هیچ كەسێك ناتوانێت نكۆڵی لە گرنگی نەخشەكێشان لە ژیانی مرۆڤدا بكات ، نەخشەكێشان بەیەكەمین هەنگاوی سەركەوتن دادەنرێت بۆئەوەی ئامانجەكانت لەژیاندا بەدی بێن ئەوا بێگومانبە لەوەی پێویستت بە ناسینی ئامنجەكانتە بەڕوونی پاشان دەست نیشان كردنی ئەو ڕێگایەی كە دەتگەیەنێتە ئامانجەكانت ئەمەیە كەپێی دەوترێ‌ نەخشەكێشان ، لەئەنجامی توێژینەوەیەكەوە ئەوە بەدەركەوتووە كە تەنها بەڕێژەی ( %3 )ی خەڵكی نەخشەی ژیانیان دادەرٍِێژن هەرئەمانەشن ئەو كەسانەی كەخاوەنی سامانێكی زۆری مادی و مەعنەوی و مرۆیین و سەرجەمی پۆستە ئیداریەكانیان بۆ خۆیان داگیركردووە ئەوەی دەمێنێتەوە ڕێژەی (%97)ی خەڵكی بەبێ‌ بونی ئامانجێكی ڕوون یاخود نەخشە ڕێی گەیشتن بەئامانجەكانی لە ژیاندا دەژین ، پێویستە لەمەوە تێبینی ئەوە بكەین كەئەوەی نەخشەی بۆ ژیان نەكێشابێ‌ هەرگیز بەرهەمی هەوڵەكانی لەژیاندا بەوجۆرە نابینێتەوە كە نەخشەی بۆیان كێشابێت ، پێویستە سەرەتا ئەوە بزانین كە نامەی ئێمە لەژیاندا چیە وەئەو ئامرازانە چین كە فاكتەری بەئەنجام گەیاندنی نامەكەمانە هەروەها پێویستە دەست بكەین بە بنیاتنانی ئامانجەكانمان لەسەر ڕێڕەوێكی كاتی گونجاو كەبەپێی سروشتی ئامانجەكە بگونجێت .
نامە چیە : مەبەست لەنامە لێرەدا ئەو ڕۆڵانە دەگرێتەوە كە تاك لەژیانیدا دەیگێڕێ‌ نامەش لەژیاندا هاوكاتە لەگەڵ تەمەندا و هەر لەگەڵ تەمەندا كۆتایی پێدێ‌ لەژیانی تاكدا ، نامەی ژیان ئامانجێك نیە بێتەدی و كۆتایە پێبێت ناشبێت نامەی ژیان بەراورد بكرێت بەكڕینی ئۆتۆمبیلێك بۆنمونە چونكە ئەمە نمونە نیە بەڵكو ئەمە ئامانجێكە یارمەتی بەردەوام بوون لەسەر نامە دەدات .
زیاد لەڕێگەیەك هەیە بۆ داڕشتنی نامە لەژیاندا چونكە بەپێی كەسەكان دەگۆڕێت ، چۆن نامەی ژیانت دادەڕێژیت ؟
ئێمە لێرەدا دوو جۆری ئاسان لەو ڕێگایانەتان پێئاشنا دەكەین كە هەموو تاكێك دەتوانن بەپێی تایبەتمەندی خۆیان نامە و نەخشەی ژیانیانی لەسەر دابڕێژن ، یەكەمین ڕێگا ئەوەیە كەتۆ خۆت وادابنێ‌ كەلە كۆتایی تەمەنتدایت و وتارێكی نوسراو دەربارەی ژیانت و بەدەستهاتوەكانت لەژیاندا لەبەر دەستتدایە ئەوە تۆی لەخۆت بپرسە چیت دەوێ‌ بینوسیتەوە لەسەر ئەو نوسراوە ؟ ئەوە لەئێستاوە هەوڵی بۆ بدە بۆئەوەی لە بانەڕۆژدا كاتێك دەگەیتە ئەو تەمەنە ئەو كاغەزە بخوێنیتەوە كەمەبەستت بووە بینوسیتەوە ئەوەش بزانە كە هیچ كاتێك درەنگ نیە بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكانت . ڕێگەی دووەم ئەوەیە كەتۆ دەفتەرێكی تایبەت بە خۆت ئامادەبكەی پاشان لەلاپەڕەی یەكەمی دەفتەرەكەدا بنوسە “نامە” پاشان بڕۆ سەر لاپەڕەی دووەم و دابەشی بكە بۆ چوار بەشی وەكو یەك لەبەشی یەكەمدا سەرجەم ئەو ئارەزوو و ئامانجانە بنوسە كەهەوڵی بەدیهێنانیان دەدەیت لەسەرجەم لایەنەكانی ژیاندا بۆنمونە لەلایەنی كۆمەڵایەتیەوە دەنوسی (ژنهێنان ، بوون بەخاوەنی منداڵ ..هتد) پاشان لەبەشی دووەمی هەمان لاپەڕەدا ئەو پرسیارە بنوسە كەئایا مەبەستی تۆ لە بەدیهێنانی ئامانجەكانی بەشی یەكەم چیە؟ بۆنمونە لەوەڵامدا دەنوسی پەروەردەكردنی منداڵەكەم بەشێوەیەكی تەندروست ، پاشان ئەم بەشەش بەجێبێلە و بڕۆ سەر بەشی سیێەمی لاپەڕەكەو دیسانەوە پرسیارێكی تر لەخۆت بكە كەئایا مەبەستی تۆ لە بەدیهێنای ئامانجی بەشی دووەم چیە كە پەروەردەكردنی منداڵەكەتە بەشێوەیەكی تەندروست ؟ بۆنمونە لەوەڵامدا دەنوسیت منداڵەكەم دەبێت بە كەسێكی سوود بەخش كە سوود بە كۆمەڵگاو وڵاتەكەی بكات ، “ئەمەیە پێی دەوترێ‌ ئامانجی ستراتیژی ” لەكۆتاییدا لەسەر دوابەشی لاپەڕەكە هەموو ئەو خاڵانە بنووسە كە دوای بەدیهێنانی ئامانج و مەبەستەكان پێشبیت كردووە پێیبگەی .
سەرچاوە : www.aljazeeratalk.net

زۆربەی كوڕان‌و كچان پێش ڕۆیشتنە ناوكەژاوەی هاوسەرگیری، دڵەڕاوكێ‌و ڕاڕایی، تەواوی ناخیان داگیردەكات، چونكە هەستیارترین‌و گرنگترین قۆناغی ژیانی مرۆڤە، لەبەر ئەوە مامەڵەی دەرونی‌و شارەزابوون‌و هەروەها ئەوفاكتەر‌و میكانیزمانەی كە دەبێتە هۆی ڕازاندنەوە‌و سەركەوتنی ژیانی ژن‌ومێرد پێویستە ڕەچاوبكرێت‌و پراكتیزەبكرێت.
لێرەدا هەندێك لەوبیردۆزانە بەئێوە دەناسێنین كە دەتوانێت بەشێكی ئەوكێشە‌و گرفتانە دووربخاتەوە كە لەنێوان هاوسەراندا ڕوودەدات.
1_ تاقەت‌و خۆڕاگری: ئەوكوڕوكچانەی كە گرێبەستی هاوسەرگیری ئەنجام دەدەن پێویستە لەكاتی هەڵچون‌و توڕەبوونی یەكتریدا ئاگاداری ئەم خاڵە بن، چونكە كاتێك یەكێكیان توڕە دەبێت ئەوا ئەوەی دیكەیان دانبەخۆیدا بگرێت تاوەكو ئارام دەبێتەوە، لەپاشدا بەشێوازی گفتوگۆ‌و دانوستان كێشە‌و گرفتەكە چارەسەربكەن، ئەگەر كێشەیەك لەنێوان هاوسەراندا ڕووبدات‌و ڕەچاوی هەڵچونی یەكتری نەكەن‌و پەرچەكردار زیاتر ڕۆڵ ببینێت لەبری خۆڕاگری ئەوا گرفتەكە تەشەنە دەسەنێت‌و گەلێك جار لێكترازان‌و جیابوونەوەی خانەوادەكان كۆتا دەرئەنجامی كێشەكەدەبێت.
2_ ڕاستگۆی: ڕاستگۆی بنچینە‌و بنەڕەتی سەرەكی دروستكردن‌و بنیادنانی خێزانە، ئەگەر ژن‌و پیا‌و لەنێوان یەكتریدا ڕاستگۆبن‌و هیچ لەیەكتری نەشارنەوە، ئەوا دەتوانن زیندەگیەكی سەركەوت‌و تەندروست بسازێن، بەڵام ئەگەر درۆكردن بوویە چەقی ژیانیان ئەوا بەدڵنییایەوە ژیانیان لێكهەڵدەوەشێت‌و دادەڕمێت، بەتایبەت بۆئەم سەردەمە ڕاستگۆی‌و ڕاستبێژی باشترین چەكێكە بۆبەكژاچوونەوەی زۆرێك لەكێشە‌و گرفتەكان كە سەرچاوەی دروستبوونی بێمتمانەییە لەنێوان خێزانەكاندا، هەروەها كلیلی سەركەوتن‌و بەختوەری نێوان هاوسەران ڕاستگۆییە، بۆیە فۆكۆیاما دەڵێت” قەیرانی سەردەمی نوێ‌ قەیرانی بێمتمانەیە.
3_ پاكی: مەبەست لەپاكی، سادەیی‌و خاكی بوونی نێوان ژن‌و پیاو واتە” ئەگەر لەخۆبابوون پەلیهاوێشت بۆناوژیانی ژن‌و پیاو، ئەوا لەكەمترین ماوەدا ڕەگ‌و ڕیشە دادەكوتێت‌و بەسادەی لەناو ناچێت، هەروەها نابێت هاوسەران بهێڵن لەخۆبایبوون بێتە نێو ژیانی ئاڵتونیانەوە‌و وێرانی بكات، چونكە هەركێشە‌و ناخۆشیەك ڕووبدا لەنێوانیاندا ئەوا ناتوانن چارەسەری بكەن، لەبەرئەوە لەخۆبایی وەك نەشتەر ژیانیان هەنجن هەنجن دەكات‌و ڕۆحییەتی داوای لێبووردن لەیەكتری دەكوژێت، ئەگەر هەرچەندە یەكێكیان بشزانێت هەڵەی كردووە‌و مافی بەرامبەرەكەی پێشێل كردووە، بەڵام سەرئەنجام ناتوانێت هەنگاو بنێت‌و پۆزشی بۆبهێنێتەوە، كەواتە هەرلەسەرەتای هاوسەرگیریەوە پێویستە ژیانێكی پاك‌و بێخەوش‌وخاڵ دروست بكەن‌و شادی‌و شادومانی باڵ بكێشێت بەسەر ژیانیاندا نەوەك لەخۆبایی‌و فیزبەرزی.
4_ میهرەبانی: پێویستە ژن‌و پیاو یەكتریان خۆشبوێت‌و سەبارەت بەیەكتری میهرەبان بن، هەروەها لەناخۆشی‌و خەم‌و خەفەتی یەكتریدا هاودەمی یەكبن‌و هەرچی ناڕەحەتی‌و ناسۆرییە كە دێتە ڕێیان دابەشی بكەن بەسەر یەكتریدا، واتە وەك ستونێكی بەهێز وابن بۆیەك، ئەوكات دەبینن چەندە قۆناغی ناخۆشی ژیانیان بڕیوە‌و بێئەوەی كاربكاتە سەر ژیانیان.
5_ لەخۆبوردەیی: ئەگەر لەژیانی ژن‌و مێردایەتیدا لەخۆبوردەیی‌و چاوپۆشین لەهەندێك هەڵەی بچوك نەبێت ئەوا ژیانێكی سەخت‌و دژواردەبێت، لەبەرئەوە پێویستە هاوسەران گیانی لێوردەییان هەبێت‌و یەكتری قبوڵ بكەن، چەنكە هەموو كەسێك شایەنی هەڵەكردنە، نابێت یەكتری بكەن بەقوربانی هەڵەیەكی لاوەكی‌و ژیانی خۆیان تاڵ بكەن.
6_ هاودڵی: یەكدڵی حاڵەتێكە ئەگەر هاوسەران بەرجەستەی بكەن لەژیانیاندا دەتوانن بەسەر زۆرێك لە لەمپەر‌و بەربەستی ژیانیاندا سەربكەون، وەك هاوخەم‌و هاوكێشەی یەكتری بن‌و هەروەها لەم ڕستە جوانانە بەكاربهێنن( پێدەچێت جیاوازیمان هەبێت، بەڵام ئێمە هاوفكرو هاوهەڵس‌وكەوت‌و هاوڕحی یەكترین، هەروەها من خۆم لەتۆدا دەبینمەوە‌و تۆش لەخۆمدا) (هەتاوەكو ئەوكاتەی كە زەواجم نەكردبوو واهەستم دەكرد كەسێكی نیوەم، بەڵام بەهاتنی تۆ بۆناوژیانم ئێستا دەبینم چەندە ئاسودە‌و كەسێكی تەواوم، تۆئەو نیوە ونبووە‌و بزر بوویت كە من ساڵانێكە چاوەڕێم دەكردی، سەرئەنجام پەیدام كردی)…هتد
7_ متمانە‌و باوەڕبەیەكتری: یەكێكە لەئامڕازو ئالیەتە گرنگەكانی ژیان، شادی‌و بەختەوەری‌و هەروەها متمانە بەیەكتری كردنە، ئەگەر ژن‌و پیاو باوەڕیان بەیەكتری نەبێت ئەوا ژیانیان دەگۆڕێت بۆدڵپیسی‌و خانەگومانی، بەشێكی زۆری كێشە‌و ئاژاوەی ناوخانەوادەكانی ئەمڕۆ بێمتمانەی‌و دڵپیسیە بەرامبەر بەیەكتری، لەڕاستیدا دڵ پیسی ئاكامێكی مەترسیدار‌و دژوارە‌و كاریگەری گەورەی دەبێت لەسەر ژیانی هاوسەرێتی، هەروەها سەرچاوەی ئاژاوەیەكی هەمیشەیی‌و بێزاربوونێكی بێسنورە، ئەم دیاردەیە لەژن‌و پیاودا بەدی دەكرێت، بەڵام لەپیاواندا فرەترو مەترسیدار ترە، هەندێكجار خانەگومانی لەئاكامی تێنەگەیشتن‌و ناهۆشیاریەوە لەكەسێكدا پەرە دەگرێت یاخود لەئەنجامی پاپەندبوونێكی زۆر بەداب‌و نەریتەوە دێتە كایەوە، هەروەها گەلێك جاریش كەسانی دەور‌و پشت هاوسەران دڵ پیس دەكەن لەیەكتری، زۆرجاریش لەپاش تێپەڕبوونی(10_12) ساڵ لەژیانی هاوسەرێتی هێشتا پیاوەكە دڵی لەژنەكەی پیسە، ئەمە لەكاتێكدا بەدرێژایی ئەوماوەیە هیچی لەژنەكەی نەبینیوە‌و هیچ بەڵگەشی پێنییە، ئەوجۆرە پیاوانە هیچ كات دڵیان ناسرەوێ‌‌و ئۆقرە ناگرن، بەڵكو زۆربەی كاتەكانیان بەدڵەڕاوكێ‌و ڕاڕاییەوە دەگوزەرێنن، هیچ تام‌و چێژ نابینن لەژیان بەهەموو لایەنەكەیەوە، هەندێكجاریش توانای بەڕێوەبردنی كاروفرمانی خۆیانیان نییە، بەڵكو تەنها چاودێری ژنەكەیان دەكەن، زۆرجاریش لەشوێنی كاركردنەوە تەلەفۆن بۆماڵەوە دەكەن تاوەكو بزانن ژنەكەی لەماڵەوەیە، جاربەجاریش پیاوەكان كێچەڵ‌و بیانوو بەژنەكانیان دەگرن‌و ڕاستەخۆ دڵپیسی خۆیان ڕاناگەیەنن‌و بەشتێكی دیكە دەری دەبڕن، هەروەها ئەمحاڵەتە بەپێچەوانەشەوە لەلای ژنان هەیە، وەك دەڵێن‌و دەپرسن لەپیاوەكانیان تۆلەكوێ‌ بوویت؟” بۆدرەنگ هاتیتەوە؟” یاخود دەڵێت” بۆئەوەندە خۆت دەڕازێنیتەوە؟” جوان نییە لەفەرمانگە ئەوەندە بەدەم ژن‌و كچانەوە پێدەكەنیت، خۆت سوك مەكە، چەندین بابەتی لەوشێوەیە، یاخودە ژنەكە سەردنی فەرمانگەی پیاوەكەی دەكات ئەگەر موچەخۆربێت بەمەستی زانینی هەرجۆرە پەیوەندیەك، ئەم دڵ پیسی‌و خانەگومانیە، سەرەتایەكە بۆلاوازبوون‌و هەڵوەشاندنەوەی شیرازەی خێزان‌و جیابوونەوەی ژن‌ومێرد، هەرچەندە هەندێك كەس لەدەست خۆیدا نییە‌و لەسروشت‌و ناخی كەسەكەدا هەیە، بەڵام بابەتی ڕووناكبیری‌و هۆشیاری‌و تێگەیشتن چەند فاكتەرێكی گرنگن لەكەمكردنەوەی ئاگری دڵپیسی.
ئەگەر هاوسەران متمانەیان بەیەكتری هەبێت، هیچ لەوكێشە‌و گرفتانەی كە لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا‌و بگرە گەلێك لەوەش فرەتر ماوە كە باس نەكراوە لەنێوانیاندا ڕوونادات‌و زیندەگیەكی ئارام‌و پڕلەڕێزو خۆشەویستی‌و هەروەها سەركەوتوو بۆخۆیان بونیاد دەنێن.
8_ ڕیكخستن‌و ڕیك‌و پێكی: یەكێك لەوهۆكارانەی كە دەبێتە هۆی كێشە‌و گلەیی‌و گازندەو هەروەها ڕەخنەئامێز لەنێوان هاوسەراندا ڕەچاونەكردنی ڕێكخستنی ناوماڵە، لەم سەردەمەدا زۆرێك لەژن‌و پیا‌وان هەردووكیان لەدەرەوەی ماڵ كاردەكەن بەهۆی گوشار‌و فشاری ژیان‌و سەختی گوزەران، لەبەر ئەوە هەردووكیان بەئەندازەی یەك ماندوو شەكەت دەبن، لەبەر ئەوە هەمیشە پێویستە كاتی گەڕانەوە بۆماڵەوە هاوكاری یەكتری بكەن‌و كارەكان پێكەوە ئەنجام بدەن.
9_ هاریكاری: هاوكاری یەكێكە لەخاڵە جەوهەرو ناواخنی سەركەوتنی ژیانی ژن‌و مێر، وەك هاریكاری كردن لەپەروەردەكرنی مناڵدا، هەروەها پێداویستیەكانی ماڵ پێكەوە ئەنجام بدەن‌و لەچارەسەركردنی كێشەكانیاندا هاوفكر‌و هاوبیرو بۆچون بن، ئەگەر بەڕۆحییەتی هاوكاری‌و بەدەمەوە چوونی یەكتری‌و هەروەها درك كردن بەیەكتری ژیان بگوزەرێنن ئەوا دەتوانن كۆنتڕۆڵی زۆرێك لەكێشەكانیان بكەن.

مه‌به‌ست له‌ وشه‌ی به‌رپرس له‌م وتاره‌دا هه‌موو که‌سێکه‌ که‌ به‌رپرسیارێتییه‌کی له‌ئه‌ستۆدا بێت و که‌سانێک له‌ڕووی ڕاپه‌ڕاندنی کاره‌کانیانه‌وه‌ ڕێنمایی و بڕیار له‌و وه‌ربگرن، ڕێکخه‌ر و به‌ڕێوه‌به‌ری فه‌زا کارگێڕی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ بێت له‌ دامه‌زراوه‌یه‌کی دیاریکراودا‌، له‌ڕووی به‌رپرسیارێتیشه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی دامه‌زراوه‌که‌دا به‌به‌راورد‌ به‌ هاوکاره‌کانی به‌شی سه‌ره‌کی به‌ربکه‌وێت.
ڕه‌نگه‌ به‌درێژایی مێژووی کۆمه‌ڵگه‌کان هیچ شتێک هێنده‌ی (کورسی) کاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕه‌وتی ژیانی مرۆڤایه‌تی نه‌بووبێت، ئه‌و ئامڕازه‌ بێ گیانه‌ی که‌ له‌ ته‌خته‌ یان کانزا دروست ده‌کرێت، به‌ڵام لای که‌سانێک له‌بواری کارگێڕی یان سیاسی ده‌بێته‌ ئامانجی باڵا و هه‌موو شتێک له‌پێناویدا ده‌کرێته‌ قوربانی و سوته‌مه‌نی.
بۆچوون و خوێندنه‌وه‌ی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ بۆ به‌رپرسیارێتی و له‌ئه‌ستۆ گرتنی به‌پێی ئاستی هۆشیاری تاک و جۆری په‌روه‌رده‌ و پێکهاته‌ی ویژدان و پاڵنه‌ره‌کانی پشت حه‌زی بۆ وه‌رگرتنی به‌رپرسیارێتییه‌که‌ و هه‌ستکردنی به‌بوونی هێزێک یان ده‌سه‌ڵاتێک له‌ پشت که‌سه‌کانه‌وه‌، ده‌گۆڕێت.
بێگومان ئه‌م تێڕوانینه‌ بۆ چه‌مکی به‌رپرسیارێتی له‌ که‌لتورێکه‌وه‌ بۆ که‌لتورێکی تریش ده‌گۆڕێت. له‌و کۆمه‌ڵگانه‌ی دیموکراسیه‌ت و سه‌روه‌ری یاسا و مافی مرۆڤ و سه‌قامگیری سیاسی و ئابوری تێدا سالار بێت، ئه‌وا به‌رپرسیارێتی پێش هه‌ر شتێک وه‌ک ئه‌رک ته‌ماشا ده‌کرێت، که‌ له‌ڕێیه‌وه‌ تاکی به‌رپرس بتوانێت په‌یامێک بگه‌یه‌نێت به‌و چوارچێوه‌یه‌ی کاری تێدا ده‌کات و له‌وێشه‌وه‌ بۆ کۆمه‌ڵگه‌که‌ی. له‌کۆمه‌ڵگه‌کانی پێچه‌وانه‌ی ئه‌مانه‌شدا به‌رپرسیارێتی پێش هه‌موو شتێک مافه‌ نه‌ک ئه‌رک، گه‌ڕانه‌ به‌دوای ئیمتیازات و خراپ به‌کارهێنانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌یه‌ که‌ به‌رپرسیارێتییه‌که‌ بۆی دیاری کردووه‌.
گرنگترین ڕایه‌ڵه‌ له‌نێوان مرۆڤ و به‌رپرسیارێتیدا بریتییه‌ له‌ هه‌ستکردن به‌به‌رپرسیارێتی، ئه‌م هه‌سته‌ش حاڵه‌تێکه‌ په‌یوه‌ندی به‌پێکهاته‌ی ویژدانی مرۆڤ و به‌ندیواری (الانتماء) ی تاکه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ی کاری تێدا ده‌کات و له‌ویشه‌وه‌ به‌ندیواریی بۆ نیشتمان و گه‌له‌که‌ی.
له‌ هه‌رێمی کوردستان و به‌درێژایی ئه‌زموونی حکومڕانی کوردی له‌ماوه‌ی بیست ساڵی ڕابردوودا، زۆرینه‌ی بۆچوونی ئه‌و که‌سانه‌ی هه‌وڵی وه‌رگرتنی به‌رپرسیارێتیان داوه‌ یان وه‌ریانگرتووه‌ له‌و خانه‌یه‌دا جێیان ده‌بێته‌وه‌ که‌ به‌رپرسیارێتی لای ئه‌و زۆرینه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ ماشینه‌وه‌ی زۆرترین ئیمتیاز و خراپ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵات و هیچ سه‌ربار نه‌خستنێک بۆ پاشماوه‌ی کاره‌کانی که‌سانی به‌رپرسی پێش خۆیان، ئه‌مه‌ش کتومت ڕۆحی گه‌نده‌ڵییه‌.
له‌ کوردستان له‌جیاتی زاراوه‌ی به‌رپرسیارێتی، زاراوه‌ی (پۆست) به‌کارده‌هێنرێت، ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌ هزری زۆرینه‌ی تاکه‌کاندا هێنده‌ مانای ماف و ئیمتیازات ده‌گه‌یه‌نێت چاره‌کێکی ئه‌مه‌ مانای ئه‌رک و به‌رپرسیارێتی ناگه‌یه‌نێت. کاتێک که‌سێک هه‌وڵ بۆ وه‌رگرتنی پۆستێک ده‌دات، واته‌ هه‌وڵ بۆ په‌یداکردنی ده‌ستکه‌وت و ته‌کاندانی خێرا به‌ ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری خودی خۆی ده‌دات، واته‌ هه‌وڵدان بۆ تێرکردنی ئه‌و ئاره‌زوو و خواستانه‌ی که‌ خه‌ونی پێیانه‌وه‌ بینیوه‌.
بۆیه‌ کاتێک که‌سێک به‌مڕوانینه‌وه‌ پۆستێک وه‌رده‌گرێت ده‌که‌وێته‌ کارکردن له‌سه‌ر هێنانه‌دی خواسته‌کانی به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک بۆی بلوێت.
به‌رپرس چ له‌بواری کارگێڕی و ده‌زگا حکومییه‌کاندا بێت، چ له‌بواری حزب و کاری ڕێکخراوه‌ییدا بێت، چ له‌ که‌رتی تایبه‌تدا بێت، به‌رله‌وه‌ی له‌به‌رده‌م به‌رپرسیارێتی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی سه‌روو خۆیه‌وه‌ بێت، ده‌بێت ئه‌و ڕاستییه‌ بزانێت که‌ له‌به‌رده‌م به‌رپرسیارێتییه‌کی زۆر گه‌وره‌تردایه‌ به‌رامبه‌ر خودا و نه‌ته‌وه‌که‌ی، به‌بێ بوونی ویژدانێکی زیندوو و به‌ندیوارییه‌کی نه‌ته‌وه‌یی مه‌حاڵه‌ مرۆڤ بتوانێت دڵسۆزی بنوێنێت له‌ جێبه‌جێکردنی ئه‌رکه‌کانیدا.
زۆرێک له‌ تاوانه‌ ئه‌خلاقی و گه‌نده‌ڵییه‌کان له‌ وڵاتی ئێمه‌دا له‌ژێر په‌رده‌ی به‌رپرسیارێتیدا ده‌کرێن، چه‌ند به‌رپرس له‌ وڵاتی ئێمه‌دا که‌ڵکیان وه‌رگرتووه‌ له‌ کورسیه‌کانیان و ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی به‌رپرسیارێتییه‌کانیان پێیبه‌خشیون بۆ پڕ کردنی گیرفان و تێرکردنی ئاره‌زووه‌کانیان به‌ ئاره‌زووی سێکسییشه‌وه‌‌‌، له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێین زۆر. چه‌ند به‌رپرس له‌ کوردستان به‌ مه‌زاژ کار ده‌کات، کاتێک تاقه‌تی کارکردنی نه‌بوو سکرتێره‌که‌ی ڕاده‌سپێرێت که‌ به‌هاوڵاتیان بڵێت کۆبوونه‌وه‌ی هه‌یه‌، له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێین زۆر. چه‌ند به‌رپرس له‌ کوردستان به‌ سیاسه‌تی بانێکه‌ و دوو هه‌وا کار ده‌کات، فڵانه‌ کار ڕاده‌په‌ڕێنێت بۆ که‌سێک که‌ نامه‌ی تایبه‌تی پێیه‌، به‌ڵام بۆ ئه‌وانی دی به‌پێی ڕێنماییه‌کان ئه‌و کاره‌ ناکرێت، له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێین زۆر، چه‌ند به‌ر‌پرس له‌ کوردستان داهێنانێکیان سه‌ربار کردووه‌ له‌چوارچێوه‌ی کاره‌که‌ی خۆیاندا له‌دوای وه‌رگرتنی به‌پرسیارێتییه‌که‌یان، له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێین زۆر که‌م.
به‌رپرسێک ئه‌گه‌ر به‌ چاوی ئه‌رکه‌وه‌ له‌به‌رپرسیارێتی نه‌ڕوانێت، زوو له‌خۆی بایی ده‌بێت و ڕه‌فتار و تێڕوانینی به‌رامبه‌ر ژیان و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌گۆڕێت، ته‌نانه‌ت هه‌ندێجار به‌رامبه‌ر خودی خێزانه‌که‌ی خۆیشی. ئه‌مجۆره‌ به‌رپرسانه‌ تووشی وه‌همێک ده‌بن که‌ فه‌زایه‌کی تایبه‌ت به‌خۆیان لادروست ده‌بێت که‌ هه‌ست ده‌که‌ن نه‌ک پله‌یه‌ک به‌ڵکو چه‌ندین پله‌ له‌سه‌روو هاوڵاتیانه‌وه‌ن. ئه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌ش که‌مه‌ندکێشیان ده‌کات بۆ هه‌ڵخلیسکانی گه‌وره‌تر، به‌جۆرێک هه‌ست به‌ ئازاری خه‌ڵکی نه‌که‌ن، خۆپه‌رست و ئاره‌زووباز ده‌رده‌چن، هه‌موو شتێک بۆ خۆیان به‌ حه‌ڵاڵ ده‌بینن، بێباک ده‌بن له‌ ڕه‌خنه‌ و تیروتوانج، ویژدانیان تووشی هه‌ڵاوسان ده‌بێت.
به‌رپرسی نادڵسۆز له‌ وه‌رگرتنی هه‌ر بڕیارێکدا بیر له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆی ده‌کاته‌وه‌، هه‌میشه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆی له‌سه‌روو به‌رژه‌وه‌ندی گشتییه‌وه‌ ده‌بینێت.
مه‌ترسیدارترین ڕه‌وش که‌ به‌رپرس تێیبکه‌وێت ئه‌و کاته‌یه‌ که‌ هه‌ستبکات خۆی له‌سه‌روو یاساوه‌یه‌، ئیدی هیچ هێڵێکی سوور بۆ ڕه‌فتار و حه‌ز و ئاره‌زووه‌کانی نامێنێته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌و پێی وایه‌ ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت ئه‌نجامی بدات، ده‌توانێت، ئا له‌م ساته‌ وه‌ختانه‌دا خۆی لێده‌بێت به‌ گورگ و خه‌ڵکانی تریش به‌ مه‌ڕ.
هه‌موو که‌سێک له‌چوارچێوه‌ی کار و پیشه‌ی خۆیدا به‌رپرسه‌، مامۆستایه‌کی زانکۆ، پزیشکێک، فه‌رمانبه‌رێک، به‌ڕێوه‌به‌ری پرۆژه‌یه‌ک له‌ که‌رتی تایبه‌ت، خاوه‌ن مارکێتێک و … تد، مه‌رج نییه‌ به‌رپرسیارێتی گه‌وره‌ هانده‌ر بێت بۆ ئه‌نجامدانی لاساری و ناپاکیی گه‌وره‌، چونکه‌ جار هه‌یه‌ به‌رپرسیارێتییه‌کی بچوکیش تاوانی گه‌وره‌ی له‌ژێر سایه‌دا ئه‌نجام ده‌درێت. که‌سێک له‌چوارچێوه‌ی به‌رپرسیارێتییه‌کی بچوکدا بتوانێت ناپاکیی بکات، کاتێک هه‌مان که‌س به‌رپرسیارێتییه‌کی گه‌وره‌تر وه‌ربگرێت لاساری و ناپاکییه‌کانی گه‌وره‌تر ده‌بن، که‌سێکیش ئاماده‌ نه‌بێت ناپاکی له‌به‌رپرسیارێتییه‌کی بچوکدا بکات ئه‌وا گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتیش وه‌ربگرێت ناپاکیی ناکات.
به‌شێک له‌ خه‌ڵکانی وڵاتی ئێمه‌ هه‌ڵپه‌ی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ ده‌که‌ن بۆ وه‌رگرتنی پۆست، ته‌نانه‌ت ئاماده‌ن بۆ هه‌موو جۆره‌ سازشێک له‌سه‌ر که‌سایه‌تی خۆیان له‌مپێناوه‌دا بکه‌ن، بێئه‌وه‌ی خۆیان بناسن و له‌خۆیان بپرسن، ئه‌رێ من له‌و ئاسته‌دام ئه‌م به‌رپرسیارێتییه‌ وه‌ربگرم؟.
به‌رپرس له‌ وڵاتی ئێمه‌دا هێنده‌ی سه‌رقاڵی خۆ شه‌که‌تدانی به‌رده‌وامه‌ به‌ کورسییه‌که‌یه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ بیر له‌ پێشخستن و گه‌سه‌ندنی تواناکانی خۆی ناکاته‌وه‌، یاخود ئه‌وه‌نده‌ بیر داهێنان و به‌ره‌وپێشبردنی بواره‌که‌ی خۆی ناکاته‌وه‌.
له‌و وڵاتانه‌ی که‌ تیایدا پۆست به‌ که‌ناڵێک بۆ خزمه‌تی نه‌ته‌وه‌ هه‌ژمار ده‌کرێت و وه‌ک به‌رپرسیارێتی لێی ده‌ڕوانرێت، کاتێک به‌رپرسان خانه‌نشین ده‌بن، یاخود ڕۆڵه‌کانیان له‌و پۆستانه‌دا به‌پێی یاسا ته‌واو ده‌بێت، ئه‌وا کارامه‌یی و تواناکانیان وا له‌ ده‌یان زانکۆ و دامه‌زراوه‌ و کۆمپانیا ده‌کات که‌ هه‌وڵی که‌مه‌ندکێشکردنی ئه‌م به‌رپرسانه‌ بده‌ن به‌مه‌به‌ستی سوود وه‌رگرتن له‌ تواناکانیان، به‌ڵام له‌ وڵاتی ئێمه‌ به‌شێکی به‌رچاو له‌ به‌رپرسان ئه‌گه‌ر پۆسته‌کانیان لێوه‌ربگیرێته‌وه‌ دووچاری نه‌خۆشی خه‌مۆکی ده‌بن چونکه‌ که‌س تواناکانیان به‌ فلسێکی قه‌ڵب ناکڕێت.

فرۆید بیرۆكەی خۆی سەبارەت بەكەسێتی خستەڕوو لەڕێی مامەڵەكردنی لەگەڵ نەخۆشە دەروونیەكان، پێی وابوو نەست كلیلی تێگەیشتنی كەسایەتیە.
ئەقڵی مرۆڤیشی وەك چیای بەفر ناساند، نۆبەشی لەژێر ئاوەو تەنها یەك بەشی لەبەرچاو دیارە، واتە ئێمە تەنها درك بەبەشێكی بچوكی ئەقڵمان دەكەین و بەشی زۆریشی لێمان شاراوەیە.
كەسێتی مرۆڤی بۆ سێ بەش دابەش كرد كە هەریەك لەو بەشانە خەسڵەت و سیماو هەروەها گیروگرفت و داواكاری خۆی هەیە، كە جیاوازە لەگەڵ تایبەتمەندیەكانی بەشەكانی دیكە، زۆرجاریش دژ بەیەكترن و لەململانێدان، بەڵام لەیەكتری جیانابنەوە و كەسێتی مرۆڤ بەهۆی پەیوەستی ئەم سیانەوە كاردەكات:
یەكەم: ئەو id: ڕەگەزی بایۆلۆژییە لەكەسێتیدا و بەردەوام وروژاوە، دوورە لەبەئاگاییەوە، بناغەی كەسێتییە، بەگەورەترین بەشی پێكهاتەی دەروونی لەكەسێتیدا دادەنرێت، سەرچاوەی غەریزەو خواستە سەرەتاییەكانی مرۆڤە و لەسەر بنەمای تێركردنی حەزو ئارەزوو دەڕوات. وزەیەكی دەروونی بەكاردەهێنێت بۆ تێركردنی هەردوو غەریزەی مردن و ژیان، هەروەها پڕە لەغەریزە و پێداویستیە فیسۆلۆژیەكان و كۆنترین پارچە و بەشی كەسێتییە، كاتێك مرۆڤ لەدایك دەبێت تەنیا ئەم بەشەی هەیە و لەگەڵیدا لەدایك دەبێت و بەدرێژایی ژیانیشی هەر لەگەڵیدا دەمێنێتەوە. ئەم بەشە لەگشت بۆماوەو پێداویستی و حەزو ئارەزووە ئاژەڵیەكان پێكهاتووە.
ئەو دوور لەگشت یاسا و پڕەنسیپە لۆژیكییەكانی مرۆڤ كاردەكات و هیچ شتێك دەربارەی دابونەریت و ئاكاری جوان و هەروەها بەهای كۆمەڵایەتی نازانێت و گۆێڕایەڵیان نابێت، بەشێوەیەكی گشتی ئارەزووی چێژ و خۆشی ژیان و دوركەوتنەوە لەدەرد و ئازار دەكات، تەنیا لەكۆششی بەدەستهێنانی چێژ و خۆشیدایە و هەستە دوژمنكاریەكانی بەتاڵ دەكاتەوە، بەجۆرێك كە دەتوانرێت ئەو بەغەریزەی ئاژەڵ لەنێو مرۆڤدا دابنرێت.
بۆ نموونە منداڵی شیرەخۆر ئەگەر برسی بێت یان تینوو لەهەر شوێنێكدا بێت ئەوا دەست دەكات بەگریان، یان میزەڵدانی پڕ بوو خۆی لێ ڕزگار دەكات ئەگەر لەباوەشی گەورەترین مرۆڤدا بێت، چونكە ئەو ساوایە دەیەوێت بەهەر شێوەیەك بێت ئەو پێداویستیانەی تێر بكات.
دووەم: من ego: ڕەگەزی دەروونییە لەكەسێتیدا، لەسەر بنەمای لۆژیك دەڕوات و هەوڵ دەدات گشت یاساكانی مرۆڤ جێبەجێ بكات و پەیوەستە لەگەڵ واقیع، بەپشت بەستن بەزیرەكی و ئەقڵانییەت كۆنترۆڵی سەركێشییەكانی ئەو دەكات.
من بەشی ئەقڵانی و لۆژیكی كەسایەتیە كە ڕێڕەوێكی ئاگایانەی هەیە، لەژێر دەستەڵاتی واقیع دایە، من لەكۆمەڵێك شتی تایبەت پێكهاتووە، كە دەبێتە هۆی پەیوەندی تاك بەدەوروبەر، ئەو كۆمەڵە هۆكارە بریتییە لەقسەكردن، جوڵە.
فرۆید دەڵێت: كار و ئەركی من زۆر گران و دژوارە، لەبەرئەوەی زۆر زەحمەتە مرۆڤ لەژیاندا بتوانێت لەیەك كاتدا خزمەتكارو بەردەستی دوو ئاغاو سەرگەورە بێت، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا من لەجیاتی دووان دەبێت گوێڕایەڵی سێ زل هێز بێت لەیەك كاتدا، لەگەڵ ئەوەشدا زۆرجار داواكاری ئەو سێ ئاغایە جیاوازو دژبەیەكن، دەبێت من ئەوەندە بەهێز بێت كە هاوسەنگی نێوان ئەو سێ زل هێزەو داواكارییەكانیان ڕابگرێت، بەپێچەوانەشەوە تووشی لێك ترازان و چەندەها نەخۆشی دەروونی و جەستەیی دەبێت، ئەو سێ ئاغایەش بریتین لە ئەو، واقع و جیهانی دەرەوە، منی باڵا.
ئەو دەیەوێت وەك ئاژەڵ پێداویستیە فسیۆلۆژیەكانی تێر بكات، هەروەها فشار دەخاتە سەر من لەلایەكی دیكەوە منی باڵا فشاری تایبەتی خۆی دەخاتە سەر من و ناهێڵێت بەشێوەیەكی ئاژەڵی و سەرەتایی و منداڵانە هەڵسوكەوت بكات و تووشی ئازاری ویژدان و هەستكردن بەگوناه و تاوان بێت، هەروەها واقیع و جیهانی دەرەوەش پێداویستی و مەرجی تایبەتی خۆی هەیە و من ناتوانێت لێیان دەربچێت، چونكە بەزاندنی سنووری جیهانی دەرەوەو دابونەریتی كۆمەڵایەتی، كۆمەڵێك ئەندێشە و گرفت بۆ من دروست دەكات.
لەبەرئەوە تواناو لێهاتووی من لەوەدا دەردەكەوێت، كە بتوانێت هەندێك لەحەزو ئارەزوو پێداویستیە فسیۆلۆژییە ئاژەڵییەكانی ئەو لەبەرگ و كاڵایەكی كۆمەڵایەتیدا تێر بكات، كە لەڕێگەیەوە بتوانێت دڵی ئەو ڕازی بكات، لەهەمان كاتدا لەسنووری جیهانی دەرەوەو دابونەریت دەرنەچێت و منی باڵا-ش زویر نەبێت، بەڵام ئەم كارە ئەوەندە ئاسان نییە و من-ێكی بەهێزو پتەوی پێویستە، من درێژكراوەی ئەو-ە، بەڵام من بەشێوەیەكی گونجاو و دروست بەمەرجێك نەبێتە هۆی تێك شكاندنی و سوكایەتی پێكردنی، بەردەوام، هەوڵ دەدات بۆ بەرگریكردن لەكەسێتی و گونجاندنی لەگەڵ ژینگە و جیهانی دەرەوەو چارەسەركردنی ململانێكانی نێوان مرۆڤ خود و جیهانی دەرەوە لەلایەك و لەنێوان پێداویستیە دژبەیەكەكانی خودی-دا لەلایەكی دیكەوە.
هەروەها هەموو میكانیزمەكانی پارێزگاری من جاربەجار لەلایەن مرۆڤی تێنەگەیشتووە سوودیان لێوەردەگرێت، بەڵام لەهەلومەرجی كەسێتی نیۆرتیك و سایكۆتیك-دا زیاتر بەكاردەهێنرێت.
سێیەم: منی باڵاsuper ego: ڕەگەزی مۆرالی و كۆمەڵایەتییە لەكەسێتیدا، لەسەر بنەمای بەهای ئاكاری بەرز دەڕوات و گوزارشت لەهەموو ئەو بەها كۆمەڵایەتیانە دەكات، كە لەمنداڵیەوە فێری دەبین و دەبێتە بەشێك لەئاكارمان.
منی باڵا بەرئەنجامی شارەزاییەكانی من-ە، لایەنی نموونەیی لەژیانی مرۆڤدا دەنوێنێت و هەوڵی كەناڵ و باڵابوون دەدات، لایەنی واقیعی لەژیانی مرۆڤدا نانوێنێت، بەڵكو بەها مۆرالی و نموونەییەكانی كۆمەڵگەی مرۆیی دەنوێنێت و كار بۆ سەركوتكردنی من دەكات، تا ئامانجە كۆمەڵایەتییەكانی بەئامانجی مرۆیی بگۆڕێت و بەردەوام هەوڵی كەماڵ دەدات و دەیەوێت من ڕازی بكات كە ڕەفتار بەرەو ژیانی كۆمەڵایەتی ئاڕاستە بكات و ئامانجەكانی بەئامانجی مرۆیی بگۆڕێت.
فرۆید دەڵێت ئەو و منی باڵا بەردەوام لەململانێدان و ڕۆڵی من ڕاگرتنی ئەو باڵانسەیە، كاتێك ئەو باڵانسە تێكدەچێت، مرۆڤ تووشی شڵەژانی دەروونی دەبێت.
منی باڵا بەشی سێیەمی كەسێتی مرۆڤە، كە لەئەنجامی پەروەردەو بەكارهێنانی پاداشت و سزا لەلایەن دایك و باوك و كەسانی چواردەورەوە دروست دەبێت، و منی باڵا نوێنەری بەهاو دابونەریت و ئاكاری كۆمەڵایەتییە لەناو خودی مرۆڤدا، هەروەها وەك دراوێك وایە دوو ڕووی هەیە، ڕووی یەكەمی ناودەبرێت بەمنی نموونەیی كە بریتییە لەلاسایی كردنەوەی گشت بەهاو ڕەوشت و هەروەها ئاكارە جوانەكانی دایك و باوك و مامۆستا و كەسە گرنگ و هەروەها خۆشەویستەكانی ناو كۆمەڵ، كە منداڵ بەنموونەو گەورەی خۆی دادەنێت و هەوڵ دەدات وەك ئەوان وا بێت، هەروەها لەئەنجامی پاداشتكردن و هاندانی منداڵ لەسەر ئەو كردەوەو هەڵسوكەوتانەی ئەم بەشەی بۆ دروست دەبێت.
بەڵام ڕووی دووەمی منی باڵا ناودەبرێت بەویژدان كە ئەمیش بریتییە لەهێزێكی ناوەكی كە ئەگەر تاك كارێكی نابەجێ ناشرین دژ بەدابونەریتی كۆمەڵایەتی بكات، ئەوا سزاو سەرزەنشتی من دەكات، منداڵ پێش ئەوەی منی باڵا-ی بۆ دروست ببێت، هێزی دەرەكی كە خۆیان لەدایك وباوك و هەروەها پۆلیس و مامۆستاو یاسادا دەبینێتەوە كە سزاو سەرزەنشتی منداڵ دەكەن، بەڵام دوای ماوەیەك لەڕێی پەروەردەكردنەوە ئەو هێزە دەرەكیە دەگوێزرێتەوە بۆ ناو خودی مرۆڤ و هێزێكی دەروونی ناوەكی دروست دەبێت، كە ناودەبرێت بەویژدان و جێگەی كار و فرمانەكانی ئەو هێزە دەرەكیە دەگرێتەوە، ئەرك و فرمانەكانی منی باڵا خۆی لەچەند خاڵێكدا دەبینێتەوە، لەوانە چاودێریكردنی كارو كردارەكانی من هەروەها هەوڵ دەدات بۆ گۆڕینی ئامانجە واقیعیەكانی من بۆ ئامانجی نموونەیی و گەیشتن بەكەماڵ بەبێ گوێدان بەبارودۆخ و واقیع و توانای گونجاو و لەبار.
هەروەها منی باڵا بڕیاردەری یەكەمە لەسەر باش و خراپی چالاكیەكانی من ئەویش بەپێی دابونەریت و پێوەری كۆمەڵایەتی، هەوڵ دەدات بۆ سەركوتكردنی پاڵنەر و حەزو ئارەزووەكانی ئەو، بەتایبەتی ئەوانەی كە سیمایەكی سێكسی و دوژمنكاریان هەیە، هەروەها منی باڵا هەوڵ دەدات كە جیهانی دەرەوەو ناوەوە سەرلەنوێ بەپێی ئارەزوو و ئاواتە نموونەییەكان دابڕژێتەوە بەو شێوەیەی كە خۆی دەیەوێت، هەروەها منی باڵا وەك ئەو وایە، چونكە ئەمیش هەوڵی زاڵبوون و سەركوتكردنی غەریزە و پاڵنەرە فسیۆلۆژییە ئاژەڵییەكان دەدات.
شایەنی باسە كە من و منی باڵا لەزۆر كەسدا ناتوانن هاوئاهەنگ بن و یەك كەسێتی هاوسەنگ پێك بهێنن، ئەو ناهاوسەنگیە لەهەندێك كەسدا دەبێتە هۆی تووشبوون بەپشێوی دەروونی، چونكە لەو مرۆڤانەدا كە منی باڵا لەگەڵ من-دا لەكێشەدایە من هەوڵ دەدات لەژێر ئەو دەسەڵاتەدا ڕزگاری بێت و سەربەخۆ بێت.
من هەوڵ دەدات ڕێگە لەئەو بگرێت و نەیەڵێت بەخێرایی و بەمەیلی خۆی ئارەزووەكانی بەدی بهێنێت و دەیەوێت بەرەو ژیانی كۆمەڵایەتی ئاڕاستەی بكات و ئارەزووەكانی لەچوارچێوەی سیستم و یاسای كۆمەڵایەتیدا بەدی بهێنێت، ئەگەر تاك ویستی یان هەوڵیدا بەو ئاستە مۆرالییەوە كە بۆ خۆی كێشاوییەتی پابەند بێت، ئەوا بەردەوام منی باڵا لەململانێی هەمیشەییدا دەبێت لەگەڵ هەردووكیان.
هەروەها پێویستە دووبارە ئاماژە بەدەوری دایك و باوكان بكەین لەداڕشتنی منی باڵا-ی منداڵ، منداڵ لەناوی دایك وباوكی بەولاوە ناوی خۆشی نازانێت، منی باڵای خۆشی لەوانەوە وەردەگرێت.
ئەو دەیەوێت دایك وباوك، دایك وباوكێكی نموونەی بن، ئالێرەدا منداڵ تێدەكۆشێت كە كردەوەكانی خۆی هاوشێوەی دایك و باوكی و دەوروبەرەكەی بەكاربهێنێت، ئەگەر دایك و باوكی ئەو كەسانێكی دڕندەو خراپ بن، ئەویش وەك ئەوان گەورە دەبێت و پەروەردە دەبێت، بەڵام ئەگەر دایك و باوك مرۆڤێكی بەڕەوشت و تێگەیشتووبن، هەروەها ئەویش دەیەوێت لەسەرەتای ساڵەكانی ژیانیەوە بەڕێبازی ئەواندا بڕوات و خوڕەوشت لەوانەوە فێر بێت، لەچاوی منداڵدا ڕەوشتی كۆمەڵگە لەهەڵسوكەوتی دایك و باوكدا دەبینێتەوە.
لێرەدا دەبێت بگوترێت گەورەترین كاری پەروەردە لەئەستۆی دایك و باوكدایە، چونكە هەر ئەوان دەتوانن منداڵەكانیان وەك مرۆڤێكی خاوەن ڕەوشت پەروەردە بكەن، یان بەپێچەوانەوە وەك دز و چەتە و پیاوكوژ پەروەردەی بكەن، لەژیانی منداڵدا لەوانەیە منی باڵا تووشی گۆڕانكاری بێت و بكەوێتە سەر ڕێگەی شكست و نائومێدی، یان بەرەو سەركەوتن بڕوات و سەركەوێت.
فرۆید زانای دەروونناس لەو باوەڕدا بوو بەهۆی پەروەردەو فێركردنی دایك و باوكەوە منی باڵا دەتوانێت باڵاتر بێت لەژیانی منداڵدا.

سەرچاوەكان:
1- بنەماكانی دەروونزانی گشتی، عزالدین ئەحمەد عەزیز.
2- سایكۆلۆژیای گشتی، د. كەریم شەریف قەرەچەتانی.
3- ناسینی بیری مرۆڤ، میكانیزمی پارێزگاری دەروونی،
4- بۆچوونەكانی دكتۆر سیگمۆند فرۆید، نووسینی: د. محەمەد عەلی ئەحمەد وەند، وەرگێڕانی: حەمە ڕەشید حەسەن.

متمانە بەخود بریتیە لە هەستكردن بەبەهای خۆت، تاچەند رێزت هەیە و تاچەند گرنگی بۆ كەسانی دەوروبەرت ، متمانە بەخود یارمەتی منداڵان دەدات ، شتی نوێ‌ بدۆزنەوە بەبێ‌ ئەوەی هەست بە ترس و دڵەڕاوكێ‌ بكەن یان ترسی سەرنەكەوتنیان هەبێت ، یارمەتی منداڵان دەدات هاوڕێی نوێ‌ دروست بكەن ، گرفتەكانیان چارەسەر بكەن ، ئەوەی لە ناخیانە دەری بڕن ، متمانە بە خود ژیانێكی تەندروست و دەروون درووستمان پی دەبەخشێت.
ئەوەی جێگای داخە لە كۆمەڵگای ئێمە هەر لە قۆناغەكانی سەرەتای ژیانەوە هیچ گرنگیەك بەم لایەنە نادرێت ، هەمیشە قسەی ناخۆش و ڕوشكێنی جێگەی ستایش و پیا هەڵگوتن دەگرێتەوە ، ئێمە لە مناڵیەوە ئاشنای زاراوە ناخۆشەكانی وەك ترسنۆك ، كەڕولال ، داوەشێی ، عەمرت نەمێنی .. هتد دەبین ، بەڵام كەمتر وایە ڕۆژێك ووشەیەكی ستایش ببیستین. پێشتر بڕوایان وابوو ئەم زاراوە نێگەتیڤانە هانی منداڵا دەدات هەڵە دووبارە نەكاتەووە ، بەڵام ئەوەی لە ڕووی زانستیەوە سەلمێنراوە ئەم جۆرە مامەلە كردنانە لە كەسایەتی منداڵا دەدەن و لەكەداری دەكەن ، ئەگەر مامۆستاش لەسەر هەمان رێچكەی دایباب بڕوات ، ئەوا مندالەكە كەسایەتی یەكی پڕ كەم و كوڕی و گرێی دەروونی لێدەردەچێت ! ئەوەی خوارەوەش هەندێك لەو دەستەواژانەن وا لە منداڵا دەكەن هەست بە كەم و كوڕی و بێ متمانەیی بكات:
- پشت گوێ‌ خستنی منداڵ و گرنگی پێنەدانی ، وەك ئەو باوكانەی رۆژانە كار دەكەن و شەو دەگەڕێنەوە ماڵەوە ماندو و هیلاكن و یەك قسە لەگەڵ منداڵەكانیان ناكەن.
-ئەو زاراوانەی وەك رقم لێتە ، تۆ نا بووتی ، تۆ ناڕێكی ، من تۆم لەسەر گوفەك هەڵگرتۆتەوە … هتد -
-ئەو زاراوانەی لە رێزی كەم دەكەنەوە وەك چڵمن ، شەیتان ، نارحەت ، شەرمن ترسنۆك .. هتد -
- بەراوردكردنی لەگەڵا منداڵانی تری دراوسێ‌ یان خوشك و براكانی ، بۆ نموونە كاتێك ئەو منداڵە میز بە خۆی دادەكات یان زیرەكی خوێندنی نزمە ، بە كەسانی تر ئەو بشكێنیتەوە
- ئەو زاراوانەی وەك (خۆزگە) بۆ نموونە ئەگەر تۆ نەبوای ئێمە سەفەرێكی خۆشمان دەكرد ، گەر تۆ نەخۆش نەبوای ئێمە لە ئێستا لە گەشت دەبووین
روو گرژ كردن و پشت گوێ‌ خستن كاتێك دەیانەوێ‌ پرسیارت لێبكەن –
ئەگەر منداڵەكەت بە شێوەیەكی بەردەوام ئەو دەستەواژانەی بیست ، ئەوا بێگومان لە كەسایەتی رەنگ دەداتەوە و كەمترین متمانەی بەخۆی دەبێت ، وای لێدێت بەسەختی بڕیار بدات ، لای كەس باسی گرفتەكانی نەكات ، خۆی بەكەمتر لە هاوڕێكانی بێتە بەرچاو ، متمانە بە تواناكانی نەكات ، بەرگەی كەمترین كێشەو رووداوەكان نەگرێت ، من دڵنیام زۆر لە دایباب و مامۆستاش كاتێك ئەم بابەتە دەخوێننەوە درك بەو راستیە تاڵە دەكەن ، كەوا رۆژانە چەندین جار ئەم دەستەواژە نا زانستیانە بەكار دەهێنن ! خۆشیان دێتەوە یاد كەوا لە منداڵی چەندین جار ئەم وشە ناڕێكانەیان پێ‌ وتراوەو ئازاری جەستەیی و دەرونی داون ، ئێستاكەش كەوا دان بەو واقیعە دادەنێین ، رەنگە لە خۆیان بپرسن ئەی چارەسەر چی یە ؟ئەمانەی خوارەوە چەند رێنماییەكن بۆ هەر یەكە لە دایباب و مامۆستا :
• هەمیشە باوەڕ بە منداڵەكەت بكە ، پێی نیشان بدە كە ئەو نرخ و بەهای هەیە و خۆشت دەوێ‌
• ستایش و مەدحی بكە ، ئەو لە رێگەی دەستەواژەو پیاهەڵگوتنەكانی تۆ نرخی خۆی دەزانیت ، زۆرباشە ، ئافەرین ، سەخت بوو بەڵام ئەنجامت دا .
• كاتێك هەڵەیەك دەكات دڵی بدەوەو پێی رابگەیەنە هەموومان هەڵەمان كردووە ( سوار تا نەگلێ‌ نابێت بە سوار ئەوەی هەڵە نەكات هیچ فێر نابێت).
• هەمیشە گوێگرێكی باش بەو پێی نیشانبدە ، كەوا تۆ گرنگی بە قسەكانی دەدەیت .
• یارمەتی بدە هەستی راستەقینەی خۆی دەرببڕێ و ستایشی بكە كاتێك ئەم كارە دەكات ، لێ مەگەڕێ‌ شتەكان لە ناخیدا قەتیس بكات .
• هەمیشە فێری بكە وەڵام بداتەوە ، وەڵامدانەوە باشترە لە بێدەنگی ، هەروەها فێری بكە هیچ وەڵامێك تەواو راست نییەو هیچ وەڵامێكیش تەواو هەڵە نییە ، هەمیشە رای جیاواز هەیە .
• هانی بدە خاوەن رای تایبەتی خۆی بێت ، هەرچەندە بێ‌ ماناو ساویلكە بن ، گاڵتە بە رایەكانی مەكە .
• رەخنە لە رەفتاری نابەجێ‌ بگرە ، بەڵام هەر گیز رەخنە لە منداڵەكە مەگرە ، بۆنموونە كاتێك هەڵەیەك دەكات ، تۆ سەرزەنشتی ئەو مەكە ، بەڵكو بڵێ‌ ئەو كارە نابەجێیە ، بەڵام ئاگادار بە رەخنەگرتنی زۆر ئەو هەستە لای منداڵ دروست دەكات كەوا ئەو كەسێكی خراپەو لە گەمژەیی ئەو ، ئەم رووداوانە دروست دەبن ، ئەمە زیانێكی زۆر دروست دەكات گەر بۆ ماوەیەكی زۆر بەردەوام بێت ، بۆیە ئاگادار بە بە جوانی بۆی رون بكەرەوە كە تۆ رقت لە رەفتارەكەیە نەك خودی ئەو.
• رێز لە حەزو ئارەزووەكانی بگرە تەنانەت ئەگەر بێزاركەریش بوون ، منداڵ حەزدەكات ئەوەی لە قوتابخانە رویداوە بەوردی باسی بكات تۆش گوێگرێكی باش بە !
• هەموو هەستكردن بەترس یان نائارامی منداڵەكەت بەهەند وەربگرە ، ئەگەر بۆنموونە ئەو گوتی :-من زۆر تەمبەڵم لە بیركاری ، زۆر باشە ئەمەلای تۆ قورسە ، من چۆن یارمەتیت بدەم ؟
• یارمەتی بدە خۆی پشت بەخۆی ببەستێ ، گرفتەكانی چارەسەر بكات ، چونكە ئەوە یارمەتی دەدات بیربكاتەوەو چارەسەر بدۆزێتەوە و ئەوە فێردەبێت كە هەڵەكردن بەشێكی سروشتی ژیانە .
• هەمیشە لەگەڵی پێبكەنە نەك پێی پێبكەنیت .
• یارمەتی بدە لەو بوارانەی سەركەوتووە یان بەهرەمەندە تیایاندا وەك وێنە كێشان ، وەرزش ..هتد
هەركەسێك ئەم هەنگاوانەی سەرەوە جێبەجێ‌ بكات ئەوا بەشداری دەكات لە دروستكردنی كە سایەتیەكی بڕوا بە خۆبوو لە منداڵدا ، لەهەمان كاتدا ئەو هەڵەیەش لە منداڵێك راست دەكاتەوە ، كەوا پێشتر بەهەڵە مامەڵەی لەگەڵ كراوە بە ئاراستەیەكی نادروست پەروەردەكراوە ، من ەپێم وایە ئەم بابەتە یەس نییە بۆ ئەوەی ئێمە لە گرنگی متمانە بەخۆبوون و دروستكردنی كەسایەتی منداڵ (پیاوی دواڕۆژ)تێبگەین ، بەڵكو پێویستی بە ویرك شۆپ و وتاری زیاترە ، چونكە دڵنیام زۆر كەس لەوانەی بلیمەت بوونە ، چرۆی بەهرەكانیان بەم جۆرە مامەڵە پوكاوەتەوەو زۆر لە وانەی زیرەكی ئاسایین بەم دەستەواژانە لە خوێندن دواكەوتوونە .

Redar_mah@yahoo.com
سەرچاوەكان
www.handson Scotland.co
www.mird.org.uk –help-diaguosis
www.more-selfestcem.co

درۆیەكی گەورە بكە،پاشان سادەی بكەوە،بەردەوام بیكە و لە كۆتاییدا خەڵك باوەری دەكەن(ئەدۆلف هیتلەر)
درۆ نیوەی دونیا دەگەڕێت،هێشتا راستی جلەكانی لەبەر نەكردووە(ونستۆن چەرچل)
لە پێناسەیەكی سادەی درۆدا بریتیە لەو هەوڵەی مرۆڤ بۆ شاردنەوە یان ئاوەژوو كردنەوەی راستیەكان،كەوا مەبەستێكی دیاریكراوەی لە پشتە.
ئەگەر بۆ مێژووش بگەرێینەوە،رەنگە بەر لە قسەكردن مرۆڤ فێری درۆكردن بووبێت! ئەو كاتەی ویستوویەتی نێچیرێك راوبكات وێنەی خۆی وەك پاڵەوان لەسەر دیواری ئەشكەوتەكان نیشانداوە،ئێمەی مرۆڤ دەتوانین رۆژانە چەندین درۆبكەین بەبێ ئەوەی یەك وشەش لە دەممان بێتە دەرەوە! كاتێك بە رووی یەكێك پێدەكەنین لە ناخەوە رقمان لێیەتی،خۆمان وا نیشان دەدەین بۆ یەكێك دڵتەنگین و لە ناخەوە زۆر دلشادین ئەمە جۆرێكە لە درۆ ،ئەگەر وێنەی درۆ لەسەر دەموچاومان بنەخشرابوایە،ئێمەی مرۆڤ چ رووخسارێكمان وەردەگرت؟ هەروەك د.عەلی شەریعەتی دەڵێت:ئەگەر درۆ رەنگی هەبوایە رۆژانە ناو دەممان رەنگاو رەنگ دەبوو!بە تایبەتی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا،كەوا درۆكردن بووەتە كارێكی ئاسایی هەروەك پێغەمبەری مەزن(د.خ)دەفەرموێ(رۆژێك دادێت راستگۆ بە درۆزن و درۆزن بە راستگۆ ناو زەد دەكرێن)ئەمەش بێگومان لەبەر زۆری ژمارەی درۆزنەكانە،هەروەها دەفەرموێت( بەندە درۆ دەكات و بەردەوام دەبێت لە درۆ تا لای پەروەردگار بە درۆزن ناونووس دەكرێت)ئەمەش لە زانستی دەروونی ئەمڕۆدا پێی ئەڵێن درۆزنی نەخۆش،كەوا بابەتەكەی ئێمەیە.
سایكۆلۆژیای درۆكردن
درۆكردن یان فێڵ لە خۆكردن،رەفتارێكی رۆژانەی مرۆڤە لە كاتی مامەڵەكردن لەگەڵ كەسانیتردا،لە زۆربەی حاڵەتەكانیشدا درۆكردن قازانجی بۆ كەسی درۆگوفت و درۆلێكراو هەیە(سەرنج بدە جیاوازی نێوان درۆزن و درۆگوفت!)
ئێمە رۆژانە درۆی سپی دەكەین،ئەمەش ئەو درۆیانە دەگرێتەوە كەوا زۆر گرنگ نین،یان كاتێك نامانەوێت كەسێك برینداربكەین وئیحراجی بكەین،خۆمان لە هەڵوێستێك رزگاربكەین تا تووشی شەرمەزاری نەبین،یان نامانەوێت كەسێك ئازاربدەین،پێغەمبەری مەزن دەفەرموێت لە سێ شوێندا درۆكردن جائیزە، یەكەم لەگەڵ هاوسەرەكەت بەمەبەستی پیاهەڵگوتن،دووەم بۆ رێگرتن لە فیتنە وسێیەم بۆ چاككردنەوەی پەیوەندی نێوان دووكەس(بەڵام لەوانە بەدەر درۆ بە گوناهێكی گەورە دادەنرێت)
زۆربەی ئەو درۆیانەی رۆژانە دەیكەین لەژێر كۆنتڕۆڵی خۆمان دایە ومەبەستێك دەپێكێت،لە هەمان كاتدا دەبێتە مایەی نارەحەتی ودڵە راوكێ بۆمان،بە پێچەوانەی درۆزنی نەخۆش،كەوا درۆیەكەی لە ژێر كۆنترۆڵی خۆیدایە وهیچ هەست بە نارەحەتی وشەر مەزاری ناكات و هەر بەزیانی خۆیشی كۆتایی دێت.
كەواتە درۆزنی نەخۆش كێیە؟
درۆزنی نەخۆش بەو كەسە دەوترێت،كەوا بە شێوەیەكی بەردەوام و رێكوپێك درۆ دەكات و ئەویش بەهۆی پاڵنەرێكی ناوەكی،ناچاری یان تێكەڵكردنی واقیع و فانتازیایە و ناتوانێت كۆنترۆڵی درۆیەكانی بكات،هەرچەندە ئەزانێت ئاكامی خراپیان هەیە و دواییش هەر ئاشكرا دەبن!
درۆزنی نەخۆش هەمیشە گفتوگۆكانی دەدۆڕێنێت(وەك كورتە تەمسیلی كونەبا)،بەڵام ناتوانێت وازیان لێ بهێنێت،هەر لەبەر ئەوەشە بە درۆزنی نەخۆش ناو زەد دەكرێت.
توێژینەوەكان دەڵێن چی؟
هەر لە مێژەوە هەوڵدراوە بزانرێت بۆچی كەسانێك هەن بەردەوام درۆ دەكەن وخۆشیان دركی پێدەكەن و دەزان كارێكی نەشیاوە،ئەوەش دەزانن لە كۆتاییدا هەر ئەوان دۆڕاون.
توێژینەوە سەرەتاییەكان ئەوەیان دەرخستووە،مرۆڤ لە كاتی درۆكردندا چالاكی بەشی پێشەوەی مێشكی زیاد دەكات،چونكە لە كاتی درۆكردندا دەبێت بیركردنەوەی بەرامبەر بخوێنیتەوە،لە هەمان كاتدا هەستی خۆت كپ بكەیت یان كۆنترۆڵی بكەیت،بە جۆرێك كە هیچ شپرزەییەك و گومانێك لە روخسارتدا دیار نەكەون،ئەمەش كارێكی سەختە بۆ كەسێك كە درۆزن نەبێت و بیەوێت راستیەكان بشارێتەوە!
جگە لەوە،پێشتر بڕوا وابوو درۆزنی نەخۆش رەفتارێكی فێربوونە لە تەمەنی منداڵی،بەڵام توێژینوەی نوێتر شتی زیاتری سەلماندووە.
لە نوێترین توێژینەوە كە لە لایەن دوو زانا ئەنجامدرا(یالینگ یان و ئەدریان رێین)لە كالیفۆرنیای باشوور لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا،دەركەوت كەوا بەشی پێشەوەی ئەو مرۆڤانەی بەردەوام درۆ دەكەن،رێژەی مادەی سپیان بە بەراورد لەگەڵ مادەی بۆر زیاترە وەك لە مرۆڤی ئاسایی،هەروەها لە هەمان توێژینەوە دەرچوو ئەوانە هەستكردن بە گوناه و پەشیمان بوونەو،دانایی،بیركردنەوەی لۆژیكانە وپابەندبوون بە بەهاكانیشیان كەمترە،بەڵام توێژینەوەكە ئەوەی نەخستە روو ئایا ئەوانە هەر لە سەرەتاوە مێشكیان بەم شێوەیە بووە یاخود لە دەرەنجامی درۆی زۆرەوە ئەم گرفتەیان بۆ درووست بووە.
هۆكارەكانی دۆركردنی بەردەوام
لە راستیدا تا ئێستا دیاردەی درۆزنی نەخۆش وەك نەخۆشیەك لەلایەن نامیلكەی ئەمریكی بۆ نەخۆشیە دەروونیەكان وپۆلینكردنی جیهانی بۆ نەخۆشیە دەروونیەكان نە ناسراوە،بەڵام باس لەوە دەكرێت نەخۆشی درۆزن بە شێكە لە گرفتی دەروونی تر وەك تێكچوونی كەسایەتی(كەسایەتی دژەكۆمەڵ،سنووری،مێژوویی،نێرگزی)یان پەیوەستە بە گرفتەكانی ئالوودە بوون بە قومار،ئەلكهول و مادە هۆشبەرەكان،بیركۆلی وئۆتیزم…هتد.
لەگەڵ ئەوانەشدا هەندێك هۆكار هەن بۆ ئەم دیاردەیە وەك هۆكاری بۆماوەیی،نائارامی سەردەمی منداڵی،گرفتەكانی ژیری،خێزانی پەرتەوازە،زۆر گرنگیدان بە مناڵ(نازپێدانی زیاد)،بەربەرەكانێی نێوان منداڵان.
درۆكردن و هەستكردن بە كەمی
زۆرجاران كەسی درۆزن دەیەوێت بە درۆكانی قەرەبووی هەستكردن بە كەمی بكاتەوە،ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش بێت،ئەمەش هەروەك كاریگەری ئەلكهول و دەرمان وایە،ئەو درۆیەی كە دووبارەو سێبارە دەكرێتەوە ئەو خەیاڵە لای كەسەكە دروست دەكات،كەوا هە ست بە سەركە وتن بكات و متمانەی بە خۆی زیادبێت،و كەموكوڕیەكانی بشارێتەوە،بۆیە ئەو فانتازیایەی ئەو وەك بڵقی ئاوەو دوای ماوەیەك دەبێت بە هەڵم
جۆرەكانی درۆزنی نەخۆش
زۆر جۆر دەگرێتەوە لەوانەش درۆزنی خەیاڵی،درۆزنی هەڵچوون،درۆزنی ناچاری،درۆزنی بەعادەت.
درۆزنی خەیاڵی:ئەمە جۆرە درۆزنە واقیع و فانتازیا تێكەڵ دەكات و درۆیەكان بە شێوەیەك رێكدەخات،تەنانەت لە كۆتاییدا خۆیشی لێی تێك دەچێت و نازانێت كامە راست و كامە درۆیە،بۆیە هیچ هەست بە درۆكانی ناكات و نازانێت ئەمەی دەیكات درۆیە،كاتێكیش رووبەڕووی رەخنەو واقیع دەبێتەوە،هەوڵدەدات بە درۆیەكی تر راستی بكاتەوە و درۆكان بە دوای یەكتریدا دێن،بەڵام لەگەڵ ئەم هەموو بەزمەش ئەو هەست بە شەرمە و عەیبە ناكات!
درۆزنی ناچاری ئەو كەسەیە كەوا لە ناخەوە ئارەزوویەكی زۆر بۆ درۆكردن دەكات،كاتێك درۆ دەكات زۆر ئارام دەبێتەوە،بەڵام كە راستی دەڵێت زۆر ناڕەحەتە،هەندێك لە زانیان دەڵێن ئەم درۆیە بە شێكە لە نەخۆشی وەسواسی ناچاری(فیلمی درۆزن لایەر لایەری جیم كاری)نموونەیەكی زیندووی ئەمجۆرە درۆزنەیە،درۆزنی هەڵچوونیش هەمان شێوەی درۆزنی ناچاریە بەڵام بە هەندێك جیاوازی لەوانەش ترس لەوەی بەسەری دادەنەوە(ترس لە درۆكردن)،هەست بە كەمكردن.
درۆزنی بە عادەتیش ئەو كەسانە دەگرێَتەوە كە وا خویان بە درۆكردنەوە گرتووە و تام و چیژی لێ وەردەگرن وەك چیڕۆكی مەلەوانە درۆزنەكە،هەروەها ئەمجۆرە كەسانە بەمەبەستی سەرنج راكێشانی خەڵك درۆ درووست دەكەن.
چارەسەری درۆزنی نەخۆشرەنگە ئەم مانشێتە سەرنج راكێشترین مانشێت بێت لەم بابەتە،بەڵام ئەوەی جێگەی داخە چارەسەری درۆزنی نەخۆش زۆر سەختە،بە تایبەتی درۆزنی خەیاڵی كەوا خۆی دان بەوە دانانێت درۆ دەكات،و كەس ئامادە نیە بە درۆزن ناو زەد بكرێت! بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا رەنگە چارەسەری بە پەیبردن و گۆڕینی رەفتار بە سوود بێت بۆیان.
كەواتە چۆن مامەڵە لەگەڵ كەسی درۆزن بكەین؟
لە راستیدا مامەڵەكردن و دانیشتن لەگەڵ كەسێكی درۆزن كارێكی بێزار كەرە،تۆ نازانی بڕوای پێبكەیت یان قسەكانی پشتگوێ بخەیت،ئەگەر تۆ نەتوانیت وا لەكەسێك بكەیت واز لە درۆكردن بهێنێت ئەوا ئەتوانیت وا لە خۆت بكەیت تۆزیك بێزاریت كەم بێتەوە بەم رێنماییانەی خوارەوە
1-وشیاربە:هەمیشە ئاگاداری قسەكانی بە و زۆر بایەخی پێمەدە.
2-كاردانەوەت نەبێت بۆ قسەكانی:ئەگەر وات نیشان دا تۆ سەرنجی قسەكانی دەدەیت و پێی سەرسامیت،ئەوا زیاتر هانی دەدەیت،كارلێك نەكردن لەگەڵی وا دەكات واز لەتۆ بهێنێت و بۆ لای یەكێكی تر بچێت.
3-دووجار دڵنیابە:ئەگەر كەسێك قسەیەكی كردو تۆ زۆر دڵنیا نەبوویت،ئەوا لەكەسێكی تریش بپرسەوە
4-ئەگەر بتوانیت خۆی لێ‌ لابدە،چونكە ئەم جۆرە كەسانە درۆكانیان فشاری دەروونیت بە لەسەر زیادە دەكەن
Redar_moh@yahoo.com

نهێنیی شادومانی، رەزامەندی، سەركەوتنی گەورە ‌و هەست بە بەهێزبوونی ‌و شیاوی تاكەكەسی ئەوەیە خوو بەوەوە بگرین كاتێك هەموو رۆژێك دەست بە كار دەكەین یەكەم، كارە گرنگەكانمان ئەنجام بدەین.
خوشبەختانە ئەمە كارامەییەكە كە بە دەست دێت واتە دەتوانین لە رێگای دووپاتبوونەوە بە دەستی بهێنین. ئنجا كاتێك خوومان بەوە‌و گرت كە پێش هەر كارێكی تر گرنگترین كار ‌و ئەركی خۆمان دەست پێبكەین سەركەوتنمان سەداسەدە.
لەم بەشەدا شیرازەی بیست ‌و یەك بەشی گرنگ بۆ لەناوبردنی تەمەڵی ‌و دواخستنی كار ‌و ئەنجامدانی خێرای كارەكانە. ئەم بنەما ‌و رێسایانە ئەوەندە بە ریزەوە بخوێنینەوە تا بە سەقامگیری لە بیر ‌و كارەكانماندا بچەسپێت ‌و داهاتووشمان گەرنتی بكات.
1- مێزەكە بڕازێننەوە: ئەركی خۆمان روون بكەینەوە كە رێك چیمان دەوێت. روونكردنەوە خاڵی سەرەكیە. ئامانج ‌و مەبەستەكانمان پێَش ئەوەی دەست بە كار بكەین، بیاننووسین.
2- بۆ هەموو رۆژێكمان پێش هاتنی ئەو رۆژە پلان ‌و بەرنامەی بۆ دابنین: بە نووسراوەیی بیر لە كارەكانمان بكەینەوە. ئەگەر هەر خولەكێك تەرخان بكەین بۆ داڕشتنی بەرنامە ‌و پلانەكانمان، لە كاتی جێبەجێكردندا لە نێوان پێنج بۆ دە خولەك كاتمان بۆ دەگەڕێتەوە واتە كات پاشكەوت دەكەین.
3- بیر لە دەرەنجامەكان بكەینەوە: گرنگترین ئەرك ‌و مەسەلە پلە یەكەكانمان ئەوانەن كە گرنگترین دەرەنجام دەدەنە دەستەوە، چ بە شێوەی نێگەتیڤ چ بە شێوەی پۆزەتیڤ، چ لە ژیانماندا چ لە كارەكانماندا. زیاتر لە هەموو شتێك تەركیز لە سەر ئەم خاڵانە بكەینەوە.
4- بەردەوام لە شێوازی أ- ب- ت- پ- ج كەڵك وەربگرین: پێش ئەوەی دەست بە كارەكانمان بكەین گرنگی بە ریزكردنی كارەكان لە بواری گرنگی زوو ئەنجامدانەوە بدەین واتە كامەیان زووتر ئەنجام بدەین ‌و كامەیان درەنگتر ئەنجام بدەین تا دڵنیا بین كە گرنگترین كارەكانمان بە دەستەوەیە.
5- لە بارەی هەموو شتێكەوە رێسای 80/20 بە كار بهێنین: 20% لەو چالاكیەكانمان دەبێتە هۆی بە دەستهێنانی 80%ی كارەكانمان. هەموو هەوڵدانەكانمان تەرخان بكەین بۆ ئەو 20%ی یەكەم.
6- سەرنجمان بخەینە سەر بوارە سەرەكیەكانی دەرەنجامی كارەكانمان: دەست نیشانی بكەین كام یەك لە دەرەنجام ‌و دەسكەوتەكانمان رۆڵێكی سەداسەد دیاریكەری هەیە بۆ ئەنجامدانی گشت كارەكانمان ‌و هەموو رۆژ لە سەر ئەو بوارانە كار بكەین.
7- لە رێسای كارامەیی زیاتر كاركردندا بین: هیچ كات ئەوەندە دەرفەت لە بەر دەستدا نیە هەموو كارەكانمان ئەنجام بدەین، بەڵام ئەوەندە دەرفەت هەیە كە گرنگترین كارەكانمان ئەنجام بدەین. گرنگترینیان كامانەن؟
8- پێش دەسپێكردن بە كار ، پێشەكی تەواوی كارەكانمان دابین بكەین: داڕشتنی پلان پێش پرۆژەكە، پاڵپشتی سەركەوتنە بۆ جێبەجێكردنی كارەكانمان.
9- بەردەوام لە راهێناندا بین: هەرچەند كارامەیی ‌و زانستمان زیاتر ببێتەوە، كار ‌و ئەركە سەرەكیەكانمان خێراتر دەست پێدەكەین ‌و ئەنجامیان دەدەین.
10- توانا تایبەتیەكانمان پێش بخەین: بیدۆزینەوە ئەوە كام كارەیە كە لە ئەنجامدانی دا زۆر بە باشی كاری لە سەر دەكەن یان دەتوانین لە داهاتوودا بە باشی كار بكەین ‌و لە هەموو بوونی خۆمان كەڵك وەربگرین كە ئەو بوارە تایبەتیانە زۆر بە باشی ئەنجامی بدەین.