ئەو گۆڕانكارییانەی بەسەر ژیانی كۆمەڵگەكەماندا هاتوون لەم ساڵانەی دواییدا لەڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و تەكنۆلۆژییه‌وه‌، كاریگەرییەكی ئەوتۆی لەسەر هەموومان دروستكردووە كەجۆرێك لەجەنجاڵی و نائارامی پێبەخشیوین، دەرئەنجام بەجۆرێك لەجۆرەكان و هەریەك بەئەندازەیەك كەوتووینەتە ژێر كاریگەری فشارە دەروونییەكان، ئەم ڕەوشە ڕەنگە جۆرێك لە كەمتەرخەمی و بێكاتی لەهەموواندا خوڵقاندبێت كە وەك پێویست خێزان فریای سەرپەرشتییەكی ڕاستەقینەی ڕۆڵەكانیان نەكەون، یاخود لەڕووی دڵسۆزی و خەمخۆریانەوە بۆ ڕۆڵەكانیان هەندێ شێوازی نادروست بگرنە بەر.
به‌بڕوای ئێمه‌ له‌مڕۆژگاره‌دا به‌کارهێنانی ئامێره‌ ته‌کنۆلۆژییه‌کان پانتاییه‌کی زۆر به‌رینی له‌ژیانی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا گرتووه‌، هه‌روه‌ها به‌هۆی خراپ به‌کارهێنانیانه‌وه‌ به‌جۆرێک له‌جۆره‌کان به‌یه‌کێک له‌ سه‌رچاوه‌کانی دروستبوونی زۆرێک له‌ کێشه‌ و گرفته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونییه‌کان داده‌نرێن.
ئەوەی مەبەستە لێرەدا بەرچاوڕوونكردنی هاوڵاتیانه‌ له‌ مامەڵەكردن‌ لەگەڵ ئەو بەرهەمە تەكنۆلۆژییانەی هاتوونەتە ناو ماڵ و گیرفان و جانتا و ئۆتۆمبێلەكانمان، چۆنێتی هەڵسوكەوتی هاوڵاتیان له‌هه‌موو ئاسته‌کانی ته‌مه‌ندا‌ لەگەڵ ئامێرە ئەلكترۆنییەكانی وەك (مۆبایل ، تەلەفیزیۆن ، كۆمپیوتەر ، پلەی ستەیشن ، ….. هتد).
بەپێیوستی دەزانم لێرەدا چەند ڕێنماییەكی زانستی دروست بخەمە بەر دیدی ئێوەی بەڕێز تاكو زیاتر ئاشنابن بەكاریگەرییە نێگەتیڤەكانی خراپ بەكارهێنانی ئەم بەرهەم و ئامێرانە.
تەلەفزیۆن
بەداخەوە بەشێكی زۆر لەخێزانەكان لەكۆمەڵگەی ئێمەدا زیاد لەتەلەفزیۆنێك لەماڵەكانیاندا هەیە، بەجۆرێك وایلێهاتووە هەر ژوورە و تەنانەت ڕاڕەوەكانیش تیڤی لێدادەنرێت. بۆیە ئەندامانی خێزان هەریەك بەكەناڵێك سەرقاڵ دەبێت، دەرئەنجام پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سۆزدارییەكانی نێو ئەندامانی خێزان كەمبۆتەوە، كاڵبوونەوەی ئەم پەیوەندییانە حاڵەتێكی دەروونی لای ئه‌ندامانی خێزان خوڵقاندووە كه لە‌زانستی سایكۆلۆژیادا ناودەبرێت بەنامۆبوون (الاغتراب).
ئاشکرایه‌ یەكێك لەپێداویستییە دەروونییەكانی مرۆڤ، سۆز و خۆشەویستی وەرگرتن و بەخشینە، كاتێك دایك و باوك خۆیان سەرقاڵی تەماشاكردنی كەناڵەكانی تیڤی بن بۆ ماوەی درێژ بەتایبەتی لەشەودا (بەتایبەتی چاودێریكردنی زنجیرە دۆبلاژكراوەكان كەخێزانی واهەیە لەشەوێكدا لەسێ یان چوار كەناڵ چاودێری دەكات و تەواوی كاتەكانی بەبینینی تیڤی دەباتە سەر)، ئیدی چۆن كاتیان دەبێت بۆ تێكەڵبوون لەگەڵ جگەرگۆشەكانیاندا و سۆز و خۆشەویستییان وەك پێویست پێدەبەخشن؟. (ڕەسوڵی هەمزەتۆف)ی نووسه‌ر دەڵێت: (ئەو كەسانەی لەناو ماڵەكانیاندا خۆشەویستییان دەستناكەوێت، لەسەرشەقام و دەرەوەی خێزان بەدوای خۆشەویستیدا دەگەڕێن). بۆیە دەبینین زۆرجار بەهۆی ئەم حاڵەتەوە هەرزەكارانمان لەم قۆناغەدا دەكەونە كێشە و گرفت لەمبوارەدا و پەنا بۆ لەبریخستن دەبەن و لەلایەن ڕەگەزی بەرامبەرەوە ئیستیغلال دەكرێن، كەدواجار هەرزەكاران دەبنە قوربانی كەمتەرخەمی خێزان و لەڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتیشەوە خێزان بارگران دەبێت. بەداخەوە بەشێك لەخێزانەكان بەناوی ئازادی خوازی و ڕێزگرتن لەجگەرگۆشەكانیان دەچن تیڤی تایبەت (تەنانەت سەتەلایتیش) بۆ جگەرگۆشە هەرزەكارەكانیان دادەنێن لەژووری تایبەتی خۆیان، ئەم ڕەفتارە بەتەواوی پێچەوانەی پرەنسیپە پەروەردەییەكانە چونكە نابێت تیڤی لەژووری تایبەتی منداڵ و هەرزەكاراندا دابنرێت، دەبێت منداڵان و هەرزەكاران لەژێر چاودێری خێزاندا تەماشای تیڤی بكەن و كاتیان بۆ دابنرێت و ئازاد نەكرێن لەبینینی هەر كەناڵێك ئەوان دەیخوازن.
یەكێك لەتوێژینەوە ئاكادیمییە نوێیەكان لەمبوارەدا، بریتییە لەو توێژینەوەیەی كۆمەڵێك پسپۆر و توێژەر لەزانكۆ (میسیسیپی) لەوڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ئەنجامیانداوە، دەركەوتووە كە ئەو منداڵانه‌ی لەتەمەنی سێ ساڵیدا ڕۆژانە بۆ ماوەی دوو كاژێر سەیری تیڤی ده‌که‌ن ئەوا زیاتر دووچاری مەترسی تووشبوون بە تێكچوونەكانی تەركیز و ئاگایی (التركیز و الانتباه) دەبن كاتێك دەگەنە تەمەنی حەوت ساڵان بەڕێژەی ( 20% ) زیاتر لەچاو ئەو منداڵانەی تەماشای تیڤی ناكەن. ئەم پسپۆرانە لەو توێژینەوەیەدا بۆیان دەركەوتووه‌ بۆ هەر كاژێرێك زیاتر تەماشاكردنی تیڤی ڕێژەكە (10%) زیاد دەكات، واتە ئەو منداڵانەی پێنج كاژێر بەدیار تیڤییەوە دادەنیشن (50%) زیاتر تووشی گرفتەكانی تەركیز و ئاگایی دەبن لەچاو منداڵانی تردا. بۆیە كاتێك منداڵ پێدەنێتە قوتابخانە ڕوبەڕوی ئەم گرفتانە دەبنەوە لەخوێندندا، ئەوجا قوتابخانە و خێزان گیردەخۆن به‌م گرفتەی منداڵه‌وه‌.
توێژینەوەكانی تر سەلماندوویانە كەئەو منداڵ و هەرزەكارانەی زۆر تەماشای تیڤی دەكەن شەڕەنگێز ترن لەچاو هاوەڵەكانیاندا، هەروەها منداڵان گەشەی فیكریان دوادەكەوێت. وێڕای ئەوەی زۆر دانیشتن بەدیار تیڤییەوە دەبێتە هۆی قەڵەوی منداڵ و هەرزەكار چونكە كەم دەجوڵێت و زۆر جار بەدیار تیڤییەوە بڕه‌ خواردنێکی زۆر دەخوات و كەمتر وزە خەرج دەكات. بێگومان نابێت ئەوەش لەیاد بكەین ئەو شەپۆلە كارۆموگناتیسییانەی تیڤی ئەیداتەوە كاریگەری نێگەتیڤی هەیە بۆ سەر تەندروستی مرۆڤ، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ ماوه‌ی نێوان مرۆڤ و شاشه‌ی تیڤی له‌ نێوان (3 – 4) که‌متر نه‌بێت.
ڕێنماییه‌کان له‌مبواره‌دا:
1- هەوڵ بدەن لەماڵاندا یەك تیڤی هەبێت كەلەژووری دانیشتنی خێزاندا بێت، چونكە بەمجۆرە هەمووان پێكەوە دادەنیشن كەلەڕووی كۆمەڵایەتی و سۆزداری و دەروونییەوە بەكەڵكترە و ئارامی و ئاساییش زیاتر دەبەخشێت بە ئەندامانی خێزان تائەوەی هەریەك بەتەنیا لەژوورێكدا دابنیشێت.
2- نابێت تیڤی تایبەت بە كچ یان كوڕی‌ هەرزەكار بوونی هەبێت لەماڵدا یان لەژووری تایبەتی منداڵدا، بەڵكو دەبێت لەژێر چاودێری خێزاندا بن.
3- دەبێت دایك و باوك خۆیان پێشەنگێكی دروست و جوان بن بۆ جگەرگۆشە‌كانیان، كەئەوان‌ شەوانە لەبەر تەماشاكردنی تیڤی كاتیان بۆ هیچ شتێك نەهێشتبێتەوە ئیدی بۆشایی دروست دەبێت بۆ ڕۆڵەكانیان، ئەوان ڕەنگە بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە (بەتایبەتی سۆزداری) ئەگەری ئەوە دەبێت پەنا بۆ ڕێگەی تر ببەن بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە كۆمەڵایەتی و سۆزدارییە. یان هەرنەبێت ئەوانیش وەك ئێوە كاتێكی زۆر بەفیڕۆ ئەدەن لەتەماشاكردنی تیڤیدا و لەخوێندن و بەجێهێنانی ئەركەكانیان دوادەكەون.
4- هەرزەكار ئەگەر بۆی دەركەوت دایك و باوكی زیاتر گرنگی بە زنجیرەیەكی تیڤی دەدات تا خودی خۆی ئەوا ڕۆحی یاخبوون چەكەرە دەكات لەناخیدا، كەمتر پەیوەست دەبێت بە دیسپلین و فەرمانەكانی دایك و باوكەوە، چونكە هەست دەكات پەراوێز خراوە.
5- نابێت منداڵ ڕابهێنرێت هەر لەتەمەنێكی زووەوە بەدیار تەماشاكردنی تیڤییەوە، زیاتر سەرقاڵی بكە یاری و تێكەڵبوون وخوێندنەوەی گۆڤار و نامیلكەی منداڵانەوە، با دایك و باوك لەگەڵ منداڵدا دابنیشن‌ بۆ تەماشاكردنی تیڤی، ئاخاوتنی لەگەڵ بكەن‌ و ڕوونكردنەوەی بدەنێ لەسەر بابەته بینراوەكان نەك لێبگەڕێن بەتەنیا تەماشای تیڤی بكەن.
6- كات دیاری بكرێت بۆ هەرزەكاران بۆ تەماشاكردنی تیڤی، لێمەگەڕێن بەئارەزووی خۆیان و بۆ ماوەی درێژ دابنیشن بەدیار تیڤییەوە، هەوڵبدەن سیستمێك دابنێن بۆ خوێندن و كۆشش كردنیان، دوای تەواوبوونی ئەركەكانیان با بۆ ماوەیەكی دیاریكراو، تەماشای تیڤی بكەن.
مۆبایل
هەموومان ئەو ڕاستییە دەزانین كە مۆبایل و ئامێرەكانی تر بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی بەرهەمهێنراون و ئاسانكارییەكی زۆریان بۆ كردووین لەژیاندا. بەڵام كاتێك هەر هەمان ئامێر بەخراپ بەكاربهێنین بێگومان نەك هەر سوودی نابێت بەڵكو زیانی زۆریشمان لێدەدات.
ئەمڕۆ مۆبایل بەئەندازەیەك بڵاوە كە زۆر جار بەدەست منداڵانیشەوە دەبینرێت یاخود تاكی واهەیە دوو یان سێ یان زیاتر مۆبایلی هەیە، بەشێكی زۆر لەهەرزەكاران و گەنجانمان بەداخەوە زۆر بەخراپی بەكاری دەهێنن تەنانەت تووشی حاڵەتی خووگیری (الادمان) بوون لەسەر بەكارهێنانی، بێئەوەی لەزیانەكانی بزانن.
دەخوازم لێرەدا بەكورتی قسە لەسەر چەند زیانێكی مۆبایل بكەم كە لەحاڵەتی خراپ بەكارهێنانیدا دووچاری چەندین مەترسی ده‌بین:
1- ئەو كەسانەی زۆر مۆبایل بەكاردەهێنن یان بەكراوەیی لەتەنیشت سەری خۆیانەوە دایدەنێن لەكاتی نووستندا ئەگەر تووشبوونیان بەوەرەمی شێرپەنجەیی زیاتر دەبێت لەخانەكانی مێشكدا، خانەكانی مێشكیان زیانی پێدەكەوێت، بەتایبەتی لەمنداڵان و هەرزەكاراندا زیاتر.
2- زۆربەكارهێنانی مۆبایل دەبێتە هۆی خەوزڕان، دیارە قوتابیان و خوێندكاران دەبێت كاتێكی تەواو بخەون بۆ ئەوەی مێشكیان بحەوێتەوە توانای وەرگرتن و تەركیز كردنیان هەبێت بۆ خوێندن، بەپێچەوانەوە بێخەوی گرفتی جەستەیی و دەروونی بۆ مرۆڤ دروست دەكات.
3- زۆر بەكارهێنانی مۆبایل دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی تەركیز و ئاگایی، بۆیە دەبینین بەشێك لە قوتابیان و خوێندكارانی ئەم ڕۆژگارە گرفتی ئەوەیان هەیە و دەڵێن سەیری مامۆستا و تەختەی پۆل دەكەین بەمەبەستی گوێگرتن و تێگەیشتن بەڵام خەیاڵمان دەڕوات، یان دەڵێن لەماڵەوە كاتێك دەمانەوێت كۆشش بكەین زوو ئاگامان لەسەر كتێبەكە نامێنێت. ئەمەش لەڕاستیدا گرفتێكی زۆر دروست دەكات لەبواری خوێندندا.
4- ئەو كەسانەی زۆر مۆبایل بەكار دەهێنن بەبەردەوامی تووشی جۆرێك لەخووگیری دەبن بەجۆرێك كاتێكی زۆریان بەفیڕۆ دەبەن كەهیچ سوودێكیان پێنابەخشێت جگە لەزیان.
5- بەداخەوە هەندێ جار دەبیسترێت كەبەهۆی وێنەی فۆتۆ و ڤیدیۆییەوە چەندین گرفتی كۆمەڵایەتی و توندوتیژی و ناوبانگ زڕاندن ڕوویانداوە كەتێكڕا ڕەنگدانەوەی خراپی دەبێت لەسەر دەروونی تاكەكان.
6- زۆربەكارهێنانی مۆبایل فشارێكی ئابوری دروست دەكات لەسەر تاك و خێزان، هەندێ جار ئەندامێكی خێزان بەتایبەتی هەرزەكاران پەنا دەبەن بۆ بردنی بڕێك لەیەكەی پەیوەندی لەمۆبایلی خوشك و برا و دایك و باوكانەوە بێ ڕەزامەندی و ئاگاداری خۆیان، كەئەمەش بەلادانێكی ڕەفتاری هەژمار دەكرێت.
ڕێنماییه‌کان له‌مبواره‌دا:
1- منداڵان نابێت مۆبایلیان بۆ بكڕدرێت.
2- هەتا بكرێت هەرزەكاران مۆبایلیان نەبێت باشترە، خۆ ئەگەر لەبەر پێویستی بۆی دەستەبەر كرا، دەبێت ڕێنمایی و چاودێری بكرێن، تەنها بۆ كار و كاتی پێویست بەكاری بهێنن نەك هەمیشە بەدەستیانەوە بێت و كاتی پێ بكوژن و خۆیانی پێوە سەرقاڵ بكەن، دەبێت تێبگەیەنرێن كە ئەم ئامێرە بۆ پەیوەندی دروست و كاری پێویست بەكاردێت.
3- نابێت مۆبایل لەژووری نووستندا بەكراوەیی دابنرێت، یان لەتەنیشت سەرەوە دابنرێت بەبیانووی بەئاگاهێنانەوە بۆ بەیانی ڕۆژی دوایی، چونكە شەپۆلە كارۆموگناتیسییەكانی مۆبایل مەترسی زۆری هەیە بۆ سەر تەندروستی مرۆڤ بەتایبەتی منداڵان و هەرزەكاران. دەبێت مۆبایل بكوژێتەوە و بۆمەبەستی بەئاگابوونەوە كاتژمێری ئاسایی بەكاربێت كە بە پیلی قەڵەمی كار دەكات و بێ مەترسییە.
4- مۆبایل ده‌بێت چەپ قسەی پێبكرێت باشترە تا گوێی ڕاست.
5- ئەو كەسانەی چاویلكە لەچاو دەكەن و چوارچێوەی چاویلكەكانیان كانزاییە باشتر وایە لەكاتی قسەكردندا چاویلكەكانیان دابنێن چونكە ئەو كانزایەی چوارچێوەی چاویلكەكە شەپۆلە كارۆموگناتیسیەكانی مۆبایلەكە وەردەگرێت و دەیداتەوە، لەبەرئەوەی چاو نزیكترین ئەندامە بەچاویلكەكە و ناسك و هەستیارە بۆیە ئەم شەپۆلانە بەر چاو دەكەون و چاو كزتر دەكەن.
6- باشتر وایە كاتێك زەنگی مۆبایل لێئەدات، لێبگەڕێن سێ جار زەنگ لێبدات ئەوجا وەڵام بدرێتەوە، چونكە زۆرترین شەپۆلە كارۆموگناتیسییەكان لەزەنگەكانی سەرەتاوە دەردەچن.
7- ئەگەر خێزان مۆبایلی بۆ كچ و كوڕە هەرزەكارەكەی نەكڕیوە، پێویستە ناوبەناو بەبێئاگایی خۆی كەلوپەل و جانتاكەی بپشكنرێت‌، چونكە هەندێ جار دەكەوێتە ژێر كاریگەری هاوڕێ و كۆمەڵی هاوڕێ و دووچاری لادانی دەكەن، چه‌ندین حاڵه‌تمان بینیوه‌ که‌ به‌بێ ئاگاداری خێزان له‌لایه‌ن که‌سێکی ده‌ره‌وه‌ی خێزان مۆبایل بۆ کچان کڕدراوه‌ له‌لایه‌ن کوڕانه‌وه‌.
8- هەوڵ بدرێت پەیوەندی كۆمەڵایەتی و سۆزداری ناوخێزان تۆكمە بكرێت تا جگەرگۆشەكانیان دووچاری نامۆبوون نەبن و ناچار نەبن لەڕێی پەیوەندی تەلەفۆنییەوە ئەم بۆشاییە پڕبكەنەوە.
9- ئەو خەرجییەی دابینی دەكەیت بۆ جگەرگۆشەكەت لێپرسینەوەت هەبێت لەسەری تاكو خۆی ڕانەهێنێت لەسەر كڕینی كارتی تەلەفۆن و زیادڕەوی تێدا بكات، چونكە ئەگەر ڕاهات لەسەر ئەم ڕەفتارە ئەوسا بەهەر شێوەیەك بێت پەیدای دەكات.
پلەی ستەیشن
پلەی ستەیشن یەكێكە لەو یارییە ئەلەكترۆنیانەی لەم ڕۆژگارەدا منداڵان و هەرزەكارانی تووشی جۆرێك لەخووگیری (الادمان) كردووە چونكە زۆر سەرنج ڕاكێشە بۆ دنیای ئەوان، بەجۆرێك منداڵ یان هەرزەكار ئەگەر چەندین كاژێر خەریكی ئەم یارییە ئەلەكترۆنییە بن لەلای ئەوان تەنها خولەكێكە. ئێوە بڕوانن تەنانەت منداڵ و هەرزەكار گوێ بەڕەوشی دانیشتن و پاڵكەوتنیشیان نادەن كاتێك ئەم یارییانە دەكەن كە ئایا دانیشتنێكی تەندروستە یان نا، بەداخەوە زۆر جار كاریگەری خراپی دەبێت بۆ كۆئەندامەكانی لەش بەتایبەتی پشت، هەروەها زۆر دانیشتن بەدیار پلەی ستەیشنەوە كاریگەری بۆ چاو دەبێت و چاو لاواز دەكات، هەروەها منداڵ و هەرزەكار تووشی گۆشەگیری دەكات و دایدەبڕێت لەژینگە كۆمەڵایەتییەكەی. جگە لەوەی ئەو سی دییانەی زۆرترین بەكارهێنەری هەیە لەوانەن كە توندوتیژییان تێدا نمایش دەكرێت، ئەم فیلمە توندوتیژییانە كاریگەری خراپی دەبێت بۆ سەر شەڕەنگێزبوونی منداڵان و هەرزەكاران.
بەداخەوە زۆر جار دەبینین خێزان خۆیان هانی منداڵەكانیان دەدەن بۆ ئەوەی دابنیشن بەدیار پلەی ستەیشنەوە و گیرۆدەیان دەكەن بەبیانووی ئەوەی بامنداڵ یان هەرزەكار نەچێتە دەرەوە و تێكەڵی منداڵ و هاوڕێكانی نەبێت و ئارام بێت لەماڵەوە، یاخود بۆئەوەی دایك و باوك دانەبڕن لە تەماشاكردنی تیڤی كە خۆیان حەز بەتەماشاكردنی دەكەن، بۆیە گەورەكان دێن تیڤییەكی بچووك و پلەی ستەیشنێك دەكڕن بۆ منداڵ و هەرزەكارەكانیان و ژوورێكیان بۆ جیادەكەنەوە، منداڵ یان هەرزەكارەكە هەتا شەكەت دەبن و خەو دەچێتە چاویان بەتەنیایی و گۆشەگیر یاری دەكەن ئەوجا دەخەون، بێئەوەی خێزان ئەم ڕەوشە نادروستە بەهەند وەربگرن.
دەبینرێت منداڵان و هەرزەكاران لەكاتی خوێندنیشدا هەر سەرگەرمی ئەم یارییانەن لەماڵەوە، ڕەنگە یەك كاژێر كۆشش بكات و بخوێنێت بەڵام چوار یان پێنج كاژێر بەدیار پلەی ستەیشنەوە دادەنیشێت، ئەمەش لەڕووی پەروەردەیی و خوێندن و لایەنی كۆمەڵایەتی و دەروونییەوە مەترسی زۆری دەبێت.
هەندێ جار هەرزەكاران پارە و پولێكی زۆر خەرج دەكەن بەمەبەستی كڕینی سی دی بۆ پلەی ستەیشنەكانیان و دەبنە فشارێكی ئابوری بۆ سەر خێزانەكانیان، بەڵام سەیر لەوەدایە خێزان بێ ئاگا بێت لەجۆر و ناوەرۆكی سی دییەكان.
( توێژەرێك ئەزمونێكی ئەنجامدا لەسەر كاریگەری فیلمی توندوتیژی لەسەر ڕەفتاری منداڵان، ئەم توێژەرە دوو گروپ منداڵی هاو تەمەنی ئامادەكرد، هەر گروپە لەهۆڵێكی هاوشێوەدا دانران، هەر گرووپەش كۆمەڵێك بوكەڵە كەرەسەی یاری كردنیان بۆ دانرابوو، گروپێكیان فیلمێكی توندوتیژیان بۆ نمایشكرا و گرووپەكەی تر فیلمێكی زانستی، دوای تەواوبوونی نمایشی فیلمەكان، توێژەر لەڕێی كامێرای چاودێرییەوە كە لە هەردوو هۆڵەكەدا دانرابوو بینی ئەو گروپەی فیلمە توندیژییەكەیان بۆ نمایشكرابوو كەوتوونەتە لێدانی یەكتر و توندتیژی نواندن بەرامبەر بووكەڵە و كەرەسەی یارییەكانیان، بەڵام گروپەكەی تر زۆر بەهێمنانە مامەڵەیان لەگەڵ یەكتر و یارییەكانیاندا دەكرد). لەمەوە كاریگەری ئەو سی دی و فیلمانەی شەڕەنگێزی بەرهەمدەهێنن دەردەكەوێت لەسەر ڕەفتاری منداڵان و هەرزەكاران. هەروەها ئەم ئامێرەش كاریگەری خراپ هەیە بۆ كەمكردنەوەی تەركیز و ئاگایی منداڵان و هەرزەكاران، هەروەها ئەو منداڵانەی زۆر دادەنیشن بەدیار پلەی ستەیشنەوە و كەمتر دەجوڵێن ئەگەری قەڵەو بوونیان زیاتر دەبێت. هه‌روه‌ها به‌هۆی که‌می یان نه‌بوونی په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌مجۆره‌ منداڵانه‌ له‌ڕووی توانای ئاخاوتن و زمانه‌وانییه‌وه‌ لاواز ده‌بن، هه‌روه‌ها که‌متر توانای گونجاندنی کۆمه‌ڵایه‌تییان ده‌بێت.
خێزان نابێت تەسلیمی خواستەكانی جگەر گۆشە منداڵ و هەرزەكارەكانی ببێت كە چەندین كاژێر دەخوازن بەدیار پلەی ستەیشنەوە دابنیشن و كات بەفیڕۆ بدەن و لەخوێندن دوا بكەون. بۆیە پێویستە خێزان ڕه‌فتاری دروست بگرنه‌ به‌ر.
ڕێنماییه‌کان له‌مبواره‌دا:
1- كات دیاری بكەن‌ بۆ منداڵ و هەرزەكار بۆ یاری كردن بەپلەی ستەیشن كە ڕۆژانە لەیەك كاژێر تێنەپەڕێت بەتایبەتی بۆ خوار تەمەنی شەش ساڵ.
2- چادێری ئەو سی دییانە بكە كە منداڵەكەت یان هەرزەكارەكەت یاریان پێدەكات و هەوڵبدە فیلمی سوودبەخش و زانستی و تەرفیهی دەستەبەر بكەیت و تا دەكرێت لەفیلمی توندتیژی دووری بخرێنە‌وە.
3- دەبێت منداڵ و هەرزەكار تێبگەیەنرێت كە دوای بەجێهێنانی ئەركی خوێندن و قوتابخانە بۆی دەبێت یاری بكات، نەك ئەركەكانی فەرامۆش بكات لەبەر یاری كردن بەپلەی ستەیشن.
4- ده‌بێت منداڵان هان بدرێن‌ بۆ ئەو یارییانەی جووڵەی جەستەیی تێدایە و كۆمەڵایەتییە بەتایبەتی لەگەڵ هاوڕێكانیدا یاری بكات زۆر باشترە، چونكە لەلایەك فێری ڕێسا كۆمەڵا‌یەتییەكان دەبێت، لەلایەك فێری بەخشین و وەرگرتن و ڕێزگرتن لەمافی بەرامبەر و زۆر بەهای جوانی دیكە دەبێت، وێڕای ئەمانە لەیاریە جووڵەییەكاندا كارامەییەكانی منداڵ و هەرزەكار گەشە دەكات و بۆ ماسوولكەكانی سوودی زیاتر دەبێت و ئەو ووزە زۆرەی منداڵ و هەرزەكار هەیەتی خەرج دەبێت.
5- دەكرێت لەپرۆسەی ڕاستکردنه‌وه‌ی ڕه‌فتاردا و له‌ڕێی په‌یڕه‌وکردنی ڕێسای پاداشت و سزاوه‌ سوود لەم ئامێرە وەربگیرێت، بۆنموونە كاتێك منداڵ یان هەرزەكار سەرپێچی دەكات و ڕەفتارێكی چەوت ئەنجامدەدات ئەم ئامێرەی لێهەڵبگیرێت وەك سزایەك، یان بەپێچەوانەوە كاتێك ئیشێك یان ڕەفتارێكی پەسەند ئەنجام ئەدات ڕێگە بدرێت نیو كاژێر زیاتر یاری بكات و بۆی ڕوون بكرێتەوە كە لەبەر ئەو ڕەفتارە باشە پاداشت كراویت.
6- لەكاتی پشووی هاویناندا، هەر‌زەكاران بەچالاكی بەسوود سەر‌قاڵ بكرێن نەك بەتەنها لەماڵەوە كاتەكانیان بەدیار پلەی ستەیشنەوە بەسەر بەرن.
كۆمپیوتەر و ئینتەرنێت
ئاشكرایە لای هەمووان كۆمپیوتەریش هاوشێوەی پلەی ستەیشن و ئامێرەكانی دیكە ئەگەر بەباشی بەكارنەیەت هەمان كاریگەری خراپی ئامێرەكانی دیكەی دەبێت. ئەمڕۆ لەدنیادا هێڵی ئینتەرنێت بۆتە خێراترین و باشترین سەرچاوەی زانیاری و پەیوەندی لەنێوان مرۆڤ و كۆمەڵگەكاندا. بەڵام لەهەمان كاتدا ئەگەر بەخراپ سوودی لێوەربگیرێت گەورەترین مەترسی دەبێت بۆ سەر ڕەفتار و بیركردنەوە تاك بەتایبەتی هەرزەكاران و گه‌نجان، هەروەها زیانێكی زۆریشی دەبێت بۆ سەر دەرووندروستی و تەندروستی تاكەكان.
لەم ڕۆژگارەدا لەڕێگەی تۆڕی ئینتەرنێتەوە هەموو كەسێك دەتوانێت بێ سانسۆر هەرچی دەخوازێت لە بابەت، وێنە، فیلم، دەستی بكەوێت. بۆیە دەبێت خێزان خۆی ڕۆڵی ئەو سانسۆرە ببینێت لەم بوارەدا.
هەرزەكاران و گەنجان ئەگەری تووشبوونیان بە گیرۆدەبوون زۆرە بەتایبەتی گیرۆدەبوون بەئینتەرنێتەوە چونكە بێئەندازە سەرنج ڕاكێشە و وەڵامی بۆ خولیا و خەونەكانی ئەوان پێیە.
ئەمڕۆ لەبازاڕەكانی كوردستان چەندین سەنتەر كراونەتەوە كە گەنجان و هەرزەكاران ڕووی تێدەكەن بۆ ئەوەی بچنە ئەو دنیایەی وەڵامی خواستەكانی ئەوانی پێیە، بۆ هەر كاژێرێك دوو هەزار دیناریان لێوەردەگیرێت، واتە ئەگەر خێزان كۆمپیوتەر و هێڵی ئینتەرنێتیشیان بۆ دابین نەكەن ئەوا لەدەرەوە بەسانایی دەستیان دەكەوێت. هەرزەكاران و گەنجان بەشێكی زۆر لەكاتەكانیان بەدیار (چات) كردنەوە بەسەر دەبەن كە كەناڵێكی پەیوەندییە، هەروەها دەگەڕێن بەناو سایتە سێكسییەكان، كەبێئەوەی بەخۆیان بزانن چەندین كاژێر لەكاتیان بەفیڕۆ دەچێت لەمبوارەدا.
زۆر به‌کارهێنانی ئینته‌رنێت جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ ڕه‌فتاری ئالووده‌بوون دروستده‌کات، له‌هه‌مان کاتدا ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ په‌شێوی ده‌روونی زیاد ده‌کات و ده‌بێته‌ هۆی که‌مبوونه‌وه‌ی کاژێره‌کانی نووستن و دواکه‌وتن له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌رکه‌کانی سه‌رشانی تاک.
هەندێ جار خێزان لەبێ ئاگایی خۆی كۆمپیوتەر و هێڵی ئینتەرنێتی دابین كردووە بۆ كوڕ یان كچە هەرزەكارەكەی و ژووریشی بۆ جیاكردۆتەوە، ئەمە هەڵەیەكی گەورەیە كە دایكان و باوكان تێیدەكەون، ڕاستە ئەمڕۆ بۆ مەبەستی زانیاری و خۆ پەروەردەكردن دەكرێت سوودی زۆر ببینرێت لەئینتەرنێت بەڵام نابێت بەو شێوازە هەڵانە مامەڵە بكرێت.
ڕێنماییه‌کان له‌مبواره‌دا:
1- كۆمپیوتەر و هێڵی ئینتەرنێت دەبێت لەشوێنی دانیشتنی گشتی خێزان دابنرێت نەك لەژووری تایبەتی كچ و كوڕە هەرزەكارەكانماندا.
2 دەبێت خێزان چاودێری ئەو سایتانە بكات كە هەرزەكارەكانیان بەرخوردی لەگەڵ دەكەن.
3- دەبێت خێزان چاودێری پەیوەندییە ئەلەكترۆنییەكانی ڕۆڵەكانی بێت چونكە هەندێ جار دەنگ تۆمار دەكرێت و وێنە و زانیارییەكانی ناو كۆمپیوتەر دەدزرێت دواتر وەك چەكێك بەكاردەهێنرێت بۆ سه‌پاندنی خواستی كەسی بەرامبەر.
4- ئەگەری ئەوە دەبێت لەڕێی پەیوەندییە ئەلەكترۆنییەكانەوە كچ و كوڕی هەرزەكار بكەونە ژێر كاریگەری كەسانی بەدڕەوشت و بەلاڕێ و هەڵەیاندا بەرن.
5- دەبێت كات دیاری بكرێت بۆ چوونە سەر كۆمپیوتەر.
6- ئەو كەسانەی بەرامبەر شاشەی كۆمپیوتەر دادەنیشن دەبێت بەچەند خولەكێك بۆ ماوەی چەند چركەیەك چاویان لابەن لەسەر شاشەكە و سەیری خاڵێكی دوور بكەن لە ژوورەكەیاندا.
7- هەرزەكاران تووشی نامۆبوون و گۆشەگیری دەبن بەهۆی زۆر بەكارهێنانی ئینتەرنێتەوە، بۆیە دەبێت خێزان هانیان بدات بۆ تێكەڵبوون و سەرقاڵبكەن بە چالاكی بەرهەمدارەوە.
8- دەبێت خێزان زوو زوو هۆشیاری بداتە ڕۆڵەكانی خۆی لەخراپ بەكارهێنانی ئەم ئامێرە و جەخت لەلایەنە باشەكانی بكاتەوە.

لەم وەرزەدا دانیشتووانی هەرێمی كوردستان بەگشتی، لەڕۆژانی پشوو و هەینییه‌کاندا ڕوو لەسەیرانگەكان دەكەن، بەتایبەتی ئەمساڵ كەساڵێكی پڕ باران بوو و دەشت و دەر و سەیرانگەكان زۆر ئاڵوواڵا خۆیان نمایش دەكەن.
یەكێك لەگرنگترین ئەو ڕێوشوێنانەی مرۆڤ دەبێت بیگرێتە بەر بۆ دابەزاندنی باڵانسی فشارە دەروونییەكان و كەمكردنەوە و ڕەواندنەوە خەم و مەینەتییەكانی ژیانی ڕۆژانەی، سەیرانكردنە. بەتایبەتی لەم ڕۆژگارە پڕ جەنجاڵی و سەرقاڵییەدا كەدانیشتووانی شارە گەورە و قەرەباڵغەكان ڕۆژانە بەهۆی كەمی كات و سەوداكردن لەگەڵ ئامێرە تەكنۆلۆژییەكان و زیاد كاركردن و قەرەباڵغی ڕێگاوبانەكان و پیسبوونی ژینگەوه‌ زیاتر دەناڵێنن لەدەست نائارامی دەروونی و زیادبوونی دڵەڕاوكێ و كەمبوونەوەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان. بۆیە بەبەراورد بەناوچە كەم قەرەباڵغەكانی وەك شارۆچكە و شارەدێ و گوندەكان خەڵكی شارە گەورەكان زیاتر لەژێر كاریگەری فشاری دەروونیدان هەربۆیە زیاتر پێویستییان بەئەنجامدانی گەشت و كەشوهەوا گۆڕینە.
بەڵام ئەوەی مایەی تێڕامانە زۆربەی هاوڵاتیان سەیرانكردن لایان وەك ئەنجامدانی سوننەتێكی كۆمەڵایەتی وایە یاخود وەك چاولێكەری دوای قەرەباڵغی دەكەون و هەمان جەنجاڵی ژیانی ڕۆژانەیان لەگەڵ خۆیاندا دەبەنە سەیرانگەكان. لەسەیرانگە دانیشتوون و بەمۆبایل مامەڵە و سەودا و كڕین و فرۆشی كاڵا دەكەن، بڕێكی زۆر ئەلكهول دەخۆنەوە و خەم و مەینەتییەكانیان دەكەنەوە هاوەڵی خۆیان، لەقەراغ شەقامەكان دادەنیشن و زیاتر لەناو شار دوكەڵی ئۆتۆمبێل و تەپوتۆز بەگەروویاندا دەكەن، لەناوچەیەكی تەسك و تەنگەبەردا كۆمەڵێكی زۆر لەتەنیشت یەكەوە دادەنیشن و ماوەی خێزانێك لەگەڵ خێزانێكی تردا لەهەندێ سەیرانگەدا لە دوو یان سێ مەتر تێناپەڕیت بەجۆرێك هیچ كام لەخێزانەكان ئازادانە هەڵسوكەوت ناكەن، یاخود كۆمەڵێك بەهاتوهاوار و گۆرانی گوتن و دەنگ هەڵبڕین هاوسێكانی خۆیان بێزار دەكەن. بۆیە وێڕای ئەو ڕۆڵە گرنگەی ئەنجامدانی گەشت بەتایبەتی سەیرانكردن هەیەتی لەگێڕانەوەی ئارامی بۆ دەروون و كەمكردنەوەی فشارە دەروونییەكان كەچی لەگەڵ ئەمەشدا هەندێ جار پێچەوانەوەی ئەم ئەنجامە بەدەستەوە ده‌دات.
‌ئەگەر چوون بۆ سەیران وەك چاولێكەری و تەنها بۆ ئەوەی بگوترێت سەیران كرا ئەنجام بدرێت، ئەوا لەمبارەدا دەبێتە هۆی زیادبوونی فشارە دەروونییەكان، ئەگەر وا لێكبدرێتەوە كەسەیرانكردن دەبێتە هۆی لەكار دابڕان و لەدەستچوونی دەستكەوتی ڕۆژێك، ئەوا فشارە دەروونییەكان زیاد دەكات. ئەگەر تۆ حەزت لەجێگەیەك نییە بەڵام لەبەر قەرەباڵغی ڕووتكردۆتە ئەو سەیرانگەیە ئەوا فشارە دەروونییەكانت زیاد دەكات.
كەواتە دەبێت بەڕاستی لەڕۆڵی سەیرانكردن تێبگەین كەچەندە گرنگە بۆ باری دەروونیمان و ئاسوودەیی و ئارامی بەخشین بەدەروونمان، بەڵام سەیرانكردنیش وەك هەر شتێكی تر مەرجی دروستیی خۆی هەیە كە لادان لێی ئەنجامی مەبەست نادات بەدەستەوە، ئەویش بەمجۆرە:
1- بڕیار بدە بچیت بۆ سەیران بۆ وەرگرتنی پشوو و حەوانەی جەستەیی و دەروونی و دوور كەوتنەوە لەجەنجاڵی و ڕۆتینی ژیانی ڕۆژانەت (نەك لەبەر قسەی خەڵكی و چاولێكەری).
2- بەدرێژایی ئەو ماوەیەی لەسەیرانیت تەركیز بكەرە سەر سروشت و وەرگرتنی هەوای پاك و چێژ وەرگرتن لەسروشت و كەشوهەوا.
3- كێشە تایبەتییەكانی ژیانی ڕۆژانەت تاووتوێ مەكە لەكاتی سەیرانكردندا، مۆبایلەكەت دابخە و هیچ ژوانێك دامەنێ بۆ ڕۆژی سەیرانكردن كەبڕیار و هەڵوێستت تۆی بوێت یان بەمەبەستی گەیشتنی هەواڵێك بێت.
4- ڕوو لەو شوێنە بكە كەئاسوودەت دەكات نەك شوێنێك لەبەرئەوەی قەرەباڵغی ڕووی تێدەكات، ئه‌گه‌ر بۆ ئه‌وه‌ جێیه‌ک هه‌ڵده‌بژێریت که‌ زۆر قه‌ره‌باڵغه‌، ئه‌وا ئه‌م ڕه‌فتاره‌ت جگه‌ له‌ گۆڕینی جه‌نجاڵییه‌ک به‌ جه‌نجاڵییه‌کی تر هیچی تر نییه‌.
5- لەكاتی سەیرانكردندا هەوڵ بدە كەشێك بخوڵقێنیت كەپێكەنین و خەندە بەخش بێت. جلێك لەبەر بكە بۆ سەیران كە بحەوێیتەوە بەهۆیەوە نەك جلوبه‌رگه‌که‌ت ئازادیت لێ زەوت بكات یان هەڵسوكەوتت سنووردار بكات.
6- والێكیبدەرەوە كەگۆڕینی كەشوهەوا و پشوودانی جەستەیی و دەروونی بەخۆت بۆ ماوەی تەنها یەك ڕۆژ زۆر گرنگترە بۆ تۆ لەدەستكەوتی مادیانەی ئەو ڕۆژەت.
له‌میانی چاوپێکه‌وتنی که‌ناڵه‌کانی تیڤی له‌گه‌ڵ گه‌شتیاراندا هه‌ندێ شتی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ ده‌بیستین که‌ به‌ڕاستی به‌وجۆره‌ مرۆڤ نه‌ک هه‌ر ناحه‌وێته‌وه‌ و ئارامی به‌ده‌ست ناهێنێت، به‌ڵکو دووچاری نائارامی و فشاری ده‌روونیش ده‌بێت، بۆ نموونه‌: ده‌گوترێت له‌ کاتژمێر چواری به‌یانییه‌وه‌ به‌ڕێکه‌وتووین تاکو جێگامان ده‌ستبکه‌وێت، که‌واته‌ ئه‌م که‌سه‌ ده‌بێت له‌ کاتژمێر دووی به‌یانییه‌وه‌ هه‌ستا بێت به‌مه‌به‌ستی خۆکۆکردنه‌وه‌ و خۆئاماده‌کردن، که‌واته‌ به‌مجۆره‌ لانیکه‌م خۆی بێبه‌ری کردووه‌ لانیکه‌م له‌ نیوه‌ی کاته‌کانی خه‌وتنی، هه‌ربۆیه‌ له‌کاتی سه‌یرانکردنه‌که‌دا ئه‌م که‌سه‌ هێنده‌ ماندووی بێخه‌وی ده‌بێت، ئه‌وه‌نده‌ چێژ له‌ سه‌یرانکردنه‌که‌ی وه‌رناگرێت.
نموونه‌یه‌کی تر: ڕێگه‌ هێنده‌ قه‌ره‌باڵغ بوو له‌مسه‌ره‌وه‌ به‌ سێ کاژێر گه‌یشتینه‌ جێی خۆمان و له‌و سه‌ریشه‌وه‌ زیاترمان پێچوو، ده‌بێت ئه‌مه‌ چ گه‌شت کردنێک بێت که‌ خێزانێک لانیکه‌م شه‌ش کاژێر له‌ناو ئۆتۆمبێل و چاوه‌ڕوانیدا بێت ته‌نها بۆ چوون و هاتنه‌وه‌ی ڕێگه‌یه‌ک که‌ ڕه‌نگه‌ له‌ ڕۆژانی ئاساییدا به‌ هه‌ردوو سه‌ر ته‌نها یه‌ک کاژێری کات بوێت.
هه‌ربۆیه‌ زۆرینه‌ی هاوڵاتیانی ئێمه‌ کاتێک ده‌چن بۆ سه‌یران کردن ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ست به‌ماندووبوون ده‌که‌ن، ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ست به‌ نائارامی ده‌که‌ن، نیو هێنده‌ چێژ وه‌رناگرن له‌ سروشت و ئارامی ده‌روونی و جه‌سته‌ییان پێنابڕێت.
له‌هه‌موو سه‌یروسه‌مه‌ره‌ تر له‌ سه‌یرانگه‌کانی کوردستاندا ڕه‌فتاری په‌یامنێرانی که‌ناڵه‌کانی تیڤییه‌، له‌کاتی هه‌ڵپه‌ڕین و هه‌ناسه‌سواری هاوڵاتیاندا مایک ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌می هاوڵاتیان و پرسیاری مێژوویی و جوگرافی و که‌لتوریان لێده‌که‌ن و نایه‌ڵن ئه‌و خه‌ڵکه‌ داماوه‌ به‌ دڵی خۆیان هه‌ڵپه‌ڕن. خۆزگه‌ ئه‌م دیارده‌ ناشیرینه‌ نه‌ده‌ما.

هەر دیاردەیەك لە كۆمەڵگادا، پێشتر وەكو حاڵەت و دۆخی دەگمەن و دووبارە دەردەكەوێت، بەڵام دواجار بەهۆی فاكتەری لاساییكردنەوەو هەوادار پەیداكردنی لە لایەنی تاكەكانی كۆمەڵگاوە، برەو و تەشەنە دەسەنێت، دەبێتە دیاردە. زۆرێك لەو دیاردانەش گەنجان پێی هەڵدەستن چونكە ئەوان، زوو مۆدێل و ستایڵ وەردەگرن و دەیقۆزنەوە، ئەوان سەرسامن بە شتی رووكەش، رووخساری دەرەوەی شتەكان سەرنجی گەنجان پێش پیران رادەكێشێت.. بۆیە سەیر نییە كە مۆدێلی نوێی جلوبەرگ، قژو زوڵفی كوڕان و هەروەها پرچ و ئەگریجەی كچان، برۆ و چاو و رووخسار ماكیاژ كردن، هەموویان بەپێی دوا مۆدێلی رۆژگار دەڕازێننەوە.
دیاردەی ئیمۆ، كە لە بەغداو شارەكانی باشوری عێراق برەوی هەیەو گەنجانی ئیمۆ تەشەنەیان پێسەندووە، بریتییە لەوەی گەنجانێك پەیدا بوون كە سەرو رووخسارو جلوبەرگ و رەفتارو گوزەرانی رۆژانەیان لەگەڵ گەنجانی دیكەی ئەمڕۆدا و گەنجانی چەند ساڵێك لەمەوبەر جیاوازەو ئیمۆكان، زیاتر هەڵسوكەوتیان لە كچان نزیكترە وەك لە كوڕان، نەرم و ناسك خۆیان پیشان دەدەن، دەستكاری مووی دەموچاوی خۆیان دەكەن، برۆ و چاویان هەڵدەگرن، جلوبەرگیان تەسك و تروسك دەكەنەوەو لەش و لاریان وەكو كچان بە نەرم و شلی و بە لەنجەوە هەنگاوی نەرم و خاو دەنێن.. بلوزی تەسك و بریق و باق لەبەر دەكەن، پانتۆڵی تەسكی شۆڕ بۆ خوار كەمەریان بە قایشێكی بریقەدارەوە دەپۆشن..
ملیان پڕ دەكەن لە ملوانكەی زیوی یان ئاڵتوونی و نقێمی گەورە گەورەی شووشەیی پێوە دەكەن.. قسەكردن و ئاخاوتنیان ناسك و زیق دەكەنەوە، وەكو كچ یان نێرمووك رەفتار دەكەن، هەندێك دەڵێن نینۆك و پەنجەكانیشیان لە نینۆك و پەنجەی كچان ناسكترن و مەرهەم و نیڤیای تایبەتی بۆ بەكار دێنن.. رۆژانەش لە شوێنی تایبەت بە خۆیان لەنێو شاردا، لە سەنتەر و كافیتریا و قاوەخانەكاندا، جگەرە دەكێشن، حەب و شرینقە و شروبیش بەكاردێنن بۆ ئەوەی تۆزێك سەریان گەرم بێت و بچنە نێو خەیاڵاتەوە.. نێرگەلەش دەكێشن و زۆرینەیان لاپتۆپ و ئینتەرنێتی وایەرلێسیان ( لەشێوەی رێبەر و تیشك نێت) پێیەو هەر خەریكی كردنەوەی سایت و فەیسبووكن.
شتێكی بەڵگەنەویستە كە ئیمۆكانی عێراق، كاریگەری رەفتاری دەرەوەی وڵاتەكەی خۆیان بەسەرەوەیە. بەو واتایەی ئەگەر لە سەدا سەد لاسایی هەندەرانی رۆژاواش نەكەنەوە، ئەوا لاسایی گەنجانی سوریا و لوبنان و كوەیت و خەلیجی عەرەبی دەكەنەوە.. چونكە ئەوان دەمێكە، كراونەتەوە بەسەر رۆژاوا و تەكنۆلۆژیادا، زۆرینەیان سەفەری ئەمەریكا و هەندەرانیان كردووە، لە وڵاتەكانی خۆشیاندا ئازادییەكی زیاتریان چنگ كەوتووە، لەوەی ئەم وڵاتەی ئێمە بۆی فەراهەم كردوون..
راستە ئەم دیاردەیە جوان و ئاسایی و نەریتی نییە و بەدڵی باوان و باپیران و نەوەی كۆن نییە، بەدڵی زۆرێك لە پیاوە راستگۆ و ئیشكەرو داهێنەرەكانیش نییە.. چونكە ئیمۆكان كار ناكەن و تەمەڵن، مشەخۆر و بەڕەڵان.. شێوازی ژیانیان بریتیە لە لاسایی كردنەوەی كەلتوورێك كە دوورە لە كەلتووری لۆكاڵی و نەریتی باو، بۆیە دەبنە جێگەی رەخنە و توانج و تەشەری زۆرینەی خەڵك.
راستە ئەوان رێچكە شكێنن، ئاگایان لە دوا مۆدێلی قژ و پۆشاكی جیهانییە بەڵام ئاگایان لە كێشە و گرفت و گوزەرانی خەڵكی ناو خێزان و كۆمەڵگاكەی خۆیان نین.. ئەوان چونكە كار ناكەن و مشەخۆر و بەكاربەرن، دەبنە گرفت و قورسایی بۆ سەر خەمی كەڵەكەبووی كۆمەڵگاكەیان. ئاگایان لە خوێندن و وەرگرتنی بڕوانامەكانیان نییە، ئاگایان لە پەیداكردنی بژێو و پارووە نانی خۆیان و خێزانەكانیان نییە.. ئەوان مرۆڤی سەرنەكەوتوون، نە لە خوێندن و نە لە كاركردندیاندا، سەركەوتوو نین. هەرگیز ناشبنە جێگەی بڕوا و متمانە و پشت پێبەستنی كەسوكاریان.
رەنگە لە ڕووی پەیوەندیی كۆمەڵایەتیشەوە، تەنیا پەیوەندی بە كەسانی لەشێوەی خۆیانەوە بكەن، رەنگە پەیوەندیی سێكسی لاڕێ و لادەریش ساز بدەن كە ئەوەش مەترسیدارە.. بۆ كۆمەڵگا و بۆ تەندروستی تاكەكانیش.
بەڵام هەموو ئەو تێڕوانین و قسە و بۆچوونانەمان رێگەی ئەوەمان پێنادەن، بڵێین نابێت و ناكرێت و ناشێت ئەم دیاردانە لە كۆمەڵگاكەماندا روو بدەن، لەبەرئەوەی ئێمە رزگارمان بووە لە دیكتاتۆرییەت، لە قۆناغی وەرچەرخانداین، بەرەو كرانەوە دەچین، بەرەو سیاسەتێكی ئابووریی سەرمایەدارییانە دەچین، كەواتە لەمجۆرە دیاردانەش ئاسایی دەردەكەون و هەر ئەمەش باجی كرانەوە و ئازادییە، رێگە لەمجۆرە دیاردانە ئاسان نییە و بە كوشتنیش چارەسەر ناكرێت. بە پێچەوانەوە یاساغ دەبێتە خوازراو (ممنوع مرغوب).. پێشتر لەم عێراقەدا هەموو شتێك، هزرێك ، چالاكییەك، قەدەغە و یاساغ بوون، رەنگەكان و دەنگەكان، هەموو دەبوایە وەك یەك بن ئەگینا باجەكەی و سزاكەی مەرگ بوون..!
بەڵام ئەمڕۆ وەكو بەرگرتن لە تەشەنەسەندنی ئەم دیاردەیە، دەكرێت ئەو گەنجانە بخرێنە ژێر چاودێرییەوە و لە یانە و شوێنە وەرزشی و كۆمەڵایەتیەكاندا، كۆ بكرێنەوە، هان بدرێن زیاتر حەز لە خوێندن بكەن و خواست و خولیاكانیان لە بواری وەرزش و ئەدەب و هونەردا بەهێند وەربگیرێن.

قاوداخستن دیاردەیەكی كۆمەڵایەتییە بەوە دەناسرێت كە بە خێرایی بڵاودەبێتەوە واتای ئەو رووداوە گرنگە دەگمەنانە دەبەخشێت كە شاراوەیی و نادیاریان تێدایە. هەروەها قاوداخستن بریتیە لە ووتەو هەواڵ و گێڕانەوەكان كە خەڵك دەیگوێزنەوە بەبێ دڵنیا بوون لە راستیەكەی وە هەندێك ووردەكاری نوێ ی بۆ زیاد دەكەن و بە پەرۆشەوە دەیگێرنەوە و بەرگری لێ دەكەن بەشێوەك ناهێڵن گوێگر گومان لە راستی قسەكانیان بكات.
قاوداخستن هەواڵێكی نادڵنیا و نا درۆیە زۆربەی جار بە شێوەیەكی زارەكی دەگوازرێتەوە لە هەڵوێستێك كە دڵەڕاوكێ و شپرزەیی دەوری داوە، وە قاوداخستنەكان كاتێك بڵاودەبنەوە كە هەڵوێستەكان نادیار بن و پێویستی بە زانیاری دەربارەیان هەبیًت، وە خەڵك كاتی ئەوەیان نابێت بۆ ئەوەی لە سەرچاوە دڵنیا و باوەڕ پێكراوەكان وەری بگرن.
قاوداخستن بۆ پڕكردنەوەی پێداویستی دەروونی تاكەكان دەردەكەوێت واتا: بەشێوەیەكی راستەقینە دەردەكەوێت بەمەبەستی چارەسەركردنی رارایی ژیان، هەروەها رووداوە دیاریكراوەكان دەبنە هۆی بڵاوبوونەوەی قاوداخستنە جیاوازەكان لە كۆمەڵگەیەكی تایبەتیدا، نەك كۆمەڵگەیەكی دیكە ، ئەمەش بە گوێرەی سروشتی بارودۆخە كۆمەڵایەتیەكان و ئەو نەریتانەی كە كۆمەڵگە لەسەری راهاتووە دەگۆرێت.
ئەو كەسەی كە قاوداخستن بڵاودەكاتەوە ئامانجی بڵاوكردنەوەی دڵەڕاوكێ و ترسە لە ناخی تاكەكانی كۆمەڵگە یاخود هۆی بڵاوكردنەوەی ئارەزووی پێكەنین و خۆشیە یاخود ئارەزووی بەدیهێنانی ئامانج و خەونەكانیەتی.
قاوداخستن و مێژوو:
رۆمانیە كۆنەكان بە پەتای قاوداخستنەوە دەیانناڵاند تا رادەیەك كە پاسەوانی قاوداخستنیان دامەزراندبوو ، ئەم پاسەوانانە كارەكەیان بریتی بوو لە تێكەڵاو بوون بە خەڵك و گواستنەوەی ئەو ووتانەی كە گوێیان لێ دەبوو بۆ كۆشكی ئیمپراتۆری. هەروەها لەسەر پاسەوانانی قاوداخستن ئەوەبوو كاتێك كارەكە لە سنووری خۆی لای دەدا لەلایەن خۆیانەوە هەڵمەتێكی دژ بە قاوداخستنیان دەست پێ دەكرد.
قاوداخستن لەلایەن پادشای ئاشوریەكانیش لە وڵاتی میسۆپۆتامیا بەكارهاتووە بۆ بڵاوكردنەوەی ترس و تۆقین و دووركەوتنەوەی دوژمن هەروەها ترساندنی دوژمن بەو زانست و زانیاری و چەك و هێزە گەورانەی كە هەیانە چونكە بابل ئەوكات سەنتەری زانست و بڵاوكردنەوەی زانیاری بووە .
وە ناپلیۆن پۆناپرت سەركردەی فەرەنسی بەناوبانگ دەڵێت: ” دوو هێز هەیە لە مرۆَڤدا، هێزی چەك و هێزی عەقڵ، لەوانەیە هێزی چەك لەناوبچێ بەڵام هێزی عەقڵ هەرگیز لەناو ناچێ “.
پۆلێن كردنی قاوداخستن :1-
1- قاوداخستنی ترس: ئەم جۆرە چەق دەگرێ لەسەر دروستكردنی دڵەراوكێ و ترس و تۆقین لەناخی تاكەكانی كۆمەڵگە، ئەم جۆرە پشت دەبەستێ بە بوونی تایبەتمەندی ترس و دڵەراوكێ لە ناخی تاكەكان چونكە لەم دوو حاڵەتە تاكەكان ئامادەن بۆ وێناكردنی زۆر شت كە هیچ بناغەیەكی راستی نیە و زۆریش لە راستیەوە دوورە.ئەم جۆرە زیاتر لەكاتی جەنگ و قەیرانە ئابووریەكان بڵاودەبێتەوە لەنێو خەڵكی.
2- قاوداخستنی رق و كینە: ئەمەیان مەترسی ترین جۆری قاوداخستنە چونكە هەوڵی كاركردن دەدات لەسەر چاندنی رق و كینە لەنێوان تاكەكان، ئەم جۆرە لە قاوداخستن سەرهەڵدەدات بۆ بە مەبەستی دەربڕینی هەستی رق و توورەیی وە پاڵنەرە شەرانگێزیەكان كە لەناخی تاكەكاندا هەیە.
3- قاوداخستنی هیوا: ئەمەش جۆرێكە كە دەربڕینێكە لە هیواو خەونی گێرەرەوەكەی بەو هیوایەوە باسی دەكات كە ببێتە راستی، ئەم جۆرە لەكاتی جەنگ و قەیرانەكان بە شێوەیەكی خێرا بڵاودەبێتەوە چونكە وا لە خەڵك دەكات هەست بە جۆرێك لە رازی بوون و خۆشی بكەن و وایان لێدەكات هەست بە پڕكردنەوەی هەندێك لە ئارەزوو و هیواو ئاواتەكانیان بكەن.
بڵاوكراوەكان و قاوداخستن :
سەرەڕای ئەوەی قاوداخستن بە رێگای قسەكردنی ئاسایی بڵاودەبێتەوە بەڵام ناتوانین رۆڵی قسەی چاپكراویش بەكەم بزانین لەم بابەتە، وە لەو وڵاتانەی كە بڵاوكراوەكان لەژێر چاودێری دەزگا حكومیەكاندان ئەوە قسە چاپكراوەكان بۆی هەیە ببێتە سەرچاوەیەكی سەرەكی بۆ سەرهەڵدانی قاوداخستن، هەروەها لەو وڵاتانەی كە بڵاوكراوەكان سەربەخۆشن ئەوا بۆی هەیە بە ناهۆشیارانە و بەبێ ئاگایی قاوداخستن تیایاندا بڵاوببێتەوە ئەمەش لەوانەیە بەهۆی ئەو هەڵەیەوە بێت كە سەرچاوەو تەندروستی هەواڵەكە نەزانراوبێت، خەڵكانێكی زۆر كەم ئاگاداری ئەوە دەبن كە هەر ناونیشانێك بڵاوبكرێتەوە لەوانەیە قاوداخستن بێت هەربۆیەش هەر چیرۆكێكی چاپكراو ناتوانرێت هەمووی بوترێت و بە ووردی و بە روونی.
هەروەها پەیامنێری رۆژنامەكانیش خۆیان لە بارێكی دەروونی زۆر ئالۆزدا دەبیننەوە چونكە هەرچەند نیەتیان پاك بێت ئوا گێرانەوەكانیان مەحاڵە بەلای قاوداخستندا نەڕوات وە لە حاڵەتی زۆر دەگمەندا پەیامنێر دەبێتە ( شایەدحاڵ – شاهد عیان ) بۆ ئەو رووداوانەی كە دەیانگێرێتەوە بەڵام پەیامنێرەكا كاتێك دەچنە شوێنی رووداوەكان كە رووداوەكان كۆتاییان پێ هاتووە هەر بۆیە ئەگەری قاوداخستن لە باسكردنەكانیاندا هەیە.
قاوداخستن و هەندێك لە گۆرانە كۆمەڵایەتیەكان :
1. قاوداخستن و هۆكارەكانی بڵاوكردنەوە: بڵاوكراوەكان رۆڵێكی بینراویان هەیە لە بڵاوكردنەوەی قاوداخستن لەرێگای چەند وشە و رستەیەكی بەرچاو وەك : ” لەناوەندە زانستیەكاندا ئەوە وترا ، ناوەندە سیاسیەكان وا پێشبینی دەكەن ، فڵان كۆمپانیا چاوەروانی هەڵسانن بە……هتد.” وە زۆرێك لە بابەتی هاوشێوە كە رۆژانە بەر گوێ و چاوەكانمان دەكەوێت لە دەزگا هەمەجۆرەكانی راگەیاندندا.
2. قاوداخستن و ماددە هۆشبەرەكان: هەندێك قاوداخستن لەلایەن تاكەكانی كۆمەڵ بڵاودەبێتەوە كە تیایدا روو لە گەنجەكان دەكات و دەڵێت : ماددە هۆشبەرەكان لەش بەهێز دەكات و هەروەها رزگارت دەكات لە كێشە دەروونیەكان و مێشك ئارام دەكاتەوە و هەڵچوونەكان دادەمركێنێتەوە و یارمەتی بیركردنەوەی باش و لەبیركردنی خەمەكان دەدات .
هەموو ئەو قاوداخستنانە مەبەستی بێ هێزكردن و دەست بەسەرداگرتنی كۆمەڵگەیە و روو لە گەنجەكان و هەرزەكارەكان دەكەن چونكە ئەوان كۆڵەگەی كۆمەڵگەن و بەوان كۆمەڵگە چاك كاری تێدا دەكرێت و پێش دەكەوێت هەربۆیە ئەوانەی قاوداخستن بڵاو دەكەنەوە مەبەستیان تێكدان و شپرزە كردنی كۆمەڵگەیە.
هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی قاوداخستن و پاڵنەرەكانی :1.
1- گەشەكردنی تاك لە ژینگەیەك كە خەڵكەكەی لەسەر بڵاوكردنەوەی هەواڵی بێ سەرچاوە و نادڵنیا لێڕاهاتوون و جوانكردنی هەواڵەكەیان بە وشەكانی ( گوێم لێبوو كە….؟ وایان ووت …؟…..هتد ).
2. هەوڵدانی تاك بۆ شیكردنەوەی راستیەكان بە تەفسیرێكی لۆژیكی هەتا ئەگەر كرۆكی تەفسیرەكەشی لانەبوو.
3. پەرۆَشی و حەزكردن بە زانین و لێكۆڵینەوە لەراستیەكان بەبێ گرنگی دان بە زانینی سەرچاوەكانی و دڵنیابوون لێی.
4. بوونی رق و كینە بۆ بەرامبەر لەدەرەنجامی كێبركێ كردن وا لەتاكەكان دەكات كە قاوداخستن بۆ بەرامبەرەكەیان دروست بكەن و زیادەرەوی بكەن لە بڵاوكردنەوەی قاوداخستنی درۆ و ناراست دەربارەیان.
5. پاڵنەری سۆزداری و دەروونی جیاواز وەك: ( خۆشەویستی بۆ تاك یان كۆمەڵ یان رق لێبوونەوە ، هیوا ، ترس ، پەرۆشی لە زانینی شتەكان ، كپ كردن ) ئەو كەسەی كە توانای رووبەروو بوونەوەی كەسێكی دیاریكراوی نیە وا دەكات كە قاوداخستن دەربارەی بڵاوبكاتەوە بۆ بەتاڵ كردنەوەی ئەو هێزە دەروونیەی كە لەناخیدایە.
6. بێ توانایی زاكیرە لە قاراستنی زانیاریەكان بۆ ماوەیەكی دوورو درێژ وا دەكات كە چوارچێوەی بابەتەكە بگۆردرێت، هەندێك قاوداخستن هەیە راستیە بەڵام بە تێپەڕبوونی كات و بڵاوبوونەوەی هەواڵەكە راستیەكان بە خەیاڵ تیكەڵ دەبن و بە تێپەربونی كات دەبنە قاوداخستن، سەرژمێری كراوە لەهەندێك كۆمەڵگە كە دەركەوتووە %70 ی هەواَلەكان دەبنە قاوداخستن دوای گواستنەوەیان لەنێوان پێنج تا شەشە كەس.
7. رازی كردنی دەروون، بۆ نموونە كەسێك لە كارەكەی فەشەلی هێناوە ئەمە وای لێدەكات قاوداخستن بڵاوبكاتەوە دەربارەی بازرگانەكانی تر و ناوهێنانیان بە ژێركەوتوو و یاخود كاركردن بە دزی ئەمەش بەهۆی نەبوونی توانا لە رووبەرووبونەوە لەگەڵ ناخی خۆیدا و دان نان بە فەشەلە هێنانەكەی.
سەركەوتنی قاوداخستن :1.
1- بابەتی قاوداخستن بەسترابێتەوە بە لایەنی هەستدار یاخود رووداوێكی گرنگ یاخود كارێك لە كارە كۆمەڵایەتیەكان یان ئابووریەكان یاخود سیاسیەكان.
2. هەبوونی بۆشاییەكی دەروونی كۆمەڵایەتی وا لە كۆمەڵەكان دەكات كە بە خێرایی هەر گووتە و ووتراوێك بێت وەری بگرن بۆ پڕكردنەوەی ئەم بۆشاییە كە بەهۆی نەبوونی هەواڵی راستی كە پەیوەندی بە رووداوێكی گرنگەوە هەبێت هەروەها بێ هێزی پەیوەندی كردنی ناوەكیەوە دروست بووە.
3. نادیاری قاوداخستن و نەبوونی روونی تەواو بۆ ووردەكاریەكانی ئەمەش وا لە تاكەكانی كۆمەڵ دەكات كە پرسیاری زیاتر لەلایان دروست بێت بۆ روونكردنەوەی بابەتەكان ئەمەش دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی گومان و قسەو قسەڵۆك كە ئەمەش یەكێكە لە ئامانجەكانی قاوداخستن.
4. هەبوونی پێكهاتەی ترس و دڵەراوكێ لەلای تاكەكانی كۆمەڵگە.
5. قاوداخستن جەخت لەسەر رووداوێك یاخود پێكهاتەیەكی راستگۆ بكاتەوە.
شیكردنەوەی دەروونی بۆ قاوداخستن :
هەندێك لە زاناكانی دەروونزانی وای دەبینن كە قاوداخستن دەربڕین لە هەست و سۆزی كپ كراو دەكات لە دەروون ئەمەش وەك زیندە خەون وایە ، ووتنەوەی هەست و سۆزە كپ كراوەكان دەردەخات و پاڵنەرەكان ئازاد دەكات، هەروەها پەستانێكی بیریش هەیە پێویستی بە شیكردنەوەی هەڵوێستە ئاڵۆزەكان هەیە بەپێی هیواو داواكاریەكان هەربۆیەش گواستنەوەی قاوداخستن لە یەكێكەوە بۆ یەكێكی تر گۆرانكاری بەسەردا دێت واتا هەریەكە و بە گوێرەی ئارەزووەكانی خۆی دەیگۆرێت.

میهرەبان، ناوی ژنێكی باڵا مام ناوەندی ڕوخسار سپی چاو شینە. لەخانەقینەوە بۆسلێمانی دەگەڕامەوە بەرامبەرم دانیشتبوو، زۆر پەشێو حاڵ بوو، هەموو جەستەی دەلەرزی بەشێوەیەك كە سەرنشینەكانی پاسەكە بەتەواوەتی هەستیان پێ‌ دەكرد، لەپاش یەكتر ناسین‌و خەڵكی كوێیت‌و پیشەت چییە؟” چیرۆكی ناپاكی هاوسەرەكەی بەم شێوەیە لەسەر زاری خۆیەوە گێڕایەوە.
ماوەی (10) ساڵ زیاترە لەگەڵ ئەرسەلاندا دەژیم، ئەوهیچ كات باوكێكی باش نەبووە بۆمنداڵەكانم،هەروەها هاوسەرێكی باشیش نەبووە بۆخۆم، هەمیشە بەهەژاری‌و كولەمەرگی ژیانمان گوزەراندووە. بەڵام ئەفسوس بۆعەقڵ ساویلكەی من كە بەدۆر‌و فێڵەكانی باوەڕم كردوو ژیانم لەگەڵدا پێكهێنا، چونكە چەند كەسی كرد بەتكاكار‌و دەپاڕانەوە، تاوەكو زەواجی لەگەڵدا بكەم، بەڵام وەك ئەوەی شتێك لەناو مێشكمدا هۆشداریم پێ‌ بدات‌و بڵێ‌ میهرەبان ئاگاداربەو هاوسەرگیری لەگەڵدا نەكەیت، تاوەكو سەرئەنجام كۆتا ڕێگەی هەڵبژارد، دەهات لەبەردەم دەرگاكەماندا خۆی دەدا بەزەویدا‌و دەیگوت” یان دەمكوژن یان میهرەبانم دەدەنێ‌، دواجار براكانم پێیان ووتم” ئێمە دوو ڕێگەمان لەبەر دەستایە، یاخود بیكوژین، كە ئەوەش قەتلەو شەڕو شەڕخوازی لێدەبێتەوە، یان بالەوە زیاتر ئابڕوومان نەچێت لەنێو خەڵك‌و كۆڵاندا، تۆڕازیت میهرەبان هاوسەرگیری لەگەڵدا بكەیت؟ ئێمەی ئافرەتان خاڵی لاوازمان ئەوەیە هەركوڕێك فرەتر سۆزو هەستمان بداتێ‌ زیاتر شەیدا‌و عاشقی ئەودەبین، ئەگەریش سۆز‌و هەستی سر‌وشتی نەبێت، بەڵكو دەست كرت بێت‌و ووشەی ناواقعیش لەزاری بێتە دەرەوە، ئێستە زۆرێك لەكوڕان ئەوقولاپە بەكاردەهێنن بۆڕاوكردنی كچان، دەڵێن” سۆز چییە؟ خۆسەنتمان لێ‌ ناڕوات گرنگ ئەوەیە ئەوكچەی كە دەتەوێت بەدەستی بهێنە، پاش هاوسەرگیری‌و هاتنە ناوەوەی منداڵ ئیدی ژن مەجبورە قوڕقوشم بتوێنەرەوە بەسەریدا قبوڵی بكات، بەڵام ئافەرینی ئەوكچانە دەكەم كە ناكەونە ناوتۆڕی درۆی دەربڕینی سۆزی ساختەی كوڕانەوە، لەبری ئەوەی لەڕێگەی ووشەی زڕق‌و بڕقەوە تەلاری ژیانیان بونیان بنێت، كە سەرئەنجامەكەی هەرداڕمان‌و ئاژاوە‌و لێكجیابوونەوەیە، یان ناپاكی هاوسەری تیادا ئەنجام دەدرێت، وەكە من‌و چەندەهای دیكە، چونكە هەڵچوونی سۆز وەك شەپۆلی دەریا وایە، لەكەمترین ماوەدا دەنیشێتەوە‌و بەرەو پووكانەوە دەچێت، بەڵام عەقڵ‌و لۆژیك ئەوبناغە پۆڵاینەیە مەگەر مەرگ كۆتایی بهێنێت بەژیانی ئەودووكەسە.
ئێمە بۆماوەی چوارساڵ لەخانەقین دەژیاین، پیاوەكەم پۆلیسی حكومەت بوو، هەرچەندە خەڵكی خانەقین نەبووین، بەڵام بەهۆی پیشەی پیاوەكەمەوە خانوویەكمان لەوێ‌ بەكرێ‌ گرتبوو، لەناچاریدا تیایدا دەژیان، لەبەر ئەوەی ژیان كردن بۆئێمە لەوێ‌ گەلێك سەخت‌و دژوار بوو، چونكە ئێمە خەڵكی كوێستان‌و ئەوێش گەرمیان بوو، ئاوهەوایەكی ئێجگار گەرمی هەبوو، پاش چوارساڵ من بەتەواوەتی بێزاربووم لەخانەقین، هەربۆیە بڕیارماندا بگەڕێینەوە بۆ ناوچەی خۆمان، بەڵام پیاوەكەم دەوامی هەرلەوێ‌ بوو، ژیانمان زۆر بەناڕەحەتی دەگوزەراند بەتایبەت لەڕووی ماددەوە زۆر كەم دەرامەت بوویت، ڕاستە پیاوەكەم موچەخۆربوو، هەرچی موچەكەی هەبوو خەرجی مەشروب‌و سەفرەو خۆش گوزەرانی خۆی دەكرد، كاتێك بەئێرە گەیشت ئەسرین چاوەكانی پڕ كرد، لەترسی عەیبەی خەڵك‌و ئابڕووی براو كەس‌و كارەكەم، نەم دەتوانی جیاببمەوە لەئەرسەلان، چونكە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە لەترسی منداڵەكانم‌و ئەوهەمووە خۆشەویستیەی كە هەمبوو بۆیان نەمدەتوانی دەستبەرداریان ببم، چونكە زۆربەی ئەودایكانە كە لەلایەن مێردی نائینسانەوە دەیانچەوسێننەوە تەنها لەبەرخاتری زاڕۆڵەكانیانە قبوڵی ئەو ژیانە دەكەن، هەروەها نەشم دەوێرا شكاتی بكەم لەلای خێزانەكەم نەبادا بەبۆنەی منەوە شەڕ‌و ئاژاوە هەڵبگیرسێت‌و خوێن بڕژێت، لەبەر ئەوە بەنان كردن بۆماڵان ژیانی خۆم‌و منداڵەكانم‌و كرێی خانوەكەم دەردەهێنا، ماڵی دەرو دراوسێش ئاوابێت هاریكاریان دەكردین، چونكە چیرۆكی ژیانم بۆژنی دراوسێكانم دەگێڕایەوە ئەوانەی كە هاتوو چووم هەبوو لەگەڵیاندا، هەرچی داماوی‌و ڕووداوی كەمەر شكێنەر هەیە بەسەرمدا هات‌و قبوڵیشم كرد تەنها لەبەر ئەوەی خودا بكات‌و ڕۆژێك لەڕۆژان ئەم پیاوە ویژدانی بجوڵێت‌و ئاوڕێكمان لێ‌ بداتەوە، بەڵام ڕۆژ بەڕۆژ بەرەو خراپتر دەڕۆیشت، تاوەكو ڕۆژێك هەوری ڕەشی ژەهراوی باڵی كێشا بەسەر ژیانمدا‌و شتێك كە هەرگیز بیرم لێ‌ نەدەكردەوە زیندەگیمان لەوە زیاتر بەرەو خراپ بوون بڕوات ئەوە بوو، یەكێك لەهاوڕێ نزیكەكانی ئەەرسەلان تەلەفۆنی بۆكردم‌و پێی ووتم” میهرەبان خانم ئەرسەلانی هاوسەرت ماوەیەك دەبێت ژنی هێناوە‌و تۆ بێ‌ ئاگای لێی، ناونیشان‌و ماڵی ژنەكەی دا پێم‌و منیش دەستبەجێ‌ كەوتمە لێكۆڵینەوە‌و بەدواداچوون، بەڵام سەرئەنجام بەوشێوەیە بوو، ژنی هێنابوو، كاتێك لەلای من بەبۆنەی دەوامەوە دوەڕۆیشت بۆخانەقین، لەوێ‌ دەوامی دەكرد‌و لەپاش كۆتایی هاتنی دەوامەكەی دەچوو بۆماڵی ژنی دووەمی، تەنها شتێك كە زۆر ئازارم دەدات ئەوەیە لەگەڵ كەسێكدا هاوسەرگیری كردووە ئەوكاتەی ماڵمان لەخانەقین بوو، ئەوانیش دراوسێمان بوو، ژنە حەشای كردووە لەمێردەكەی‌و شوی بەپیاوەكەی من كردووە، هەروەها ئێستاش پیاوەكەی من حەشای كردووە لەمن‌و دەڵێت” منداڵەكانیش بۆخۆت، ئاخر خودایە من چۆن دەتوانم ئەومنداڵانە بەخێو بكەم، خێزانەكەم دەڵێن ئەومنداڵانە، منداڵی ئەوناپیاوەن پێویستە بیدەیتەوە بەسەریدا منیش پێم خۆشە گیانم دەربهێنن‌و منداڵەكانم لێ‌ جودا نەكەنەوە، چونكە هیچ كات ناتوانم بەبێ‌ ئەوان بژیم، هەروەها خانەوادە‌و كەس‌و كارم دەڵێن” یاخود ئێمە نایەینە ناوكێشەو گرفتەكەت‌و خۆمان دوورەپەرێز ڕادەگرین، یان ئەومنداڵانە بدەرەوە بەباوكی، منیش زۆر دڵنیام ئەوچوار منداڵەم ئاوارەی سەر شەقامەكان دەبن‌و بەهەموو ڕێگەیەكی لادەردا دەڕۆن، چونكە باوكیان هیچ سۆزیكی پێوەیانەوە نییە، تەنانەت ئەوژنەی كە هێناویەتی قبوڵی ئەوە ناكات لەگەڵ منداڵەكانی مندا بژیەت‌و خزمەتیان بكات، تەنها دووعا‌و پاڕانەوەم ئەوەیە لەخودا ئەو ژوورە خۆڵەی كەتیایدا دەژین‌و یەكێك لەخزمەكانی خۆمان داویانە پێمان لەبەرخاتری خودا بڕوخێت بەسەر من‌و منداڵەكانمدا، چیتر بەرگەی ئەم بارەقورسەی ژیان ناگرین…!!!

هیچ چاوێک نیگه‌رانی داهاتووی لێڵ و نادیاری ئه‌وان نیه‌، هیچ دڵێک بۆیان ته‌نگ نابێت، نه‌ ئه‌و کاتانه‌ی له‌ کۆڵان و سه‌رشه‌قامه‌کان پڕن له‌ ماندووبوون و بێ هیوایی، نه‌ ئه‌و کاتانه‌ی شه‌و به‌خه‌یاڵی ماڵێک دوور له‌ شه‌قام ڕۆژ ده‌که‌نه‌وه‌.
هه‌موومان ڕۆژانه‌ له‌ شه‌قام و شوێنه‌ گشتییه‌کانی شار ئه‌و منداڵانه‌ ده‌بینین که‌ به‌ سیمایه‌کی ئاڵۆز و تۆزاوییه‌وه‌ نیگه‌ران و غه‌مبار سه‌رقاڵی کار و شت فرۆشتنن، خه‌ونی ساوایان تێکه‌ڵ به‌ ماندووبوونه‌کانی سه‌ر شه‌قام ده‌که‌ن، به‌ سیمایه‌کی غه‌مباره‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ژیان، ئه‌م سیمایه‌ش هه‌ستی هه‌موو مرۆڤێک ده‌بزوێنێت.
دیارده‌ی منداڵانی سه‌رشه‌قام هه‌ر له‌ کوردستان نیه‌، ته‌نیا له‌م هه‌رێمه‌دا خۆی به‌رجه‌سته‌ ناکات، هه‌ر له‌م هه‌رێمه‌شدا خۆی کۆتایی نایه‌ت. له‌ کۆڵانه‌ تۆزاوییه‌کانی ئه‌فغانستانه‌وه‌ بگره‌ تا شه‌قامه‌ ڕازاوه‌ و بریقه‌داره‌کانی نیویۆرک بوونی هه‌یه‌ و ده‌بنیرێت، حه‌قیقه‌تی تاڵ و ناخۆش که‌ له‌ کوردستانیشدا هه‌یه‌ و تائه‌مڕۆ که‌متر سه‌رنجی پێدراوه‌ (کێشه‌ی منداڵانی شه‌قام)ه‌، منداڵانێک که‌ له‌ڕابردوویه‌کی نزیکدا که‌متر به‌رچاو ده‌که‌وتن یان به‌دینه‌ده‌کران، به‌ڵام ئه‌مڕۆ که‌ له‌سایه‌ی ئازادیدا به‌پانتایی شاره‌کان و شه‌قامه‌کان بوونیان هه‌یه‌ و ده‌بینرێن.
حه‌قیقه‌تی ناخۆش که‌ بوونی هه‌یه‌ کێشه‌ی منداڵانێکه‌ که‌ که‌متر سه‌رنجیان پێده‌درێت، به‌ڵام له‌ حه‌قیقه‌تدا ئاوێنه‌یه‌کن بۆ که‌سانی تری کۆمه‌ڵگه‌، تا هه‌ژاری وێنا بکه‌ن و نادادپه‌روه‌ری هه‌ڵاواردن له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا بخه‌نه‌ ڕوو. بۆیه‌ ده‌بینین ئیمڕۆ کۆمه‌ڵگه‌ ئاوێنه‌یه‌کی هه‌یه‌ که‌ هه‌ژاری و ته‌نگده‌ستی به‌باشی ده‌خاته‌ ڕوو. له‌و ئاوێنه‌یه‌دا هه‌ژاری له‌سه‌ر هه‌ر چوار ڕێیه‌ک و له‌پشت هه‌ر ترافیکێک نیشان ده‌درێت و ده‌بینرێت، ساده‌ترین پێناسه‌ بۆ ئه‌و منداڵانه‌ ئه‌وه‌یه‌ ناویان بنێین قوربانیانی داهاتوو، قوربانیانێک که‌ ئێستا شاراوه‌ن، به‌ڵام له‌ داهاتوودا خۆیان وێنا ده‌که‌ن و به‌رجه‌سته‌ ده‌بنه‌وه‌. قوربانیانێک که‌ جه‌نگ و شه‌ڕه‌ یه‌کبه‌دوای یه‌که‌کان خوڵقێنه‌ری نییه‌، به‌ڵکو کۆڵان و شه‌قامه‌کانی شاره‌کان پێمان ده‌ناسێنن، هه‌ر ئه‌وانیش په‌روه‌رده‌ی ده‌که‌ن، له‌ په‌یماننامه‌ی جیهانی مافی منداڵاندا ئیشکردنی منداڵی خوار ته‌مه‌ن پانزه‌ ساڵ هه‌روه‌ها سوود وه‌رگرتن له‌ منداڵان به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێت چ له‌ڕووی ئابوری یان له‌باری سیاسی قه‌ده‌غه‌ کراوه‌. ئه‌وه‌ی گرنگی پێدراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ منداڵان ده‌بێت له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ئیشانه‌دا بپارێزرێن که‌ گه‌شه‌کردنی ته‌ندروستیان بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ له‌ چاره‌نووس و بوونیان ده‌که‌ن، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ نزیکه‌ی (150) ملیۆن منداڵ له‌سه‌رتاسه‌ری جیهاندا به‌ کوردستانیشه‌وه‌ ڕۆژه‌کانی خۆیان به‌ ئیشی سه‌رشه‌قامه‌کانی ناو شاره‌کان و کاری تاقه‌ت پڕوکێن به‌سه‌رده‌به‌ن و خۆیان له‌گه‌ڵ تۆز و ماندوبوونه‌کانیان و چه‌رمه‌سه‌رییه‌کانیان ڕادێنن، بۆئه‌وه‌ی بتوانن که‌لێنێک له‌ درزی هه‌ژاری خێزانه‌کانیان بگرن.
دیارده‌ی منداڵانی سه‌رشه‌قام به‌شێوه‌ی ئیمڕۆی دیارده‌یه‌کی شارییه‌، واته‌ شار و ئاڵۆزییه‌کانییه‌تی که‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ی هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌، هه‌ر شار و شه‌قامنشینه‌کانیه‌تی که‌ قوربانیانی داهاتوومان پێده‌ناسێنێت، لادانه‌کانی دواڕۆژمان له‌ ئێستادا بۆ وێنا ده‌کات. له‌به‌ر ڕووناکی ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌ هۆشیاری کۆمه‌ڵگه‌ و تاکه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگه‌ سه‌باره‌ت به‌ منداڵانی سه‌ر شه‌قام، منداڵانی ئیشکه‌ر، کارێکی پێویسته‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی منداڵانی سه‌رشه‌قام له‌ داهاتوویه‌کی نزیکدا له‌ قۆناغ و حاڵه‌تی منداڵی ده‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌بنه‌ گه‌نجێکی سه‌رشه‌قام. ئه‌گه‌ر تێڕامانێکمان هه‌بێت ده‌بینین که‌ پرسی ئیشی منداڵان به‌گشتی په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ژاری خێزانه‌کانیانه‌وه‌ هه‌یه‌، منداڵانی خێزانه‌ که‌م داهات و هه‌ژاره‌کان ناچارن له‌ زیادکردنی داهاتی خێزانه‌کانیاندا به‌شداری بکه‌ن و کاریگه‌رییان هه‌بێت، بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین هه‌ژاری خێزانه‌کان یه‌کێک له‌ ڕه‌هه‌نده‌کانی دواکه‌وتووی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی و کلتورییه‌، که‌ ئه‌مڕۆ زۆرێک له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی گرتۆته‌وه‌.
قۆناغی منداڵی گرنگی و بایه‌خێکی زۆری له‌ گه‌شه‌کردن و ته‌ندروستی وه‌رگرتنی که‌سایه‌تییان هه‌یه‌، سه‌رنجدان له‌ پێویستییه‌کان و مافه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کان له‌و ساڵه‌ هه‌ستیارانه‌دا ڕۆڵێکی گرنگ له‌ په‌روه‌رده‌کردنی منداڵانی به‌توانا و داهاتوودا ده‌گێڕێت، بوونی لادانه‌کان، کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، له‌هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا منداڵان زیاتر له‌گروپه‌کانی تر ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و زیان به‌ گه‌شه‌ و ته‌ندروستییان ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌و منداڵانه‌ی له‌ کوردستانیش به‌هۆکاری جۆراوجۆر (ئابوری، کۆمه‌ڵایه‌تی، کلتوری) له‌گه‌ڵ لادان و کێشه‌ی جۆراوجۆر به‌ره‌وڕوون که‌ پێویسته‌ هه‌نگاوه‌کان بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و لادانانه‌ بگیرێنه‌ به‌ر.

دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى باو هەیە لە کۆمەڵگەى ڕۆژهەڵاتى بەگشتى و کۆمەڵگەى کوردەوارى بەتایبەتى ئەویش کێشەى نێوان بووک و خەسوو و خەزورە, کە زۆر جار کارەکە دەگاتە ڕادەیەک چارەسەرى نامێنێت و دەبێتە هۆى لەناوبردنى ڕێز و خۆشەویستى خێزانەکە و بە جیابوونەوە کۆتایى دێت.
ئەم کێشەیەش لە ئەنجامى لێک تێنەگەیشتنى هەردوولایەن واتە ماڵى خەزوران و بووک دروست دەبێت چونکە هەر لەو کاتەى کچەکە مارەى ئەبڕێت لە کوڕى خەسوو خۆى ئامادە دەکات بۆ شەڕى خەسوو و پرتەو بۆڵەى ئەوان, لە ڕاستیدا ئەگەر کەسێکیش خۆى ئامادەکردبێت بۆ شەڕ ئەوا بە سەیر کردنێکى لار کوتەک ئەوەشێنێ و دەیکات بەو شەڕەى کە خۆى ئەیەوێت ئەمەش لە ئەنجامى ئەو هەستیاریەوە دروست دەبێت کە هەر لە تەمەنى هەرزەکاریەوە ئەوە لە مێشکى چەسپاوە کە خەسوو باشیان تیانیە, کە خۆى لە ڕاستیا وا نیە, چونکە هەڵس و کەوتى ئەو کەسەى کە هاتۆتە ئەم ماڵە نوێیە دەتوانێت بڕیار بدات کە ئایا ماڵى خەزورانى لەگەڵى باش بن یان نا,
چونکە زۆرێک لە بووکان ئەبینین کە خەسوویان لە شوێنى دایکیان داناوەو زیاتر لە دایکیان خۆشیان ئەوێت چونکە ئەزانن خەسوەکەیان بۆ ئەو دڵسۆزترە لە دایکیان.
وە بە پێچەوانەشەوە لە ڕوانگەى زۆرێک لە خەسووەکان بووک چاکیان تیا نیە, ئەمەشیان لە ڕستیدا وانیە, ئەى ئەگەر وایە چۆن ئەو خەڵکە ژیان دەگوزەرێنێت و بەڕێوە ئەچێت؟ چۆن زۆرێک لە خێزانەکان بەهۆى کەم دەرامەتیانەوە ناتوانن ماڵى سەربەخۆ بکەن و بێ کێشە لەماڵى خەزورانیان ژیان بەسەر دەبەن و خاوەنى مناڵن؟ ئەى زۆرێک لەو خەسوانەتان نەدیوە بوکەکانیان لە شوێنى کچەکانیان داناوەو بێى ئەوان ئاویش ناچێتە خوارەوە لە گەرویان؟
بۆیە پێویستە دایک و باوکان یارمەتى دەرو ڕێ نیشاندەرى نەوەکانیان بن چونکە ئەوان خاوەن ئەزموونى ژیانن هەوڵى چارەسەر کردنى کێشەکانى نێوان ئەم دوو گەنجە بدەن بەشێوەیەکى دروست و بەپێى ئەزموونى ژیانیان نەوەک کێشەیان بۆ زیاد بکەن, لەبەر ئەوەى بە گەورەکردنى کێشەکان ئاسودەیى دەروونى لەماڵەکەیان لادەدەن و وا دەکەن کوڕەکەى خۆشیان لە ژیانێکى نا ئارامدا بژى ئەگەر هاتوو دایک و باوک (خەسوو خەزور) بەشێوەیەکى ژیرانە مامەڵیان نەکرد و چارەسەرى کێشەکانیان نەکرد ئەوا با بزانن یەکەم دوژمنى کوڕەکانیان ئەوانن.
هەموو کێشەیەک چارەسەرى هەیە. ئەگەر هاتوو کێشە بەشێوەیەکى بابەتى مامەڵەى لەگەڵ کرا و بەشێوەى پرسیار وەڵام درایەوە دڵنیابە ئەگەیتە چارەسەرى کێشەکە و بە ئاسانى ئەتوانى چارەسەرى کەى بۆ نموونە کاتێک تۆ ئەڵێى من ڕقم لەم بووکە یان خەسووم ئەبێتەوە, پرسیار لەخۆت بکە ڕقت لەچى ئەو ئەبێتەوە؟ بێگومان هەموو مرۆڤێک ڕەوشتى باشى هەیە تۆ ناتوانى بڕیار بدەى کە هەموو شتێکى هەڵەیەو بە دڵى تۆ نیە.
کاتێ دۆزیتەوە رقت لە کام هەڵس و کەوتەیەتى ئەوکات ئەتوانى پێى تەرک بەى بەشێوەیەک کە خۆشى هەست نەکات, یاخوت ڕاستەخۆ پێى بڵێ بە شێوەیەکى جوان.. ئەم هەڵس و کەوتەى تۆ ئەزیەتم ئەدات تاوەکو بتوانى دووبارەى نەکاتەوە.
یاخود کاتێک کارێکى باش ئەنجام دەدات دەسخۆشى لێبکەو سوپاسى بکە بۆ ئەوەى بەردەوام بێت لەو کارانەى تۆ پێت خۆشە وزیاتر ڕێزت بگرێت, چونکە تۆ بەو سوپاس و دەسخۆشیە پاداشتێکى دەکەى کە هیچى تێناچێت و ماندووبوونى لەبیرئەبەیتەوە.
کاتێک هەڵەیەکى بچوک لە نێوانتان ڕوودەدات چاوپۆشى لێبکەن و لێک ببورن تاوەکو نەبێتە هەستیارى لە نێوانتان و کێشە دروست نەبێت و گەورە نەبێت.
ئەگەر هاتوو بووکەکەت نەیزانى چێشت لێنێت پێویستە فێرى بکەى, ئەگەر نەیزانى ماڵ پاک کاتەوە هەوڵبدە لەبەرچاوى پاکى کەیەوە تاوەکو ئەویش چاو لەتۆ بکات و فێربێت چۆن ئیشەکانى ماڵەوە بکات, ئەگەر هاتوو بەگوێرەى پێویست نەیتوانى بایەخ بە مێردەکەى بدات پێویست یارمەتى بدەى و فێرى بکەى چونکە تۆ دایکی مێردەکەى ئەوى و خاوەن ئەزموونى. بە فێرکردنى خێزانى کوڕەکەت ژیانێکى ئاسودەى بۆ ئامادە دەکەى.
هەروەها سەبارەت بە بووکیش بەهەمان شێوە پێویستە لەسەر بووک ڕێزى خەسووى بگرێت وەک ژنێکى بە تەمەن و دایکى مێردەکەى, ئەگەر لێت ناڕازى بوو چێشتى بۆ لێنێ قاپەکان کۆکەرەوەو بیانشۆ, تا شانازیت پێبکات بووکێکى چاکى, ئەگەر هەر بەمەش ڕازى نەبوو جلەکانى بۆ بشۆ و بۆى ئوتووکە, یارمەتى بدە لە ئیش و کارى ناوماڵ, ڕاستیەک هەیە پێویستە بیزانیت کە مرۆڤ کەوتە تەمەنەوە خانەکانى مێشکى لاواز دەبن و زۆر جار وەک مناڵ پێویستە نازى بکێشرێت هەروەک چۆن مناڵ دایم ئەگرى و زۆر شت هەیە داواى ئەکات مرۆڤى بە تەمەنیش بە هەمان شێوە بە پرتەو بۆڵە دەرى ئەبڕێت و داواى ئەکات,
پێویستە تۆى بووک و خاوەنى هێزو و توانا گوێ لە داواکاریەکانى ئەو پیرە کەمتوانایەنە بگریت کە دایک و باوکى مێردەکەتن و دایک و باوکى دووەمى تۆن داواکاریەکانیان جێ بەجێ بکە هەروەک چۆن کاتێک دایک و باوکى خۆت پێویستیان پێت بێت ئەچى بە دەمیانەوە و داواکاریەکانیان جێبەجێ ئەکەى وەک کارێکى مرۆڤانەو ئەرکى سەرشانت,
جا بۆ بنەبڕ کردنى کێشەو زیادبوونى ڕێزو و خۆشەویستى لاى مێردەکەت پێویستە وا نەکەى مێردەکەت خەجاڵەت بێت لەبەردەمى دایک و باوکى و جێگاى شانازى بیت بۆ ئەو تاوەکو مێردەکەشت رێز لە باوک و دایکى تۆ بگرێت و ژیانێکى ئاسوودە بەسەر بەرن بەیەکەوە, بەهیواین هەموولایەک بێکێشە بن و ئارامى جێگاى ڕق و کینەو ئاژاوە بگرێتەوە.