ئاشکرایه‌ قسه‌وباسێکی زۆر ده‌رباره‌ی په‌شێوییه‌ ده‌روونییه‌کان به‌گشتی و دڵه‌ڕاوکێ به‌تایبه‌تی کراوه‌ و زۆرێک له‌ زانایان و ده‌روونناسان بیروبۆچوونی جیاوازیان هه‌بووه‌ سه‌باره‌ت‌ پێناسه‌ و‌ هۆکاره‌کانی پشت سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م باره‌ ده‌روونییانه‌ و شێوازه‌کانی چاره‌سه‌رکردنیان‌، هه‌ندێ جار ئه‌م جیاوازییه‌ له‌ بیروبۆچوونه‌کاندا جیاوازی که‌سییشی له‌نێوان ئه‌و زانایانه‌دا دروستکردووه‌ و یه‌کتریان داوه‌ته‌ به‌ر هێرشی پلار و ڕه‌خنه‌کانیان.
یه‌کێک له‌و خاوه‌ن دیده‌ جیاوازانه‌ ده‌روونشیکاری نه‌مسایی (ئۆتۆ ڕانک)ه‌، ئه‌م زانایه‌ له‌دایکبووی شاری ڤیه‌ننای نه‌مسایه‌ و له‌ به‌رواری (22/04/1884) له‌دایکبووه‌ و له‌ (31/10/1939) کۆچی دوایی کردووه‌. ئه‌م که‌سایه‌تییه‌ی بواری ده‌روونشیکاریی سه‌ره‌تا یه‌کێک بوو له‌ یاران و شوێنکه‌وتووانی زانای ده‌روونیی به‌ناوبانگ (سیگمۆند فرۆید)، له‌ساڵی (1912) دا بڕوانامه‌ی دکتۆرای له‌زانکۆی ڤیه‌ننا به‌ده‌ستهێناوه‌، پاشان (فرۆید) هه‌ڵیبژارد بۆ ده‌سته‌ی نووسه‌رانی هه‌ردوو گۆڤاری (ئیماگۆ و گۆڤاری نێوده‌وڵه‌تیی ده‌روونشیکاریی)، که‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ناوبانگترین دوو گۆڤار بوون له‌ ئه‌ڵمانیا له‌بواری ده‌روونشیکاریدا. پاشان له‌ساڵی 1924 و دوای ئه‌وه‌ی (ئۆتۆ ڕانک) تیۆری (شۆکی له‌دایکبوون)ی خسته‌ڕوو کێشه‌ که‌وته‌ نێوان خۆی و فرۆید و هاوڕێبازه‌کانی له‌ بواری ده‌روونشیکاریدا، پاش ئه‌مه‌ به‌ته‌واوی له‌ڕێبازه‌که‌ی فرۆید جیابووه‌وه‌ و بۆچوونه‌کانی خۆی سه‌باره‌ت نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی جیاوازه‌وه‌ تیۆریزه‌ کرد، له‌ گرنگترین و به‌ناوبانگترین کتێبه‌کانی ئه‌م ده‌روونشیکاره‌ (شۆکی له‌دایکبوون – Das Trauma der Geburt)ه‌.
لێره‌دا نامه‌وێت قسه‌ له‌سه‌ر خاڵه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی جیاوازی نێوان (رانک و فرۆید و هاوڕێبازه‌کانیان) بکه‌م، به‌ڵکو مه‌به‌ست ته‌نها خستنه‌ڕووی بیروڕاکانی (رانک)ه‌ سه‌باره‌ت به‌ دڵه‌ڕاوکێ.
(ئۆتۆ ڕانک)ی ده‌روونشیکار، په‌شێوییه‌ ده‌روونییه‌کانی به‌گشتی و له‌ناویاندا دڵه‌ڕاوکێ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ زنجیره‌یه‌ک جیابوونه‌وه‌ و دابڕان له‌ژیانی تاکدا، که‌ به‌ شۆکی له‌دایکبوون ده‌ستپێده‌کات، ئه‌مه‌ش له‌ ئه‌نجامی‌ دابڕانی کۆرپه‌له‌وه‌‌ دروستده‌بێت که‌ تیایدا منداڵ (کۆرپه‌) له‌ یه‌که‌م ژینگه‌ی ژیانی که‌ ئه‌ویش ناو منداڵدانی دایکه‌ داده‌بڕێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی دێته‌ ژیان و ژینگه‌یه‌کی نوێوه‌ له‌ڕێی پرۆسه‌ی له‌دایکبوونه‌وه‌، به‌بۆچوونی (ئۆتۆ رانک) ئه‌م شۆکی له‌دایکبوونه‌ منداڵ دووچاری دڵه‌ڕاوکێیه‌کی بنه‌ڕه‌تی ده‌کات، پاشان منداڵ له‌ ئامێزی دایکدا فێری شیرخواردن ده‌بێت که‌ وه‌ک ژینگه‌یه‌کی نوێ و جێگره‌وه‌ بۆ ژینگه‌که‌ی پێشووی وایه‌، به‌ڵام هێنده‌ نابات منداڵ له‌ شیر ده‌بڕدرێته‌وه‌ و جارێکیتر منداڵ دووچاری دڵه‌ڕاوکێ ده‌بێت له‌ئه‌نجامی دابڕانێکی تر له‌دایکی. پاشان منداڵ له‌ ئامێزی خێزاندا گه‌شه‌ ده‌کات و هه‌ڵسوکه‌وت و یاری و چالاکی جۆراوجۆر ده‌کات و نزیکترین که‌سیش به‌ منداڵ له‌م قۆناغه‌دا دایکییه‌تی، به‌ڵام هێنده‌ نابات منداڵ ده‌چێته‌ باخچه‌ی ساوایان یان قوتابخانه‌، ئه‌مه‌ش جارێکیتر دڵه‌ڕاوکێ ده‌وروژێنێته‌وه‌ لای منداڵ چونکه‌ ئه‌م چوونه‌ی بۆ باخچه‌ یان قوتابخانه‌ جارێکیتر دایده‌بڕێته‌وه‌ له‌ دایکی و خێزانه‌که‌ی. پاشان له‌قۆناغه‌کانی داهاتووی ژیانی تاکدا، تاک وابه‌سته‌ی خێزان و دایکه‌، پشتبه‌ستووه‌ به‌ که‌سێتی دایک، پێداویستییه‌کانی له‌چوارچێوه‌ی خێزاندا فه‌راهه‌م ده‌بێت، به‌ڵام ڕۆژێک دێت تاک هاوسه‌رگیریی ده‌کات و جارێکیتر له‌ تاک له‌ دایک داده‌بڕێت و چیتر ئه‌و پشتبه‌ستنه‌ی به‌ خێزان و دایک نامێنێت و به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆیی خۆی هه‌نگاو ده‌نێت، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش له‌ دابڕان جارێکیتر تاک دووچاری دڵه‌ڕاوکێ ده‌کات.
به‌بڕوای (ئۆتۆ ڕانک) دڵه‌ڕاوکێ ئه‌و ترسه‌یه‌ که‌ له‌ ناوه‌خنیدا ئه‌م دابڕان و جوداییانه‌ خۆیان حه‌شارداوه‌.
(ئۆتۆ رانک) وایبۆچووه‌ که‌ دڵه‌ڕاوکێ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ (شۆکی له‌دایکبوون)، دوو فۆرم وه‌رده‌گرێت که‌ به‌درێژایی ژیانی تاک هاوه‌ڵی ده‌که‌ن، ئه‌وانیش: (ترس له‌ ژیان) و (ترس له‌ مردن)ه‌. (رانک) ده‌ڵێت: ترس له‌ ژیان، دڵه‌ڕاوکێیه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و پێشکه‌وتن و سه‌ربه‌خۆبوونه‌ تاکییه‌یه‌ که‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ تاک ده‌کات له‌قۆناغه‌ جیاجیاکانی ژیانیدا و دووچاری دابڕانی ده‌کات له‌ په‌یوه‌ندییه‌کانی و باره‌کانی ژیانی. به‌ڵام ترس له‌ مردن، بریتییه‌ له‌ ترس له‌ له‌ده‌ستچوونی سه‌ربه‌خۆیی تاکێتی تاک و وێڵبوون و وونبوون له‌ناو گروپدا، یاخود ترس له‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆیی له‌ده‌ستبدات و دووچاری پشتبه‌ستن بێته‌وه‌ به‌ که‌سانیتر.
به‌پێی ئه‌م تیۆره‌ی (رانک) ، دڵه‌ڕاوکێ بارێکی ده‌روونیی هاوه‌ڵگری مرۆڤه‌ له‌ گشت قۆناغه‌کانی ژیانیدا، ئه‌وه‌ی فۆرمی ئه‌م دڵه‌ڕاوکێیه‌ ده‌گۆڕێت، ته‌نها قۆناغه‌کانی ته‌مه‌نییه‌تی، بۆ نموونه‌ له‌ ساته‌ وه‌ختی له‌دایکبوونییه‌وه‌ هه‌تا ده‌گاته‌ سه‌ربه‌خۆیی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری و چوونه‌ ژیانی هاوسه‌رگیریی، ترسی تاک له‌و سه‌ربه‌خۆبوونه‌ و له‌و زنجیره‌ دابڕانه‌یه‌ که‌ له‌و قۆناغانه‌دا (دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ منداڵدانی دایک، له‌ شیر بڕانه‌وه‌، چوونه‌ باخچه‌ی ساوایان یان قوتابخانه‌، چوونه‌ ژیانی هاوسه‌رگیریی) دووچاریان ‌دێت، به‌ڵام له‌دوای ئه‌وه‌ی به‌ سه‌ربه‌خۆیی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری ده‌گات و ده‌چێته‌ ژیانی هاوسه‌رگیرییه‌وه‌، ترسه‌که‌ی ده‌گۆڕێت بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دواوه‌، واته‌ ترس له‌ له‌ده‌ستدانی سه‌ربه‌خۆییه‌که‌ی و جارێکیتر پشتبه‌ستن به‌ ده‌وروبه‌ر، که‌ لێره‌دا مه‌به‌ست قۆناغی به‌ساڵاچوون و که‌مبوونه‌وه‌ی توانا و ده‌سه‌ڵاته‌ یان په‌ککه‌وته‌یی یان هه‌ر ڕووداوێک ببێته‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر پێگه‌ و باره‌ سه‌ربه‌خۆییه‌که‌ی.
به‌و پێودانگه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی هه‌میشه‌ له‌ ناجێگیری سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوریدا ژیاوه‌، بۆیه تاکی کورد به‌شی شێری به‌رکه‌وتووه‌ له‌ جۆره‌ها دابڕان، سه‌رده‌مانی ژێرده‌سته‌یی و داگیرکاری ڕژێمه‌ داپڵۆسێنه‌ره‌کان (به‌ر له‌ ڕاپه‌ڕینی ساڵی 1991)، هه‌میشه‌ تاکی کورد به‌شی شێری هه‌بووه‌ له‌ خۆشاردنه‌وه‌ (به‌هۆی هه‌ڵهاتن له‌ سه‌ربازیی)، پێشمه‌رگایه‌تی، ده‌ربه‌ده‌ری و ئاواره‌یی، ڕاوه‌دونان و ئه‌شکه‌نجه‌دان، ڕاگواستن و جینۆسایدکردن و …تد، هه‌موو ئه‌م سیاسه‌ته‌ دژه‌ مرۆییانانه‌ وایکردووه‌ که‌ تاکی کورد به‌رده‌وام دووچاری دابڕان ببێت له‌ ژینگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ی و ناچار بێت خۆی له‌گه‌ڵ ژینگه‌ نوێیه‌که‌دابگونجێت، هه‌موو به‌ریه‌ککه‌وتنێک له‌گه‌ڵ ژینگه‌ی نوێدا مرۆڤ دووچاری فشاری ده‌روونی ده‌بێت، هه‌تا ئه‌و ژینگه‌یه‌ نامۆتر بێت به‌ تاک ئه‌وا توندی فشاره‌که‌ هێنده‌ توندتر ده‌بێت له‌سه‌ر تاک.
له‌پاش ڕاپه‌ڕینی ساڵی 1991، کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی جارێکیتر به‌ چه‌ند بارێکی ناجێگیری تردا گوزه‌ری کرد، وه‌ک گه‌مارۆی ئابوری دوولایه‌نه‌ (نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان و ڕژێمی دیکتاتۆری به‌عس) له‌سه‌ر کوردستان، شه‌ڕی ناوخۆ، ئاواره‌یی و ڕاوه‌دونان به‌هۆی شه‌ڕی ناوخۆوه‌، ئه‌م باره‌ ناجێگیره‌ی پاش ڕاپه‌ڕینیش دووباره‌ درێژه‌ی دایه‌وه‌ به‌و دابڕانه‌ی تاکی کورد له‌ پێش ڕاپه‌ڕیندا له‌ده‌ستی ده‌ناڵاند، بۆ نموونه‌ ده‌یان هه‌زار گه‌نجی کوردستان ڕێگه‌ی کۆچ کردنیان هه‌ڵبژارد به‌ره‌و وڵاتانی دراوسێ و وڵاتانی ئه‌وروپا، به‌شێکی لایه‌نگران و چه‌کدارانی لایه‌نه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌کانی شه‌ڕی ناوخۆ ناچاری به‌جێهێشتنی زێدی خۆیان کران و به‌ناچاری ڕوویان کرده‌ ئه‌و ناوچانه‌ی لایه‌نه‌که‌ی خۆیان تیایدا باڵاده‌ست بوو.
له‌دوای پرۆسه‌ی ئازادی عێراقیشه‌وه‌، زۆر گۆڕانکاری به‌سه‌ر ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری کوردستاندا هات و ده‌رگای سنووره‌کان به‌ڕووی کاڵا و به‌رهه‌مه‌ جۆراوجۆره‌کانی بازاڕه‌کانی جیهاندا کرانه‌وه‌ و ئامێره‌ ته‌کنۆلۆژییه‌کان به‌خێرایی خۆیان خزانده‌ نێو ماڵ و ئۆتۆمبێل و جانتا و گیرفانی تاک کورد، ئه‌مه‌ش جارێکیتر کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی خسته‌ قۆناغێکه‌وه‌ که‌ زۆرێک له‌ چاودێران به‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌ ناوزه‌دی ده‌که‌ن، له‌گرنگترین سیماکانی ئه‌م قۆناغه‌ش، کاڵبوونه‌وه‌ و که‌مبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، هه‌ستکردن به‌ نامۆبوون، بێمتمانه‌یی، کێبه‌رکێی سامان کۆکردنه‌وه‌، به‌رژه‌وه‌ندخوازی و…تد، تێکڕا ئه‌م هه‌لومه‌رجانه‌ش تاکی کوردیان خستۆته‌ به‌رده‌م خۆگونجاندنێکی نوێوه‌، له‌ خراپترین ده‌رئه‌نجامه‌کانی ئه‌م گۆڕانکارییانه‌ش: زیادبوونی نه‌خۆشییه‌ سایکۆسۆماتییه‌کان، زیادبوونی نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان، زیادبوونی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خێزان، که‌مبوونه‌وه‌ی خواست له‌سه‌ر پێکهێنانی ژیانی هاوسه‌ریی، زیادبوونی لادانه‌کان، زۆربوونی ڕووداوه‌کان به‌تایبه‌تی رووداوه‌کانی هاتووچۆ، دابه‌زینی ئاستی خوێندن له‌ناوه‌نده‌کانی خوێندندا، دابه‌زینی مامناوه‌ندیی ته‌مه‌نی تاکی کورد که‌ له‌ئێستادا به‌ (63) ساڵ ده‌خه‌مڵێنرێت.
به‌بڕوای من دڵه‌ڕاوکێ له‌ جیابوونه‌وه‌ی ژیانی هاوسه‌ریی، له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌م تیۆره‌ی (رانک)دا، ده‌چێته‌ خانه‌ی سه‌رله‌نوێ پشتبه‌ستنه‌وه‌ به‌ ده‌وروبه‌ر (خێزانه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ی تاک) و له‌ده‌ستدانی ئه‌و سه‌ربه‌خۆییه‌ی (ژن یان پیاو) هه‌یبووه‌، به‌تایبه‌ت له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا. به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌و دڵه‌ڕاوکێیه‌ی خاوه‌ن پۆست و کورسییه‌کان له‌ کوردستان هه‌یانه‌ به‌رامبه‌ر له‌ده‌ستدانی کورسی و پۆسته‌کانیان (مه‌به‌ست پۆسته‌ بچووکه‌کانه‌ هه‌تا پۆستی به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی) ده‌چێته‌ خانه‌ی هه‌مان ترس و دڵه‌ڕاوکێوه‌ که‌ (رانک) ئاماژه‌ی پێداوه‌.
به‌بڕوای من ئه‌و دابڕانانه‌ی تاکی کورد پێشتر پیایدا گوزه‌ری کردووه‌ و ئێستا تیایدا ده‌ژی، له‌ فه‌زای گشتی کۆمه‌ڵگه‌، هه‌مان ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی به‌سه‌ردا ده‌چه‌سپێت که‌ (رانک) له‌ تیۆره‌که‌یدا ئاماژه‌ی پێداوه‌، ئه‌گه‌رچی ڕانک زیاتر جه‌ختی له‌ فه‌زای کۆمه‌ڵایه‌تی خێزان کردۆته‌وه‌، به‌ڵام دواجار تاک ئه‌ندامی خێزانه‌ گه‌وره‌که‌شه‌ که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌.
دواجار ترس له‌ مردن و ئه‌و دڵه‌ڕاوکێیه‌ی تاک هه‌یه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ دابڕان و ماڵئاوایی یه‌کجاریی له‌ ژیان و ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی ئه‌و ترسه‌ شاراوه‌یه‌یه‌ که‌ خۆی له‌ ناخ و نه‌ستی هه‌موو تاکێکدا حه‌شارداوه‌، له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێشچوونی ته‌مه‌ن و دووچاربوون به‌ نه‌خۆشی مه‌ترسیدار و ڕووداوی کتوپڕ، زیاتر و زیاتر ده‌بێته‌ حه‌قیقه‌تێکی ده‌رکه‌وتوو له‌ ژیانی هه‌ر تاکێکدا.

تێبینی: وێنه‌ی هاوبه‌ندی ئه‌م وتاره‌ له‌ هۆم په‌یجی ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسیدا، وێنه‌ی (ئۆتۆ ڕانک)ه‌.

جا لێرەوە دەشێ بەشێکی بنەڕەتى مێژووى ئەو بزووتنەوەیە مێژووى کەرتبوونى خزموخوێش لە مامۆستاکەیان بێت، لەهەرەدیارترین ئەو کەرتخوازیەش یەکلەدواییەکدا هاتن وبە ئاراستەى جیاجیاش (ئەلفرید ئادلەروگۆستاف یۆنگ) هەڵبەت گەر لاپەرەکانى مێژَوومان هەڵدایەوە لەمەڕ ئەوانەى تایبەتکار بەو بوارە نووسیویانە لەبارەى ئەوەى روویداوەوئەوەى هۆى هەرکەرتخوازیەک بووە لەو کەرتخوازیانە، ئەوەدەبینین هەمیشە ناکۆکى بنەڕەتى لەسەر پرسەزانستییەکان و شلۆڤەوشیکردنەوەکان لەئارادابووەودەبێت، کە لە روواڵەتدا روونەوپاساوى ئەو ناتەباییەیە لە نێوان ئەهلی یەک بیر، چوون بیروڕاکانیان چڕوپڕ لە سایەى ئەو واقیع وهەلومەرج وگەشەکردنانەى هەریەکێکیان بە پێی بۆچوونى خۆى تەفسیری دەکات، بەڵام گەر سەیربکەین ئەوەى روویدا بەهەق گوزارشت بووە لە قووڵایی ناکۆکیەفیکریەکان، هەرگیز ناکارێت، پاساو بۆ ئەو هەموودژایەتیە بهێنێتەوە، کە لە پەیوەندی پاشانی فرۆید وئەدلەرویۆنگ دەستی پێکرد .

جالێرەدا مرۆ لەگەڵ خۆیدا دەڵێت هەردەبێ لەو باکگراوەندە راستەقینەیەدا رەهەندی دیکەهەبن، تەنیا لایەنەزانستیەکەى ناگرنەوە، فرۆم سەرنج وراى تایبەتى خۆی لەورووەوە هەیە، لەلایەکەوە لەساڵى 1935 فرۆم بڕیاری ئەو هۆیانەى دا کەبوونەمایەى هەڵوێست نواندن دەهەمبەر فرۆید، بەوەى فرۆید بەندی مۆراڵەبۆرژوایەکەی وبەهاباوانیەکەیەتى وئەو سەنگەى فرۆید دەیدا بە ئەزموونى منداڵێتی لە دەروونشیکاریدا کاردەکاتە سەر سەرنجەکانى شیکەرەوەى دەروونى و واش لە کەسەکان دەکات لەئاراستەکانیان لابدەن، ئەو گریمانەیە ئەریک فرۆمى زاناى ئەڵمانى، کە یەکێ بوو لە دامەزرێنەرانی فێرگەى فرانکفۆرت بۆ زانستەکۆمەڵایەتییەکان، هەروەها یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانى ئاراستەی نوێی فرۆیدی لە دەروونشیکاریدا، هەوڵیدا بە قووڵی دیراسەىبکاوشیبکاتەوە، فرۆم هەمیشە کاری لەسەر لێکگرێدانی دەروونشیکاریی ودیراساتی کۆمەڵایەتی کردووە گەلەکیش لەئاست دیراساتی رەفتار هەڵوەستەى کردووە، لەوبیرۆکەیەوە هەنگاوى ناوە کە ناشێ ناکۆکى زانستی بەتەنیا پاڵنەرى ئەو هەمووناتەباییە بێ کە فرۆید هەمیشە یەکەمین کەس بووە پێوەى گرفتاربووە کاتێ هەرجارەى لەبارەى قوتابیەکانى قسەى کردووەو بێئومێد بووە لێیان .

بەمجۆرە فرۆم کاری لەسەر ئەوەکردووە وگەیشتۆتە رستێک دەرەنجامى سادە لەدووتوێی کتێبێکدا لەبارەى ژیانى فرۆید بەناونیشانى (ئەرکى سیگمۆندفرۆید، شیکردنەوەى کەسایەتى وکارتێکردنەکەى) ئەو کتێبەش بە یەکەمین کتێب دادەنرێ لەبارەى (فرۆید) پێشەنگى دەروونشیکاری، دوایش بەبەربڵاوانە پشتی پێبەسترا .

بەر لەو کتێبەى فرۆم قسەوباسی ئەوتۆومسۆگەر لەئارادابوو فرۆید – خولیایەکى توندی زاڵبوونى هەبێ – قوتابیەنەیارویارەکانى لەسەرئەوەکۆک بوون کە (هەرگیز راى ئەوانیدیکەى بەهەندوەرنەدەگرت یا رەخنەیەک لێی کرابا …) بەمجۆرە فرۆم لەوخاَڵەوە دیراسەى کرد، لەراستیشدا گەیشتە ئەو دەرەنجامانەى ئەو قسانە پشتڕاستدەکەنەوە، بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەو گەیشتە ئەو دەرەنجامانە نەک تەنیا بەپشت بەستن بەوەى نەیارانى فرۆد نووسیبوویان یا تەنانەت هەمووئەوانەى بێلایەنیش بوون، بەلکە بەتایبەت بەوانەى تاکۆتاییش هەربۆی بەوەفابوون، فرۆم کاخەزوحەکایەت وجەختکردنەوەکانیانی کۆکردنەوەو لێیکۆڵینەوە، هەروەها بەتێروتەسەلى لاى لە ئەرنست جۆنز کردەوە کە تائەوپەڕ بۆ فرۆید دڵسۆزبوو، جۆنز هەروەک فرۆم دەڵێت تارادەیەک قەناعەتى بە داکۆکیکردن لە مامۆستاکەى هەبوو، فرۆم لەبارەى جۆنز نووسیویەتى ( جۆنز لەرووى دەروونیەوە لەمەڕ ئەو جەختکردنەوانە ساویلکەیە کە هەرگیز لەگەڵ کاری شیکەرەوەى دەروونى گونجاونییە، ئەو بەسانایی خۆنەبان دەکات لەرووى ئەوەى فرۆید گیانى لێبوردەیی نەبووە لەگەڵ گشت ئەوانەى پرسیاریان لێدەکردن ئەى ئەوانەى راشکاوانەرەخنەیان لێدەگرت؟ بەهەرحاڵ فرۆید لێبوردەودڵفراوان بووە لەگەڵ ئەوانەى لایان تائەوپەڕمەزن بووە، زۆر بەلوتف وباوکانەبووە لەگەڵ ئەوانەى لەگەڵ قسەکانیا تەبابوون، باوکێکی دڵنەرم بووە بۆ رۆَڵەگوێڕایەڵەکان، بەڵام بۆ ئەوانەى سەرپێچیان دەکرد باوکێکی گەلەک توندوزاَلم بووە ) .

حاڵەتى جۆنز بەلاى فرۆم جیا و – ئیستیسنا- بووە لەرووى گوێڕایەڵی وپاساوەکانى لەبەردەم فرۆیددا،

بۆیە فرۆم حاڵەتێکی دیکەى (فرەنزى) تاوتوکردووە، کە بۆ چەند ساڵێک قوتابیەکى دڵسۆزى فرۆید بووە و بەپێی ئەو نامەگۆڕینەوانەى نێوانیان، فرۆم لەسەرزارى فرەنزى وەک لەیادەوەریەکانیدا هاتووە دەڵێ (کاتێک سەرم لەمامۆستاداو دوابیروڕاکانم خستەڕوو، ئەوانەى لە کاری راستەوخۆم لەگەڵ نەخۆشەکانم سەرچاوەىگرتووە هەوڵمدا لەوبەروارەتایبەتیەى نەخۆشەکان لەبارەى خۆیان بۆم دەدوێن وبیروڕاکانیان و رێگەی هەڵسوکەوت کردنیان – تەنانەت لە بوارەدرێژدادڕیەکانیش نەخاسمە دەهەمبەر خۆم – و ئەو داهێزران ونائومێدیەى دەبنە مایەى تووڕەیی وخەمۆکیان ، نەخاسمە لە کرۆکى – هەست ونەستی خواست وئارەزوویان وهەوڵمدا ئەو رێگەیە بدۆزمەوە بەهۆیەوە دایکانیان یا باوکودایکیان وەلادەنێن و کێ لەجێی ئەوان دێن، هەروەها ویستم لە رێی هاوسۆزیم بۆیان خەیاڵ بکەم کام جۆری چاودێری لە وردەکاریی رەفتاریدا بەراستی نەخۆش پێویستی پێیە لەو قۆناغەزووەدا ….. ئیدی مامۆستام گوێی لێم گرت بەبێ چ پەرچەکردارێک، ئینجا وردەوردە وبەبێ ئەوەى سەرنج بدەم ئیدی ئۆقرەى نەماوپاشان بەبێ هیچ تەفسیرێک یاشرۆڤەکردنێک ئاگەداری کردمەوە گوایە من پێ لەسەر زەوییەکى مەترسیدار دادەنێم وسەرکێشیانەش لە عورف ونەریت وتەکنیکی پەیوەست بە دەروونشیکاریی دووردەکەومەوە و ئەو وتى : هەر خۆدانەدەستێکی مەزندەى نەخۆش وئارەزووەکانى، وێڕای رادەى دەردەکەى ئەوە لە پشتبەستنی بە شیکەرەوە زیاددەکات، هەروەها وتى : میتۆدەکەم لەنێودەستی شیکەرەوەى لێنەهاتوو دەبێتە هۆی بەسانایی رۆچوونەنێو سێکس بەشێوەیەک زێتر بێ لە تەنیا گوزارشت کردن لە چاودێری باوکانە… ) .

لەوە زێتر فرەنزى دەڵێت (مامۆستا دوای ئەو ئاگەدارییە، ئیدی گفتوگۆکەى نێوانمانى کۆتاپێهێنا بەبێ ئەوەى دەرفەتم بدات رەدى بدەمەوە یا داکۆکی لە بیروڕاکانم بکەم … تەنانەت لە خوداحافیزیا تەوقەیشی لەگەڵ نەکردم …) فرۆم ئەومامڵەیەى فرۆید لەگەڵ هەرەنزیکترین قوتابیەکانى دەخاتەڕوو، جا دەبێ لەگەڵ ئەوانیدیکە چۆن بووبێت؟؟ فرۆم دەڵێت ( قەت نەبووە چ پێشنیازێکی گرنگ قبووڵ بکات بۆ گۆڕینێ لە کۆششەتیۆریەکەى، یائەوەتا مرۆڤ دەبێت بەتەواوەتى ئەشقی تیۆرەکانی بێت – ئەمەش واتە لە شەخسی خۆى نزیک بیت – یاخود دژی بیت) فرۆم ( ساکس ) قوتابیەکى دیکەى دڵسۆزى فرۆیدە بەنموونەدێنتەوە ئەو قوتابیە نووسیویەتى ( هەرلەسەرەتاوە درکم بەوەکرد زۆرئەستەمە مامۆستا راىدیکەوەربگرێ یا قبووڵی بکات، پاش ئەوەى رایەتایبەتیەکانى خۆى لە میانەى پرۆسەیەکى سەخت ودوورودرێژ هەڵێنجاوە، کە خۆی ئەنجامی داوەوگەیاندوویەتی بە دەرەنجامەکانى ) هەروەها دەڵێت ( گەر رایەکەم پێچەوانەى راى ئەو بوایە هەمیشە کاتێکى زۆری دەدامێ بۆ خستنەڕووى رایەکەم، گوێی لەهەموو قسەکانم دەگرت، بەڵام کاتێک تەواو دەبووم چ وەڵامێکی پێ نەبوو، بەلکە بێدەنگ دەبوو بەروونیش پێوەى دیاربوو هەرئەوەتا یەک وشەم گەرکاری تێکردبێت ) .

روونە لێرەدا لەرووى زانستیەوە ئەو وێنەنەرێیانەى ئەریک فرۆم لەمەڕ فرۆید، ناڕێکە لەگەڵ گەلەک وێنەى دیکە، بەڵام مرۆ کاتێ لەنوسسینەکانى ئەو زانایانەورددەبێتەوە کە هاودەمى فرۆید(1856-1939) بوون ولەسەریان نووسیوە، هەمان ئەنجام دەدەنەدەستەوە، فرۆید دڵفراوان و لێبوردەنەبووە، بەلکە دڵرەق وتوند بووە، ئەمەش پرسیارێک دەخاتەوە لەبارەى ئەو بەش وکتێبانەى فرۆید دایناون و پەیوەندی ئەو بەقوتابیەکانەوە.

گەر سەرنجێکی خێرا لە تیۆرەکەى فرۆم بدەینەوە دەبینین فرۆم هەوڵدەدات (ئامێتەیەک چێبکات) لە فرۆیدیزم ومارکسیزم، مارکسیزمیش ئەنترۆپۆلیجیانەشیبکاتەوە، فرۆم – لەمیانەى کۆششەکانیدا بۆ پیادەکردنى هەندێ بیروراى دەروونشیکاریی لەمەڕ روونکردنەوەى پرۆسەو دیاردەکۆمەڵایەتییەکان- بەدواى ئاراستە کۆمەڵایەتییەفەلسەفییەکاندا دەچێت، کە فرۆید رێخۆشکەری بووە لەنووسینەکانى لەبارەى دەرووناسی کۆمەڵایەتی وئەخلاق ودین و…تد.

کەواتە فرۆید چاکەى زۆرى بەسەر فرۆمەوە هەبووە، فرۆمیش ئەو لایەنەى فەرامۆش نەکردووەو ئەوەتا فرۆم لە کتێبی (لەو دیو پێوەندەکانى وەهمەوە – ئاشنابوونم بە مارکس وفرۆید) (1962) بەوردی وزانستییانە باس لەو دوو تیۆریزانە وراوبۆچوونەکانیان دەکات، فرۆم زۆر بەوردى وزانستیانە تیشکى خستۆتەسەر چەندین کێشەى فیکری وتیۆری وتاوتوی کردوون، ئینجا دەرەنجامى بەسوودی لێهەڵێنجاون، لەو بابەتانەدا کاری لەسەر چەندین چەمک وبەهاوکێشەى فەلسەفی وفیکری وجودی کردووە لەرووى خستنەڕووى بنەماورەگەزوخاڵەهاوبەش وناتەباکانى نێوان فەلسەفەى ماتریالیستی مارکس وتیۆری دەروونشیکاری سیگمۆندفرۆید، کەهەرلەزووەوە ئەو دوو کەسەکاریان تێکردووە.

——————————————————————————————————————————————–

(*) سیگمۆند فرۆید : لە مۆرافیا لەدایک بووەو بۆ ماوەى هەشتا ساڵ لە ڤییەناژیاوەولەلەندەن مردووە، زانستی نوژداریی خوێندووە، لکێکی نوێی لە دەروونناسی دامەزراند بەناوى (دەروونشیکاریی) ئێستاش پێی دەڵێن (دەروونشیکاریی فرۆیدی) بۆ جیاکردنەوەى لەوانى دیکە، جێپەنجەى فرۆید لەو بوارەدا مایەى گرنگیدان وپڕبایەخە وەکو تیۆرەکەى لەمەڕ سێکس ودابەشکردنى دەزگاى دەروون بۆ سەرسێ ئاست (هەست وبەرلەهەست ونەست) فرۆید دەڵێ : مەبەستی دەروونشیکاریی ئەوەیە ناهۆشیاریی (اللاوعی) بگۆڕین بۆهۆشیاریی (وعی)و (ئیگۆ Ego)جێی (ئەو- Id) بگرتەوە، بەرهەمەکانى نزیکەى بیستوچوار بەرگ دەبن (چاپەئینگلیزیەکەى) لەوانەش (تەفسیرکردنى خەونەکان)(پێشەکى لەمەڕ دەروونشیکاریی) .

بەهزاد حەوێزى
b-hawezy@yahoo.com
هەولێر—- 2/8/2007

سیگمۆند فرۆید (1856 – 1939) پزیشکێکى ده‌رونزانى نه‌مساوییه‌، دامه‌زرێنه‌رى په‌یڕه‌وى ده‌رونشیکارییه‌، فرۆید یه‌کێکه‌له‌ گه‌ڕیده‌ هه‌ره‌مه‌زنه‌کان، له‌ مێژوى مرۆَڤــایه‌تیدا چه‌ندان ناوچه‌ى نه‌زانراوى ئاشکراكردوه‌، ئه‌و ناوچانه‌ش پێش ئه‌و که‌س په‌ى پێ نه‌بردوون، به‌ڵام جیاوازى ئه‌م له‌گه‌ڵ گه‌ڕیده‌کانى تردا ئه‌وه‌یه‌، ئه‌م ئه‌مریکاى خۆى له‌ ناخى مرۆڤـدا دۆزیه‌وه‌، نه‌ک له‌ جوگرافیای ده‌ره‌کیدا، ئه‌ویش مه‌به‌ستمان جیهانى نه‌سته‌، که‌ وه‌کو مۆزه‌خانه‌یه‌ک به‌شى هه‌ره‌ زۆرى یاده‌وه‌رى و هه‌سته‌ سه‌رکوتکراو و چه‌پێنراوه‌کانى ژیانى ڕوَژانه‌مان له‌وێدا پاشه‌كه‌وت ده‌کرێت و له‌کاتى پێویستدا سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌و، دێنه‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و کاته‌ پێویستانه‌ چ کاتێکن؟ فرۆید ده‌ڵێ له‌کاتى شۆک وڕوداوه ‌ناخۆشه‌کان و جیهانى خه‌ون و هه‌ندێ له‌ نه‌خۆشیه‌کاندا دێنه‌وه‌ پێشه‌وه. گرنگى دۆزینه‌وه‌کانى فرۆید له‌وه‌دایه‌ که‌هه‌میشه‌ به‌دواى ئه‌و پرسیاره‌دا ده‌گه‌ڕێت: بۆچى خه‌ڵک به‌م شێوه‌یه‌ ڕه‌فتار ده‌که‌ن که‌ پێى ڕاهاتون؟

فرۆید له‌ مایسى (1856) له‌ خێزانێکى جوله‌که‌ى ده‌ستکورتدا له‌ دایک بووه‌، پاشان خێزانه‌که‌ى له‌ ده‌ستى هه‌ڵمه‌تى هۆلۆكۆست (دژه‌سامیه‌ت) هه‌ڵهاتون چون بۆ شارى (لێپزینگ)، پاشان دواى ماوه‌یه‌کى که‌م له‌ ڤییه‌ننا جێگیربوون و فرۆیدى ته‌مه‌ن چوار ساڵه‌ به‌شى زۆرى ته‌مه‌نى خۆی له‌و شاره‌دا به‌سه‌ر ده‌بات، ساڵى (1938)، نازییه‌کان نه‌مسا داگیر ده‌که‌ن و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى جوله‌که‌یه‌، زۆرى بۆ ده‌هێنن، ئه‌ویش به‌ خۆیی و خێزانه‌که‌یه‌وه‌ ڕوده‌کاته‌ له‌نده‌ن و هه‌ر له‌وێش ده‌مرێت.

شۆڕشى فرۆید له‌ که‌سایه‌تى مرۆڤــــدا

ئه‌م ڕاپورته‌ هه‌وڵدانێکه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ تیۆره‌ شۆڕشگێرێکه‌ى فرۆید (سایکۆلۆژیایی شیکارى)، به‌مه‌به‌ستى ئه‌وه‌ى ئایا سایکۆلۆژیاى شیکارى ئایدیایه‌کى مه‌زنه‌ له‌ بوارى که‌سایه‌تیدا یاخود نا؟
هه‌روه‌ها بنه‌ما بنه‌ڕه‌تییه‌کانى ئه‌م تیۆره‌ لێره‌دا باسکراون، له‌گه‌ڵ باسکردنى بۆ چوونى شاره‌زایان له‌م بواره‌دا، هه‌روه‌ها گه‌لێک ڕه‌خنه‌ ئاڕاسته‌ى تیۆره‌که‌ کراون، باسکراون له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ به‌هێزو توَکمه‌کانى تیۆره‌که‌.

ئه‌وه‌ى پێویسته‌ باسبکرێت، ئه‌وه‌یه‌ که‌ سایکۆلۆژیاى شیکارى میتۆدێکه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ كاره‌‌ عه‌قڵیه‌کان و قۆناغه‌کانى گه‌شه‌کردن و به‌ره‌و پێشچونیان، سایکۆلۆژیای شیکارى هه‌وڵ ئه‌دات بۆ دۆزینه‌وه‌ى په‌یوه‌ندى ئاڵۆزى نێوان عه‌قڵ و جه‌سته‌ى مرۆڤ، تێگه‌یشتن له‌ ڕۆڵى هه‌ست و سۆزه‌کان له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا سایکۆلۆژیاى شیکارى بناغه‌ى گه‌لێک چاره‌سه‌رى تره‌.

* ئه‌وه‌ى فرۆید کردى وه‌ک شۆڕشێک وابوو له‌کاتى خۆیدا، ته‌نانه‌ت ئێستاش به‌شێوه‌یه‌کى به‌رفراوان قابیلى قبوڵکردنه‌ له‌لایه‌ن زۆربه‌ى قوتابخانه‌ ده‌رونیه‌کانه‌وه‌.

* ساڵی (1896) فرۆید زاراوه‌ى (سایکۆلۆژیاى شیکارى) داهێنا، له‌ماوه‌ى (40) چل ساڵی دوایشدا هه‌موو هه‌وڵى خۆى خسته‌گه‌ڕ بۆ گه‌شه‌ پێدانى (بنه‌ماکانى، ئامانجه‌کانى، ته‌کنیکه‌کانى، ڕێگه‌کانى چاره‌سه‌رى سایکۆلۆژیای شیکارى).

* زۆربه‌ى نوسینه‌کانى فرۆید و بیرکردنه‌وه‌کانى تایبه‌ته‌ به‌ ژیانى عه‌قڵ (MENTAL LIFE) و ڕاڤه‌کردنى خه‌ون و ته‌کنیکى سایکۆلۆژیاى شیکارکردن له‌گه‌ڵ هه‌ندىَ بابه‌تى تردا.

* سایکۆلۆژیاى شیکارى به‌رده‌وام بووه‌ له‌ گه‌شه‌کردن و له‌ ساڵى (1925) گه‌یشته‌ لوتکه‌و ترۆپکى گه‌شه‌کردن و بووه‌ به‌ربڵاوترین بزوتنه‌وه‌ى جیهانى و فرۆیدیش بووه‌ که‌سێکى ڕادیکاڵى به‌هۆى کاره‌کانیه‌وه‌ به‌ماوه‌یه‌کى َزۆر که‌م بووه‌ ناودارتین ڕابه‌رى سایکۆلۆژیاى شیکارى، وه‌ پاش مه‌رگیشى فرۆید که‌له‌پورێکى بێهاوتاى بۆ به‌جێهێشتوین که‌تا ئێستاش کاریگه‌رى به‌رده‌وامى خۆی هه‌یه‌.

بۆیه‌ فرۆید پێی وایه‌ سایکۆلۆژیاى شیکارى کاریگه‌رترین میتۆده‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانى زانیارى له‌باره‌ى عه‌قڵى مرۆڤه‌وه‌… وه‌ له‌ڕێگه‌ى سایکۆلۆژیاى شیکارکردنه‌وه‌یه‌، که‌ نه‌خۆش ئه‌توانێت خۆی ئازاد بکات له‌ ئاڵۆزیه‌ عه‌قڵیه‌کان و ڕێگه‌ى تریش بگرێته‌ به‌ر بۆ تێگه‌یشتن له‌ خودو ئه‌وانیتر.

بنه‌ماکانى تیۆرى سایکۆلۆژیاى شیکارى فرۆید:-

له‌ په‌رتووكى (AN DUTLINE PSYCHOANALYSIS):
1- فرۆید ئه‌و بنه‌مایانه‌ى ڕونکردوَته‌وه‌ که‌ تیۆره‌که‌ى له‌سه‌ر بنیاتنراوه‌ سه‌ره‌تا فرۆید باس له‌هه‌ر سێ هێزى (ID- EGO- SUPER EGO) ئه‌کات، واته‌ (ئه‌و، من، منى باڵا).

2- فرۆید پێى وایه‌ که‌ غه‌ریزه‌کان چه‌ند هۆکارگه‌لێکى جۆراوجۆرن بۆ دروستکردنى هه‌ڵسوکه‌وت، گرنگترین دووغه‌ریزه‌ش له‌ ژیانى مرۆڤــه‌کاندا بریتین له‌ (ئیروَس – ژیاندوَستى) و (ساناتوَس – مه‌رگدوَستى).

3- فرۆید پرۆسه‌ى عه‌قڵى ناساندوه‌ به‌وه‌ى که‌ له‌ دۆخى ئاگایدایه‌، یان له‌پێش ئاگایدایه‌، یاخود له‌ دۆخى نائاگایدایه‌ ( شعور، ماقبل الشعور، لاشعور).

ڕێگه‌کانى چاره‌سه‌رکردنى سایکۆلۆژیاى شیکارى به‌چه‌ند هه‌نگاوێکدا تێئه‌په‌ڕێتت:

یه‌که‌م/ کۆکردنه‌وه‌ى زانیارى له‌ڕێگه‌ى دوانگه‌ى سه‌ربه‌سته‌وه‌ (التداعى الحر)ه‌وه‌، ڕاڤه‌کردنى خه‌ونه‌کان، هه‌ڵه‌ى زمان له‌لایه‌ن نه‌خۆشه‌وه‌.

دووه‌م/ له‌و گریمانانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کات که‌چى به‌سه‌ر نه‌خۆشدا هاتووه‌ له‌ ڕابردودا، وه‌چى به‌سه‌ردێ له‌ژیانى ئێستایدا، ده‌رونشیکار پشت به‌و زانیاریانه‌ ئه‌به‌ستێت که‌دواى تێبینى و چاودێریکردن به‌ده‌ستى هێناون.. سه‌رکه‌وتن به‌سه‌ر ئه‌و باره‌‌دا پێویستى به‌ ئارامگرتن هه‌یه‌ له‌لاى هه‌ر یه‌ک له‌ ده‌رونشیکارو نه‌خۆشه‌وه‌.

هه‌ڵسه‌نگاندنى ئه‌و ڕه‌خنانه‌ى که‌ له‌ سایکۆلۆژیای شیکارى گیراون:

یه‌که‌م/ ڕه‌خنه‌ له‌ باره‌ى به‌ڵگه‌کانى فرۆیده‌وه‌:
(گروم باوم) که‌ یه‌کێکه‌ له‌ سایکۆلۆژیسته‌ نوێیه‌کان باوه‌ڕی وایه‌، ئه‌و به‌ڵگانه‌ى فرۆید تیۆره‌که‌ى خۆی له‌سه‌ر بنیات ناوه‌ هه‌ر له‌ بناغه‌وه‌ ته‌واونین، ته‌نانه‌ت به‌ڵگه‌ ئیکلینیکیه‌کانیشى نه‌ک جێگه‌ى پرسیارن، به‌ڵکو جێگه‌ى گومانیشن، چونکه‌ ئه‌و به‌ڵگانه‌ زیاترنین له‌ وه‌ڵامه‌کانى نه‌خۆشه‌که‌، بۆ پرسیار و پێشنیاره‌کانى باباى ده‌رونشیکار.

دووه‌م/ ڕه‌خنه‌ له‌ ته‌کنیکه‌کانى فرۆید:
دوانگه‌ى سه‌ربه‌ست (التداعى الحر) ئه‌و ڕێگه‌یه‌یه‌ که‌ له‌ سایکۆلۆژیاى شیکاریدا به‌کاردێت، کاتێک که‌ نه‌خۆش قسه‌ئه‌کات له‌ باره‌ى هه‌ربابه‌تێکه‌وه‌ بێت، ئه‌نجامى لێکوَڵینه‌وه‌کانى ده‌رونشیکار به‌نده‌ به‌و قسانه‌ى که‌ نه‌خۆش ئه‌یکات.
به‌پێی لێکۆلینه‌وه‌کانى (ستوَر 1986) زۆر به‌توندى ئاماژه‌ى به‌وه‌ داوه‌ که‌ (تداعى الحر) نه‌ئازاده‌و نه‌گونجاویشه‌ بۆ تیۆرى سایکۆلۆژیاى شیکارى، وه‌ (گروم باوم)یش دیسان پێی وایه‌ که‌ ئه‌م ڕێگه‌یه‌ وا له‌ نه‌خۆش ناکات یاده‌وریه‌ خه‌فه‌کراوه‌کانى ده‌رببڕێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى تا ئێستا هیچ ڕێگه‌یه‌ک نیه‌ که‌ بتوانێت یاده‌وه‌ریه‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌کان له‌ یاده‌وه‌ریه‌ خه‌یاڵیه‌کان جیابکاته‌وه‌.

سێیه‌م/ ڕه‌خنه‌ له‌ بنه‌ماکانى فرۆید:
(پۆپه‌ر)، یه‌کێکه‌ له‌ به‌ناوبانگترین ڕه‌خنه‌گرانى بوارى سایکۆلۆژیاى شیکارى، ئه‌ڵێت سایکۆلۆژیاى شیکارى زانست نیه‌ و ئه‌و پێشبینیانه‌ى ئه‌م تیۆره‌ى پێناسراوه‌ ناتوانین پێی بڵێین پێشبینى، چونکه‌ ئه‌وانه‌ پێشبینى هه‌ڵسوکه‌وته‌، دیارده‌کان نین به‌ڵکو پێشبینى باره‌ شاراوه‌کانى ده‌رونن.
بۆ نمونه‌ کاتێک که‌ تاکێک ده‌بینیت ناسراوه‌ به‌ هه‌ندێ نه‌خۆشى نیرۆتیکى (عێابی) ناتوانین بڵێن ئه‌م مرۆڤه‌ ئه‌م جۆره‌ یان ئه‌و جۆره‌ ژیانه‌ى به‌سه‌ر بردوه‌ له‌کاتى منداڵیدا، که‌واته‌ هیچ کام له‌م پێشبینیانه‌ ناتوانرێت به‌ شێوه‌یه‌کى زۆر ورد به‌ده‌ست بێن.
(ئێسینک) ئه‌ڵێت: ڕوونترین به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر شکستى چاره‌سه‌رى فرۆیدى ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ندێک ڕێگه‌ى تر جێگه‌ى تیۆرى فرۆیدیان گرته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌کى سه‌رکه‌وتوو بۆ نمونه‌ (چاره‌سه‌رى ڕه‌وشتى) (سلوکى).

هه‌ڵسه‌نگاندنى لایه‌نه‌ به‌هێزه‌کانى سایکۆلۆژیای شیکارى:

1- تیۆره‌که‌ مه‌زنه‌، چونکه‌ زۆر له‌و شتانه‌ى که‌ خه‌ڵکى به‌ گرنگیان ئه‌زانێت، تیۆرى سایکۆلۆژیاى شیکارى قسه‌ى خۆى له‌باره‌یه‌وه‌ کردوه‌.

2- سیفه‌تێکى زۆر گرنگ ئه‌وه‌یه‌ تا ئێستا له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبونى ڕۆَژگاردا به‌ زیندوی ماوه‌ته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا به‌ پێی بۆچونى فه‌یله‌سوفانى بوارى زانست، هه‌ر تیۆرێک زیاده‌یه‌کى هه‌بێت (اچافه) و تواناى گشتاندنى (تعمیم) هه‌بێت ئه‌وا تیۆرێکى سه‌رکه‌وتوه‌، بۆیه‌ شاراوه‌ نیه‌ که‌سایکۆلۆژیاى شیکارى ئه‌م خاَلاَنه‌ له‌خۆ ده‌گرێت.

3- تا ئه‌مڕۆش سایکۆلۆژیاى شیکارى باشترین ڕێگایه‌ بۆ ڕزگارکردنى نه‌خۆش له‌ نه‌خۆشیه‌ عه‌قڵیه‌کان، قبوڵکردن و بڵاوبونه‌وه‌ى سایکۆلۆژیاى شیکارى له‌سه‌ره‌تاى سه‌رهه‌ڵدانیه‌وه‌ له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌چه‌ندان ده‌زگاو ڕێکخراو کوَنفرانس به‌ستراون له‌سه‌ر بناغه‌ى سایکۆلۆژیاى شیکارى، که‌ده‌کرێت سه‌یرى تیۆرى سایکۆلۆژیاى شیکارى بکه‌ین وه‌ک تیۆرێکى نوێ خوازو شۆڕشگێر که‌تا ئێستا به‌ زیندوى ماوه‌ته‌وه‌.

4- یه‌کێک له‌ گرنگترین لایه‌نه‌کانى تر ئه‌وه‌یه‌، که‌ سایکۆلۆژیاى شیکارى وه‌ک جۆرێک له‌ هه‌وێن وابوو بۆ زۆربه‌ى کاره‌کانى ترى بوارى ده‌رونزانى، بێگومان ئه‌گه‌ر ئه‌م تیۆره‌ نه‌بوایه‌ ئه‌وا زۆر دیارده‌ هه‌بوو هه‌ر به‌ نادیارى ئه‌مایه‌وه‌، تیۆرى سایکۆلۆژیاى شیکارى ڕوَشنای خسته‌ زۆر لایه‌نى عه‌قڵى مرۆڤ که‌پێشتر فه‌رامۆشکرابوون، بۆیه‌ وه‌ک ده‌رئه‌نجامێک سایکۆلۆژیاى شیکارى ئێستا له‌سه‌ر تاسه‌رى دنیادا بڵاوه‌ى به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌.

5- له‌ به‌هێزترین خاڵه‌ پۆزه‌تیڤه‌کانى ئه‌م تیۆره‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌توانرێت وه‌ربگیرێت (استعاب)، چونکه‌ سایکۆلۆژیاى شیکارى هه‌وڵ ئه‌دات بۆ شیکارکردنى چه‌مکه‌ ده‌رونیه‌کان، وسروشتى گه‌شه‌ى مرۆڤ و لایه‌نه‌کانى وه‌زیفه‌ى عه‌قڵى مرۆڤ و، له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا هه‌ندێ له‌خاوه‌ن ئه‌زمونه‌کان پێیان وایه‌ که‌سایکۆلۆژیاى شیکارى ده‌توانێت هه‌ندێ دیارده‌ى ده‌ره‌وه‌ى بوارى ده‌رونزانى پێ وه‌سفبکرێت وه‌ک (ئاین، سروشتى سه‌رکرده‌و و شوێنکه‌وتوانى، وێنه‌ کێشانى هونه‌رى ….هتد).

هه‌ڵسه‌نگاندنى گشتى سیسته‌مه‌که‌ى فرۆید:

ئێمه‌ دوو ڕه‌خنه‌ى سه‌ره‌کیمان له‌ سیسته‌مه‌که‌ى فرۆید هه‌یه‌، که‌ یه‌کێکیان فه‌لسه‌فیه‌و ئه‌ویتریان زانستیه‌،
له‌ ڕووى فه‌لسه‌فیه‌وه‌ ئێمه‌ ماتریاله‌که‌ى فرۆید ڕه‌تده‌که‌ینه‌وه‌، فرۆید هه‌موو وه‌زیفه‌ به‌رزه‌کانى مرۆڤ کورتده‌کاته‌وه‌، بۆ ئاستى ئاژه‌ڵ، ئه‌و هیچ جیاکاریه‌کى بنه‌ڕه‌تى له‌ نێوان مروَڤ و ئاژه‌ڵدا ناکات، لاى فرۆید مرۆڤ ئاژه‌ڵێکه‌ تۆزێک په‌ره‌ى سه‌ندوه‌، ئه‌وه‌ى مرۆڤ له‌ ئاژه‌ڵ جیاده‌کاته‌وه‌ بریتیه‌ له‌ ئایدیا زانستى و هونه‌رى و دینیه‌کانى، ده‌ستکه‌وته‌کانى ئه‌و ته‌نیا بریتین له‌ وه‌رچه‌رخاندنى پاڵنه‌رى سێکسى، به‌شێکى گه‌وره‌ى سیسته‌مه‌که‌ى فرۆید به‌م ته‌داره‌که‌ ماتریالستیه‌ گه‌نده‌ڵ بووه‌، که‌وا دیاره‌ به‌ شێوه‌یه‌کى نه‌ستیانه‌ که‌وتوَته‌ ژێر کاریگه‌رى ئه‌و ژینگه‌ ماتریالسته‌وه‌، که‌ فرۆیدى تێدا ژیاوه‌.

له‌ ڕووى زانستیه‌وه‌ گه‌وره‌ترین لاوازى فرۆید له‌وه‌دایه‌، که‌ گشتاننێکى بێپاساوى مۆڵه‌ق پێشکه‌شده‌کات، فرۆید چاوێکى سایکۆلۆژى زۆر تیژى هه‌یه‌، که‌واى لێده‌کات بتوانێت گرفته‌کان به‌ شێوه‌یه‌کى وه‌ها شیکار بکات که‌ هیچ کام له‌وانه‌ى پێش خۆى بۆى نه‌چوون، به‌ڵاَم بۆ به‌دبه‌ختى له‌ یه‌کدانه‌ یان چه‌ند بارێکى که‌مه‌وه‌ گشتاندنه‌که‌ى ده‌کات، ئه‌و له‌ نه‌خۆشیه‌ نیرۆتیکیه‌کانه‌وه‌ هه‌ندێک خاسیه‌ت هه‌ڵده‌هێنجێت و یه‌کسه‌ر ده‌رئه‌نجامى گرێوگۆڵه‌ ده‌رونیه‌کان، به‌سه‌ر هه‌موو مرۆڤێکدا پیاده‌ده‌کات، ئه‌م گشتاندنه‌ به‌نسبه‌ت عه‌قڵی زانستیه‌وه‌ زۆر نامۆیه‌، هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ وایکردوه‌ که‌شتێکى تاڕاده‌یه‌ک قورسه‌ ڕه‌گه‌زه‌ به‌نرخه‌کانى ناو سیسته‌مه‌که‌ى فرۆید له‌ بێ به‌ها یان ئه‌وانه‌ى ماتریاله‌که‌ى تێکى داون، جیا بکه‌ینه‌وه‌.
دواى ئه‌وه‌ى شه‌ن و که‌ویان ده‌که‌ین و له‌ بیژنگیان ده‌ده‌ین ژماره‌یه‌کى زۆر له‌ ڕه‌گه‌زه‌ به‌ نرخه‌کانمان بۆ ده‌مێنێته‌وه‌، که‌ هیچ قوتابیه‌کى سروشتى مرۆڤ ناتوانێت پشتگوێیان بخات.

لێره‌وه‌ ده‌ڵێن فرۆید دژى عه‌قلاَنیه‌ت نیه‌، به‌ڵکو سه‌رله‌به‌رى بۆ عه‌قلاَنیه‌ت ده‌گۆڕێت، نه‌خشه‌یه‌کى نوێی پێ ده‌به‌خشێت، هه‌ڵه‌یه‌ گه‌ر وابزانین پڕۆژه‌ى فرۆید دژایه‌تیکردن وسوکایه‌تی پێکردنى عه‌قڵه‌، به‌ڵکو پڕۆژه‌ى ئه‌و دروستکردنى جۆرێکى تازه‌ى ڕوانینه‌ که‌ له‌ بڕى ستایشکردن و پیاهه‌ڵدان، به‌ناسینى که‌م و کوڕی و تاریکیه‌کان ده‌سه‌ڵاَتى گه‌وره‌ ده‌کات، فرۆید بانگه‌شه‌ى موَدێرنه‌ى برینداکرد، نه‌ک له‌به‌رئه‌وه‌ى دژایه‌تى مۆدێرنه‌ ده‌کات، به‌ڵکو له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ته‌کنیکێکى تازه‌ى سه‌یرکردن بهێنرێته‌ ئاراوه‌ که‌ ناچارمان ده‌کات بۆ تێگه‌یشتن و به‌هێزکردنى شتێک له‌ دژه‌که‌ى بڕوانین، فرۆید گوتى؛ له‌ هۆشیارى تێناگه‌ین گه‌ر نا هۆشیارى نه‌ناسین، خۆشه‌ویستیمان بۆ ئاشکرا نابێت، گه‌ر چاومان له‌سه‌ر ڕق نه‌بێت، ئیڕۆس ناناسینه‌وه‌، گه‌ر غه‌ریزه‌ى مه‌رگمان به‌جدى وه‌رنه‌گرتبێت.

به‌ڕاستیش له‌کوێدا خه‌ڵک خۆشه‌ویستى دبینى، ئه‌و ڕقى ئه‌دۆزیه‌وه‌، له‌ کوێدا خه‌ڵک ڕێزی باوک و ده‌سه‌ڵاتیان ئه‌بینى، ئه‌و له‌ ململانێ و ڕکه‌به‌رایه‌تیه‌ شاراوه‌کان ده‌دوا.. له‌ کوێدا خه‌ڵک ته‌ندروستى ئه‌دۆزیه‌وه‌، ئه‌و باسى له‌ په‌شێویه‌ ده‌رونیه‌کان ده‌کرد.

(میشیڵ فۆکۆ) له‌ نوسینێکدا فرۆید له‌گه‌ڵ مارکس و نیچه‌دا به‌ دامه‌زرێنه‌رانى ته‌کنیکى تازه‌ى ڕاڤه‌کردن داده‌نێت، ئه‌و ده‌نوسێت (فرۆید، مارکس، نیچه‌) به‌ڵگه‌یه‌كی تازه‌یان به‌ جیهانى ڕۆژئاوانه‌دا، واتایه‌كی تازه‌یان به‌وشتانه‌ نه‌به‌خشى که‌ واتایان نه‌بوو، به‌ڵکو سروشتى ده‌لیل و ئه‌و چۆنایه‌تیانه‌یان گۆڕی که‌ ده‌شێ به‌هۆیانه‌وه‌ ده‌لیله‌کان ڕاڤه‌بکه‌ین، یه‌کێک له‌ خه‌سڵه‌ته‌کانى ئه‌م ته‌کنیکه‌ بریتیه‌ له‌ به‌رده‌وامى و ڕانه‌وه‌ستان به‌ڕاستیش هیچ میتۆدێک هێنده‌ى ده‌رونشیکارى ته‌فسیرو ڕاڤه‌کردنى جیاوازو هه‌مه‌ ڕه‌نگى به‌رهه‌م نه‌هێناوه‌، ناوى ئادله‌رو ڕایش و ئه‌ریک فڕۆم و مارکیۆز تاده‌گاته‌ جاک لاکان به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌مه‌ندى و هه‌مه‌ڕه‌نگى میتۆده‌کانى فرۆید ئاشکرا بکات، هه‌روه‌ها که‌م میتۆدیش هێنده‌ى ده‌رونشیکاری بواره‌ جیاوازه‌کانى بیرى مرۆڤایه‌تى ناچارکردوه‌ بڕێکى زۆر له‌ چه‌مک و زاراوه‌کانى به‌کاربهێنێت، له‌ ڕه‌خنه‌ى وێژه‌ى و کۆمه‌ڵناسی و فه‌لسه‌فیه‌وه‌ بگره‌ تا زانستى ڕامیاری و ئه‌نسرۆپۆلۆژیا.

كێشه‌كه لێره‌دا ئه‌وه‌ نیه‌ ئایا تێگه‌یشتنه‌کانى فرۆید بۆ مرۆڤ و کۆمه‌ڵگه‌، تێگه‌یشتنێکى ڕاستن یان هه‌ڵه‌، به‌ڵکو ئه‌وه‌ى گرنگه‌ و ده‌بێت هه‌میشه‌ له‌به‌ر چاومان بێت که‌هه‌رگیز له‌ کێشه‌کانى مرۆڤ و کۆمه‌ڵگه‌ تێناگه‌ین، گه‌ر به‌ وێستگه‌کانى فرۆیدا تێنه‌په‌ڕین.

له‌ کۆتایدا ده‌ڵێین که‌لتورێک که‌ هێشتا فرۆیدى به‌ وردى نه‌ناسیوه‌ و په‌رتووكه‌كانى وه‌رنه‌گێڕاوه‌و سه‌ر قاڵی وتووێژى تێزه‌کانى نه‌بووه‌، ئه‌وا له‌ فه‌رهه‌نگ و که‌لتورێکى له‌م چه‌شنه‌دا فرۆید ده‌توانێت هه‌میشه‌ پرسیارى گرنگ و ئاسۆیه‌کى فراوانى وتووێژبێت له‌سه‌ر مرۆڤ، خێزان، په‌روه‌رده‌.

ئه‌م تۆزه‌ قسه‌یه‌ش هه‌وڵدانێکه‌ بۆ نزیکبونه‌وه‌ له‌ ناسینى بیریارێک که‌ که‌مترین شت له‌ باره‌یه‌وه‌ بڵێین ئه‌وه‌یه‌، که‌ یه‌کێکه‌ له‌ بیریاره‌ مه‌زنه‌کانى مۆدێرنه‌.

نووسین و ئاماده‌كردنی/ لانه محمد‌ حه‌سه‌ن

ماموَستاى سايكوَلوَذى لة ثةيمانطةى مةلَبةندى سليَمانى