سەرەتا پێویستە ئەوە بڵێین، كە ئالودەبوون بەئەلكهول یەكێكە لەگەورەترین ئەو گرفتانەی جیهانی ئەمڕۆ پێیەوە دەناڵێنێت، ئالوودەبوونیش هەر بەپێكی یەكەم دەست پێدەكات، واتە تەنها ئەوە زەحمەتە یەكەم پێك بخۆیتەوە، پاشان سەیر دەكەیت كەوتوویتە ناو گرفتی ئالوودەبوون، زۆر خەڵكیش بەم گرفتەوە دەناڵێنن، بەڵام یان هەستی پێناكەن، یاخود نازانن تووشی بوونە، بۆ زانینی ئالوودەبوون بەئەلكهول پێویستە ئەم نەخۆشە چوار پرسیار لە خۆی بكات:
1- ئایا هیچ كاتێك بیرت لەوەكردۆتەوە بە تەواوی واز لە خواردنەوە بهێنێت؟
2- ئایا هیچ كاتێك بەهۆی خواردنەوەی ئەلكهول لەلایەن خەڵكی ترەوە بێزار كراویت؟ واتە رەخنەیان لەم خواردنەوەی تۆ گرتووە‌و تۆش پێی هەراسان بوویت؟
3- ئایا هیچ كاتێك بەهۆی خواردنەوەی ئەلكهول هەستت بە گوناە كردووە؟
4- ئایا یەكەم جار كە بەیانیان لەخەو هەڵدەستیت، دەست بە خواردنەوەی ئەلكهول دەكەیت؟
ئەگەر وەڵامی دوو لەم چوارە بە بەڵێ بوو، ئەوە مانای ئەوەیە تۆ تووشی گرفتی ئەلكهول بوویت‌و پێویستیت بە چارەسەر هەیە، جگە لەمانە هەندێك نیشانەی تر هەن، ئەگەری ئاڵوودەبوون زیاتر دەكەن وەك زیادكردنی رێژەی خواردنەوە بۆ بەدەست هێنانی هەمان كاریگەری (واتە ئەگەر جاران بۆ نموونە: بەخواردنەوەی 3 پێك مەست دەبووی، ئێستا پێویستت بەخواردنەوەی 6 پێكە بۆ مەست بوون‌و لە داهاتووشدا ئەگەری ئەوە هەیە ببێتە 12 پێك..هتد). هەروەها ئەگەر كەسەكە نەخواتەوە تووشی چەند ناڕەحەتییەك دەبێت، وەك ئارەقەكردنەوە، لەرزین، بێتوانایی، شێواوی..هتد. بۆیە هەوڵ دەدات زیاتر بخواتەوە تاكو لەم نارەحەتییانە رزگاری بێت. زۆرجار دەبینین مرۆڤی ئالوودەبوو بەئەلكهول، شووشەكانی مەی لەناو زەرف یان نایلۆنێك دەشارێتەوە، ئەوە تەنها لەبەر شەرم‌و توانجی خەڵك نییە، بەڵكو دەیەوێت وا پیشان بدات كەوا هیچ گرفتی نییە.
ئایا ئالوودە بوون بوون بەئەلكهول چارەسەری هەیە؟
لەوەڵامدا دەڵێین بەڵێ، چارەسەری هەیەو تا زوو چارەسەری بكرێت باشترە، بەڵام گرنگترین خاڵی چارەسەر لەخودی نەخۆش خۆیەوە دەست پێدەكات، واتە یەكەمجار دەبێت نەخۆش بڕیارێكی تەواوی دابێت بۆ وازهێنان لەئەلكهول‌و لەم بڕیارەش پەشیمان نەبێتەوە. ئەگەر ئالوودەبوونەكە زۆر تووند بوو ئەوا نەخۆشەكە لەنەخۆشخانە دەخەوێنرێت، بەڵام ئەگەر ئالوودەبوونەكە زۆر توند نەبوو دەكرێت نەخۆش بەبێ خەواندن لەنەخۆشخانە چارەسەر بكرێت، واتە رۆژانە یان دوو رۆژ جارێك سەردانی پزیشكی چارەساز بكات. لەگرنگترین خاڵەكانی دوای چارەسازی دووركەوتنەوەی نەخۆشە لەو شوێنانەی مەی لێدەخورێتەوە‌و دووركەوتنەوەی لەو هاوڕێیانە كە مەی دەخۆنەوە، واتە بەشێوەیەكی گشتی كەسێك یان شوێن‌و بارودۆخێك ببێتە هۆی هاندانی بۆ دووبارە خواردنەوە پێویستە لێی دووربكەوێتەوە.
زیانەكانی ئەلكهول چین؟
ئایا ئەلكهول هیچ سوودێكی هەیە؟ لەراستیدا ئەلكهول زیانەكانی گەلێ زۆرن، دابەش دەكرێن بۆ زیانە دەروونی، جەستەیی، ئابووری، كۆمەڵایەتییەكان. لەگرنگترین زیانە جەستەییەكان ئەگەری تووشبوونە بەنەخۆشی شەكرە، هەوكردن‌و شێرپەنجەی جگەر، هەوكردن‌و شێرپەنجەی پەنكریاس، شێرپەنجەی گەدە‌و ریخوڵە، هەوكردنی مێشك‌و هتد، لەدیارترین زیانە دەروونییەكان بریتین لەگرفتی لەبیرچوونەوە، تووشبوون بەنەخۆشی خەمۆكی، دڵەڕاوكێ، سایكوسیس، وەهمی بەدگومانی، بەتایبەتی كاتێك توانای سێكسی نامێنێت، گومانی خراپ لە خێزانەكەی دەكات، رەفتاری نابەجێ‌و سەیر، یان رەفتاری توندوتیژی، ئالوودەبوون بەماددەی تری هۆشبەر…هتد. جگە لەمانە چەند زیانێكی ئابووری هەیە، لەنێویاندا سەرفكردنی پارەیە، هەروەها بەهۆی ئالوودەبوونەوە ناتوانێت كارەكانی راپەڕێنێت‌و ئیش‌و كاری پێ ناكرێت، ئەمەش نەك هەر تەنها زیانی بۆ خۆی‌و خێزانەكەیەتی، بەڵكو زیانێكی گەورە بەوڵات دەگەیەنێت، كەپێویستی بە تواناكانی ئەوە، لەبەرچاوترین زیانە كۆمەڵایەتییەكانیش تێكچوونی پەیوەندی لەگەڵ خەڵك‌و گۆشەگیری‌و لێك هەڵوەشانەوەی خێزانە.
ئەوە ماوە بڵێین ئایا ئەلكهول سوودی هەیە؟ لەراستیدا لێكۆڵینەوەكان ئەوەیان سەلماندووە خواردنەوەی یەك یەكە (یەكە= 8 گرام) لەئەلكهول مرۆڤ لەنەخۆشییەكانی دڵ دەپارێزێت، بەڵام پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە، تاچەند گەرەنتی هەیە ئەم مرۆڤە لەم رێژەیە زیاتر نەخواتەوە، یان خۆی پێ دەگیرێت زیاتر نەخواتەوە؟ ئایا هەموو ئەو مرۆڤانەی ئەلكهول دەخۆنەوە مەبەستیان پاراستنە لەنەخۆشییەكانی دڵ؟ ئایا خواردنەوەی مەی (كە ئەگەری تووشبوون بەگرفتی زۆری لێ دەكەوێتەوە) تاكە رێگەیە بۆ پاراستن لەنەخۆشییەكانی دڵ، لە كاتێكدا رێگای كاریگەرتر هەیە وەك شێوازی خواردن یان وەرزش كردن؟

چۆن که‌سی تووشبوو به‌ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان بناسینه‌وه‌؟

محه‌مه‌د ناسر

مامۆستای زانکۆی کۆیه‌

به‌شی ده‌روونناسی

کاتێک ئه‌ندامێکی خێزان دووچاری به‌کارهێنان و ئالووده‌بوون ده‌بێت به‌ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان، زۆر گرنگه خێزان ‌ زانیاری هه‌بێت ده‌رباره‌ی ئه‌و نیشانانه‌ی له‌که‌سی تووشبوودا ده‌رده‌که‌وێت تاکو به‌ده‌م چاره‌سه‌ره‌وه‌ بڕۆن و کۆتایی به‌ژانکۆی خۆیان و ئه‌ندامه‌که‌یان بهێنن. بۆ ئه‌وه‌ی  خێزان سه‌رنج بداته‌ ئه‌و گۆڕانکارییانه‌ی له‌ڕه‌فتار و که‌سێتی هه‌ر ئه‌ندامێکی به‌کارهێن (Abuser) یان ئالووده‌بوو (Addict) به‌ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان پێویسته‌ به‌و نیشانانه‌ ئاشنابن که‌که‌سی تووشبووی پێده‌ناسرێته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر هه‌شت (8) له‌م نیشانانه‌ی خواره‌وه‌ ئاماژه‌یان پێدراوه‌ بوونی هه‌بوو له‌هه‌ر تاکێکدا، ده‌کرێت یارمه‌تی خێزان بدات له‌ناسینه‌وه‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌کاتێکدا خێزان له‌باری گوماندا بێت به‌رامبه‌ری. گرنگترین ئه‌و نیشانانه‌ش:‌

1- ته‌سكبوونه‌وه‌ی بیلبیله‌ی چا‌و.

2- لێڵ بوونی ڕه‌نگی ده‌م و پێست و ژێر نینۆک و لێوه‌کان به‌تایبه‌تی، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ڕانه‌گرتنی باری ته‌ندروستی ‌و به‌د خۆراكییه‌وه‌.

3- كه‌سی تووشبوو ئاو له‌لوتی ده‌تكێ‌ ‌و پژمین ‌و باوێشكدانی نائاسایی و زۆری هه‌یه‌.

4- به‌بێ‌ هۆكاری ئاسایی وه‌نه‌وز ده‌دا ‌و شێوه‌ی برۆ و برژانگی تێك ده‌چێت.

5- گن بوونی ده‌نگ ‌و كۆكینی زۆر ‌و به‌ڵغه‌ماوی به‌تایبه‌ت له‌ به‌ره‌به‌یانیاندا.

6- ددانی تووشبوو ڕه‌شایی ‌و كلس و نه‌خۆشی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری له‌سه‌ر ده‌رده‌که‌وێت‌.

7- فه‌رامۆشکردنی‌ ِڕواڵه‌ت وه‌ک گرنگی نه‌دان به‌ جل ‌و به‌رگ و پاکوخاوێنی.

8- ده‌ركه‌وتنی خاڵی ڕه‌ش ‌و شین و شوێنه‌واری سووتان و ده‌رزی له‌سه‌ر قۆڵ ‌و مه‌چه‌ك و هه‌ندێ‌ جار ناو په‌نجه‌ی پێ‌.

9- لاواز بوونی ئاره‌زوو و توانای سێكسی به‌تایبه‌ت له‌پیاواندا.

10- كێشه‌ی به‌رده‌وامی هه‌رسی خۆراك ‌و ئازار ‌و ژانی گه‌ده‌ و قه‌بز بوون.

11- زۆر خورانی له‌ش ‌و جه‌سته‌، زۆرتر لوت و قاچ ‌و سك و لای ڕوومه‌ت.

12- زۆر جار قه‌تره‌ی چاویان پێیه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی سوری چاو (به‌تایبه‌ت لای ئالووده‌بووانی حه‌شیش).

13- تووشبووی ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان خێرا زیز و تووره‌ ده‌بێت‌ و ده‌تۆرێ‌، ڕه‌فتار و قسه‌ی كتوپڕ و بێ‌ سه‌ر‌وبه‌ر ده‌كات.

14- به‌شێوه‌یه‌كی نائاسایی له‌ڕاده‌ی چالاكی خۆی كه‌م ده‌كاته‌وه‌‌و له‌ئه‌رك و ئیشی جه‌سته‌یی خۆی دوور ده‌خاته‌وه‌.

15- ڕۆژانه‌ هه‌ندێكی زۆر پاره‌ی ده‌وێت، زۆربه‌ی كات بێ‌ پاره‌یه‌ ‌و خه‌ریكی قه‌رز كردنه‌.

16- له‌گه‌ڵ كه‌سانی گومان لێكراودا هاتوچۆ ده‌كات ‌و په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ ( ئه‌وانه‌ی ناوبانگی خراپیان هه‌یه‌)، که‌م قسه‌ ده‌کات ده‌رباره‌ی هاوڕێ نوێیه‌کانی، ئێواران دره‌نگ دێته‌وه‌ ماڵ.

17- تووشی شکست و بێتوانایی ده‌بێت له پێڕاگه‌یشتن به‌‌کاته‌کانی ده‌وام کردنیدا.

18- له‌ژووری خۆی یان پێشاو ‌و حه‌مام یان له‌ شوێنه‌ چۆڵه‌كاندا زۆر ده‌مێنێته‌وه‌و پێی ناخۆشه‌ چۆڵگه‌ی لێ‌ تێك بدرێت.

19- به‌هۆی ئه‌و هۆیانه‌ی له‌ خاڵه‌كانی ڕابردوودا ئاماژه‌ی پێكرا، درۆ و په‌یمان شكێنی زۆر ده‌كات.

20- ئیشی شاردراوه‌ و گوماناوی هه‌یه‌ ‌و جانتای پاره‌ ‌و شقارته‌ ‌و پاكه‌تی جگه‌ره‌ ده‌شارێته‌وه‌‌و گیرفانی له‌ماڵه‌وه‌ ده‌پارێزێت، كاتێك كه‌ له‌ماڵه‌وه‌ نه‌بێت ئه‌گه‌ر ژۆری خۆی هه‌بێت ده‌رگاكه‌ی كلیل ده‌دات.

21- حه‌زی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری له‌ چای خه‌ست ‌و قورس هه‌یه‌ (ده‌كرێت تلیاكیشی تێدا به‌كار بهێنێت).

22- حه‌زی له‌خواردنی ترشیات نییه‌ ‌و ئاره‌زووی زۆری له‌ خواردنی شتی شیرینه‌.

23- ئالووده‌بووی ماده‌کان له‌ناكاو یان له‌كاتی نه‌خۆشیدا له‌پشكنینی میز یان خوێن زۆر نیگه‌ران ده‌بێت ‌و هه‌وڵ ده‌دات دوای بخا یان هه‌ر نه‌یكا، له‌ترسی ئاشکرابوونی حاڵه‌ته‌که‌ی.

24- نه‌ڕۆێشتن بۆ سه‌فه‌ر ‌و سه‌ردانی دووره‌ ڕێ‌ ‌و له‌ئیفادی فه‌رمانگه‌ خۆی ده‌دزێته‌وه‌ چونكه‌ نیگه‌رانی ده‌ست نه‌كه‌وتنی ماده‌ی هۆشبه‌ره‌.

25- که‌مبوونه‌وه‌ی كراوه‌یی ‌و متمانه‌ به‌خۆبوون ‌و کۆششه‌کانی.

26- حه‌ب ‌و شروبی كۆدائیندار ‌و حه‌بی خه‌وهێنه‌ری وه‌ك دیازپام (‌ڤالیۆم) و حه‌بی زۆر به‌ هێزی دژی سكچوون (دیفنۆكسیلات) پاشكه‌وت ده‌كات و به‌كاریان ده‌هێنێت.

27- له‌سه‌ر جانتا و كه‌لوپه‌ل و جلوبه‌رگیدا شوێنه‌واری سووتاوی ده‌بینرێت‌.

بڵاوبوونه‌وه‌ی مادده‌ هۆشبه‌ره‌کان و کاریگه‌ریان له‌سه‌ر کۆمه‌ڵ

د. نوری هه‌رزانی

هه‌موو کۆمه‌ڵێک گۆڕانکاری هه‌مه‌ چه‌شنه‌ی به‌سه‌ر دێت، چ ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ دواکه‌وتوو بێت یان پێشکه‌وتوو و ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ هه‌مه‌ لایه‌ن ده‌بێت وه‌ک گۆڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری و ده‌بنه‌ هۆی دروست بوونی کۆمه‌ڵێ هه‌ڵس وکه‌وت و ڕه‌فتاری نوێ. هه‌ندێک له‌وانه‌ گونجاوو په‌سه‌ندن له‌ناو کۆمه‌ڵ و هه‌ندێکی تریش خراپن و ده‌بنه‌ هۆی لادان و هۆکارێک له‌ هۆکاره‌کان.

کۆمه‌ڵگای کوردی ئه‌مڕۆ هه‌روه‌ک هه‌موو کۆمه‌ڵگایه‌کی مرۆیی له‌و گۆڕانکاریانه‌ بێبه‌ش نییه‌ و بۆته‌ هۆی بڵاوبونه‌وه‌ی کۆمه‌ڵێک دیارده‌ی باش و هه‌ندێ دیارده‌ی خراپ له‌ناو تاکه‌کانی ئێمه‌ به‌تایبه‌تی لای لاوان، یه‌کێک له‌و دیارده‌ خراپانه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی مادده‌ هۆشبه‌ره‌کانه‌ که‌ کاریگه‌ری له‌سه‌ر کۆمه‌ڵ کردووه‌ به‌تایبه‌تی گه‌نج.

ئه‌گه‌ر بێتو له‌ ڕوانگه‌یه‌کی سۆسیۆلۆژیانه‌ ئێمه‌ هۆکاری بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌ بخه‌ینه‌ ڕوو ئه‌توانین بڵێین ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ:

*واڵابوونی سنووری کوردستان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئێران و که‌می چاودێری ده‌وڵه‌ت و سستی ئه‌و که‌سانه‌ی له‌سنور کار ده‌که‌ن بۆته‌ هۆی هاتنه‌ ژووره‌وه‌ی ئه‌و مادانه‌.

*ڕاگه‌یاندن وه‌ک هۆکارێک ئه‌کرێ دوو لایه‌ن بێت لایه‌نی باش، که‌ هه‌وڵ بدات بۆ ده‌رخستنی کاریگه‌ری خراپی ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان، به‌ڵام تا ئێستا ڕاگه‌یاندنی خۆمان نه‌یتوانیوه‌ ئه‌و ڕۆڵه‌ باشه‌ ببینن بۆ ئه‌وه‌ی گه‌نج دوورخه‌نه‌وه‌ له‌به‌کارهێنانی .

*زیاد بوونی ڕێژه‌ی ده‌ست به‌تاڵ به‌تایبه‌ت له‌ناو لاواندا، ئه‌مه‌ هۆکارێکه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گه‌نج ڕوو بکه‌نه‌ به‌کارهێنان و بازرگانی کردن به‌ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان

* حکومه‌تی کوردستان ئه‌گه‌رچی ئاگاداری ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، که‌ ئه‌و مادانه‌ زۆر به‌ڕێکی له‌ سنوره‌کانه‌وه‌ دێنه‌ کوردستانه‌وه‌، به‌ڵام نه‌یتوانیوه‌ به‌شێوه‌یه‌کی باش کۆنترۆڵی بازرگانی کردن بکات و ئه‌وانه‌ی به‌کاری دێنن ده‌ستگیریان بکات.

*هه‌موو کێشه‌یه‌ک یان دیارده‌یه‌کی نامۆ و خراپ چۆن هۆکاری بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌یه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌کرێ خاڵی چاره‌سه‌ریشی بۆ دابنێی، بۆیه‌ بوونی ئه‌م دیارده‌یه‌ بوونی هه‌یه‌ و به‌ره‌و بلاوبوونه‌وه‌ ئه‌ڕوات، به‌لای ئێمه‌وه‌ ئه‌کرێ چاره‌سه‌ری به‌م شێوه‌یه‌ بکرێتبه‌:

*کۆنتڕۆل کردنی خاڵه‌ سنوریه‌کان له‌گه‌ڵ ئێران دا به‌شێوه‌یه‌کی باش و کارمه‌ندی شاره‌زا و ئامێری ئاشکرا کردنی ماده‌ هۆشبه‌ره‌کانی لێ دابنرێت

*پێویسته‌ هه‌رکه‌سێک له‌ سنوره‌وه‌ هاته‌وه‌ بۆ کوردستان پشکنینی بۆ بکرێت له‌سه‌رویانه‌وه‌ پشکنینی ئه‌و مادانه‌ی له‌ جه‌سته‌یاندا هه‌ن

*پێویسته‌ بنکه‌ی ته‌ندروستی له‌ خاڵه‌ سنوریه‌کاندا بکرێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌

*ڕاگه‌یاندن ئه‌بێ ڕۆڵی پۆزه‌تیڤانه‌ی خۆی ببینێ بۆ هۆشیارکردنه‌وه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و دادانه‌ ڕاتوون و چاره‌سه‌ریان بۆ دابین بکات.

* نه‌هێشتنی رێژه‌ی ده‌ست باتاڵی له‌ناو گه‌نجاندا

* دانانی یاسایه‌کی توند له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ دژ به‌و که‌سانه‌ی که‌ بازرگانی پێوه‌ ده‌هه‌ن و هه‌روه‌ها ئه‌و که‌سانه‌ که‌ بازرگانی پێوه‌ ده‌که‌ن و هه‌روه‌ها ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌کاریشی دێنن .

سه‌رچاوه‌ :

گۆڤاری سایک

ئالووده‌بوون به‌ ئه‌لكهول

 د. رێدار محه‌مه‌د ئه‌مین

 پسپۆر(بۆرد) ی نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌كان 

- سه‌ره‌تا پێویسته‌ ئه‌وه‌ بڵێین، كه‌ ئاڵوده‌بوون به‌ ئه‌لكهول یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین ئه‌و گرفتانه‌ی جیهانی ئه‌مڕۆ پێیه‌وه‌ ئه‌ناڵێنێت، ئاڵوده‌بوونیش هه‌ر به‌ پێكی یه‌كه‌م ده‌ست پێده‌كات، واته‌ ته‌نها ئه‌وه‌ زه‌حمه‌ته‌ یه‌كه‌م پێك بخۆیته‌وه‌، پاشان سه‌یر ده‌كه‌یت كه‌وتوویته‌ ناو گرفتی ئاڵوده‌بوون، زۆر خه‌ڵكیش به‌م گرفته‌ ده‌ناڵێنن، به‌ڵام یان هه‌ستی پێناكه‌ن، یاخود نازانن  تووشی بوونه‌، بۆ زانینی ئاڵوده‌بوون به‌ ئه‌لكهول پێویسته‌ ئه‌م نه‌خۆشه‌ چوار پرسیار له‌ خۆی بكات:

1- ئایا هیچ كاتێك بیرت له‌وه‌كردۆته‌وه‌ به‌ ته‌واوی واز له‌ خواردنه‌وه‌ بهێنێت؟

2- ئایا هیچ كاتێك به‌هۆی خواردنه‌وه‌ی ئه‌لكهول له‌لایه‌ن خه‌ڵكی تره‌وه‌ بێزار كراویت؟ واته‌ ره‌خنه‌یان له‌م خواردنه‌وه‌ی تۆ گرتووه‌‌و تۆش پێی هه‌راسان بوویت؟

3- ئایا هیچ كاتێك به‌هۆی خواردنه‌وه‌ی ئه‌لكهول هه‌ستت به‌ گوناه كردووه‌؟

4- ئایا یه‌كه‌م جار كه‌ به‌یانیان له‌خه‌و هه‌ڵده‌ستیت، ده‌ست به‌ خواردنه‌وه‌ی ئه‌لكهول ده‌كه‌یت؟

ئه‌گه‌ر وه‌ڵامی دوو له‌م چواره‌ به‌ به‌ڵێ بوو، ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ تۆ تووشی گرفتی ئه‌لكهول بوویت‌و پێویستیت به‌ چاره‌سه‌ری هه‌یه‌، جگه‌ له‌مانه‌ هه‌ندێك نیشانه‌ی تر هه‌ن، ئه‌گه‌ری ئاڵووده‌بوون زیاتر ده‌كه‌ن وه‌ك زیادكردنی رێژه‌ی خواردنه‌وه‌ بۆ به‌ده‌ست هێنانی هه‌مان كاریگه‌ری (واته‌ ئه‌گه‌ر جاران بۆ نموونه‌: به‌ خواردنه‌وه‌ی 3 پێك سه‌رخۆش ده‌بووی، ئێستا پێویستت به‌ خواردنه‌وه‌ی 6 پێكه‌ بۆ سه‌رخۆش بوون‌و له‌ داهاتووشدا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ببێته‌ 12 پێك..هتد). هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كه‌ نه‌خواته‌وه‌ تووشی چه‌ند ناڕه‌حه‌تییه‌ك ده‌بێت، وه‌ك ئاره‌قه‌كردن، له‌رزین، بێ توانایی، شێواوی..هتد، بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌دات زیاتر بخواته‌وه‌ تاكو له‌م ناره‌حه‌تییانه‌ رزگاری بێت، زۆرجار ده‌بینین مرۆڤی ئاڵووده‌بوو به‌ ئه‌لكهول، شووشه‌كانی مه‌ی له‌ناو زه‌رف، یان نایلۆنێك ده‌شارێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ته‌نها له‌به‌ر شه‌رم‌و توانجی خه‌ڵك نییه‌، به‌ڵكو ده‌یه‌وێت وا پیشان بدات كه‌وا هیچ گرفتی نییه‌.

ئایا ئالووده‌ بوون بوون به‌ ئه‌لكهول چاره‌سه‌ری هه‌یه‌؟

 له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێین به‌ڵێ، چاره‌سه‌ری هه‌یه‌و تا زوو چاره‌سه‌ری بكرێت باشتره‌، به‌ڵام گرنگترین خاڵی چاره‌سه‌ری له‌ خودی نه‌خۆش خۆی ده‌ست پێده‌كات، واته‌ یه‌كه‌مجار ده‌بێت نه‌خۆش بڕیارێكی ته‌واوی دابێت بۆ وازهێنان له‌ ئه‌لكهول‌و له‌م بڕیاره‌شدا په‌شیمان نه‌بێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئالووده‌بوونه‌كه‌ زۆر تووند بوو ئه‌وا نه‌خۆشه‌كه‌ ده‌خه‌وێنرێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئاڵوده‌بوونه‌كه‌ زۆر توند نه‌بوو، ده‌كرێت نه‌خۆش به‌ بێ خه‌واندن له‌ نه‌خۆشخانه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت، واته‌ رۆژانه‌ یان دوو رۆژ جارێك سه‌ردانی پزیشكی چاره‌ساز بكات، له‌ گرنگترین خاڵه‌كانی دوای چاره‌سازی دووركه‌وتنه‌وه‌ی نه‌خۆشه‌ له‌و شوێنانه‌ی مه‌ی لێ ده‌خورێته‌وه‌‌و دووركه‌وتنه‌وه‌ی له‌و هاوڕێیانه‌ كه‌ مه‌ی ده‌خۆنه‌وه‌، واته‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی كه‌سێك یان شوێن‌و بارودۆخێك ببێته‌ هۆی هاندانی بۆ دووباره‌ خواردنه‌وه‌ پێویسته‌ لێی دووربكه‌ویته‌وه‌.

زیانه‌كانی ئه‌لكهول چین؟

 ئایا ئه‌لكهول هیچ سوودێكی هه‌یه‌؟ له‌ راستیدا ئه‌لكهول زیانه‌كانی گه‌لێ زۆرن، دابه‌ش ده‌كرێن بۆ زیانه‌ ده‌روونی، جه‌سته‌یی، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. له‌ گرنگترین زیانه‌ جه‌سته‌ییه‌كان ئه‌گه‌ری تووشبوونه‌ به‌ نه‌خۆشی شه‌كره‌، هه‌وكردن‌و شێرپه‌نجه‌ی جگه‌ر، هه‌وكردن‌و شێرپه‌نجه‌ی په‌نكریاس، شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده‌‌و ریخوڵه‌، هه‌وكردنی مێشك‌و هتد، له‌ دیارترین زیانه‌ ده‌روونییه‌كان بریتین له‌ گرفتی له‌بیر چوونه‌وه‌، تووش بوون به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆكی، دڵه‌ڕاوكێ، سایكوسیس، وه‌همی به‌دگومانی، به‌ تایبه‌تی كاتێك توانای سێكسی نامێنێت، گومانی خراپ به‌ خێزانه‌كه‌ی ده‌بات، ره‌فتاری نابه‌جێ‌و سه‌یر، یان ره‌فتاری توندو تیژی، ئاڵووده‌بوون به‌ مادده‌ی تری هۆشبه‌ر…هتد، جگه‌ له‌مانه‌ چه‌ند زیانێكی ئابووری هه‌یه‌، له‌نێویاندا سه‌رفكردنی پاره‌یه‌، هه‌روه‌ها به‌هۆی ئاڵوده‌بوون ناتوانێت كاره‌كانی راپه‌ڕێنێت‌و ئیش‌و كاری پێ ناكرێت، ئه‌مه‌ش نه‌ك هه‌ر ته‌نها زیانی بۆ خۆی‌و خێزانه‌كه‌یه‌تی، به‌ڵكو زیانێكی گه‌وره‌ به‌ وڵات ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌پێویستی به‌ تواناكانی ئه‌وه‌، له‌ به‌رچاوترین زیانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش تێكچوونی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خه‌ڵك‌و گۆشه‌گیری‌و لێك هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی خێزانه‌.

ئه‌وه‌ ماوه‌ بڵێین ئایا ئه‌لكهول سوودی هه‌یه‌؟ له‌ راستیدا لێكۆڵینه‌وه‌كان ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌ خواردنه‌وه‌ی یه‌ك یه‌كه‌ (یه‌كه‌= 8 گرام) له‌ ئه‌لكهول مرۆڤ له‌ نه‌خۆشییه‌كانی دڵ ده‌پارێزێت، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، تا چه‌ند گه‌ره‌نتی هه‌یه‌ ئه‌م مرۆڤه‌ له‌م رێژه‌یه‌ زیاتر نه‌خواته‌وه‌، یان خۆی پێ ده‌گیرێت زیاتر نه‌خواته‌وه‌؟ ئایا هه‌موو ئه‌و مرۆڤانه‌ی ئه‌لكهول ده‌خۆنه‌وه‌ مه‌به‌ستیان پاراستنه‌ له‌ نه‌خۆشییه‌كانی دڵ؟ ئایا خواردنه‌وه‌ی مه‌ی (كه‌ ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ گرفتی زۆری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌) تاكه‌ رێگه‌یه‌ بۆ پاراستن له‌ نه‌خۆشییه‌كانی دڵ، له‌ كاتێكدا رێگای كاریگه‌رتر هه‌یه‌ وه‌ك شێوازی خواردن یان وه‌رزش كردن .

redar_moh@yahoo.com 

سه‌رچاوه‌ : گۆڤاری پزیشکی نوێ ، ژماره‌ 4 ، پاییزی 2008

مرۆڤ هەر لەکۆنەوە بۆ هەموارکردنی ڕەفتارو باری دەروونی و چارەسەرکردنی نەخۆشیە جەستەییەکانی، پەنای بۆ هەموو شتێکی ژینگەکەی بردوە (گژوگیاو ڕووەک و بەرد و کانزاو شاخی ئاسک و …تاد) و تاقیکردوونەتەوە، هەندێکیان بەتایبەتی گژوگیاو ڕووەک بەڕێکەوت چارەسەری تەواوەتی نەخۆشیان بۆ کردووەو لەوە بەدواوە وەک دەرمان ناوزەدی کردون. هەموو ئەم هەوڵانە پێشترو هەتا سەدەی نۆزدەش بەرەو پێشچوونێکی گەورەیان بەخۆوە نەدیوە، لەو سەدەیە بەدواوەو بەهۆی پەرەسەندنی تەکنۆلۆژیای توێژینەوەو زانستەکانی کیمیاوە، جۆرەها دەرمان دروست کراون لەمەشدا پشتی بەپەیوەندی نێوان دەرمان و ڕەفتارو پێکهاتەی کیمیاوی مێشک بەستووە.
مێژووی کیمیاویانەی دەرمان بەو شێوەیەی ئێستا؛ زۆر کورتەو نزیکەی سەدو پەنجا ساڵێکە، بەر لەوە چارەسەرکردنی نەخۆشی هەر هەبووەو مرۆڤایەتی قڕی تێنەکەوتووە. ڕاستە دەرمان؛ سروشتی و گیایی و سەرەتایی بووە بەڵام ئێرادەو ویست و بڕیاری مرۆڤەکان ڕۆڵی مەزنیان لەتەندروستی و باش بوون و چاک بوونەوەی نەخۆشیدا بینیوەو فاکتەری یەکلاکەرەوە بوون. جاران دەرمان بۆ باشترکردنی تەندروستی و چارەسەرکردنی یەکجاریانەی نەخۆشی بەکارهێنراوە، بەڵام ئێستا زیاتر بۆ کەمکردنەوەو لابردنی ئازار بەکاری دەهێنرێت. شایانی باسە لەزۆربەی نەخۆشییەکاندا ئێش و ئازار زەنگن و ئاگادارمان دەکەنەوەو پێمان دەڵێن بۆ چارەسەرکردن هەنگاو بنێ و بجوڵێ. ئەمڕۆ بەهۆی بەکارهێنانی دەرمانەوە کە زۆربەیان هێمنکەرەوەن و بڕێک ئەسپرینیان تێدایە، زۆرێک لەو نەخۆشیانە لەبیر خۆمان دەبەینەوە کە ڕەنگە دواجار ببنە نەخۆشی کوشندەو بەزەحمەت چارەسەر بکرێن.
یەکەمین و سەرەکیترین ئەرکی پزیشک؛ چاککردنەوەی دەروونی تێکشکاوی نەخۆش و بەهێز کردنی ئیرادەو ئامۆژگاری کردنیەتی بەوەی دەرمان وەرنەگرێ و بەکاری نەهێنن. گومان لەوەدا نییە هۆکاری لەسەدا هەشتاو زیاتری نەخۆشییەکانی جەستە، لەدەروونەوە سەرچاوە دەگرن. ئەوانەی دیکەش لەبەر ناساغی دەروون، پڕۆسەی چاک بوونەوەیان دوا دەکەوێت یان بەئاکام ناگات. فەرامۆش کردنی باری دەروونی و ریکلام و پڕوپاگەندەی دەرمان بۆ کەمکردنەوەی ئازار وایان کردووە بەرگەی ئازار نەگرین و بەرگریمان کەم ببێتەوە. بەجۆرێک کە باس لەسەرکەوتنی دەرمانێک بەسەر دەرمانێکیتردا دەکرێت لەلابردنی ئازاردا؛ وامان لێدێت بەوردی بگەڕێین و سەرنج لەبەشێک یان ئەندامێکی جەستە بدەین تاکو ئازارێک بدۆزینەوەو بەپشت بەستنی تەواوەتی بەدەرمانەکە لایبەرین، سەرئەنجام بەخۆمان نازانین و ئازارەکەمان زیاترە لەوەی بەفیعلی هەمانە. هەردەم بۆ دۆزینەوەی ئازار وریاو هۆشیار دەبین و لەبۆسەداین و لەخۆڕا دروستی دەکەین. بەسەرنجدان و لێوردبوونەوە؛ ئازارو ژان دەخولقێن و زیاتر دەبن، کە لەوانەیە لەڕاستیدا بوونیان نەبێت.
بۆیە هەڵەیەکمان نەکردووە ئەگەر بڵێین: ئەوەندەی دەرمان نەخۆشمان دەخات یاخود نەخۆشییەکانمان سەختتر دەکات، ئەوەندە نەیتوانیوە سووک یان چارەسەریان بکات، ئەمەو جگە لەزیانە لاوەکییەکانی دەرمان کە ئەگەر بەشێکیش چاک بکەنەوە ڕەنگە چەندین بەشێکیتر وێران بکەن. زۆرێک لەئێمە بەلاسایی کردنەوە یان لەبەر تەمەڵی یاخود لەنەزانیینەوە دەیان دەرمان بۆ حاڵەتێکی نائاسایی بەکاردەهێنین کە لەوانەیە نەخۆشی نەبێت. بۆ نموونە دور نییە کەسێک بەهۆی بێخەوی یان کەمخەوییەوە سیستمی لێدانەکانی دڵی تێکبچێت بۆ ئاسایی بوونەوەی ئەو حاڵەتەش، سەردانی چەندین پزیشک بکات و بەلیست دەرمانی بۆ بنوسن، ئەم حاڵەتە هەموو جارێک نیشانەی نەخۆشی نییە و پێویست بەدڵەڕاوکێ ناکات. ڕەنگە باشترین دەرمان ئیرادەو بڕوابەخۆ بوون و خەوتن بێ و هیچیتر.
ئیرادەو بڕوابەخۆبوونیش پێوەری خۆی هەیەو دەبێت لەبڕو جۆردا هاوشانی تەمەن بێت. هەندێک کەس لەپاییزی تەمەندان و دانی پێدا نانێن و وادەزانن ئەگەر وەکو جاران و سەردەمی لاوێتی جوڵانەوەو هەڵسوکەوتیان کرد؛ ئەوە نیشانەی تەندروستییەو نازانن نیشانەکانی پیری سەرەتا بەسەر عەقڵ و یادەوەری و توانا زەینەکانەوە دەردەکەوێت و پاشان و درەنگتر بەجەستەوە ڕەنگدەداتەوە. ئەم جۆرە کەسانە پێویستیان بەوەیە دیدو بۆچوونیان سەبارەت بەئەندامەکانی لەشیان بگۆڕن، چونکە گەنجێتی توانای عەقڵی و زەمینەی جەستەیی دەوێت و دروشمێک نییە بەرز بکرێتەوە.