان هەندێ لە نیشانانە بەشێوەیەك یان بەشێوەیەكی تر كاردەكەنە سەر ژیانی تاك لە ڕووی كۆمەڵایەتی و دەروونی و كاركردنەوە ودەشێ شێوازی ژیانی تاك بە تەوەاوی بگۆرێ لە مرۆڤێكی چوست و چالاك و سوود بەخشەوە ببێتە مرۆڤێكی سست و گۆشەگیر و پشت بەستوو بە كەسانی تر.
دەبێت ئەوەش بزانین هەركەسێك هەندێ لەم نیشانانەی هەبوو مانای ئەوە نیە نەخۆشی خەمۆكی هەیە بەڵكو بەپێی ڕابەری دەست نیشان كردن و ئاماركردنی نەخۆشییە عەقڵییەكان(IV – tr.(diagnostics and statistical manual of mental disorder)) دەبێ بەلایەنی كەمەوە پێنج یان زیاتر لەو نیشانانەی سەرەوەی هەبێت بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتەو كاربكاتە سەر پەیوەندی كۆمەڵایتی و توانای كاركردن , هەروەها ئەم نیشانانە بەهۆی بەكارهێنانی دەرمان یان نەخۆشی ترەوە نەبێت وەكو كەمی چالاكی ڕژێنی پەریزادە(hypothyroidism)
هەروەها دەبێت خەمۆكی لە هەندێك نەخۆشی تر جیا بكرێتەوە وەك نەخۆشی پاركنسۆنیزم كەلە(50%_75%) خەمۆكیان هەیە هەروەها زۆرێك لە نەخۆشییە دەروونییەكان هەندێ لە نیشانەكانی خەمۆكیان لە گەڵدایە وەكو سكیتزۆفرینیا و دڵەڕاوكێ و وەسواسی وپەشێوی پاش زەبر.
نیشانەكانی شادی بوون:1.
تاك هەست بە شادمانی دەكات وجوڵەی زۆر دەبێت زۆر جار بێ مەبەست یان بۆ هەندێ چالاكی كە پێویست ناكات.
2. قسە زۆر دەكات ودەنگی لە ئاسایی بەرزترە.
3. لەڕەفتارەكانیدا گوێ نادات بەدەوروو بەروو پۆشاكی سەیر و ڕەنگاو ڕەنگ لەبەر دەكات و لە ماوەیەكی كورت دا چەند جارێك پۆشاكەكانی دەگۆرێت بەبێ ئەوەی پێویست بكات.
4 پارەیەكی زۆر خهرج دەكات و هەندێ كەرەستەو پێداویستی دەكرێت كە پێویستی پێی نیە یان چەند دانەیەكی تری هەیە لە هەمان كەرەستە.
5.ئارەزووی سێكیی زۆر دەبێت و دهشێ هەندێ ڕەفتاری دژە داب ونەریت بە ئەنجام بگەیەنێت یان پەیوەندی هاوسەری دروست بكات یان خێزانی دووەم پێكەوە بنێت لەو ماوەیەدا هەندێ جار باوان وئەندامانی تری خێزان هاندەر دەبن بۆ ئەم جۆرە بڕیارە بە بۆچوونی خۆیان ئەمە ڕێگا چارەیەكە بەڵام لە ڕاستی دا ئەم جۆرە بڕیارانە تەنها كێشەكان ئاڵۆزتر دەكات.
6.بیركردنەوەی خێرا دەبێت و كۆنترۆڵی خۆی پێناكرێ ولە هەموو بابەتێ دەدوێ و پێش ئەوەی بابەتێك تەواو بكات بابەتێكی تر دادەمەزرێنێت.
7.زۆر بڕوای بە خۆی دەبێ و خۆی لە خەڵكی پێ گرنگ ترو بەتوانا ترە وهەندێ جار وەكو كەسێكی دیندار دەدوێ و وا خۆی دەردەخات كە پەیامێكی پێیە دەبێ خەڵكانی تر شوێنی بكەون وهەندێ جار خۆی بە پێغەمبەر دەزانێت و دەشێ لەوەش زیاتر بڕوات.
پۆلێن كردنی پەشێوییەكانی مەزاج:
1.یەك جەمسەری(Unipolar):
نەخۆش تەنها توشی حاڵەتی خەمۆكی دەبێت ودەگەرێتەوە باری ئاسایی پاش ماوەیەكی تر خەمۆكییەكەی بۆ دەگەڕێتەوە.
.خەمۆكی گەوره(major depression):
ئەگەر نەخۆشەكە پێنج یان زیاتر لە نیشانەكانی سەرەوەی هەبوو.
.دسسیمیا):جۆرێكی خەمۆكی سوكەو نیشانەكانی دەبێت بەلایەنی كەمەوە بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام دەبێت و نیشانەكانی نلگاتە ئاستی خەمۆكی گەورە. رێژەی توش بوون بەم جۆرە نەخۆشییە نزیكەی (6%) و مێ دوو هێندەی تر تووشی ئەم حاڵتە دەبێت.
2. دووجەمسەری(bipolar):
.دووجەمسەری جۆری یەكەم(): لەم حاڵەتەدا مەزاجی نەخۆش لە نێوان شادی و خەمۆكی دا دەبێت هەندێ جار تووشی خەمۆكی و هەندێ جار تووشی شادی دەبێت, لە نێوان ماوەیەكیشدا ئاسایی دەبێت و نیشانەی نەخۆشی تیا بەدی ناكرێت. رێژەی تووش بوون1% ە هەردوو ڕگەز وەك یەك تووش دەبن . زۆربەی كات لەسەرەتای بیستەكانی تەمەن دا نیشانەكانی سەر هەڵ دەدات.
.دووجەمسەری جۆری دووەم() مەزاجی نەخۆش لە نێوان خەمۆكی و شادییەكی كەم دا دەبێت و هەندێ جاریش مەزاجی ئاساییە, بەوە جیا دەكرێتەوە لە جۆری یەكەم كە نەخۆش هیچ كاتێك ناگاتە شادی تەواوەتی, ڕێژەی تووش بوون5,% دەبێ و ڕگەزی مێ زیاتر تووش دەبێت وەك لە نێر.
.سایكلۆسیمیا(): مەزاجی نەخۆشەكە لە نێوان خەمۆكییەكی كەم و شادییەكی كەم دا دەبێ, ڕێژەی تووش بوون1%ە مێینە بڕێك زیاتر لە نێر تووشی ئەم حاڵەتە دەبێ. بە پێی پۆلێن كردنی جیهان بۆ نەخۆشییەكان() خەمۆكی دەكرێت بەسێ جۆرەوە ئاسان و مامناوەند و قورس بەپێی ژمارەی ئەو نیشانانەی هەیەتی بێ گومان لەكەسێكەوە بۆ كەسێكی تر دەگۆرێت.
چارەسەركردن:Treatment)1. بەشێكی زۆر لەحاڵەتەكان دەتوانرێت لەدەرەوەی ننەخۆشخانە چارەسەر بكرێت لە ڕێی پێدانی دەرمانی تایبەت بە نەخۆشی خەمۆكی وەكو تۆفانیل و ئەنەفرانیل یان فلوكستین وسیتالوپرام………….هتد.
2. چارەسەركردنی دەروونی لەڕێی چارەسازی دەروونییەوە.
3. چارەسەركردنی كۆمەڵایەتی لە ڕێی توێژەری كۆمەڵایەتییەوە.
خەواندنی نەخۆش لە نەخۆشخانە.چارەسەركردنی بەڕێگاكانی سەرەوە لەگەڵ كردنی كاری پێویست بۆ هەر حاڵەتێك كەهەیبێت .
5.بەكارهێنانی تەزووی كارەبا لەژێر بەنجی گشتی دا هەفتەی دوو بۆ سێ جار بەتایبەتی لەو كەسانەی كە خەمۆكییەكایان توندە و نیشانەكانی سایكۆسسیان هەیەو سوود لە دەرمان وەرناگرن وهەوڵی خۆكوشتن دەدەن و خواردن ناخۆن . تەزووی كارەبا بەیەكێك لەچارەسەرە گرنگەكان دادەنرێت و ڕێژەی كاریكەری لە 20% زیاترە لە بەكارهێنانی دەرمان.
6. بێ گومان بەكارهێنانی هەر ڕێگا چارەیەك بە پێی تایبەتمەندی حاڵەتەكەیە و بەكارهێنانی زیاتر لە رشێگا چارەیەك زیاتر كاریگەر ترە لە تەنها ڕێگایەك.
7. سەبارەت بە شادی دەرمانی دژە سایكۆسس بەكردەهێنرێت هەروەها دەرمانەكانی جێگیركردنی مەزاج و هەنێ دەرمان و ڕێگا چارەی تر بە پێی پێویستی نەخۆشەكە.
8. بەكارهێنانی دەرمانەكانی جێگیر كردنی مەزاج وەكو كاربامازیپین وسۆدیۆم قالپرۆید .
ئاییندەی نەخۆش(): (prognosis)
گەر چارەسەری گونجاویلن بۆ بكرێت ئەوا(50%) یان لە ماوەی كەمتر لە ساڵێكدا چاك دەبنەوە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی نەخۆشییەكە بەم شێوازەیە:
1. 25% حاڵتەكەیان سەر هەڵدەداتەوە لە ماوەی شەش مانگدا پاش چاك بوونەوە.
2. 30%_50% حەڵەتەكەیان سەر هەڵدەداتەوە لە ماوەی دووساڵدا.
3. 50%-70% حاڵتەكەیان سەرهەڵدەداتەوە لەماوەی پێنج ساڵدا.
بە شێوەیەكی گشتی هەتا ماوەی سەرهەڵدانەوەیەك و سەرهڵدانەوەیەك ی تر كەم بێت ئەوا توندی حاڵتەكە زیاتر دەبێت و نەخۆشەكە زیاتر نائارام دەبێت.
هەتاكو حاڵەتەكە ئاسان بێت و نیشانەكانی سایكۆسزی لەگەڵدا نەبێت و ماوەیەكی كەم بمێنێتەوە ئەوە ئایندەی نەخۆشەكە باشترە, باری خێزانی و هاوكاری هوڕێیانی و ئەندامانی خێزان كاریگەری گەورەی هەیە لە سەر چاك بوونەوەو سەرهەڵدانەوەی نەخۆشییەكە.
زۆر بە كەمی ڕوودەدات تاكێك تەنها حاڵەتی شادی هەبێت بەڵكو زۆربەی جار خەمۆكی لەگەڵدایە گەر تەنها جاڵەتی شادیشی هەبێت هەر بە حاڵەتی پەشێوی مەزاجی دووجەمسەری ناودەبرێت بە بەكارهێنانی دەرمان لە ماوەیەكی كەمتر لە 3 مانگدا چاك دەبنەوە بەڵام ئەگەری سەرهەڵدانەوەی زۆرە ودەبێ چارەسەر بەكاربێنێ بۆ ماوەی پێویست و لە لایەن پزیشكەوە كاتی ڕاگرتنی دەرمان دیاری دەكرێت.
كانونی دووهم 29, 2012
پرۆگرامێک بۆ خهمۆکی زستانه – نووسینی: مامۆستای یۆگا – هاوبیر کامهران
پرۆگرامێك بۆ خەمۆكی زستانە
نووسینی: مامۆستای یۆگا
هاوبیر كامەران
خەمۆكی یەكێكە لە دیاردە زۆر باوەكانی ئەم سەدەیە كە ملیۆنەها كەس پێیەوە دەناڵێنن. كەمبونەوەی رێژەی تیشكی خۆر بێ ئەوەی مرۆڤ هەستی پێبكات لە زستاندا ئەم خەمۆكیە زیاتر دەكات بەهۆی ئاڵوگۆڕی كەش و هەواوە كە كاریگەریەكی زۆری لەسەر فسیۆلۆژیای لەش هەیە و لەو ڕێگەیەشەوە كاریگەری دەخاتە سەر دەروونی مرۆڤ، ئەو بێتاقەت و بێزارو كەمهێز و كەم توانا دەكات و دووری دەخاتەوە لە پەیوەندی و چالاكیە كۆمەڵایەتیەكانی. خەمۆكی وا لەتاك دەكات كە نەتوانێت هەستێت بەئەنجامدانی ئەركەكانی سەرشانی خۆی و بكەوێتە كێشەوە لەگەڵ كەسانی دەوروبەری و كاتێكیش خەمۆكی سنوری خۆی دەبەزێنێت و ڕێژەكەی زیاد دەكات، ئیدی زیانی گەورە دەگەیەنێت و گەورەترین زیانیشی بەخۆكوشتنی كەسەكە كۆتایی دێت. ئەمەش هۆكاری زۆری ڕێژەی خۆكوشتنە لە وڵاتە ساردەكانی ئەسكەندەنافیاو باكوری ئەمریكا و ڕوسیا.
لەبەرئەوەی یۆگا و ئایورڤیدا(زانستی پزیشكی هیندی) لەسەر ناسینی مرۆڤ پایەكانی خۆیان ڕاگیر كردووە، گەلێ ڕێگەی سروشتی ئاسان و سودبەخش بەكاردێنن بۆ كەمكردنەوەو لەناوبردنی خەمۆكی و خاكەساری و بێتاقەتی. بەهۆی ئەو ڕێگانەوە وزەی مرۆڤ زیاد دەكات و ئەو چالاك و دڵخۆش دەكات. من لێرەدا هەندێ لەو ڕێگایانە باس دەكەم كە سودی بۆ هەموو كەس هەیە كەلە زستاندا بەكاریان بێنێت لەپێناو تەندروستیەكی باشدا.
1.بەكارهێنانی زەیتی نەعنا: ئەم ڕۆنە دژی خەمۆكی و بێتاقەتیە و هێزو توانا دەداتە مرۆڤ بۆ ئیش و كارەكانی ژیانی رۆژانەی. هەربۆیە دەتوانیت بەكاری بێنیت لەئامادەكردنی خۆراكدا، هەروەها لە شێلانی لەش و چەوركردنی پشتی مل دەتوانیت لێی سودمەند بیت.
2.خواردنەوەی چای زەنجەفیل: زەنجەفیل یەكێكە لەو خۆراكانەی كە ئەنتی ئۆكسیدانتێكی واتە دژە شێرپەنجەیەكی زۆر گەورەیەو هەروەها هێزو وزەیەكی زۆر دەداتە مرۆڤ. ئەمە بێجگە لەوەی كە لەزستاندا گەرمت دەكاتەوەو دژی ئەنفلۆنزاو هەڵامەتیشە. ئەم خواردنەوەیە كێش دادەبەزێنێت و هەوكردنی جومگەكان ناهێڵێت. یارمەتیەكی زۆری هەرسی خواردن دەدات و ریخۆڵەكان بەهێز دەكات. بەكارهێنانیشی بەو شێوەیە دەبێت كە پارچەیەكی هێندەی یەك برگەی پەنجە بكەیتە ناو فنجانێك ئاوەوەو بیكوڵێنیت تا نزیكەی 10 خولەك، پاشان بیخۆیتەوە.
3.ئەنجامدانی ڕاهێنانی یۆگا: ئەو راهێنانە وەرزشیانەی یۆگا كە بە (ئاسانا) ناسراون زۆر بەسودن بۆ بەگەڕخستنی وزەی وەستاوی لەش و گەرم كردنی، هەروەها میلاتۆنین و ئەدریناڵین لەلەشدا كەم دەكەنەوە كە كاردەكاتە سەر كەمبوونەوەی بێتاقەتی و هەڵچون و بێزاری. رۆژانە هەوڵبدە بۆ ماوەی یهک كاتژمێر یان هیچ نەبێت نیو كاتژمێر ئەو راهێنانانە ئەنجام بدە كە تیایدا ورگ دەجوڵێت وەك ئەوەی كە لەسەر دەم پاڵ دەكەویت و لە دواوە قاچەكان دەنوشتێنیتەوەو بەدەستەكان مەچەكی قاچەكان دەگریت و ئەژنۆو سەرو سنگ پێكەوە بەرز دەكەیتەوە تا لەشت وەكو كەوانێكی لێدێت(واتە تەكنیكی دهانوراسانا-تەكنیكی كەوان).
4. سەیركردنی گلۆپی سپی نیۆن: ڕۆژانە بۆ ماوەی 10 خولەك سەیری گلۆپی نیۆن بكە كە ئەویش رێژەی میلاتۆنین دادەبەزێنێت و بەمەش خەمۆكی كەم دەكاتەوە.
5. بەكارهێنانی ڕێژەیەكی كەم لە بیبەری تون لە خۆراكەكانی زستاندا دەبێتەوە هۆی كەمكردنەوەی خەمۆكی و بێتاقەتی. وزەیەكی زۆرت دەداتێ و لەشت گەرم دەكاتەوە و سوری خوێنت بەتەواوی دەجوڵێنێت و چالاك دەكات.
6. هێشتنەوەی پشت بەڕێكی: لەكاتی دانیشتندا هەوڵبدە هەمیشە پشتت ڕێك بێت. ئەم حاڵەتە ئەبێتە هۆی بەرزكردنەوەی بەرگری لەشی مرۆڤ دژی نەخۆشی و هەروەها وزەیەكی زۆر لە مرۆڤدا دەخاتە كارو مرۆڤ و بەتایبەت مێشك بەچالاكی و زیندوویی دەهێڵێتەوەو ناهێڵێت دوچاری خەمۆكی و كەمی ئۆكسجین ببێت. هەروەها زۆر بەسودە بۆ بەهێزكردنی ناوپەنچك و تەنانەت ریخۆڵەكان. دانیشتن لەم حاڵەتەدا رێگە بە گەدە دەدات بەباشی خۆراكی خۆی هەرس بكات و بەمەش پاڵەپەستۆ ناكەوێتە سەر ئەندامەكانی تری لەشی وەكو دڵ و سیەكان. نوشتانەوەی پشت لەكاتی دانیشتن ئەبێتە هۆی ئەوەی ئۆكسجینێكی كەمتر بچێت بۆ مێشك كە ئەمە یەكێكە لە هۆكارەكانی خەمۆكی.
كانونی یهكهم 30, 2011
تهنگژهی دهروونی – ئامادهکردنی: ڕێکخراوی هارتلاند ئهلایهنس بۆ پێداویستی مرۆیی و مافی مرۆڤ
تەنگژەی دەروونی
ئامادەكردنی: ڕێكخراوی هارتلاند ئەلایەنس بۆ پێداویستی مرۆیی و مافی مرۆڤ
ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ پڕە لە تەنگژە و گیروگرفتی بەردەوام، ئەگەر هەندێك شوێن بە هۆی كارەساتی دەستكردی مرۆڤ وەكو شەڕ و كوشتار و دەستدرێژی، یاخود ڕوداوی سروشتی وەكو بومەلەرزە و لافاو توشی تەنگژە و قەیران ببن، لەوانەیە چەندین شوێن و جێگەی ئەم دنیایە بە عێراقیشەوە، بە هۆی كەموكورتی لە پێداویستییە سەرەكییەكانی ژیانی ڕۆژانە تا دەگاتە جەنگ و توندوتیژی بەشێوەیەكی بەردەوام خەڵكی لە تەنگژە و قەیراندان.
هەوڵدان بۆ دروستكردنی ژینگەیەكی دور لە تەنگژە كارێكی ئەستەم و گرانە، بەڵام ناسینی جۆری تەنگژە و قەیرانەكان و مامەڵەكردن لەگەڵیان بە مەبەستی چارەسەر یان خۆگونجاندن، كارێكی مەنتقی و ژیرانەیە و دەتوانرێت كاری بۆ بكرێت. تەنگژە و قەیران هاوڕێی مرۆڤن لەگەڵ مێژووی دروستبوونیدا و ناتوانین بیاندەینە پاڵ كاتێكی تایبەت، كەسانێكی تایبەت، تەمەنێكی دیاریكراو.
تەنگژە لە ژیانی مرۆڤدا ئەتوانێت بەشێوەیەكی پۆزەتیف كاریگەری هەبێت و هانی بدات بۆ ئەنجامدانی كار و چالاكی باش، هەروەها دەكرێت بەشێوەیەكی نێگەتیڤ كاریگەری هەبێت و ببێتە هۆی نیگەرانی سۆزداری یان جەستەیی وەك (هەست كردن بەخەمۆكی، توڕەبوون، ترس، سەرئێشە، بێ باوەڕی، تێكچونی گەدە، تێكچونی خەو، بەرزبونەوەی فشاری خوێن).
تەنگژە ( Stress) چییە؟
نەبوونی هاوسەنگییە لە نێوان داخوازییە خۆیی و بابەتییەكانی كەسێك لەگەڵ ئەو سەرچاوانەی هەیەتی بۆ گەیشتن بە داخوازییەكەی. هەروەها بریتییە لە بوونی چەند فاكتەرێكی دەرەكی كە دەبنە هۆی دروستكردنی فشار لەسەر كەسەكە، هەرچەندێك بەهێزی فشارەكان زۆر بێت ئەو كەسەش ئەوەندە توانای ڕاگرتنی هاوسەنگی و خۆگونجاندنی لەدەست ئەدات و هەڵسوكەوت و كەسایەتی گۆڕانی بەسەردێت.
تەنگژەی ڕۆژانە چییە؟
تەنگژە لە ژیانی هەموو تاكێكدا هەیە، زۆربەی ئەو تەنگژانەی كە ڕۆژانە مرۆڤ توشی دەبیت مەرج نییە ببێت بە قەیران، بەڵكو زۆربەیان چارەسەر دەكرێن بێ ئەوەی هیچ بارگرانیەك لەسەر ئەو كەسە دروست بكەن.
تەنگژەی كەڵەكەبوو : بریتییە لە كۆمەڵێك ڕووداوی بچوكی تەنگژاوی كە لە ماوەیەكی كورتدا ڕودەدەن و كۆدەبنەوە، لەوانەیە ببنە هۆی دروستكردنی قەیران. هەندێ كەس ئەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەموو ئەو ڕوداوانەی ڕوو دەدەن، بەڵام لەهەندێ شوێندا دەگەنە خاڵی تێكشكان و توشی قەیران دەبن. زۆرجار ئەو ڕوداوەی لەكۆتاییدا قەیرانەكە دروست دەكات لەوانەیە مامناوەندی بێت، بەڵام لەكاتێكدا دەچێتە سەر تەنگژە دروستكەرەكانی تر، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
قەیران چییە؟
بریتییە لە هەر ڕووداوێك یاخود هەڵوێستێك كە باری ئاسایی كەسێك تێكبدات و بەشێوەیەك دەربكەوێت كە چارەسەری نەبێت لەرێگا ئاساییەكانی خۆگونجاندنی كەسەكەوە. یاخود بریتییە لە هەر ڕووداوێك یا حاڵەتێك كە لە دەرەوەی ئەزموونە ئاساییەكانی كەسێكەوەیە و ناتوانێت چارەسەری بكات بەو ڕێگا ئاساییانەی خۆگونجاندن كە ئەو كەسە هەیەتی.
هۆكارە ناسراوەكانی دروستكرنی قەیران بریتین لەمانەی لای خوارەوە:
• ڕووداوێكی تەنگژاوی كوتوپڕ ( بۆ نموونە لەدەستچوونی كەسێكی خۆشەویست، لە دەستچوونی ماڵ یاخود بوونی مەترسی لەسەر سەلامەتی كەسێك)
• بەردەوام بوونی حاڵەتە زۆر مەترسیدارەكان (هەبوونی چەند ڕووداوێكی تەنگژاوی و بەردەوام بەیەكەوە بێ ئەوەی كۆتاییەك بەدی بكرێت بۆ تەنگژەكان لە ئایندەدا)
• نەبوونی توانا بۆ چارەسەركردنی حاڵەتە ئاسایی و تەنگژاوییەكان لە ڕێی شارەزاییە سروشتییەكانی خۆگونجاندنەوە
پەیوەندی نێوان تەنگژە و قەیران چییە ؟
زۆربەی كەس دەتوانن مامەڵە بكەن لەگەڵ تەنگژە و بێزارییەكانی ژیانی ڕۆژانە، بەڵام لەوانەیە ئەو تەنگژەی توشی دەبیت هۆكارەكەی ڕووداوێكی گرنگ بێت وەك لەدەستدانی كەسێكی خۆشەویست یاخود لەدەستدانی كارێك و ببێتە هۆی دروستكردنی قەیران. بەگشتی زۆربەی خەڵكی دەتوانن خۆیان بگونجێنن لەگەڵ هەر ڕووداوێك ئەگەر هاتوو بەتەنیا هاتە ڕێیان، بەڵام كۆبوونەوەی تەنگژە بچوكەكان بە خێرایی و لە ماوەیەكی كورتدا مایەی دروستكردنی قەیرانن. زۆرجار ئەو حاڵەتەی لە كۆتایدا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیران لەوانەیە بە شێوەیەك لە شێوەكان مام ناوەندی بێت، بەڵام كاتێك دەچێتە پاڵ تەنگژە دروستكەرەكانی دیكە، بەسە بۆ ئەوەی پاڵ بەكەسەكەوە بنێت خاڵی كۆنترۆڵكردنی تەنگژەكە لە دەست بدات.
نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی :
دكتور جون كارپی John Carpi 1996، دەڵێت تەنگژە و فشاری دەروونی ناڕێكی و تێكچوون لەسەرجەم كۆئەندامەكانی جەستەدا دروست دەكات بە مێشكیشەوە. پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا سەرقاڵی و ماندوبوونی زیاتری لە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەكاندا دروست كردووە و كاتی پشودان و خۆشی وەرگرتنی كەمكردۆتەوە، تەنانەت كەسانێك دەبینیت كە چۆتە گەشت و سەیران لەگەڵ ئەندامانی خێزانەكەی، بەڵام هێشتا بەردەوام مۆبایلەكەی بەدەستەوەیە و پەیوەندی بە خەڵكەوە دەكات بە مەبەستی كڕین و فرۆشتن، دانانی كاتی یەكتر بینین لە دوكانەكەی… ئایا بەم كاتە دەوترێت كاتی پشوو وەرگرتن.
هەر تاكێك بە جۆرێك وەڵامدانەوەی دەبێت بۆ تەنگژە و قەیران. وەڵامدانەوەكان لایەنی سۆزداری، هەڵسوكەوت، ئیدراك و جەستەیی لە خۆدەگرێت، جۆری وەڵامدانەوە و نیشانەكان یارمەتیدەرن بۆ بەرچاورونكردنی ئەو كەسەی دەیەوێت دەستێوەردانی چارەسەری ئەنجام بدات بە مەبەستی یارمەتیدانی ئەو تاكە. لەگەڵ ئەوەی كە خەڵكی جیاوازن لە یەكتری ، بەڵام لەوانەیە دەستنیشانكردنی هەندێك نیشانە و وەڵامدانەوەی ناسراو بۆ تەنگژە و قەیران كارێكی یارمەتیدەربێت.
هەندێك لە نیشانەكانی تەنگژەی دەروونی:
1. نیشانە جەستەییەكان:
• گرژی ماسولكەكانی پشت و مل، بەتایبەت لەرزین و سەرئێشە، ساردبوونەوەی پەلەكان.
• ترشانی گەدە، دڵتێكەڵهاتن، ئازاری ناو سك.
• تێكچوونی ئارەزوی خواردن، سكچوون یان قەبزی.
• تێكچوونی خەو : بێخەوی یان زۆر خەوتن، زووخەبەربوونەوە، بینینی خەوی ناخۆش .
• ئازاری پشت و شانەكان، ئازاری ددان.
• زیادبوونی لێدانی دڵ، ناڕێكی لێدانی دڵ .
• قورسی هەناسەدان، ئازاری سنگ.
• تێكچوونی هەمەجۆر لە لایەنی سێكسیدا .
2. نیشانە دەروونییەكان:
نیگەرانی، دڵتەنگی و خەمۆكی، نا ئارامی و جێبەخۆنەگرتن، توڕبوون، ماندویی و شەكەتی، تێكچوونی بیركردنەوە و تركیزكردن، ڕەشبینی، نەبوونی توانای بڕیاردان، گوێپێنەدان، تێكچونی گەدە و كێشەی خواردن، ئازارو سەرئێشە ، تێكچوونی توانای بەڕێوەبردنی ئیش و كارو ڕۆتینی ڕۆژانە.
تشرینی دووهم 12, 2011
گرفتی شهکهتی بهردهوام – Chronis fatigue syndrome – د.ڕێدار محهمهد ئهمین – پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
گرفتی شەكەتی بەردەوام Chronis fatigue syndrome
د. رێدار محەمەد ئەمین – پسپۆڕی نەخۆشیە دەرونییەكان
ئایا هیچ جار رویداوە كاتێك لەخەو هەڵدەستیت هەست بە ماندوبونێكی زۆر بكەیت ؟ ئایا كاتێك لەناو جەرگەی كاركەتدایت هەست بە ئازاری ماسولكەكانت بكەیت ، هەست دەكەیت زوو توڕە دەبیت ؟ شێوازی خەوتنت تێكچووە ؟ یان هەست بە ژانە سەرێكی بەردەوام ، دڵەڕاوكێ دەكەیت ؟یان بێ ئەوەی هیچ كاریكت كردبیت هەست بە هیلاكی بكەیت؟لە خۆت بپرسیت بۆ وا شەكەتیت؟ ئەم نیشانانە دەكرێت لەهەر مرۆڤێكدا هەبن ، بەڵام هەر كاتێك بەردەوام بوون ، یان كاریگەرییان كردە سەر چالاكی مرۆڤەكە ئەوا ، ئەوا پێیی دەڵێن گرفتی شەكەتی بەردەوام .
گرفتی شەكەتی بەردەوام ( گ.ش.ب ) بریتییە لە بەردەوام بوونی ئەم نیشانانەی خوارەوە بۆ ماوەی شەش مانگ یان زیاتر وەك ماندووبون و هیلاكی بەردەوام ، ژانی ماسولكەكان ، سەر ئێشە ، قوڕگ ئێشە ، نەرمە تا یان بەرز بونەوەیەكی كەم لە پلەی گەرمای لەش ، تێكچونی یادەوەری كورتخایەن ( ذاكره قصیرە المدی )، سك ئێشە ، هێڵنج هاتن ، نەبوونی ئارەزووی خوێندن ، ئەم نیشانانەی سەرەوە هیچ بنەمایەكی جەستەییان نیەو هەموو پشكنینەكان نێگەتیڤ دەردەچن ، ئەمەش وا دەكات بڵێن هۆكاری سەرەكی ئەم نەخۆشیە دیار نیەو رەنگە دەستنیشانكردنی چەند مانگێك یان چەند ساڵێك بخایەنێت ، تاوەكو پزیشك تەواولە پشكنینەكان دڵنیا دەبێت .چونكە ئەم كەسە لەو پزیشك بۆ ئەو پزیشك دەچێت و تەنها شەكوای جەستە دەكات،ئەمەش وا لە پزیشكەكان دەكات،كەوا بەدوای هۆكاریكی جەستەیی بگەرێن و بیر لە حالەتی دەروونی نەكەنەوە.
رێژەی بڵاوبونەوەی ئەم گرفتە زۆر روون نیە ، بەڵام رەنگە یەك لەهەزار كەس بێت ، گ.ش.ب بەزۆری توشی تەمەنی 20-40 ساڵان دەبێت ، بەڵام رەنگە لەتەمەنی 13-15 ساڵیش روبدات ، لە ئافرەتانیش زیاترە ولایەنی كەم چوار بۆ یەكە .
هۆكارەكانی گ.ش.ب
هەروەك باسمان كرد ، هۆكارەكانی سەرەگی ئەم گرفتە دیار نییە ، بەڵام ئەمانەی خوارەوە چەند بیردۆزەیەكن :
1- هەوكردن بە ڤایرۆس ، كەوا بەرگری لەش لاواز دەكات ، تێبینی كراوە ، زۆربەی كەسەكان دوای هەوكردنی ڤایرۆسی وەك ئەنفلەوەنزا توشی ئەم گرفتە دەبن .
2- هۆكاری بۆماوەیی : گ.ش.ب زیاتر لەو خێزانانەیە ، ئەندامێك یان زیاتریان ئەم گرفتەیان هەیە .
3- زۆری فشار و ئیش و كاری زۆر و شەكەتی و هیلاكی دەرونی و جەستەیی .
4- خەمۆكی : لێكۆڵینەوەكان دەریان خستوە كەوا لە 80% ی ئەوانەی توشی گ.ش.ب دەبن ، گرفتی خەمۆكیان هەیە بۆیە هەندێك لەم زانایانە ئەم گرفتە بەبەشێك لە خەمۆكی دادەنێن . بەڵام گ.ش.ب هەموو نیشانەكانی خەمۆكی نییە وەك هەستكردن بە گوناه ، هەوڵی خۆكوشتن ، بێزاربوون لە ژیان یان خۆشگوزەرانی ، هەوەها كێشی لەشیان وەك خۆی دەمێنێتەوە .
5- زەبری دەرونی وەك تەڵاق دان ، جیابونەوە ، كوشتن ، كۆست كەوتن ( مردن ) بێكاری .
6- زەبری دەرونی سەردەمی منداڵی .
• نیشانەكانی گ.ش.ب
رادەی توندوتیژی گ.ش.ب جیاوازە و دەوەستێتەوە سەر رادەی توندوتیژی و رێژەی شەكەتی و هیلاك بوون .
هەست كردن بە زوو ماندوبوون ، یان شەكەت بوون لەهەموو نیشانەكانی تر دیارترەو دەبێتە هۆی كەمبونەوەی 50% ی چالاكی كەسەكە ، لەزۆربەی بارەكاندا نیشانەكان بەرەبەرە دەست پێ دەكەن . بەڵام رەنگە هەندێكجاریش بەتوندی دەست پێ بكات و وەك نیشانەكانی ئەنفلۆنزا وا بێت .
لەگرنگترین نیشانەكانی ئەمانەی خوارەوەن :
1- شەكەت و هیلاك بوون ، یان هەست كردن بە ماندوو بوون دوای ئەنجامدانی كارێكی سوك .
2- ژانە سەری توند .
3- ژانی هەموو جەستە ، ژانی ماسولكەكان ، ژانی جومگەكان ، بێ هێزی .
4- تێكچونی یادەوەری كورت خایەن ( ژاكرە قصیرە المدی ) وە نەمانی تەركیز كردن .
5- سەختی و زەحمەتی لەرێكخستنی بیرۆكەكانی مۆرڤ ، سەختی لە دۆزینەوەی رستەی گونجاو بۆ قسەكردن و خستنەرووی راو و بۆچونەكان .
6- هەستكردن بە خەمۆكی .
7- ژانی قوڕگ .
8- ژانە سك ، وەك گرفتی وروژاندنی ریخۆڵە ( تهیج القولون )
9- ئازار لەچاوەكان ، ڵێڵ بینین .
10- هەستیاری لەرادەبەدەر یان بەرگە نەگرتنی روناكی ، دەنگی بەرز ، هەندێك خواردنی دیاریكراو .
11- نۆرەی كۆكین ، گرژی و توڕەیی ، تێكچونی میزاج ، دڵەڕاوكێ .
12- سكچون و قەبزی .
13- لەرزین و ئارەق كردن .
14- قژ هەڵوەرین .
15- گرفتی سێكسی
ئەمانەو چەندین نیشانەی تر … بەڵام زۆربەی ئەو نەخۆشانەی گ.ش.ب هەیە تەنها كەمێك لەو نیشانانەیان هەیە و باس لەوە دەكەن ، كەوا هەندێك رۆژی خۆش و هەنێك رۆژی ناخۆشیان بردۆتە سەر .
• چارەسەری گ.ش.ب
چونكە هۆكارەكانی دیار نیە بۆیە چارەسەری سەخت دەبێت / چارەسەر بەخەوتن یان پشوودانی زۆر نابێت بەڵكو ئەم خاڵانەی خوارەوە یارمەتی دەرن بۆ چاك بونەوە :
1- یارمەتیدانی خود : ئەم رێگایە لەهەموو جۆرەكانی تری چارەسەری بەسودترە و كاریگەرترە ، دانانیرۆتینێك بۆ چۆنیەتی نوستن لەخەو هەستان لەكاتێكی دیاریكراو ( ئەمەش پێ ی دەگوترێت كاتژمێری بایلۆژی ) ئەنجامدانی چالاكیو خۆ سەرقاڵكردن شەكەت بونەكە سوك تر دەكات ، بەڵام ناوە ناوەش پێویستی بە پشوو هەیە ،
2- ئەنجامدانی وەرزش : ئەنجامدانی وەرزشی سوك و پاشان بەرە بەرە زیادكردنی بەتایبەتی لەو كەسانەی كە كەم چالاكن یان وەرزش ناكەن .
3- دەرمان : دەرمانە ئازار شكێنەكان تەنها بۆ ماوەیەكی كورت بەسودن و نابێت بەبەردەوامی بەكارهێنرێن وەك ستیرۆیدەكان ( پریدنیزۆلۆن ، دیكسۆن ) و ناستیرۆیدەكان وەك ڤۆڵتارین ، پرۆفین ، نایرۆكسین … هتد . بەڵام رەنگە كەسەكە سود لەدەرمانی دژە خەمۆكی وەك گروپی S.S.R.I وەربگرێت بە نمونە ستیالۆبرام ، فلوكستین ، ئەمانەش هەمووی دەبێت لەژێر سەرپەرشتی پزیشكی دەورنی بن .
4- چارەسەری دەرونی : بۆ نمونە پەیبردن و گۆڕینی رەفتار C.B.T یارمەتی نەخۆشەكە دەدات لەهۆكاری گرفتەكە بگات و چارەسەری قوڵ بكات ، چارەسەری بەگروپ یارمەتی دەدات زیاتر لەنیشانەكان بكات چۆن خۆی لەگەڵیان بگونجێنێ و لەوانی تریش فێربێت ، دوا قسە ئەوەیە هەر كاتێك ئەم وتارەت خوێندەوەو هەستت بەماندووبون و شەكەتی كرد ئەوا ئەوا رەنگە توشی گ.ش.ب بووبیت
Redar_moh@yahoo.com
ئاب 20, 2011
ئاسایشی دهروونی – بهشی یهکهم – نووسینی: دانا سهلام کهریم – ڕێنماییکاری دهروونی
ئاسایشی دەروونی
بەشی یەكەم
نوسینی :دانا سهلام كهریم
ڕێنماییكاری دەروونی
چەمكی هەست كردن بە ئاسایشی دەروونی:
یەكێك لە لە پێداویستیە گرینگەكانی ژیانی تاك هەست كردنە بە ئاسایشی دەروونی لە ژیانی ڕۆژانەیدا بۆ ئەوەی هەست بە ئارامی بكات،ئێمە لێرەدا تیشكێك دەخەینە سەر ئەم پێداویستیە، پێناسە و رەهەند و پێكهاتەكان و هەروەها هەرەشەكارییەكانی سەر ئەم پێداویستیە و چونیەتی دەركەوتنی لە ژیان بەپشت بەستن بە هەرمی ماسلۆ بۆ پێداویستیەكان شی دەكەینەوە،
هەست كردن بە ئاسایشی دەروونی: واتە تاك هەست بەوە بكات كەلەلایەن كەسانی تر و ئەم شوێنەی لێ یەتی قبوڵ كراوە و خۆشەویستە،لە ژینگەیە هەست بە ئارامی و دڵنیای بكات.دوور لە ترسناكی و هەرەشە و دلەڕاوكێ .(یوسف، 2006: 18
بە شێوەیەكی گشتی رای جیاواز هەیە لە نێوان توێژەران ،وە گۆشەنیگای جیاوازیش هەیە لە نێونیان بۆ ئەم چەمكە، هەندێكیان بەم شێوەیە لێكیدەدەنەوە كە ئاسایشی دەروونی بریتی یە لە دڵنییایی دەروونی و ،ئاسایشی خودی ،ئاسایشی هەڵچوونی.ئاسایشی دەروونی یەكێكە لە گرینگترین پێكهاتەكانی ژیانی هەموو تاكێك ،لای هەموو مرۆڤێك لە هەموو كات و شوێنێك دەردەكەوێت،لە سەرەتای ژیانەوە تاكو مردن ،ئەگەر ماڵ و سامان و ئایینی نەكەوێتە بەر مەترسی ئەوا هەست كردن بەئاسایش و ئارامی لای دروست دەبێت .(عبدالمجید،2004: 247).وە (حمزە،2001) لەم بروایەدایە كە هەست نەكردن بەئاسایشی دەروونی بەهۆی ئەم هۆكارانەوە درووست دەبێت وەكو (هەرەسی تاك لە تێركردنی پێداویستیەكانیان، نەبوونی توانا لە بەدەستهێنانی خود ،متمانە بەخۆنەبوون ،هەست كردن بەنەبوونی رێزی كۆمەلایەتی ،دڵەراوكێ و ترسی كۆمەلایەتی ،فشاری دەروونی ،پێش بینی هەرەسهێنان ،شێوازەكانی پێگەیاندنی كۆمەلایەتی هەلە ، شەر و ئاژاوە ،…هتد) (حمزە ،2001: 130).
رەهەندەكانی ئاسایشی دەروونی:-بەگشتی رەهەندە سەرەكیەكانی ئاسایشی دەروونی ئەمانەن:
هەست كردن بە ئاسایش و دڵنیایی:
1-هەست كردن بەڕەزامەندی و خۆشەویستی و پەیوەندی نەرم و یارمەتی دەر لەگەل كەسانی تر .
2- هەست كردن بە رەوەبوون (إنتماو) بۆ گڕوپ و شوێنەكەی لێ یەتی .
3- هەست كردن بەسەلامەتی ودڵنیایی و نەبوونی هەرەشە و ترسناكی و دڵەراوكێ
هەست نەكردن بە ئاسایش و دڵنیایی:
1- هەست كردن بەدەست لێ بەربوون و خۆشەویستی پێنەدان،.
2- هەست كردن بە تەنیایی و دوورەپەرێزی لەم شوێنەی لێ یەتی
3- بەردەوام هەست كردن بە هەرەشە وترسناكی و دڵەڕاوكێ
لەگەل ئەم رەهەندە لاوەكیانەی خوارەوە:-
1- بیركردنەوەی تاك لە دونیا كە یەكجار خۆشەویست و دڵخۆشكەر و پڕ ئاشتی و بێ شەرانگێزی یە.
2- تاك وا بیربكاتەوە كە رەگەزی مرۆڤ یەكجار خۆشەویست و خێرخواز و یارەمەتیدەرە.
3-هەست كردن بە خۆشەویستی و متمانە بە كەسانی تر .
4-ئارەزووی تاك بۆ باشترین و گەشبین ترین پێشبینی .
5-ئارەزووی تاك بۆ بەختەوەری و دڵفراوانی و ڕەزامەندی لە دەروونی خۆیی و كەسانی تر .
6-هەست كردن بە ئارامی و سەربەخۆیی دەروونی و هەڵچوونی .
7- هەست كردن بەدەرچون لەتەركیز لەسەر كێشەكان و نەبوونی تەركیز لەسەر خود.
8- ڕەزامەندی لە خود و نەرم و نیانی لەگەلی .
9-ئارەزوو لەسەر گۆرینەوەی هێزی كۆنتڕۆل لەسەر كەسانی تر .
10- تەنیاییەكی رێژەیی لەسەر دەماریگیری ناچاری.
11-كۆبوونەوە لە دەوری گروپ و كۆمەڵگا.(دزەیی،2001: 60)
پێكهاتەكانی ئاسایشی دەروونی:-
1-ئاسایشی كۆمەلایەتی: تاك هەست بەوە بكات كە لە چوارچێوە كۆمەلایەتیەكەی قبوڵ كراوە و رێزی لێدەگیرێت .وە لەگەل داب و نەریتەكان بگونجێ و هەست بە رەووەبوون (إنتماو)بكات
2-ئاسایشی جەستەیی:بریتی یە لە تێركردنی پێداویستیەكانی جەستە و لاشەی تاك ،بۆئەوەی لە شێكی ساغ و تەندروستی هەبێت وەكارێكی پێنەكرێت كە لەهێز و توانای خۆی بەدەربێت،یاخو ئەندامێك لە ئەندامەكانی جەستەی تووشی زەبر یان برین ببێتەوە.
3-ئاسایشی فكری و بیروباوەری: تاك بتوانێت بە بێ هیچ ترس و هەرەشەیەك ئەم بیروباوەرە هەڵبژێرێت كە بروای پێیەتی ،نەوەكو بەزۆر بیروباوەرێكی تری بەسەر دابسپێنن، بە ئازادی ئەرك و داخوازییەكانی جێ بەجێ بكات.(الشافعی،عوسمان:2004)
هەرەشەكانی ئاسایشی دەروونی:
1- ترسناكی و هەرەشە و دەست لێ بەربوون :كەلە ئەنجامی دڵەڕاوكێ و ترس و شەر و ئاژاوە دروست دەبن و كاریگەری لەسەر هەست كردن بە ئاسایشی دەروونی دادەنێن.
2- كەمی ئاسایش زۆر جار لە ئەنجانی كەم ئەندامی دروست دەبێت لە خۆ بەراورد كردن لەگەل كەسانی ئاسایی.
نەخۆشی ترسناك وەكو ژێرپەنجە ،نەخۆشی دڵ زۆربەی جار ئەمانە دەبنە هۆی ئەوەی دڵەڕاوكێ و خەمۆكی بەرز ببێتەوە ،هەست كرد بەئاسایشی دەروونی بەرەو نزمی بچێت.((حسن،داینی،2006: 170).
تێبینی: بەشی دووەمی ئەم بابەتە باسی هەرەمی پێداویستیەكانی ماسلۆ دەكەین و بە دریژیش جەخت لەسەر پێداویستی دووەم دەكەین كە پێداویستی هەست كردن بە ئاسایشی دەروونییە
تهمموز 3, 2011
خوێندنهوهیهکی تر بۆ دڵهڕاوکێ … دڵهڕاوکێ لای (ئۆتۆ رانک – Otto Rank)
خوێندنهوهیهکی تر بۆ دڵهڕاوکێ… دڵهڕاوکێ لای (ئۆتۆ رانک – Otto Rank)
دهروونناس
سامان سیوهیلی
ئاشکرایه قسهوباسێکی زۆر دهربارهی پهشێوییه دهروونییهکان بهگشتی و دڵهڕاوکێ بهتایبهتی کراوه و زۆرێک له زانایان و دهروونناسان بیروبۆچوونی جیاوازیان ههبووه سهبارهت پێناسه و هۆکارهکانی پشت سهرههڵدانی ئهم باره دهروونییانه و شێوازهکانی چارهسهرکردنیان، ههندێ جار ئهم جیاوازییه له بیروبۆچوونهکاندا جیاوازی کهسییشی لهنێوان ئهو زانایانهدا دروستکردووه و یهکتریان داوهته بهر هێرشی پلار و ڕهخنهکانیان.
یهکێک لهو خاوهن دیده جیاوازانه دهروونشیکاری نهمسایی (ئۆتۆ ڕانک)ه، ئهم زانایه لهدایکبووی شاری ڤیهننای نهمسایه و له بهرواری (22/04/1884) لهدایکبووه و له (31/10/1939) کۆچی دوایی کردووه. ئهم کهسایهتییهی بواری دهروونشیکاریی سهرهتا یهکێک بوو له یاران و شوێنکهوتووانی زانای دهروونیی بهناوبانگ (سیگمۆند فرۆید)، لهساڵی (1912) دا بڕوانامهی دکتۆرای لهزانکۆی ڤیهننا بهدهستهێناوه، پاشان (فرۆید) ههڵیبژارد بۆ دهستهی نووسهرانی ههردوو گۆڤاری (ئیماگۆ و گۆڤاری نێودهوڵهتیی دهروونشیکاریی)، که لهو سهردهمهدا بهناوبانگترین دوو گۆڤار بوون له ئهڵمانیا لهبواری دهروونشیکاریدا. پاشان لهساڵی 1924 و دوای ئهوهی (ئۆتۆ ڕانک) تیۆری (شۆکی لهدایکبوون)ی خستهڕوو کێشه کهوته نێوان خۆی و فرۆید و هاوڕێبازهکانی له بواری دهروونشیکاریدا، پاش ئهمه بهتهواوی لهڕێبازهکهی فرۆید جیابووهوه و بۆچوونهکانی خۆی سهبارهت نهخۆشییه دهروونییهکان به خوێندنهوهیهکی جیاوازهوه تیۆریزه کرد، له گرنگترین و بهناوبانگترین کتێبهکانی ئهم دهروونشیکاره (شۆکی لهدایکبوون – Das Trauma der Geburt)ه.
لێرهدا نامهوێت قسه لهسهر خاڵه سهرهکییهکانی جیاوازی نێوان (رانک و فرۆید و هاوڕێبازهکانیان) بکهم، بهڵکو مهبهست تهنها خستنهڕووی بیروڕاکانی (رانک)ه سهبارهت به دڵهڕاوکێ.
(ئۆتۆ ڕانک)ی دهروونشیکار، پهشێوییه دهروونییهکانی بهگشتی و لهناویاندا دڵهڕاوکێ دهگهڕێنێتهوه بۆ زنجیرهیهک جیابوونهوه و دابڕان لهژیانی تاکدا، که به شۆکی لهدایکبوون دهستپێدهکات، ئهمهش له ئهنجامی دابڕانی کۆرپهلهوه دروستدهبێت که تیایدا منداڵ (کۆرپه) له یهکهم ژینگهی ژیانی که ئهویش ناو منداڵدانی دایکه دادهبڕێت بههۆی ئهوهی دێته ژیان و ژینگهیهکی نوێوه لهڕێی پرۆسهی لهدایکبوونهوه، بهبۆچوونی (ئۆتۆ رانک) ئهم شۆکی لهدایکبوونه منداڵ دووچاری دڵهڕاوکێیهکی بنهڕهتی دهکات، پاشان منداڵ له ئامێزی دایکدا فێری شیرخواردن دهبێت که وهک ژینگهیهکی نوێ و جێگرهوه بۆ ژینگهکهی پێشووی وایه، بهڵام هێنده نابات منداڵ له شیر دهبڕدرێتهوه و جارێکیتر منداڵ دووچاری دڵهڕاوکێ دهبێت لهئهنجامی دابڕانێکی تر لهدایکی. پاشان منداڵ له ئامێزی خێزاندا گهشه دهکات و ههڵسوکهوت و یاری و چالاکی جۆراوجۆر دهکات و نزیکترین کهسیش به منداڵ لهم قۆناغهدا دایکییهتی، بهڵام هێنده نابات منداڵ دهچێته باخچهی ساوایان یان قوتابخانه، ئهمهش جارێکیتر دڵهڕاوکێ دهوروژێنێتهوه لای منداڵ چونکه ئهم چوونهی بۆ باخچه یان قوتابخانه جارێکیتر دایدهبڕێتهوه له دایکی و خێزانهکهی. پاشان لهقۆناغهکانی داهاتووی ژیانی تاکدا، تاک وابهستهی خێزان و دایکه، پشتبهستووه به کهسێتی دایک، پێداویستییهکانی لهچوارچێوهی خێزاندا فهراههم دهبێت، بهڵام ڕۆژێک دێت تاک هاوسهرگیریی دهکات و جارێکیتر له تاک له دایک دادهبڕێت و چیتر ئهو پشتبهستنهی به خێزان و دایک نامێنێت و بهرهو سهربهخۆیی خۆی ههنگاو دهنێت، ئهم حاڵهتهش له دابڕان جارێکیتر تاک دووچاری دڵهڕاوکێ دهکات.
بهبڕوای (ئۆتۆ ڕانک) دڵهڕاوکێ ئهو ترسهیه که له ناوهخنیدا ئهم دابڕان و جوداییانه خۆیان حهشارداوه.
(ئۆتۆ رانک) وایبۆچووه که دڵهڕاوکێ بنهڕهتییهکه (شۆکی لهدایکبوون)، دوو فۆرم وهردهگرێت که بهدرێژایی ژیانی تاک هاوهڵی دهکهن، ئهوانیش: (ترس له ژیان) و (ترس له مردن)ه. (رانک) دهڵێت: ترس له ژیان، دڵهڕاوکێیه بهرامبهر ئهو پێشکهوتن و سهربهخۆبوونه تاکییهیه که ههڕهشه له تاک دهکات لهقۆناغه جیاجیاکانی ژیانیدا و دووچاری دابڕانی دهکات له پهیوهندییهکانی و بارهکانی ژیانی. بهڵام ترس له مردن، بریتییه له ترس له لهدهستچوونی سهربهخۆیی تاکێتی تاک و وێڵبوون و وونبوون لهناو گروپدا، یاخود ترس لهوهی سهربهخۆیی لهدهستبدات و دووچاری پشتبهستن بێتهوه به کهسانیتر.
بهپێی ئهم تیۆرهی (رانک) ، دڵهڕاوکێ بارێکی دهروونیی هاوهڵگری مرۆڤه له گشت قۆناغهکانی ژیانیدا، ئهوهی فۆرمی ئهم دڵهڕاوکێیه دهگۆڕێت، تهنها قۆناغهکانی تهمهنییهتی، بۆ نموونه له ساته وهختی لهدایکبوونییهوه ههتا دهگاته سهربهخۆیی کۆمهڵایهتی و ئابوری و چوونه ژیانی هاوسهرگیریی، ترسی تاک لهو سهربهخۆبوونه و لهو زنجیره دابڕانهیه که لهو قۆناغانهدا (دوورکهوتنهوه له منداڵدانی دایک، له شیر بڕانهوه، چوونه باخچهی ساوایان یان قوتابخانه، چوونه ژیانی هاوسهرگیریی) دووچاریان دێت، بهڵام لهدوای ئهوهی به سهربهخۆیی کۆمهڵایهتی و ئابوری دهگات و دهچێته ژیانی هاوسهرگیرییهوه، ترسهکهی دهگۆڕێت بۆ گهڕانهوه بۆ دواوه، واته ترس له لهدهستدانی سهربهخۆییهکهی و جارێکیتر پشتبهستن به دهوروبهر، که لێرهدا مهبهست قۆناغی بهساڵاچوون و کهمبوونهوهی توانا و دهسهڵاته یان پهککهوتهیی یان ههر ڕووداوێک ببێته ههڕهشه لهسهر پێگه و باره سهربهخۆییهکهی.
بهو پێودانگهی کۆمهڵگهی کوردی ههمیشه له ناجێگیری سیاسی و کۆمهڵایهتی و ئابوریدا ژیاوه، بۆیه تاکی کورد بهشی شێری بهرکهوتووه له جۆرهها دابڕان، سهردهمانی ژێردهستهیی و داگیرکاری ڕژێمه داپڵۆسێنهرهکان (بهر له ڕاپهڕینی ساڵی 1991)، ههمیشه تاکی کورد بهشی شێری ههبووه له خۆشاردنهوه (بههۆی ههڵهاتن له سهربازیی)، پێشمهرگایهتی، دهربهدهری و ئاوارهیی، ڕاوهدونان و ئهشکهنجهدان، ڕاگواستن و جینۆسایدکردن و …تد، ههموو ئهم سیاسهته دژه مرۆییانانه وایکردووه که تاکی کورد بهردهوام دووچاری دابڕان ببێت له ژینگه کۆمهڵایهتییهکهی و ناچار بێت خۆی لهگهڵ ژینگه نوێیهکهدابگونجێت، ههموو بهریهککهوتنێک لهگهڵ ژینگهی نوێدا مرۆڤ دووچاری فشاری دهروونی دهبێت، ههتا ئهو ژینگهیه نامۆتر بێت به تاک ئهوا توندی فشارهکه هێنده توندتر دهبێت لهسهر تاک.
لهپاش ڕاپهڕینی ساڵی 1991، کۆمهڵگهی کوردی جارێکیتر به چهند بارێکی ناجێگیری تردا گوزهری کرد، وهک گهمارۆی ئابوری دوولایهنه (نهتهوهیهکگرتووهکان و ڕژێمی دیکتاتۆری بهعس) لهسهر کوردستان، شهڕی ناوخۆ، ئاوارهیی و ڕاوهدونان بههۆی شهڕی ناوخۆوه، ئهم باره ناجێگیرهی پاش ڕاپهڕینیش دووباره درێژهی دایهوه بهو دابڕانهی تاکی کورد له پێش ڕاپهڕیندا لهدهستی دهناڵاند، بۆ نموونه دهیان ههزار گهنجی کوردستان ڕێگهی کۆچ کردنیان ههڵبژارد بهرهو وڵاتانی دراوسێ و وڵاتانی ئهوروپا، بهشێکی لایهنگران و چهکدارانی لایهنه بهشهڕهاتووهکانی شهڕی ناوخۆ ناچاری بهجێهێشتنی زێدی خۆیان کران و بهناچاری ڕوویان کرده ئهو ناوچانهی لایهنهکهی خۆیان تیایدا باڵادهست بوو.
لهدوای پرۆسهی ئازادی عێراقیشهوه، زۆر گۆڕانکاری بهسهر ژیانی کۆمهڵایهتی و ئابوری کوردستاندا هات و دهرگای سنوورهکان بهڕووی کاڵا و بهرههمه جۆراوجۆرهکانی بازاڕهکانی جیهاندا کرانهوه و ئامێره تهکنۆلۆژییهکان بهخێرایی خۆیان خزانده نێو ماڵ و ئۆتۆمبێل و جانتا و گیرفانی تاک کورد، ئهمهش جارێکیتر کۆمهڵگهی کوردی خسته قۆناغێکهوه که زۆرێک له چاودێران به قۆناغی گواستنهوه ناوزهدی دهکهن، لهگرنگترین سیماکانی ئهم قۆناغهش، کاڵبوونهوه و کهمبوونهوهی پهیوهندییه کۆمهڵایهتییهکان، ههستکردن به نامۆبوون، بێمتمانهیی، کێبهرکێی سامان کۆکردنهوه، بهرژهوهندخوازی و…تد، تێکڕا ئهم ههلومهرجانهش تاکی کوردیان خستۆته بهردهم خۆگونجاندنێکی نوێوه، له خراپترین دهرئهنجامهکانی ئهم گۆڕانکارییانهش: زیادبوونی نهخۆشییه سایکۆسۆماتییهکان، زیادبوونی نهخۆشییه دهروونییهکان، زیادبوونی ههڵوهشاندنهوهی خێزان، کهمبوونهوهی خواست لهسهر پێکهێنانی ژیانی هاوسهریی، زیادبوونی لادانهکان، زۆربوونی ڕووداوهکان بهتایبهتی رووداوهکانی هاتووچۆ، دابهزینی ئاستی خوێندن لهناوهندهکانی خوێندندا، دابهزینی مامناوهندیی تهمهنی تاکی کورد که لهئێستادا به (63) ساڵ دهخهمڵێنرێت.
بهبڕوای من دڵهڕاوکێ له جیابوونهوهی ژیانی هاوسهریی، لهبهر ڕۆشنایی ئهم تیۆرهی (رانک)دا، دهچێته خانهی سهرلهنوێ پشتبهستنهوه به دهوروبهر (خێزانه بنهڕهتییهکهی تاک) و لهدهستدانی ئهو سهربهخۆییهی (ژن یان پیاو) ههیبووه، بهتایبهت له کۆمهڵگهی کوردیدا. بهههمان شێوه ئهو دڵهڕاوکێیهی خاوهن پۆست و کورسییهکان له کوردستان ههیانه بهرامبهر لهدهستدانی کورسی و پۆستهکانیان (مهبهست پۆسته بچووکهکانه ههتا پۆستی بهڕێوهبهری گشتی) دهچێته خانهی ههمان ترس و دڵهڕاوکێوه که (رانک) ئاماژهی پێداوه.
بهبڕوای من ئهو دابڕانانهی تاکی کورد پێشتر پیایدا گوزهری کردووه و ئێستا تیایدا دهژی، له فهزای گشتی کۆمهڵگه، ههمان ئهو دهرئهنجامهی بهسهردا دهچهسپێت که (رانک) له تیۆرهکهیدا ئاماژهی پێداوه، ئهگهرچی ڕانک زیاتر جهختی له فهزای کۆمهڵایهتی خێزان کردۆتهوه، بهڵام دواجار تاک ئهندامی خێزانه گهورهکهشه که کۆمهڵگهیه.
دواجار ترس له مردن و ئهو دڵهڕاوکێیهی تاک ههیهتی بهرامبهر به دابڕان و ماڵئاوایی یهکجاریی له ژیان و ئهندامانی خێزانهکهی ئهو ترسه شاراوهیهیه که خۆی له ناخ و نهستی ههموو تاکێکدا حهشارداوه، لهگهڵ بهرهوپێشچوونی تهمهن و دووچاربوون به نهخۆشی مهترسیدار و ڕووداوی کتوپڕ، زیاتر و زیاتر دهبێته حهقیقهتێکی دهرکهوتوو له ژیانی ههر تاکێکدا.
تێبینی: وێنهی هاوبهندی ئهم وتاره له هۆم پهیجی ماڵپهڕی دهروونناسیدا، وێنهی (ئۆتۆ ڕانک)ه.
ئایار 22, 2011
ڕۆڵی میدیا له هۆشیارکردنهوهی دهرووندروستی
ڕۆڵی میدیا لە هۆشیاركردنەوەی دەرووندروستی
د. ڕێدار محمد امین
پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
دیارە پیشەی سەرەكیی میدیای دروست و پڕۆفیشناڵ، خستنەڕووی ڕاستییەكانە، لەم پێناوەیشدا میدیا شێواز و تاكتیكی جۆراوجۆر بەكار دەهێنێت، چ بۆ ورووژاندن، یان سەرنجڕاكێشانی خەڵك، لێرەیشدا گرنگ گەیاندنی پەیامە و بەردەوامیی پێوەندییە لەگەلأ جەماوەردا، بەڵام هەر كاتێك میدیا سیفەتی تایبەتمەندی و پڕۆفیشناڵی لە دەست بدات، ئەوا هەر هەوڵێك بۆ گەیاندنی ڕاستییەكان، كاردانەوەی نێگەتیڤی دەبێت و میدیایش دەبێتە كەناڵێكی زیانبەخش .
یەكێك لەو بوارە هەستیارانەی میدیا بە گشتی و میدیای كوردی بەتایبەتی، بەهەڵە مامەڵەی لەگەلأ دەكات و تەفسیری دەكات، بریتیە لە گرفتی دەروونی، ئەویش كاتێك ئەم نەخۆشانە بە شێت ناودەبات، لێرەشدا میدیا نەك پەیامێك نابەخشێت، بەڵكو بەشداریش دەبێت لەو پەڵەیەی ئاراستەی ئەم نەخۆشانە دەكرێت و گرفتەكانیان زیاتر دەكات .
ئێمە كاتێك باسی میدیا دەكەین، دیارە مەبەستمان هەموو جۆرەكانی بینراو و بیستـراوە، لە ڕۆژنامە و گۆڤار و ڕادیۆ و تەلەڤزیۆن و هتد…، لەوانەیشدا فیلمەكان و زنجیرە تەمسیلییەكان بەشی شێریان وەرگرتووە، كەوا كەسی نەخۆش وەك مرۆڤێكی ترسێنەر و تۆقێنەر دەخەنە ڕوو. وەنەبێت ئەم دەردە هەر لای میدیاكانی كوردی بێت، بەڵكوو ساڵانێكی زوو، “هۆڵیوود”ـیشی گرتبووە، ئەوەتا لە فیلمێكی (جاك نیكلسۆن)ـدا بە ناوی “on a clear day you can see for ever ” چارەسەری دەروونی بە شێوازێكی زۆر وەحشیگەرانە نیشان دەدرێت، كەوا بیروباوەڕی زۆربەی خەڵك لەبارەی ئەم چارەسەرییە دەگۆڕێت. فیلمی “psycho”ـیش كە دوو جار بەرهەم هاتووە، ڕۆڵێكی خراپتـر لە نیشاندانی ڕەفتاری ئەم نەخۆشانە دەگێڕێت، بەم شێوەیەیش بەردەوام دەبێت. لەسەر بەرهەمهێنانی ئەم فیلمە خراپانە تا سەرەتای نەوەدەكان، ئەم كات هەست بەم هەڵانە دەكات و هەوڵی خۆ ڕاستكردنەوە دەدات، لەم كاتەیشدا دوو فیلمی زۆر گرنگ بەرهەم دەهێنێت كەوا ڕۆڵی زۆر گرنگیان دەبێت لە هۆشیاری دەروونی و ڕاستكردنەوەی چەمكی هەڵە لەبارەی نەخۆشیی دەروونی، ئەوانیش فیلمی “Bentiful mind”ـی (كڕاو ڕۆسیل) و “Rain man “ـی (كۆم كروز)ـن كەوا بە شۆڕشێك دادەندرێت لە بواری دەروونی، بەوەی كە بۆچوونی زۆربەی خەڵكی ئەمەریكایان لەسەر نەخۆشی دەروونی گۆڕی و هەردووكیان خاوەنی خەڵاتی “ئۆسكار”ـن.
لە فیلمی میسریشدا، بە كەمزانین و سووكتەماشاكردنێكی زۆر هەیە بۆ نەخۆشییە دەروونییەكان، ئەوەتا دەبینین چۆن نەخۆشخانە دەروونییەكان بە شوێنی سزا و ئەشكەنجەدان نیشان دەدرێن، تەنانەت پزیشكی دەروونی وەك كەسێكی گەندەڵە، كەوا ڕۆڵی هەیە لە شێتكردنی كەسانی ئاقلأ و ئازاردانیان.
ئەگەر ئەمە حاڵی دوو سینەما و قوتابخانەی بە ئەزموونی جیهانی و عەرەبی بێت، كەوا خاوەنی چەندین دەرهێنەر و ڕەخنەگر و نووسەر و كەسانی دیكەی بەتوانان، بێگومان حاڵی كوردستان باشتـر نابێت!
ئەوەتا لە فیلمی “خۆرنەوەزان”ـی (حوسێن میسری)، كابرایەكی كۆلیژی پزیشكی شێت بووە و بووەتە جێگەی گاڵتەجاڕی ( كەوا دەرهێنەر دەیەوێت ئەمە بە مەرگەسات نیشان بدات!) هەروەها باشتـرین چارەسەری بۆ ڕەواندنەوەی خەم و خەفەت بریتییە لە خواردنەوە كە بێگومان ئەمە دەبێتە باشتـرین ڕێكلام و ئاسانتـرین ڕێگە بۆ ئاڵوودەبوون.
وەنەبێت، ئەم زنجیرەیە تاكە تەمسیل بێت، بەڵكوو چەندانی دیكە بە هەمان شێوە نەخۆشیی دەروونی دەخەنە ڕوو، كەوا كار لەسەر نائاگایی مرۆڤ دەكەن و ئەم مرۆڤانە بە كەسانێكی نامۆ نیشان دەدەن، بەڵام پێویستە ئەمەیش بڵێین هەندێك جار نموونەی جوانیش نیشان دراوە، وەك لە درامای (ڕەجەب) كەوا دەكرێت بە یارمەتیی كەسێكی دەرووندروست یارمەتیی كەسێكی بدرێ، نەخۆشیی دەروونی هەیە یان كەم ئەقڵە.
من لە كۆتاییدا دەمەوێ ئەوە بڵێم، كەوا میدیا دەتوانێت ڕۆڵی پۆزەتیڤ یان نێگەتیڤ ببینێت، لە هۆشیاركردنەوەی نەخۆشیی دەروونی بۆ ئەوەی پەیامەكەیشی دروست بێت، پێویستی بە كەسانی شارەزا و پسپۆڕ هەیە لەم بوارەدا، بە تایبەتی لە وڵاتی ئێمەدا كەوا خەریكە كاری میدیا تەنیا بۆ پەیداكردنی بژێوی ژیانە و پەیامە پیرۆزەكەی لە یاد كراوە.
redar-moh@yahoo.com
ئایار 16, 2011
کورتهیهک دهربارهی میکانیزمهکانی بهرگری
كورتەیەك دەربارەی [ میكانیزمەكانی بەرگری ]
د. ڕێدار محمد امین
پسپۆری نەخۆشیە دەروونیەكان
فرۆید زۆر بە ڕایەكانی زانای فیزیكی ئەڵمانییەوە ( هیرمان ڤۆن هلیمولتز) سەرسام بووە, كەوا دە یگوت , وزە هەمیشە لەناو ناچێت , بەڵكو لە دۆخێكەوە دەچێتە دۆخێكی تر, فرۆید ئەم ڕایەی وەرگرت و بەهەمان شێوە پێ ی وابوو, وزەی دەروونی , لە سیستەمێكی داخراوەو لە ناو ناچێت , بەڵكو لە دۆخێكەوە دەچێتە دۆخێكی تر , بۆنمونە ئەگەر كارێك یان ئارەزوویەك قەدەغەكراوبوو, وە لەناخی مرۆڤ خەفە كرا , ئەوا لە شوێنێكی تری سیستەمەكە درێژە
ئازار 18, 2011
دوا سەرنجەکان: