مانای ژیان تەنیا لەوەدایە كە خۆمان بین و تا بۆمان دەكرێت توانای خۆمان بسەلمێنین. (ڕۆمان نووس ڕوبیرت لویس ستیڤنسۆن)
پێویستە خۆت دوای بەهرەو تواناكانی ناوەوەی خۆت بكەویت وسۆراخییان بكەیت، ئەمجا دەبێت جێگایەكی شیاو و پانتاییەكی فراوان بۆ خواست و پەیامەكانی دەنگی ناوەوەت تەرخان بكەیت، ئەمە بە بێ دیالۆگ لە گەڵ خۆتدا نایتە دی.
ئەو (من)ە ی كە هەیت.. كارەكانت، كەسایەتیت، خواستەكانت، خەون و هیوا وئامانج و ئارەزووەكانت، دید و بۆچوونەكانت چەند دەگونجێن لە گەڵ خودی ڕاستەقینەی خۆتدا؟
ژیان وپێداوویستەكانی ڕۆژ زۆر جار هانمان دەدەن ڕوڵێكی دیكە بگێڕین، ڕۆڵێك دوور لەو ڕۆڵەی كە خۆمان ئارەزووی دەكەین… ڕۆڵێك كە لە گەڵ خواستی ناوەوەمان ولەگەڵ خۆدی ڕاستەقینەو ئارەزووی دەنگی ناوەوەماندا ناگونجێت. بەڵام ڕەنگە لە زۆر لایەنەوە فریومان بدات و ژیانێكی ئاسانتر یان دەوڵەمەند ترمان بۆ بڕەخسێنن.
ڕەنگە دەنگێ ناوەوەت پێت بڵێت تۆ شاعیرێكی بەهرەداری، یان شانۆكارێكی بە توانای، یان خاوەن بەهرەیت لە هونەری مۆسیقادا.
تۆ وەكو گەنجێگی بەهرەدار توانای خۆت دەناسیت، بەڵام دەشزانیت كە ئەم دوو پیشەیە و چەندین پیشەی داهێنەرانەی دیكە، ناتوانن وەكو بازرگانی و بزنیس وكاری دیكە، پێداوستییەكانی ژیانت لە ڕووی مادییەوە بە ئاسانی بۆ مەیسەر بكات، بۆیە ناچار دەبیت، دوای پەیام وخواستی خودی ڕاستەقینەی خۆت نەكەویت، لەپەیامەكانی دەنگی ناوەوەت لا دەدەیت. لە ئاكامی ئەم هەڵبژاردنەتدا ووزە وتوانات بە ئاڕاستەیەكی هەڵەدا دەبەیت، یان ڕوونتر بڵێین بە هەڵە ئاراستەی دەكەیت. بەشێوەیەكی گشتی لە كاری دووەمدا بە پێی پێویست سەركەوتوو نابیت. خۆ ئەگەر سەركەوتووش بیت، ئەو سەركەوتنەت بە چاوی خەڵكی دیكە تەماشا دەكرێت و هەر بە لای ئەوانەوە نەك بە لای خۆتەوە سەركەوتنە، یان هەرنەبێت ئەو سەركەوتنە بەقەدەر ئەو سەركەوتنە بۆ تۆ گرنگ نابێت كە خودی راستەقینەت لە تۆی دەویست.
دەنگی خودی خۆت هەمیشە ڕاستگۆترین دەنگە
ئەگەر وانەبێت، داهێنان لە هەموو بوارێكدا مەحال دەبوو، بەڵگەشم بۆ ئەم بۆچوونە، ڕای یەكەم مامۆستای مۆسیقای بێتهوڤنە، كە گووتەیەتی: وەكو مۆسیقا دانەر جێگای هیچ هیوایەك نییە. واتە هیچ بەهرەیەكی نییە. بەڵام بێتهوڤن دوای دەنگی ڕاستەقینەی خۆی كەوت، نەك دەنگی ئەو مامۆستایە كە ناوی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا وەكو مامۆستایەكی دەبەنگ بە نەمریی سپێردرا.
هەر پاش چەند ساڵێك مۆزارت دەڵێت: پاشە ڕۆژێكی پرشنگداری دەبێت لەجیهانی مۆسیقادا.
كۆمەڵ ڕۆڵ دابەش دەكات، تۆ دەبێت ڕۆڵێك هەڵبژێریت كە لەگەڵ خودی ڕاستەقینەتدا بگونجێت، نەك لە گەڵ ئەو ڕۆڵەی كە كەسانی دیكە بۆتی دەستنیشان دەكەن. دەنا بە ئاسانی شناسنامەی گەوەرەبوون و كامڵ بوونت مسۆگەر ناكەیت. ئەم هەڵبژاردنە بۆ گەنج كلیلی ژیانە.
كۆنترۆڵت بەسەر ژیاندا
بۆ ئەوەی بگەیتە وەڵامێكی پۆزەتیڤ، دەبێ كۆنترۆڵت بەسەر ژیانی خۆتدا هەبێت، بێ ئەو كۆنترۆڵە، بە ئاگا یان بێ ئاگا دەست لە پەیام و داخوازییەكانی خودی ڕاستەقینەی خۆت هەڵدەگریت. واتە دەست لەگرینگترین پێكهاتی خۆت هەڵدەگریت. ئەم دەست لە خۆهەڵگرتنە دەكاتە نەمان و توانەوەی خود وكەسایەتی ڕاستەقینەت.
زۆر جار وونبوونی خودی ڕاستەقینەت شێوەی بۆشاییەكی نەبینراو وەردەگرێت، كە لە تافی گەنجییدا كاریگەریی و ئاكامی خراپ وكاردانەوە نێگەتێڤی دەبێت، چونكە كە هەست بە ئەم بۆشاییە دەكەیت سەرانسەری بوونت بێ مەبەست وبێ هوودە دێتە پێش چاو، ئەمجا ناچار بۆ چارەسەری خێرا و نێگەتیڤ دەگەرێیی، چارەسەرێك كە بە گشتی دژ بە خۆتە و هەندێ جار تەنانەت ڕوخێنەریشە، چارەسەرێك كە بە زۆری لە كەمتەرخەمی، گوێنەدان، ڕەشبینی، خەمۆكی، لەخۆ ولە واقیع هەڵهاتن ومل نەدان بۆ گۆڕان، وبەشداری نەكردن لە بوارەكانی گەشەی ژیان وكۆمەڵ.
زۆر جاریش پەنابردنە بەر خواردنەوەی زۆر وكێشان وبەكارهێنانی مادەی بێهۆشكەر و..هتد و گەلێ ئاكاری دیكە كە زیان بە هەموو ڕەهەندەكانی ناوە و دەروەت دەگەیه‌نن.
واتە پەنا دەبەیتە بەر هەموو شتێك كە بەهرەو ووزەت وتواناو هێزی داهێنەرانت دەأووخێنیت، كە ئەمانە خۆیان فاكتەر وپێكهێنەرە سەرەكییەكانی شناسنامەی تۆن وەكو گەنجێك وپاشتریش پاسپۆرتی تۆن بۆ چوونە ناو جیهانی كامڵبوون وگەوره‌یی.
بونیاتنان شاڕێگایه‌ بۆ گەیشتن بە شوناسنامە
ووزەو هێزی خودی خۆت مەرجی پێویستن بۆ بونیاتنانی ژیانی خۆت وجیهان. چونكە لە ڕاستیدا بونیاتنان شاڕێگایە بۆ گەیشتن بە شوناسنامە.
ڕووخان و داڕمانی خودی ڕاستەقینەت، دەبێتە مایەی ئەوەی موتیڤ و هۆی بوونت لە جیهاندا لە دەست بدەیت، ئەو ڕۆڵەی كە پێویستە لە جیهانەدا بیبینت، ئەو ڕۆڵە نەك هەر بۆ خۆت گرنگە، بگرە بۆ هەموو كۆمەڵگه‌ی دەروربە ومرۆڤایەتی وجیهان گرنگە.
بۆیە مەرج ئەوەیە ئەو ڕۆڵە بە شێوەیەكی ڕاستەقینە دەستنیشان بكەیت، تا ئەوندەی لە خۆت تێ بگەیت و دیالۆگت لە گەڵ خۆدا بە هێز بێت، زیاتر دەتوانیت ڕۆڵی گاریگەری خۆت لە جیهانەدا فەراهەم بكەی، سوودبەخش بیت بۆ خۆت و بۆ جیهان.
داهێنەرانی جیهان زۆر لەم بۆچوونە ووردبوونەتەوە وزۆربەیان پێیان وایە كە گۆڕان وگۆڕانكای هەر لە بچووكترینیانەوە تا گەورەترینیان لە چەشنی ئەوانەی ئەدیسۆن و ئەنشتاین، كە ئینسانیەت سوودی لێ وەرگتوون، هەر لە تێگەیشتنی ئەم خاڵەوە دەست پێدەكات.
پەیبردن بەناخی خۆت، شناسنامەیەكت بۆ دروست دەكات، شناسنامەیەك كە لە خۆتەوە دەست پێ دەكات و وەكو پرۆسەیەكی تایبەت بە خۆت و لەگەڵ خودی خۆتدا گەشە دەكات ، بەڵام كاریگەریی بەسەر هەموو دەوروبەر وكۆمەڵگاو جیهاندا هەیە، ئەگەر بتەوێت ئەوان بگۆڕیت دەبێت پێشتر خۆت بگۆڕیت، خۆ ناشكرێ خۆت بگۆریت ئەگەر نەزانی خۆت كێیت.
كەسایەتی خۆت و ڕۆلت لە کۆمه‌ڵگه‌دا
تەنیا ئەو تاكە دەتوانێت ڕۆڵی ڕاستەقینە و كاریگەر لە كۆمەڵدا ببینێت كە سەرەتا خودی ڕاستەقینەی خۆی بە حەقیقەت ناسیوە، هەر ئەو وەكو ئەنشتاین دەڵێت:
” تاك دەتوانێت پێوەرەكانی ناو كۆمەڵ بخوڵقێنێت وبنامەكانی ئەو موراڵ( ئەخلاقیەت) ەانە بچەسپێنێت كە كۆمەڵگا دەبەن بەڕێوە. بێ بوونی كەسانی داهێنەر گۆمەڵگه‌ مەحاڵە پێشبكەوێت، بەبێ بوونی ئەوانەی كە دەتوانن سەربەخۆ بیربكەنەوە وخاوەنی هەڵسانەنگاندنی تایبەت بە خۆیانن بن.
بە هەمان شێوەش مەحاڵە مەزەندەی ئەوە بكرێت كە تاكە كەس بتوانێت گەشە بكات، ئەگەر خۆراكی خۆی لە ستروكتوری كۆمەڵایەتی و لەخاكی بە پیتی كۆمەڵگا وەرنەگرێت.
هەربۆیە خۆشگوزەرانی كۆمەڵگا چەند په‌یوه‌ستە بە گشتگیرو یەكگرتوویی كۆمەڵگاوە، ئەوەندەش په‌یوه‌ستە بە سەربەخۆیی تاكەوە”.
دۆزینەوەی دەنگی (من)ی ڕاستەقینەت، باشترین كلیلە بۆ كردنەوەی دەرگای كۆمەڵ، بۆ بەشداریكردنت بەو ڕۆڵە داهێنەرانەیەی كە خۆت هەڵیدەبژرێت.

چەند گرامێك پراكتیك ئەوەندەی تەنێك تیۆری گرنگە (فریدریك ئێنگلز)
گەنجێك لە ڕیژیسیۆری بەناوبانگی بەریتانی، پیتەر برووكی پرسی: بەڕای ئێوە باشترین ڕێگا چییە بۆ كەسێك بیەوێت ببێت بە ڕیژیسیۆر؟ برووك لە وەڵامدا گووتی: ئەوەیە دەست بە كاری دەرهێنان بكەیت بۆ شانۆ.. ئەوەیە كە خۆت باوەڕ بێنی بەخۆت كە ڕیژیسیۆریت و پاشان باوەڕ بە خەڵك و دەوروبەر بهێنیت كەڕیژیسیۆریت.
ئەم بۆچوونە سەد لەسەد تەواوە، دیارە من نامەوێت له‌ ِڕۆڵ و بایەخی كۆلیجەكانی شانۆ و دراما كەم بكەمەوە، هەر نەبێت لەبەر ئەوەی خۆم وەكو مامۆستا، لەو بوارەدا كار دەكەم، بەڵام بێگومان بە، كە كۆلیج وزانكۆ و پەیمانگە ناتوانێت كەسێكی بێ بەهرە و بێ توانا بكات بە هونەرمەند.
ئەو كەسەی دەرفەتی خوێندن وفێربوونی بۆ هەڵدەكەوێت، دەبێت بەباشترین شێوە بیقۆزێتەوە و سوودی لێ ببینێت، خۆ ئەگەر بەهره‌دار بێت وئاڵودەی هونەر بێت، ئەوە هەر مەپرسە، هونەرمەندێكی گەلێ زەریفی لێ دەردەچێت. بەڵام هەرچەندە بخوێنێت و بەتێوری خۆی جۆش بدات، بەبێ كردار، نابێت بە ڕیژیسیۆر. تەنیا لە كرداردا و بە كردار پێش دەكەوێت و پەرە دەستێنێت.
تەنیا لە كرداردا بەهرەی هونەرمەند دەسەلمێندرێت، تەنیا لە كرداریشدا خود و كەرەستە و تەكنیكی هونەرمەندەكە گەشە دەكات.
ئەمە هەموو مرۆڤێكی داهێنەر دەگرێتەوە، هەر مرۆڤێك بیەوێت ئەنجامێكی نایاب و تایبەت بە خۆی به‌دی بهێنێت.
بە شێوەیەكی باش بیكە، لەوە باشترە بە شێوەیەكی باش قسەی لێوە بكەیت
(گووتەیەكی بە ناوبانگی فرانكلین بینامینە)
هەموومان دەزانین قسەكردن باجی لەسەر نییە و گەلێك ئاسانە، بەڵام كردار زمانی خەڵكی ڕاستەقینەیە لە داهێنان وئەفراندا، هەر لە بەر ئەوەیشە ژمارەی ڕیژیسیۆرانی چەنەباز، بە بەراوورد لە گەڵ ئەوانەی كە بە فیعلی كار دەكەن گەلێك زۆرە.
بتەوێت شتێك بكەیت و ئەنجامی لێ بكەوێتەوە، ئەگەر لەخەڵكی ئینگلیز بپرسیت، زۆر جار وەڵامت دەدەنەوە: بیكە وتەواو..
Just do it
دەست پێبكەم یان نا؟
دەست پێبكەم یان نا؟ چی بڕیاردەرە؟
جۆزێف كامپبێلی پسپۆر لە میتۆلۆجیادا دەڵێت: تەنیا دوای تاسەی خۆت بكەوە. واتە دوای سۆزی دڵت بكەوە.
پلەی حەماسەت و دڵگەرمیی خۆت تاكە پێوەرە بۆ دەستبەكاربوون وبەردەوام بوونت، پاشانیش بۆ گەیشتن بە ئاكام.
سەرنجت بۆ ئەوە ڕادەكێشم كە دەڵێم بۆ گەیشتن بە ئاكام، ناڵێم بۆ سەركەوتن، چونكە هەموو ئاكامێك كە پێی بگەیت و دەرئەنجامێك بۆت بسەلمێت، ئەوە خۆی لەخۆیدا ئاكامێكی باشە، گرنگ نییە سەركەوتن بێت یان نوشستی. سەركەوتن لەوەدایە ئەو كارە بكەیت و ئەنجام بەدەست بێنیت. ئەنجام یان سەركەوتنە یان نوشستی.
بە پێچەوانەوە هەندێك نوشستی هەن لەسەركەوتن گرنگترن، چونكە دەرس و پەند ومانای گەوەرەی لە دوادایە.
گەلێگ گرینگە لەنوشستی نەترسین، چونكە ئەوەی لەنوشستیدا فێری دەبین، لەسەركەوتندا فێری نابین، بە پێچەوانەوە سەركەوتن ئەگەر گۆڕان و ئەزموونی نوێی بە دوادا نەیەت، تەمبەڵ وسستمان دەكات و روحی مەترسی وتەمبەڵی وئیسراحەتمان لا دروست دەكات. ئاسوودەیی و مسۆگەری ژیانمان بۆ زامن دەكڕت… ئەمەیش خۆی لە خۆیدا مرۆڤ بەرەو دەبەنگی و گەلۆری وخەمساردی دەبات. چونكە ڕێچكەی نوێ و ئەزموونی نۆی و تاقیكردنەوەی نوێیان بە لاوە موجازەفەیە.
بەڵام… نوشستی واتە لە موجازەفە نەترسان
زۆربەی ئەوانەی كە نوشستیەكانیان مەزنە خۆیشیان لە مێژوودا وەكو مەزن ناو دەبرێن.
مییرهولد، ڕیژیسیۆری گەورەی ئەم جیهانە، دەڵێت من ئەوەندە شانازی بەنوشستییەكانمەوە دەكەم، ئەوەندە شانازی بە سەركەوتنەكانمەوە ناكەم.
لە ڕاستیشدا، ئەو گوزارشتە گەلێک ڕاستە چونكە ئەو داهێنانەی كە لەكاتی خۆیدا لە ڕەوتی هونەری مییرهولدا بە وێستگەی فەشەل لە قەڵەم دراون، ئێستا لەمێژووی شانۆی مۆدێرندا، بەشۆڕشێكی ئەزموونگەرییانەی شانۆی مۆدێرن و رێخۆشكەر بۆ شانۆی پۆست مۆدێرن دادەنرێن.
ئەی پاش كردار؟
ئەمە ئەوەیە كە من دەمویست بیكەم؟
دەكرێت ئەم پرسیارە وەكو ڕاهێنڕنێكی ساكار بەكاربهێنیت. هەوڵ بدە پاش هەموو كردارێك ئەم پرسیارە لەخۆت بكەیت، تۆ بڵێی بە ڕاستی ئەمە ئەوەیە كە من دەمویست بە ئەنجامی بگەیه‌نم؟ یان ئەمە كارێك نییە كەمن دەیكەم تەنیا لەبەر ئەوەی لەسەری ڕاهاتووم و بە ئاسانیی ئەنجامی دەدەم؟ ئەم كارەم بۆ خۆم و لە بەر سۆز و خۆشەویستیم بۆ كارەكە كرد؟ یان بۆ ئەوەی سەرنجی خەڵك ڕابكێشم و لەبەر ڕای خەڵك و دڵڕاگرتنی كەسانێك كارەكەم كرد؟ بە چ مەبەستێك ئەم كارەم كرد؟ چەند بەم كارەم شاد و ئاسوودە بووم؟
لە دیالۆگەكاندا لەگەڵ خۆتدا، كە ئەم پرسیارانە لەخۆت دەكەیت تادێت پتر لە ڕەسەنایەتی و تایبەتمەندی خۆت نزیك دەبیتەوە وكارەكانیشت هەمان مۆرك و تایبەتمەندی خۆتی پێوە دیار دەبێت و لەخانەی كاری ڕۆژانە دەردەچێت و دەچێتە خانەی داهێنان.
ئامانجی بەرزی بوونت:
تۆ كە ئەم پرسیارانە ئاراستەی خۆت دەكەیت، وەڵامەكانت چەند لەگەڵ خواست و پەیامەكانی ناوەوەتدا بگونجێن و ڕاستگۆیانەبن وەڵامیان ئەوەندە لەئامانجی بەرزی بوونت نزیك دەبیتەوە.
ئامانجی بەرزی بوونت هەر ئەوە نییە بۆ خۆت بژیت و ڕۆژێك بێت ئەم جیهانە بەجێ بهێڵیت وبڕۆیت، بێ بەشداریكردنی كاریگەر، بێ ڕۆڵ و وەكو كۆمبارسێكی لەبیركراو.
ئەمانجی بەرزی بوونت ئەو هزرە گەورەیەیە كە تۆ بەم گەردوونە بەرینەوە دەبەستێتەوە، ئەو مەبەست و هزرەیە كەجیهانبینیه‌كی فراوانت پێ دەبەخشێت، مانای بوونت بۆ ساغ دەكاتەوە، ئەمجا بۆت دەردەكەوێت كە بوونت و ئەم جیهانەی تێیدا دەژیت ئەوەند بچووك نییە، كە لە چەند داخوازی و پێداویستیەكی ڕۆژانە تێپەڕ نەكات.
ئامانجی بەرزی ژیان هانت دەدات بەشێوەیەكی فراوانتر بەشداری ژیان بكەی، كە ئینتیما و شناسنامەكەت زۆر ئینسانی تر و گەردوونیتر بێت. ئەو دەمە تێدەگەی كە تۆی گەنج دەتوانێت ِڕۆڵێكی گەورەتر وكاریگەریەكی بێ ئەندازە لەجیهاندا بنوێنێت. بۆت دەردەكەوێت كە دەتوانیت پتر كار بۆ خەڵكی دیكە بكەیت وكۆمەكیان بكەیت. ئەو كارانەی كە دەیكەیت دەكرێت بچووك بن، دەكرێت گەورە بن، بەڵام دەبنە مایەی بەشداریكردنێكی گرنگ لەم جیهانە گەورەیەدا، جیهانێك كە تۆ نابێت دووره‌ پەرێز لێی بوەستیت. چونكە ئەم سەردەمە سەردەمی گۆڕانكاریی گەورەیە، ئەگەر ئەمڕۆ هی تۆ نەبێت، دەسا سبەێنی مسۆگەر هی تۆیە، هاكا زانیت گەورەكان ئەم جیهانەیان دەورو تەسلیمی تۆ كرد.
بیرمە جارێك گوتەیەكی بەنرخی نووسەرێكم خوێندەوە كە بەداخەوە ناوەكەیم لەیاد نەماوە، دەڵێت: ئێمە ئەم جیهانەمان لە دایك وبابمانەوە بۆ نەماوەتەوە، ئێمە ئەم جیهانەمان لە منداڵەكان بە قەرز وەرگرتووە، واتە هەر دەبێت بۆ ئەوانی بەجێبهێلین.
بۆیە ئەم جیهانە كە ئێستا بەشێوەیەكی كاتی لای گەورەكانە، دەبێت تۆی گەنج زۆر چالاكانە بەشداری تێدا بكەیت، بەشدار بەكرداری داهێنەرانە، كردارێك كە لە خوڕست و ڕەسەنایەتی خۆدی خۆتەوە سەرچاوە دەگرێت.

بڕوا به‌خۆبوون نهێنی سه‌ركه‌وتنه‌ و به‌دیهێنانی به‌خته‌وه‌رییه‌ بۆ مرۆڤ. بڕوا به‌خۆبوون له‌گه‌ڵ له‌دایك بوونی مرۆڤ له‌ دایك نابێت، به‌ڵكو به‌ده‌ست ده‌هێنرێت و په‌ره‌ده‌سێنێت، واته‌ هۆكاره‌ ژینگه‌ییه‌كان ڕۆڵیان هه‌یه‌ له‌دروست بوونی بڕوا به‌خۆبوون لای مرۆڤ. گرنگترین هۆكاری ژینگه‌یی مامه‌ڵه‌ی چوار ده‌وره‌ هه‌ر له‌ قۆناغی منداڵیه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ قۆناغه‌كانی تری ژیان چ خێزان و گشت ناوه‌نده‌كانی خوێندن چ كۆمه‌ڵگا به‌گشتی ده‌بنه‌ هۆی دروستكردنی بڕوابه‌خۆبوون لای تاك یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌، واته‌ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ ده‌كرێت وا له‌ منداڵ بكه‌ین بڕوای به‌ توانست و لێهاتووی خۆی هه‌بێت له‌ڕێگه‌ی نه‌شكاندنه‌وه‌و بێ نرخ نه‌كردنی كارو چالاكییه‌كانی، ڕێزگرتنی تواناو لێهاتوویه‌كانی، هاندان و پاداشت چ مادی بێت یان مه‌عنه‌وی وه‌ك به‌كارهێنانی ووشه‌ی بنیاتنه‌ر له‌بری وشه‌ی ڕوخێنه‌ر وه‌ك” ئافه‌رین”،”ده‌ست خۆش” ،”زۆرباشه‌”، “تۆ زیره‌كی” یان “كارێكی باشت كردووه‌” كه‌سانی وامان هه‌یه‌كه‌ بوونه‌ته‌ هانده‌ر بۆ كه‌سانی تر له‌ رێگه‌ی ووته‌ جوانه‌كانیانه‌وه‌ و هه‌میشه‌ هانده‌ری به‌رامبه‌رن بۆ كاری باش و داهێنان، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ژماره‌ی ئه‌م كه‌سانه‌ كه‌من له‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زۆر جار وشه‌كان ده‌بنه‌ مایه‌ی ڕوخاندنی كه‌سه‌که‌، ئیتر بڕوای به‌ هیچ شتێكی خۆی نامێنێت هه‌میشه‌ خۆی به‌كه‌سێكی كه‌م تواناو بێ ده‌سه‌ڵات ده‌بینێت وه‌ك زۆر جار ئه‌م وشانه‌ به‌منداڵ ده‌وترێت “ته‌مه‌ڵ” ، “تۆ هیچ نازانیت،” جا تۆ چی ده‌زانیت” ، “تۆ به‌ كه‌ڵكی هیچ كارێك نایه‌یت”..، ئیتر له‌چاوی كه‌سانی تره‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ خۆی، گه‌ر ئه‌وان به‌ كه‌سێكی به‌تواناو زیره‌ك و لێهاتوویان زانی ئه‌وا به‌و شێوه‌یه‌ خۆی ده‌بینێت، به‌ڵام زیاتر ئه‌و چاوه‌یه‌ كه‌ ده‌یكاته‌ كه‌سێكی لاواز كه‌ناتوانێت شتێك پێشكه‌ش بكات له‌به‌رده‌م كه‌سانی تردا و هه‌ستێكی تیا دروست ده‌بێت كه‌ده‌بێته‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی ڕوخێنه‌ر و خۆی وه‌ک که‌سێکی لاواز ده‌بینێت.
نه‌بوونی بڕوا به‌خۆبوون یه‌كێكه‌ له‌كێشه‌ ترسناكه‌كان له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ هۆی له‌ناوبردنی وزه‌و توانای داهینان، ڕۆژانه‌ گوێبیستی ئه‌م وتانه‌ ده‌بین ” من ناتوانم” “من لاوازم” “بڕواناكه‌م بتوانم سه‌ربكه‌وم ” و زۆری تر. ئه‌م وتانه‌ مه‌ترسین بۆ سه‌ر ده‌روون و‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ڕوخاندن، هه‌رچه‌نده ئه‌و كه‌سه‌ توانست و لێهاتوویشی هه‌بێت به‌ڵام به‌ هۆی نه‌بوونی بڕوا بوون به‌خودی خۆی كه‌ خاوه‌نی تواناو لێهاتووییه‌ ناگاته‌ ئه‌نجام. ده‌توانین بڵێین ئه‌م حاڵه‌ته‌ش یه‌كێكه‌ له‌ گرفته‌ ده‌روونییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ كه‌كه‌سانێك هه‌ن‌ زیره‌كن یان توانایه‌كی باشیان هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ ئاستێكدا وه‌ستاون و ناتوانن هه‌نگاو بنێن، هه‌میشه‌ ترسێك له‌ناخی ئه‌و كه‌سانه‌دا هه‌یه‌و پێش وه‌خت خۆیان سه‌رنه‌كه‌وتن بۆخۆیان داده‌نێن، تاک له‌مبارانه‌دا هه‌میشه‌ ده‌ڵێت ” تۆ بڵێی باش بم ” “تۆ بڵێی ده‌رچم” “برواناكه‌م بتوانم وه‌ڵام بده‌مه‌وه‌” هه‌موو ئه‌مانه‌و زۆری تر له‌ئه‌نجامی زاڵ بوونی بیركردنه‌وه‌یه‌كی خراپ به‌رامبه‌ر به‌خودی خۆی ڕووده‌ده‌ن. هۆكاری ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی كه‌ له‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا ده‌ورێكی باڵایان هه‌یه‌ له‌ رووخاندنی كه‌سانی تر هه‌میشه‌ به‌وته‌كانیان رۆحی كه‌سانی به‌رامبه‌ر ده‌كوژن و به‌چاوێكی كه‌مه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ تواناكانیان، گومانیان هه‌یه‌ له‌ سه‌ركه‌وتنیان له‌ئه‌نجامدانی كاره‌كانیاندا، له‌م جۆره‌ ژینگه‌یه‌دا بێگومان كه‌سی ڕووخاو به‌رهه‌م دێت، هه‌میشه‌ ترس و دڵه‌راوكێ ده‌روونی داگیر ده‌کات.
كه‌سانێكی زۆرمان هه‌یه‌ له‌ هه‌موو قۆناغه‌كان (منداڵ و هه‌رزه‌كارو گه‌نج و كه‌سانی به‌ته‌مه‌ن) خاوه‌ن توانست و به‌هره‌ن به‌ڵام خاوه‌ن بڕوانین به‌خۆیان بۆیه‌ هیچ سوودێكیان لێنابینرێت له‌بنیاتنانی كۆمه‌ڵگه‌دا.
ده‌كرێت هۆكاره‌كانی ئه‌م گرفته‌ له‌ چه‌ند خاڵێك دا دیاری بكه‌ین:
1- مامه‌ڵه‌ی كه‌سانی چوارده‌ور هه‌ر له ئه‌ندامانی خێزانه‌وه‌، مامۆستاو هاورێ و كه‌سانی شوێنی كاركردن به‌گشتی
2- سه‌رنه‌كه‌وتنی كه‌سێك له‌خوێندن و ئه‌و ڕه‌خنانه‌ی ڕوبه‌روی ده‌بێته‌وه‌ له‌لایه‌ن باوانه‌وه‌ یان مامۆستاكانه‌وه‌
3- سه‌رنه‌كه‌وتنی كه‌سێك له‌كارێكدا، ده‌رئه‌نجام روبه‌روی ڕه‌خنه‌ی ڕووخێنه‌ر ده‌بێته‌وه‌
4- گه‌ر كه‌سێك رووبه‌رووی شكاندن و سه‌رزه‌نشت كردن بێته‌وه‌ له‌به‌رده‌م كه‌سانی تردا
5- به‌راوردكردن له‌نێوان كه‌سێك و هاورێكه‌ی یان كه‌سانی نزیكی و‌ كه‌مكردنه‌وه‌ له‌ تواناوکارامه‌ییه‌کانی
6- تێروانینی كه‌سانی ده‌وروپشت تێروانینێكی خراپ بێت بۆ خودی تاك وه‌ پشتی پێنه‌به‌ستن له‌ هیچ كارێكدا و‌ ده‌رفه‌تی بۆ نه‌ره‌خسێنن بۆ ده‌رخستنی تواناكانی
چۆن بروا به‌ خۆبوون دروست ده‌بێت ؟
1- مامه‌ڵه‌ی كه‌سانی ده‌وروپشت له‌سه‌ر بناغه‌ی رێزگرتن له‌ تاك بێت به‌هه‌موو خاڵه‌ به‌هێزو لاوازه‌كانیه‌وه‌، به‌كارنه‌هێنانی ووشه‌ی روخێنه‌ر.‌
دانانی ئامانج و جێبه‌جێكردنیان ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی بروا به‌خۆبوون2-
3- هه‌ڵگرتنی به‌رپرسیارێتی، زاڵ بوون به‌سه‌ر ترسدا، له‌رێگه‌ی كاركردنه‌وه‌ ترس نامێنێت و بروابه‌خۆبوون زیاد ده‌بێت
4- گرنگیدان به‌خوێندنه‌وه‌و خۆرۆشنبیركردن كه‌ ده‌بێته‌ زیادبوونی بروا به‌خۆبوون
5- به‌شداریكردن له‌گفتوگۆدا، چه‌ند قسه‌ت كرد بۆ جاری داهاتوو ئاسان تر ده‌توانیت به‌شداری گفتوگۆ بكه‌یت
یارمه‌تی دانی كه‌سانی تر بروابه‌خۆبوون زیادده‌كات 6-
7- قبوڵكردنی خود به‌هه‌موو كه‌موكوریه‌كانیه‌وه‌، هه‌میشه‌ بیر له‌خاڵه‌ به‌هێزو سه‌ركه‌وتووه‌كانت كه‌ره‌وه‌
8- گۆرینی بیركردنه‌وه‌ و تێروانینی خراپ به‌ بیركردنه‌وه‌و تێروانینی باش به‌رامبه‌ر به‌خود
گرنگیدان به‌ رواڵه‌ت بروابه‌خۆبوون زیاد ده‌كات 9-

ڕاوبۆچوونی زۆر هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌که‌سێتی تووشبوو به‌ فێ ، به‌شێک له‌توێژه‌ره‌وان پێیان وایه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی تووشی فێ هاتوون هه‌ڵگری کۆمه‌ڵێک جیاکه‌ره‌وه‌ن که‌ که‌سێتییان جیاده‌کاته‌وه‌ له‌ که‌سانی دیکه‌ و ئه‌م که‌سایه‌تییه‌یان به‌ که‌سایه‌تی فێدار ناوبردووه‌ . گرنگترین ئه‌و جیاکه‌ره‌وانه‌ش بریتین له‌ : گۆشه‌گیری و دابڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی ، زۆر سکاڵاکردن ، ته‌سکی له‌ بیرکردنه‌وه‌دا ، زوو هه‌ڵچوون ، ڕه‌شبینی ، سه‌رکێشی ، ڕه‌فتاری شه‌ڕه‌نگێزی .
توێژه‌ره‌وه‌کان باوه‌ڕیان وایه‌ که‌ ئه‌م نیشانانه‌ له‌ئه‌نجامی تووشبوون به‌ ( فێ ) وه‌ دروست ده‌بن . به‌ڵام به‌شێکی تر له‌توێژه‌ره‌وان پێیان وایه‌ که‌ خه‌سڵه‌ته‌کانی که‌سێتی فێدار پێش تووشبوونی که‌سه‌که‌ به‌ فێ بوونیان هه‌بووه‌ له‌ که‌سه‌که‌دا و ئه‌م خه‌سڵه‌تانه‌ هاوه‌ڵی ( فێ )ن نه‌ک له‌ئه‌نجامی تووشبوونی که‌سه‌که‌وه‌ به‌ فێ دروست ببن ، هه‌روه‌ها ده‌ڵێن فێ تووشی ئه‌و که‌سانه‌ ده‌بێت که‌ که‌سێتییه‌کی فێداریان هه‌یه‌ و هه‌ندێ له‌م نیشانانه‌ له‌ که‌سه‌ نزیکه‌کانی نه‌خۆشه‌که‌شدا هه‌یه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان فێداریش نه‌بن .
سه‌باره‌ت به‌نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کانیش زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌کان ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ که‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م نه‌خۆشییانه‌ له‌نێو نه‌خۆشه‌ فێداره‌کاندا زیاتره‌ له‌چاو بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان له‌ناو که‌سانی ئاسایی کۆمه‌ڵگه‌دا ، ڕێژه‌ی تووشبوون به‌نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان له‌نێو که‌سانی فێداردا ده‌گاته‌ ( 35% ) ، به‌ڵام له‌نێو که‌سانی ئاسایی کۆمه‌ڵگه‌دا نزیکه‌ی ( 6% ) . له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌شێکی زۆری نه‌خۆشه‌ فێداره‌کان نه‌نه‌خۆشی ده‌روونییان هه‌یه‌ و نه‌خاوه‌نی که‌سێتییه‌کی فێدارن و وه‌ک هه‌موو تاکه‌کانی تری کۆمه‌ڵگه‌ وان . له‌مه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت که‌ خودی فێ خۆی کاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆی نیه‌ له‌سه‌ر که‌سێتی یان له‌سه‌ر نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان ، چونکه‌ هیچ نه‌خۆشییه‌کی ده‌روونی دیاریکراو نیه‌ که‌ تووشی نه‌خۆشی فێدار بێت به‌ڵکو نه‌خۆشی هه‌مه‌جۆریان تووش ده‌بێت وه‌ک ( خه‌مۆکێ ، دڵه‌ڕاوکێ ، وه‌سواسی ، … تد ) .
که‌واته‌ ده‌کرێت بڵێین کاریگه‌ری فێ کاریگه‌رییه‌کی ناڕاسته‌وخۆیه‌ هاوشانی ئه‌و فاکته‌رانه‌ی تر که‌ کاریگه‌رییان هه‌یه‌ له‌سه‌ر دروستبوونی که‌سێتی یان تێکچوونی ده‌روونی .
ئه‌و فاکته‌رانه‌ی که‌ کاریگه‌رییان هه‌یه‌ له‌سه‌ر دروستبوونی که‌سێتی فێدار ، ئه‌مانه‌ن :
1- که‌مئه‌ندامی : ئه‌و که‌مئه‌ندامییه‌ی فێ ده‌یخوڵقێنێت ، فێ به‌ که‌مئه‌ندامییه‌کی شاراوه‌ داده‌نرێت . نه‌خۆشی فێدار له‌هه‌موو کاتێکدا ئاساییه‌ جگه‌ له‌کاتی نۆره‌کان یاخود پێش نۆره‌کان که‌ له‌و کاتانه‌دا نه‌خۆشه‌که‌ هه‌ست به‌په‌ککه‌وته‌ییه‌کی ته‌واو ده‌کات . له‌به‌رئه‌وه‌ی کاته‌کانی ڕوودانی نۆره‌کانی فێ نادیاره‌ ئه‌مه‌ وا له‌نه‌خۆشه‌که‌ ده‌کات له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی به‌رده‌وامدا بێت له‌هه‌موو کاتێدا ، چونکه‌ نه‌خۆشه‌که‌ نازانێت له‌چ کاتێکدا تووشی نۆره‌ ده‌بێت ئه‌مه‌ش ترسێکی به‌رده‌وام دروست ده‌کات ، ئه‌م ترسه‌ش بێبه‌شی ده‌کات له‌ئه‌نجامدانی ئاره‌زووه‌کانی وه‌ک ( شۆفێری ، مه‌له‌وانی ، یارییه‌ وه‌رزشییه‌کانی تر ) ، هه‌روه‌ها بێبه‌شی ده‌کات‌ له‌ئه‌نجامدانی هه‌ندێ کاری مه‌ترسیدار وه‌ک کارکردن له‌سه‌ر ئامێره‌ جووڵه‌ییه‌کان ، نزیکبوونه‌وه‌ له‌ته‌زووی کاره‌با یان ئاگر و … تد . ئه‌مانه‌ش ڕه‌نگه‌ نه‌خۆشه‌که‌ بێبه‌ش بکه‌ن له‌سه‌رچاوه‌ی دارایی که‌ پێش تووشبوونی به‌ فێیه‌که‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ی هه‌بووه‌ .
2- ئه‌گه‌ر تووشبوون به‌ فێ له‌کاتی منداڵییه‌وه‌ بووبێت ئه‌وا که‌سێتی ئه‌و نه‌خۆشه‌ له‌ قۆناغه‌کانی گه‌شه‌کردنیدا دووچاری ڕه‌وشی نائاسایی ده‌بێته‌وه‌ به‌هۆی ئه‌و تووشبوونه‌وه‌ ، بۆنموونه‌ له‌لایه‌ن دایک و باوکییه‌وه‌ چاودێری و گرنگییه‌کی بێئه‌ندازه‌ی پێئه‌درێت یاخود به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌وه‌ دووچاری بێزراندن و ڕق لێبوونه‌وه‌ ده‌بێته‌وه‌ ، له‌هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌شدا گه‌شی که‌سێتی دووچاری لادان ده‌بێت له‌چاو گه‌شه‌ی که‌سێتی ئاساییدا ، ده‌رئه‌نجام له‌حاڵه‌تی یه‌که‌مدا ( چاودێری کردن و گرنگی پێدانی بێئه‌ندازه‌ ) که‌سێتییه‌کی پشتبه‌ستوو ( الشخصیة الاتکالیة ) له‌گه‌ڵ هه‌ستکردن به‌که‌مسه‌ری به‌رهه‌مدێت و له‌حاڵه‌تی دووه‌میشدا ( بێزراندن و ڕق لێبوونه‌وه‌ ) دووچاری توندوتیژی و شه‌ڕه‌نگێزی ده‌بێت .
3- تێڕوانینی کۆمه‌ڵگه‌ بۆ که‌سی فێدار زۆر جیاوازه له‌تێڕوانینیان بۆ نه‌خۆشه‌کانی تر که‌نه‌خۆشییه‌ جیاوازه‌کانی تریان هه‌یه‌ . ئه‌م تێڕوانینه‌ بۆ که‌سی فێدار یان لایه‌نگری یان ڕق لێبوونه‌وه‌ و خۆبه‌دوورگرتن ده‌گرێته‌ خۆی . ئه‌م تێڕوانینه‌ ته‌نها له‌توێژێکی دیاریکراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ناگرێت به‌ڵکو تێڕوانینێکی گشتییه‌ له‌نێو تێکڕای خه‌ڵکی به‌ ڕۆشنبیر و ناڕۆشنبیره‌وه‌ و له‌هه‌موو وڵاتاندا ئه‌م تێڕوانینه‌ هه‌یه‌ . هه‌ندێ له‌شاره‌زایان هۆکاری ئه‌م تێڕوانینه‌ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ نۆره‌کانی فێ که‌ دووچاری نه‌خۆشه‌ فێداره‌کان ده‌بێته‌وه‌ که‌تیایدا کۆنترۆڵی هه‌ڵسوکه‌وتیان له‌ده‌ست ئه‌ده‌ن و کۆمه‌ڵگه‌ش به‌م تێڕوانینه‌ی که‌ ڕق لێبوونه‌وه‌ و بێزلێبوونه‌وه‌ له‌خۆده‌گرێت سزایان ئه‌دات .
قوتابخانه‌کانیش خۆیان به‌دوورئه‌گرن له‌وه‌رگرتنی قوتابی فێدار له‌ترسی کاریگه‌ری نۆره‌کانی فێ له‌سه‌ر قوتابییه‌کانی تر . له‌کارگه‌ و کۆمپانیاکانیشدا کارپێکردنی که‌سانی فێدار ڕه‌ت ده‌که‌نه‌وه‌ چونکه‌ خاوه‌نی ئه‌م کارگه‌ و کۆپانیا و شوێنی کارانه‌‌ بڕوایان وایه‌ که‌ ئه‌م که‌سانه‌ توانای پێویستییان نیه‌ بۆ کارکردن . ئه‌م تێڕوانین و مامه‌ڵه‌یه‌ی خاوه‌ن کار و کۆمه‌ڵگه‌ به‌گشتی کارده‌کاته‌ سه‌ر باری ده‌روونی که‌سانی فێدار و واده‌کات هه‌ست به‌شکست خواردن بکه‌ن ، ئه‌م هه‌سته‌ش ڕۆحی تۆڵه‌ کردنه‌وه‌ و شه‌ڕه‌نگێزی و دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوڵقێنێت تیایاندا .
4- له ‌به‌شه‌فێدا کاتێک سه‌رچاوه‌ی نه‌خۆشییه‌که‌ ( فێیه‌که‌ ) له‌ لاجانگه‌ پلدا بێت ئه‌وا کارده‌کاته‌ سه‌ر یادگه‌ ( الذاکرة ) ، ئه‌گه‌ر ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ش له‌ دیواره‌ پلدا بێت ئه‌وا کارده‌کاته‌ سه‌ر زیره‌کی ، ئه‌گه‌ر پلی پێشه‌وه‌دا بێت ئه‌وا کارده‌کاته‌ سه‌ر ئاگایی و ڕه‌فتار ، ئه‌گه‌ر له‌ پلی ناوچاواندا بێت ئه‌وا کارده‌کاته‌ سه‌ر بینین .
5- پێویسته‌ کاریگه‌ری به‌کارهێنانی هه‌ندێ ده‌رمان له‌سه‌ر ڕه‌فتاری نه‌خۆشه‌که‌ له‌بیر نه‌که‌ین ، بۆنموونه‌ له‌حاڵه‌تی پێدانی ده‌رمانه‌کانی ( فینۆباربیتۆن و پریمیدۆن و ته‌نانه‌ت کلۆنازیبام ) به‌مناڵی فێدار ئه‌وا کاریگه‌رییه‌که‌ی ده‌بێته‌ هۆی فره‌ جووڵه‌یی ، هه‌روه‌ها به‌کارهێنانی ( فینۆتۆبین ) بۆ ماوه‌ی درێژ ئه‌بێته‌ هۆی ژه‌هراوی بوونی درێژخایه‌ن که‌ده‌بێته‌ هۆی تێکچوونی ڕه‌فتار و بیر بڵاوی و وڕێنه‌ و توندوتیژی و تێکدان .

بەها بریتیە لە كۆمەڵێك دەربڕینی مەعریفی و هەڵچونی و ڕەفتاری و كۆمەڵایەتی و ئاكاری و پەروەردەیی ڕێكخراو كەلەپرۆسەی گۆشكردنی كۆمەڵایەتیەوە فێری دەبین و وەری دەگرین .
هەربۆیە دەبینین بەهاكانی مرۆڤ لەكۆمەڵگەیەكەوە بۆكۆمەڵگەیەكی تر دەگۆڕێت و شێوەیەك لە بارگاوی بوون بەسروشتی ئەو كۆمەڵگەو كلتور و ئاكاری گشتی ئەو كۆمەڵگەیە وەردەكرێت و وادەكات كە تاكەكانی كۆمەڵگەبەرایەڵەیەك بەیەكدیەوە ببەسترێنەوە ،هەروەها تاك دەتوانێت لەڕێگەی پرۆسەی پەروەردە لەیەكەكانی گۆشكردنی كۆمەڵایەتی (التنشئە الاجتماعیە) واتە خێزان و قوتابخانە و دایەنگەو باخچەكان و ڕاگەیاندن و پەرستگاو یانەكان و ………….هتد. بەبەهاكانی كۆمەڵگەكەی ئاشنا بیت و وەری بگرێت تادواجار وەك خەسڵەتێك لەخەسڵەتەكانی كەسێتی دەردەكەوێت.دەبێت ئەوەش بزانین كە بەهاكان جۆراوجۆرن و هەركۆمەڵە بەهایەك دەبێتە هۆی دەرخستنی جۆرێك لەكەسێتی بۆنمونە،ئەو كەسانەی لەسەر بەها مادییەكان ڕابهێنرێن و هەمیشە بەها لای ئەمان ڕوویەكی مادی هەبێت،ئەواكەسێتێكی تارادەیەك مادیەو ئەمەش لەئاكارو ڕەفتاری ڕۆژانەیدا ڕەنگ دەداتەوە ن،یاخود ئەو كەسانەی كە بەهایەكی كۆمەڵایەتیان هەیە زیاتر حەز بە هاوكاریكردن و خزمەتكردنی كەسانی بەرامبەر و تاكەكانی تری كۆمەڵگە دەكەنەوە بەمەش كەسێتی بەپێی بەها كۆمەڵایەتیەكەوە دەردەكەوێت .
كەواتە كەسێتی وەك پێكهاتەیەكی جەستەیی و دەروونی دەكەوێتە ژێر كاریگەری بەهاكانی كۆمەڵگەو هەرلە ڕێَگەیەشەوە خودی تاك لەڕێگەی گەشەی ئاكاری و كارلێككردنی لەگەڵ بەهاكانیدا بەدەردەكەوێت، بۆیە دەتوانین چەند جۆرێكی كەسێتی بەپێی جۆرەكانی بەها دەستنیشان بكەین وەك :
1- ئەو كەسانەی كەدەكەونە ژێر كاریگەری بەها ئابوری و مادیەكانەوە ئەوا سیفەتی كەسێكی مادی وەردەگرن و لەڕەفتارو ئاكارو تێڕوانینیان بۆژیان لایەنی مادی و ئابوری زاڵدەبێت بەسەریانداو زیاتر سودێكی مادی و ئابوریان لەلا مەبەستە .
2- هەندێك كەسی تر بەها بابەتیەكان زاڵە بەسەریانداو دەكەونە ژێر كاریگەری ئەم جۆرەی بەها ئەمانەش هەمیشە لەهەوڵدان بۆدەرخستنی ڕاستیەكان و هەمیشە كەسانێكن كە ڕەخنەی بابەتیانە وەردەگرن .
3- كۆمەڵەكەسانێكی تر دەكەونە ژێر كاریگەری بەها ستاتیكیەكان و هەمیشە تێڕوانینیان بۆ ژیان تێڕوانینێكی ستاتیكیەو ئەمانەش شاعیر و وێنەكێش خۆیان دەبیننەوە .
4- كەسیەتیەك دەكەوێتە ژێر كاریگەری بەها دینیەكان و ئەمانەش تێڕوانینیان بۆژیان و ڕەفتار و مرۆڤ تێڕوانینێكی دینیە .
5- جۆرێكی تر لە كەسێتی ئەوانەن كەدەكەونە ژێر كاریگەری بەها كۆمەڵایەتیەكان و هەمیشە تێڕوانینیان بۆ ژیان و مرۆڤ تێڕوانینێكی هاوكارانەو یارمەتیدەرانەیە ،ئەم جۆرە كەسانە بڕوایان وایە كە دەبێت مرۆڤ هاوكار و یارمەتیدەری یەكدی بن و دوركەونەوە لەخود پەرستی و ئازاردانی كەسانی تر .
6- هەندێك كەس حەزو پاڵنەری سەركردایەتیان هەیە و حەزدەكەن لەو ڕێگەیەوە كێشەو گرفتەكانی خەڵك چارەسەر بكەن ئەمانەش ئەو كەسانەن كە گرنگی بەبەها سیاسیەكان دەدەن .
پەیوەندی بەهاكان بەحەزو پاڵنەرەكانی تاكەوە
جگە لەبەهاكان حەزو ئارەزو پاڵنەرەكانیش كاریگەری لەسەرمرۆڤ دادەنێت و زۆرجار كەسێتی مرۆڤ لەڕێگەی پاڵنەرو حەزەكانیەوە دەردەكەوێتن بۆیە ئەگەر تاك پرۆسەی خۆگونجاندن پەیڕەونەكات ڕوبەڕوی كێشمە كێشی دەرونیەكان دەبێتەوە بەواتایەكی دیكە پێویستە تاك ئاگاداری زۆرێك لەپاڵنەر و حەزەكانی ببێت و ڕێگەنەدات ببێتە هۆی دروستبونی نائارامی دەروونی ،چونكە زۆرجار تاك وادەزانێت تێركردنی پاڵنەرێك یاخود حەزێكی بەبێ‌ دواخستن و بوارپێدان شتێكی ئاساییە، بەڵام لەوانەیە ئەو پاڵنەر یاخود حەزو ئارەزووە لەگەڵ بەهاكانی كۆمەڵگە نەگونجێت بۆیە پێویست دەكات دوای بخەین بۆكاتێك و بارودۆخێكی گونجاو بەمەش لە كێشمە كێشە دەرونیەكان دوردەكەوینەوە .
پەیوەندی بەهاكان بەگەشەی ئاكاری تاكەوە
گەشەی ئاكاری وەك هەرپرۆسەیەكی گەشەی تر (گەشەی جەستەیی ،كۆمەڵایەتی …..زهتد)كاریگەری خۆی لەسەر بنیاتنانی كەسێتی تاك هەیە و دەبێت ئەوەش بزانین كە بەهاكانی كۆمەڵ لەڕێگەی پرۆسەی پەروەردەوە دەچێتە ناو ژیانی ئاكاری تاك و هەموو ئاكارێك كە تاك وەریدەگرێت و فێری دەبێت پەیوەندیەكی توندوتۆڵی بەبەهاكانەوە هەیە هەربۆیە زۆرجار لادان لەبەهاكانی كۆمەڵگە بەلادانی ئاكاری ناودەبرێت و ئەمەش لەلاسایكردنەوەدا بەڕونی دەردەكەوێت ،چونكە زۆرجار مرۆڤ لەڕێگەی لاسایكردنەوەو كەسێتی خۆی وندەكات و لەهەمان كاتدا لەبەهاكانی كۆمەڵگەش دەردەچێت .
جگە لەو ئاماژانەی سەرەوە دەتوانین سوود لەبەهاكان وەربگرین بۆچارەسەركردنی زۆرێك لە كێشە دەرونی و كۆمەڵایەتی و پەروەردەییەكان ،چونكە بەشێك لەبەهاكانی تاك بەهای ڕەمزین و مرۆڤ لەڕێگەیەوە دەتوانێت لایەنی معنوی خۆی بەهێزبكات و جۆرێك لەبەهێزی دەروونی بۆخۆی دەستەبەر بكات و بەمەش لەخۆبەكەمزانی و نەبوونی ئیرادەو لوت بەرزی وئازاردانی كەسانی دیكە دوردەكەوێتەوە .

بودا دەڵێت: ئامانجی هەموو کەسێک شادی و هێمنییە. بۆ ئەوەی بەم ئامانجەش بگەیت، با دڵت هێندە گەورە بێت، کە لە ناو سنوورەکەیدا جێگای کەسەکەی بەرامبەریشتی تێدا بێتەوە.
بەڵام لە کۆمەڵگای ئێمەدا زۆرجار، کاتێک کێشەیەک لە نێوان دوو کەسدا، دوو خێزاندا، دوو گروپدا دروست دەبێت، دەرگای ئاخاوتن لە یەکتر دادەخەن. هەر یەکەیان هەول دەدات زۆر دەرببڕێت، بەڵام کەم گوێ بگرێت.
ئایا ئێمە چەند دەدوێین؟ لە هەمان کاتدا چەند گوێ دەگرین لە بەرامبەر؟ چۆن گوێ لە بەرامبەر دەگرین؟ چەند بڕوامان بە وتەی بەرامبەرەکەمان هەیە؟ گەر کەم بێت ئایا ئاوێنەی ئەو بڕوا کەمە نییە، کە خودی خۆمان بەرامبەر بە خۆمان هەیە؟ ئایا ئێمە چەند دەزانین سەبارەت بە هونەری لێدوان و هونەری گوێگرتن؟
لەم کۆمەڵگایەدا ئەوەی زۆر ئەنجام بدرێت بریتییە لە قسەکردن و ئەوەی کەم بێت بریتییە لە گوێگرتن: دەسەڵات چەند گوێ لە کۆمەڵگا و کۆمەڵگا چەند گوێ لە دەسەڵات دەگرێت؟ پزیشک چەند گوێی لە وشەکانی نەخۆشێکە؟ فەرمانبەرێک چەند گوێ بۆ هاووڵاتییەک ڕادەگرێت؟ باوک و دایکێک چەند گوێ لە حەزەکانی منداڵەکەیان دەگرن؟ دوو کەس، کە کێشەیان هەیە چەند گوێ لە سکاڵاکانی یەکتر دەگرن؟
بێگومان وەڵامی هەموو ئەمانە بە ڕستەیەک نادرێتەوە، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی دەتوانم بڵێم، کە گوێگرتن لە هەموو ئەمانەدا کەمە، بە تایبەتی گەر بەر لە ئاخاوتن ئەو کەسە بڕیاری خۆی بەسەر باسەکەدا دابێت و بۆچوونی خۆی جێگیر کردبێت، بەبێ ئەوەی بوارێک بە خودی خۆی بدات بۆ گوێگرتن لە بەرامبەرەکەی: لە ڕا و بۆچوونەکەی تر، لە جیهانەکەی تر، لە سنووری کەسایەتییەکەی تر. لێرەدا پێشبڕیار دیاردەیەکی زۆر چەوت و بەربڵاوە لە کۆمەڵگاکەماندا، کە تاک لەسەر بۆچوون و تێگەشتنی خۆی بەردەوام دەبێت و سنووری کەسایەتیی و پەیوەندییەکانی خۆی دەخاتە ناو تەسکترین بوارەوە، بە شێوەیەک لەو بارەدا جگە لە جیهانە تەسکەکەی خۆی هیچ بوونێکی تر نابینێت یاخود نایەوێت بیبینێت.
ئاستی ڕۆشنبیریی و ئامادەیی بۆ قبوڵکردنی بەرامبەر دوو فاکتەری زۆر بەهێزن بۆ ئەوەی مرۆڤ ئەو خەسڵەتە لە خۆیدا فروان بکات و بتوانێت گوێ لە بەرامبەر بگرێت، ئەگەرچی هەندێک کات ئاخاوتنەکەش لەگەڵ ویستەکانی ئەودا نەگونجێت، بەڵام لەسەر ئەوەشەوە بتوانێت بوارێک بە کەسێک بدات بۆ دەربڕین و ئامادەییمان تێدا بێت بۆ قبوڵکردنی ڕای بەرامبەر بەبێ مەرج.
فاکتەرێکی تر بریتییە لە ترس و میکانیزمی پاراستنی خود، کە دوو خەسلەتی پێکەوەبەستراوەن لە ناو دەروونی مرۆڤدا، بە شێوەیەک، کە مرۆڤ گەر ترسێکی شاراوەی هەبێت لە پاراستنی کەسایەتیی و بۆچوونەکانی خۆی، دەیەوێت بەهەر شێوەیەک ئەو دوو شتە بپارێزێت. جا لە کاتی دەرکەوتنی هەر دیاردەیەکی تر، کە لەوانەیە دژ بە کەسایەتیی و بۆچوونەکەی ئەو کەسە بێت، ترسێک لە ناخدا دروست دەکات بە لەدەستدانیان. بۆ بالانسکردنەوەی بارە دەروونییەکە و بۆ پاراستنی خود، میاکنیزمێک سەر هەڵدەدات، کە ئەویش دانانی سنوورێکی تەسکە بەدەوری خوددا و گوێنەگرتنە لە بەرامبەر، بۆ ئەوەی هیچ بوارێک بە توخمێکی بێگانە نەدرێت ئەو پێکهاتە تەسکەی خۆمەک( Ego ) تێک بدات و بیوروژینێت. واتە خەسڵەتی خۆمەک کاریەگرێکی گەورەی هەیە لەسەر ئەم دیاردەیە و هەر خۆمەکیشە، کە هۆکارێکی گەورەی هەیە لەسەر شێوازە جیاوازەکانی ترس و تەسکی کەسایەتییمان.
هزر و دڵ و دەروونی مرۆڤ پێکهاتەیەکی بێسنوورن. دەتوانن هێندە خۆیان فراوان بکەن، کە سەرتاپای جیهان بگرنە خۆیان بەبێ هیچ سنوورێک هەروەک لە کەسایەتییەکی وەک دالای لاما و دایکە تێرێزەدا بەدییان دەکەین. لە هەمان کاتیشدا دەشتوانرێت سنوورەکان هێندە تەسک بکرێنەوە، کە مرۆڤ نەتوانێت خودی خۆشی تیادا بەدی بکات و جێگەی ببێتەوە. هەر ئەو کاتەشە ئەشکەنجە و کێشە دەروونییەکان دەردەکەون، کە مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی خودی خۆی، بەدوای خۆیدا دەگەڕێت و کێشەی تەسکیی کەسایەتیی لە ناو مامەڵە و پەیوەندییەکانیدا ڕەنگ دەداتەوە. بەڵام مرۆڤ هەرچۆنێک بێت و ئاستی ڕۆشنبیریشی لە هەر کوێیەکدا بێت، هەمیشە توانای ئەوە هەیە، کە دەرگای وتووێژ لەگەڵ بەرامبەردا واڵا بکات و گوێ لە کەسەکەی تر بگرێت بۆ ئەوەی بتوانێت ئاسوودەییەک لە ناخیدا بەدی بکات، ئەگەر بە خۆی و بە بەرامبەرەکەی ئەو هەلە بڕەخسێنێت.

1-بیرکردنه‌وه‌ی بابه‌تییانه‌ ( التفكير الموضوعي }
مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، ده‌بێت مرۆڤ له‌بیرکردنه‌وه‌و بریارداندا بابه‌تی ( موضوعي ) بێت.
هه‌موو لایه‌نه‌کانی گرفت و بابه‌ته‌که‌ تاوو توێ بکات دواتر بڕیار بدات، ئینجا ئه‌گه‌ر ده‌رکه‌وت راو بۆ چوون و بیرکردنه‌وه‌و بڕیاره‌کانی له‌گه‌ڵ واقیع و یاسا زانستییه‌کاندا ناگونجێت ، ئه‌وا ده‌بێت وازیان لێ بهێنێ و له‌سه‌ریان به‌رده‌وام نه‌بێت و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ به‌دوای رێگا چاره‌و شێوازێکی تردا بگه‌ڕێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی که‌س ڕه‌ها ( مطلق ) و بێ که‌م و کورتی نییه‌و ئاساییه‌ که‌ هه‌موومان هه‌ڵه‌ بکه‌ین، به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵه‌کان به‌رده‌وام نه‌بین و هه‌وڵی زانستی و هه‌نگاوی باشتر بنێن.که‌واته‌ ده‌بێت که‌سی داهێنه‌رو بلیمه‌ت بابه‌تییانه‌ بیر بکاته‌وه‌و به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی هه‌ڵسه‌نگاندنی بیرو بۆ چوونه‌کانی بێت و توانای ده‌ست نیشان کردنی خاڵه‌ به‌هێزو لاوازه‌کانی خۆی هه‌بێت له‌به‌رانبه‌ر ئه‌و خاسییه‌تانه‌ی سه‌ره‌وه‌، توێژینه‌وه‌یه‌کی وه‌ک (جروان، 1999 ) ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ش به‌ خاسییه‌ته‌کانی بیرکردنه‌وه‌ داده‌نێت:-
1- بیرکردنه‌وه‌ ره‌فتارێکی به‌ ئامانجه‌، واته‌ بیرکردنه‌وه‌ له‌ بۆشایی و به‌بێ ئامانج و مه‌به‌ست روونادات، به‌ڵکو هه‌موو بیرکردنه‌وه‌یه‌ک ئامانج و مه‌به‌ستی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، به‌ڵام مه‌رج نییه‌ هه‌موو کات ئامانجه‌کان بێنه‌دی، چونکه‌ له‌وانه‌یه‌ شێوازو رێچکه‌ی بیرکردنه‌وه‌که‌ هه‌ڵه‌ بێت.
2- بیرکردنه‌وه‌ به‌پێ ی گه‌شه‌کردنی مرۆڤ ده‌گۆرێ، واته‌ منداڵ به‌جۆرێک بیرده‌کاته‌وه‌ که‌ جیاوازه‌ له‌بیرکردنه‌وه‌ی هه‌رزه‌کار، هه‌روه‌ها بیرکردنه‌وه‌ی هه‌رزه‌کاریش وه‌ک بیرکردنه‌وه‌ی که‌سێکی کامڵ و پێگه‌یشتوو نییه‌، که‌واته‌ تا مرۆڤ شاره‌زایی و ته‌مه‌نی زیاد بێت ، ئه‌وا جۆری بیرکردنه‌وه‌که‌ی ده‌گۆڕێ.
3- بیرکردنه‌وه‌ی کاریگه‌ری، ئه‌و بیرکردنه‌وه‌یه‌ که‌ بگاته‌ باشترین ماناو زانیاری و مه‌عریفه‌و به‌کارهێنانیان بۆ خزمه‌تی کۆمه‌ڵگاو شارستانییه‌ت.
4- بیرکردنه‌وه‌ چه‌مکێکی رێژه‌ییه‌ ( نسبی )، واته‌ هه‌موو که‌س بیرده‌کاته‌وه‌و که‌سێک نییه‌ بێ بیرکردنه‌وه‌ بێت یان که‌سێکی تر بگاته‌ پۆپه‌و ترۆپکی بیرکردنه‌وه‌و له‌هه‌موو جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌کدا سه‌رکه‌وتوو بێت، به‌ڵکو رێژه‌که‌ی له‌یه‌کێکه‌وه‌ بۆ یه‌کێکی تر ده‌گۆڕێ و هێڵێکی راست وه‌رده‌گرێت و یه‌کێک له‌ جه‌مسه‌ره‌کانی بیرکردنه‌وه‌ی ساده‌و ساکارو هه‌ستییه‌ ، به‌ڵام جه‌مسه‌ره‌که‌ی تر بیرکردنه‌وه‌یه‌کی ئاڵۆزو داهێنه‌رانه‌و ئه‌بستراکت و رووت و هه‌ست پێنه‌کراوه‌و له‌نێوان هه‌ردوو جه‌مسه‌ره‌که‌شدا جۆره‌ها بیرکردنه‌وه‌ هه‌یه‌و مرۆڤه‌کان به‌سه‌ریاندا دابه‌ش بوون.
5- بیرکردنه‌وه‌ له‌ ئه‌نجامی کارلێککردنی مرۆڤ له‌گه‌ڵ ژینگه‌و ده‌وروبه‌ره‌که‌ی دروست ده‌بێت و رۆژ له‌دوای رۆژ گۆڕانکاری به‌سه‌ردا دێت، واته‌ ده‌رئه‌نجامی هه‌ردوو هۆکاری ژینگه‌و بۆماوه‌یه‌و له‌و نێوه‌نده‌شدا تاک رۆڵی کاریگه‌ری هه‌یه‌.
6- بیرکردنه‌وه‌ چه‌نده‌ها جۆری هه‌یه‌و به‌ چه‌نده‌ها شێوه‌ گوزارشتی لێ ده‌کرێت، له‌وانه‌ ( به‌گفت و قسه‌کردن، هێماو شفره‌، چه‌ندێتی، مه‌نتیقی، جێگایی و وێنه‌ی ) هه‌ریه‌که‌شیان تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی هه‌یه‌.
شێوازو ستایله‌کانی بیرکردنه‌وه‌ ( Thinking Styles ) :
شێوازێکی بیرکردنه‌وه‌ برییتیه‌ له‌و رێگاو شێوه‌ی بیرکردنه‌وه‌یه‌ی که‌ تاک به‌گوونجاوو باشی ده‌زانێ بۆ چاره‌سه‌رکردنی گیرو گرفته‌کان و به‌کارهێنانی زیره‌کی و تواناکانی و مامه‌ڵه‌کردنی له‌گه‌ڵ دیارده‌و رووداوه‌کانی ده‌وروبه‌ر. بۆ نموونه‌ ئه‌و شێوازی بیر کردنه‌وه‌یه‌ی که‌ بۆ مامه‌ڵه‌کردن و چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌و گیرو گرفت و بابه‌ته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان گونجاوه‌، ئه‌وا بۆ مامه‌ڵه‌کردن و تاووتوێ کردن و چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌و بابه‌ته‌ زانستی و سروشتییه‌کان گونجاو نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سروشت و پێکهاته‌ی دیارده‌و گیرو گرفته‌ سروشتییه‌کان وه‌ک دیارده‌و گیرو گرفته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان نییه‌ ( Sternberg, p:85, 1993 ) .
یه‌که‌م که‌س که‌ چه‌مکی شێوازی ( ستایل )ی بیرکردنه‌وه‌ی به‌کارهێنا (تۆرانس، Torance) بوو، به‌ بڕوای ( تۆرانس ) هه‌رکه‌سه‌و حه‌ز به‌ به‌کارهێنانی یه‌کێک له‌ نیوه‌ی گۆی مێشکی ( نصف الدماغ ) ده‌کات، ئیتر یان نیوه‌ی لای راستی مێشکی به‌کارده‌هێنێت یان نیوه‌ی مێشکی لای چه‌پی ، به‌ بۆ چوونی ( تۆرانس ) نیوه‌ی مێشکی لای چه‌پ به‌رپرسیاره‌ له‌ چاره‌سه‌رکردن و تاوو توێ کردنی ئه‌و زانیاری و شاره‌زاییانه‌ی که‌ تایبه‌ته‌ به‌لایه‌نی زمان و وه‌به‌شێوازی مه‌نتیقی و گشتی (جه‌شطالت ) ( منطقية و كلية ) ، به‌ڵام نیوه‌ی مێشکی لای راست به‌رپرسیاره‌ له‌ مامه‌ڵه‌کردن و تاوو توێ کردنی ئه‌و زانیاری و مه‌عریفانه‌ که‌ تایبه‌تن به‌ درک پێکردن و کۆنترۆڵ کردنی ماسوولکه‌کان و وه‌ به‌ شێوازی به‌ش به‌ش و شیته‌ڵ کاری ( تحليلية مجزئة ). که‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ر که‌سه‌و شێوازو ستایلی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌بیت له‌بیرکردنه‌وه‌و زۆر زه‌حمه‌ت و دژواریشه‌ پێشبینی شێوازی بیرکردنه‌وه‌ی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ بکرێت.
هه‌روه‌ها ( ئه‌دله‌ر ) یش له‌و بڕوایه‌دایه‌ که‌ستایل و شێوازی نیرکردنه‌وه‌ هێماو ئاماژه‌یه‌ بۆ جۆرو شێوازی ژیان ( اسلوب الحياة )، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ که‌شێوازو ستایلی ژیانی که‌سێکی رۆشنبیر زۆر جیاوازه‌ له‌ شێوازو ستایلی ژیانی وه‌رزشکارێک زانایه‌کی وه‌ک ( شتێرن بێرگ، Sternberge ) له‌و بروایه‌دایه‌ ، که‌ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌هێز له‌نێوان شێوازی بیرکردنه‌وه‌ی قوتابی و رێگاو شێوازه‌کانی وانه‌ گوتنه‌وه‌ی مامۆستادا هه‌یه‌، واته‌ ئه‌گه‌ر شێوازو رێگاکانی وانه‌گوتنه‌وه‌ی مامۆستا له‌گه‌ڵ شێوازو ستایلی بیرکردنه‌وه‌ی قوتابییه‌کان نه‌گونجا ئه‌وا دوور نییه‌ زیره‌کترین قوتابی ده‌رنه‌چێت به‌ڵام ئه‌گه‌ر شێوازی وانه‌ گوتنه‌که‌ی مامۆستا له‌گه‌ڵ شێوازی بیرکردنه‌وه‌ی قوتابیه‌کان گونجاو بوو، ئه‌وا دوور نییه‌ زۆربه‌ی زۆری قوتابییه‌کان ده‌ربچن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان ده‌رچوون و تواناکانی قوتابی خۆی به‌هێز نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ( شتێرن بێرگ ) داوا له‌ مامۆستا ده‌کات که‌ هه‌وڵی فێرکردنی قوتابییه‌کان به‌و شێوازو رێگایانه‌ بدات که‌له‌گه‌ڵ شێوازی بیرکردنه‌وه‌یاندا ده‌گونجێت.
له‌لایه‌کی تره‌وه‌ به‌پێی تیۆره‌که‌ی ( شتێرن بێرگ ) (13) سیانزه‌ جۆر شێوازو ستایلی بیرکردنه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ له‌گرنگترینیان ئه‌مانه‌ی لای خواره‌وه‌ن :-
1- شێوازی جێ به‌جێ کردن ( الاسلوب التنفيذي ): خاوه‌نی ئه‌م جۆره‌ حه‌ز به‌نوسینی توێژینه‌وه‌و راپۆرت و کردنی دیزاینی ( تصميم )ی هونه‌ری ده‌کات.
2- شێوازی دادگایی ( الاسلوب القضائي ): خاوه‌نی ئه‌مجۆره‌ شێوازه‌ حه‌ز به‌
هه‌ڵسه‌نگاندن و ده‌رکردنی بڕیارو ره‌خنه‌ لێگرتنی که‌سانی تر ده‌کات.
3-شێوازی بێ سه‌روبه‌ره‌یی ( الاسلوب الفوضوي ): خاوه‌نی ئه‌م جۆره‌ به‌زۆری
په‌نا بۆ شێوازی هه‌ڕه‌مه‌کی و بێ سه‌روبه‌ره‌یی ده‌بات بۆ به‌ئاکام گه‌یاندنی کارو چالاکییه‌کانی و شته‌کان هه‌موویان تێکه‌ڵ و پێکه‌ڵ ده‌کات.
4- هه‌ندێک که‌سی تر حه‌زده‌که‌ن چه‌نده‌ها کارو چالاکی جیا جیا له‌یه‌ک کاتدا بکه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی گرنگی به‌یه‌کێکیان بده‌ن و یه‌که‌م جار جێ به‌جێ ی بکه‌ن، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ ، که‌سانێکی تر هه‌ن حه‌زده‌که‌ن له‌یه‌ک کاتدا ته‌نها یه‌ک ئیش بکه‌ن و چی هێزو گوڕو تینیان هه‌یه‌ بۆ ئه‌و ئیشه‌ی ته‌رخان بکه‌ن .
5- هه‌ندێک که‌س هه‌ن حه‌ز ده‌که‌ن له‌کاتی بیرکردنه‌وه‌و کارکردن، جه‌خت بکه‌نه‌
سه‌ر شته‌ گشتی و ئه‌بستراکته‌کان ( المجردات )، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌وه‌
که‌سانێکی تر هه‌ن که‌ له‌کاتی بیرکردنه‌وه‌و کارکردندا جه‌خت ده‌که‌نه‌ سه‌ر ورده‌کاری و به‌ڵگه‌و شته‌ هه‌ست پێکراوه‌کان.
6- که‌سانێک هه‌ن له‌کاتی بیرکردنه‌وه‌و کارکردندا، حه‌زده‌که‌ن به‌ته‌نهاو دوور له‌خه‌ڵکی بن، به‌ڵام که‌سانێکی تر هه‌ن، حه‌زده‌که‌ن له‌کاتی بیرکردنه‌وه‌و کارکردندا له‌ناو که‌سانی تردا بن و هاوبه‌شی کارو چالاکی و حه‌زوو ئاره‌زووه‌کانیان بکه‌ن.
7- هه‌ندێک که‌س حه‌ز به‌ رووبه‌رووبوونه‌وه‌و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هه‌موو شتێکی کۆن ده‌که‌ن و له‌هه‌مان کاتدا حه‌ز به‌کردن و لاسایی کردنه‌وه‌ی هه‌موو ئیش و کارێکی نوێ و تازه‌و داهێنه‌رانه‌ ده‌که‌ن. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مانه‌وه‌ که‌سانێکی تر هه‌ن حه‌ز ده‌که‌ن کارو چالاکییه‌کانییان به‌ شێوازی کۆن و ئاسایی جێ به‌جێ بکه‌ن و ترس و گومانیان له‌شتی نوێ و نائاسایی هه‌یه‌. که‌ره‌سته‌و ئامرازه‌کانی بیرکردنه‌وه‌:
بیرکردنه‌وه‌ به‌بێ پرۆسه‌ی یادکردنه‌وه‌و دووباره‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی زانییارییه‌ عه‌مبار کراوه‌کان نابێت واته‌ مه‌حاڵه‌ یه‌کێک بتوانێت راهێنانێک هه‌ڵبهێنێ یان کارو چالاکییه‌ک بکات، ئه‌گه‌ر سوود له‌ زانییارییه‌کانی ناو کۆئه‌ندامی یادکردنه‌وه‌ وه‌رنه‌گرێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا یادکردنه‌وه‌ به‌ ته‌نها فریای بیرکردنه‌وه‌ ناکه‌وێت و کارو پرۆسه‌ی بیرکردنه‌وه‌ زۆر له‌وه‌ ئاڵۆزتره‌، به‌تایبه‌تیش ئه‌گه‌ر ئامانجی بیرکردنه‌وه‌که‌ داهێنان و
چاره‌سه‌رکردنی گرفتێکی ئاڵۆز بێت، ئا له‌م کاتانه‌دا، پێویسته‌ ئه‌و زانیاری و شاره‌زاییانه‌ی رابردوو به‌ جۆرێک رێک بخرێن و به‌کاربهێندرێن، که‌ سودبه‌خش بن بۆ چاره‌سه‌رکردنی گرفته‌کانی ئێستا.
ده‌رئه‌نجامی توێژینه‌وه‌کان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌که‌ن، که‌ ئێمه‌ له‌ رێگه‌ی کۆمه‌ڵێک رێگاو شێوازی جۆراو جۆره‌وه‌، زانیاری و شاره‌زاییه‌کانی رابردوو ده‌گێڕینه‌وه‌، له‌وانه‌:
1- وێنه‌ عه‌قلییه‌کان ( الصور الذهنية )، که‌ بریتین له‌هه‌سته‌ وێنه‌ ( الصور الحسية )و
وشه‌ وێنه‌ ( الصور اللفظية ) .
2- له‌رێگه‌ی قسه‌ی بێ ده‌نگ ( اللغة الصامتة ) که‌ مرۆڤ له‌ژێر لێوه‌وه‌ قسه‌ له‌گه‌ڵ خۆی ده‌کات و له‌هه‌مان کاتدا له‌کاتی بیرکردنه‌وه‌ پرسیارو ره‌خنه‌ ئاراسته‌ی خۆی ده‌کات ، واته‌ جۆرێکه‌ له‌مۆنۆلۆژو دواندنی خود . که‌ ئه‌م جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌ به‌ ئاسانی له‌لای منداڵانی بچووک هه‌ست پێده‌کرێت و کاتێک بیرده‌که‌نه‌وه‌، به‌ده‌نگی به‌رز قسه‌ ده‌که‌ن، هه‌روه‌ها له‌لای گه‌وره‌ش له‌کاتی خوێندنه‌وه‌ی بێده‌نگ و نووسێندا هه‌ستی پێده‌کرێت .
3- هه‌روه‌ها له‌هه‌ندێک حاڵه‌تی تایبه‌تیدا، مرۆڤ ده‌توانێت به‌بێ وێنه‌ی عه‌قڵی و قسه‌ی بێده‌نگ ، بیر بکاته‌وه‌و زانیارییه‌کانی رابردوو دووباره‌ بکاته‌وه‌. ئه‌ویش له‌رێگه‌ی وێناکردنی عه‌قڵی ( التصور العقلي ) ماناو ئه‌و بیرۆکانه‌ی که‌ پێویستییان به‌ قاڵبی زمان و وشه‌ نییه‌، وه‌ک له‌ بیرکردنه‌وه‌ی فه‌لسه‌فی و بیرکاریدا ده‌رده‌که‌وێت.
وێنه‌ی عه‌قڵی چییه‌؟
وه‌ک له‌پێشتر ئاماژه‌مان بۆکرد، پرۆسه‌ی بیرکردنه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ وێنه‌و وشه‌و هێمای شته‌ هه‌ست پێکراوه‌کان ده‌کات، ئینجا یه‌کێک له‌که‌ره‌سته‌کانی بیرکردنه‌وه‌ بریتییه‌ له‌وێنه‌ی عه‌قڵی ( الصور الذهنية ) ئێستا ئه‌گه‌ر تۆ له‌ژورێک دانیشتی و هیچ ئاژه‌ڵێکی لێنه‌بێت، به‌ڵام چاوه‌کانت دابخه‌یت و بیر له‌ ئاژه‌ڵێک (ورچ، ئه‌سپ ) بکه‌یته‌وه‌، ئه‌وا وێنه‌ی ئه‌و ورچه‌ یان ئه‌و ئه‌سپه‌ له‌ مێشکدا ده‌رده‌که‌وێت و ده‌توانیت بیری لێ بکه‌یته‌وه‌، ئه‌و وێنه‌ی ئاژه‌ڵه‌ پێ ی ده‌ڵێن هه‌سته‌ وێنه‌ی بینراوی ئاژه‌ڵه‌که‌ ( الصورة الحسية البصرية )،به‌ڵام ئه‌گه‌ر بته‌وێت قسه‌کانی هاوڕێ یان که‌سێکی ئازیزت بهێنیته‌وه‌ یادی خۆت و دووباره‌ له‌مێشکدا گوێ بیستی بیت ئه‌وا ئه‌و کاته‌ پێ ی ده‌ڵێن هه‌سته‌ وێنه‌ی بیستراو ( الصورة الحسية السمعية )، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بۆنی عه‌ترو گوڵێک بهێنیته‌وه‌ یادی خۆت، ئه‌و کاته‌ پێ ی ده‌ڵێن هه‌سته‌ وێنه‌ی بۆنکراو ( الصورة الحسية الشمية )،به‌هه‌مان شێوه‌ بۆ سه‌رجه‌م هه‌سته‌وه‌ره‌کانی تر ده‌توانرێت وێنه‌ی عه‌قڵی دروست بکرێت.بۆ وێنه‌ی وشه‌کانیش ( الصور اللفظية ) چه‌ند جۆرێک هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر وێنای (تصور) وشه‌یه‌کی نووسراو بکه‌ی ئه‌وه‌ پێ ی ده‌ڵێن بینراوه‌ ه‌شه‌ ( لفظية بصرية ) یان ئه‌گه‌ر وێنای وشه‌یه‌کی گوتراو ( منطوق ) بکه‌یت که‌ یه‌کێک گوتبێتی ئه‌وا پێی ده‌ڵێن ( لفظية سمعية ) واته‌ بیستراوه‌ وشه‌ ، یان یادکردنه‌وه‌ی جووڵه‌و نووسینی وشه‌یه‌ک بێت، ئه‌وا پێی ده‌ڵێن جووڵه‌ وشه‌ ( لفظية حركية ).
بێگومان جیاوازی له‌نێوان تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ هه‌یه‌و هه‌ر ده‌سته‌و کۆمه‌ڵێک له‌ بوارێکی یادکردنه‌وه‌و وێناکردندا زۆر سه‌رکه‌وتووه‌، بۆ نموونه‌ هه‌ندێک که‌س له‌ وێناکردنی (تصور ) دیمه‌ن و وێنه‌و شێوه‌کاندا سه‌رکه‌وتوون ( بینراوه‌کان ) به‌ڵام که‌سانی تر هه‌ن له‌وێناکردنی ده‌نگ و ئاوازو تۆنه‌کان زۆر باشن ( بیستراوه‌کان )، که‌سانێک هه‌ن له‌وێناکردنی بۆنه‌کاندا سه‌رکه‌ووتون، که‌واته‌ جۆری وێناکردنه‌که‌ له‌کاتی بیرکردنه‌وه‌دا زاڵ ده‌بێت، واته‌ ئه‌گه‌ر وێنه‌کان و بینراوه‌کان له‌لای زاڵ بێت، ئه‌وا زۆربه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ که‌سانه‌ له‌رێگه‌ی وێنه‌و بینراوه‌کانه‌وه‌ ده‌بێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌نگ و ئاوازو تۆنه‌کان له‌لای زاڵ بن ، ئه‌وا زۆربه‌ی بیرکردنه‌وه‌کانیان له‌رێگه‌ی ده‌نگ و بیستراوه‌کانه‌وه‌ ده‌بێت.
راهێنان و گه‌شه‌پێکردنی بیرکردنه‌وه:
سه‌رجه‌م زاناو په‌روه‌ردیاران له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کۆکن که‌ ده‌بێت هه‌وڵی گه‌شه‌پێکردنی توانای بیرکردنه‌وه‌ی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ به‌گشتی و قوتابیان به‌تایبه‌تی، بدرێت بۆ ئه‌وه‌ی نه‌وه‌ی داهاتوومان نه‌وه‌یه‌کی بیرمه‌ندو خاوه‌ن لێکدانه‌وه‌ی زانستی بێت. بیرکردنه‌وه‌ وه‌ک هه‌موو توانسته‌کانی تر به‌پێی قۆناغ و ته‌مه‌ن ده‌گۆرێت و بواری گه‌شه‌پێکردنی به‌رفراوانه‌ ، به‌ڵام ئه‌م گه‌شه‌پێکردنه‌ هه‌ر له‌خۆیه‌وه‌ روونادات به‌ڵکو پێویستی به‌ژینگه‌و که‌ش و هه‌وای گونجاو هه‌یه‌. ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رنجدانه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێستا له‌زۆربه‌ی وڵاتانی پێش که‌وتوو سه‌رقاڵی دانان و دۆزینه‌وه‌ی چه‌نده‌ها پرۆگرام و پرۆژه‌ی په‌روه‌رده‌یی و زانستین، بۆ ئه‌وه‌ی له‌رێگه‌یانه‌وه‌گه‌شه‌ به‌توانای بیرکردنه‌وه‌ی تاکه‌کانیان بده‌ن، هه‌ر بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش چه‌نده‌ها راهێنانیان پێشنیاز کردوه‌و به‌رده‌وام خه‌ریکی پراکتیزه‌ کردنیانن . شایانی ئاماژه‌ بۆکردنه‌ که‌ زۆر له‌و به‌رنامه‌و پرۆگرام و راهێنانه‌ ده‌رئه‌نجامی باشیان هه‌بووه‌و تاراده‌یه‌کی باش گه‌شه‌یان به‌توانای بیرکردنه‌وه‌ی تاکه‌کانیان کردووه‌. بۆ نموونه‌ هه‌وڵدان و پرۆگرامی زۆر سه‌رکه‌وتویان بۆ گه‌شه‌ پێکردنی تواناکانی ( وه‌رگرتنی زانیاری و مه‌عریفه‌، توانای یادکردنه‌وه‌و به‌هێماکردن و به‌راوردکردن و سه‌رنجدان و وریایی و هتد ) داناوه‌ ئێستا له‌زۆر دامه‌زراوی په‌روه‌رده‌یی و زانستی سوودیان لێ وه‌رده‌گیرێت.
زانایه‌کی وه‌ک ( پۆل، paul ) ژماره‌یه‌ک رێگاو شێوازی بۆ گه‌شه‌ پێکردن و به‌هێزکردنی توانای بیرکردنه‌وه‌ به‌گشتی و بیرکردنه‌وه‌ی داهێنه‌رانه‌ به‌تایبه‌تی پێشنیاز کردووه‌، که‌ ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ن:-
1- پێویسته‌ بوارو بارودۆخی گونجاو بۆ بیرکردنه‌وه‌ی داهێنه‌رانه‌ی قوتابیان له‌ناو قوتابخانه‌و ماڵ و ژیانی واقیعدا، بڕه‌خسێندرێت، بۆ ئه‌وه‌ی له‌میانه‌یانه‌وه‌ پراکتیزه‌و کار له‌سه‌ر جۆره‌ها بیرکردنه‌وه‌ی ساده‌و ئاڵۆزو داهێنه‌رانه‌ بکه‌ن.
2- ده‌بێت هانی هاوکاری و کارلێککردنی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ نێوان قوتابیان و مامۆستاکانیان، بدرێت، بۆ ئه‌وه‌ی له‌و رێگه‌یه‌وه‌ بوار بۆ قوتابیان بڕه‌خسێندرێت تا بتوانن گوزارشت له‌ راو بۆ چوون و به‌رگری له‌وه‌ڵام و لێکدانه‌وه‌ تایبه‌تیه‌کانی خۆیان بکه‌ن و له‌هه‌مان کاتیشدا رێزی راو بۆ چوونی به‌رانبه‌ر بگرن.
3- زۆر گرنگه‌ به‌رده‌وام هانی دۆزینه‌وه‌و هه‌وڵدان و حه‌زکردن به‌زانست و زانیاری و تاقی کردنه‌وه‌و تاوو توێ کردنی ، قوتابیان بدرێت و وایان لێ بکرێت که‌خۆیان به‌دوای چاره‌سه‌رو لێکدانه‌وه‌ی گرفته‌کاندا بگه‌ڕێن و که‌متر پشت به‌ مامۆستاو که‌سانی تر ببه‌ستن.
4- ده‌بێت قوتابیان فێربکرێن ، که‌کارێکی ئاساییه‌ سه‌رنه‌که‌ون و ههه‌ندێک جار ئامانجه‌کانیان نه‌یه‌ته‌ دی ، به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ کۆڵ نه‌ده‌ن و له‌هه‌ڵه‌و سه‌ر نه‌که‌وتنه‌کانیان سوودو په‌ند وه‌رگرن ، چونکه‌ وه‌ک له‌کورده‌واریدا ده‌گوترێت
( سوار هه‌تا نه‌که‌وێت نابێت به‌ سوار چاک ). ئینجا ئه‌گه‌ر مێژووی زاناو داهێنه‌ران بخوێنینه‌وه‌، بۆمان ده‌رده‌که‌وێت ، که‌ پێش ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مێکی داهێنه‌رانه‌یان هه‌بێت، ئه‌وا چه‌نده‌ها جار سه‌رنه‌که‌وتوو بوون، به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی سوور بوونو هه‌وڵدان و بیرکردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامیان ، به‌سه‌ر کۆسپ و ته‌گه‌ره‌کاندا سه‌ر که‌وتوون و دواتر به‌رهه‌می به‌ پێزو سوود به‌خشیان هه‌بووه‌.
سه‌ره‌ڕای ئه‌و خاڵانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌توانین قوتابی فێری هه‌ڵهێنان و چاره‌سه‌رکردنی گیرو گرفته‌کان بکه‌ین، چاره‌سه‌رکردنی گرفت پێویستی به‌چه‌ند هه‌نگاوێک هه‌یه‌ له‌وانه‌ :-
أ‌- هه‌ست کردن به‌گرفته‌که‌ و تێگه‌یشتن له‌ره‌هه‌ندو ره‌گه‌زه‌کانی.
ب‌- کۆکردنه‌وه‌ی زانیاری ده‌رباره‌ی گرفته‌که‌.
ج- دانانی گریمان وه‌ک چاره‌سه‌رێکی کاتی بۆ گرفته‌که‌ .
د- هه‌وڵدان بۆ لێکۆڵینه‌وه‌و زانینی راست و دروستی گریمانه‌کان، بۆ ئه‌وه‌ی له‌کۆتاییدا ده‌ست نیشانی هۆکاری سه‌ره‌کی گرفته‌که‌ بکرێت.
ه- پراکتیزه‌ کردنی ئه‌و گریمان و چاره‌سه‌ره‌ له‌ ژیانی واقیعی رۆژانه‌دا بۆ دڵنیا بوون له‌ کاریگه‌ری چاره‌سه‌ره‌که‌و گونجاندنی بۆ گرفته‌ هاوبه‌شه‌کانی تر .ئینجا بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی سه‌ره‌وه‌ سه‌رکه‌وتوو بێت و قوتابییه‌کان بتوانن چاره‌سه‌ری ئه‌و گرفتانه‌ بکه‌ن، که‌رۆژانه‌ رووبه‌ ڕوویان ده‌بنه‌وه‌، ئه‌وا پێویسته‌ ئاگاداری ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ بین:-
1- راهێنانی قوتابی له‌سه‌ر زانین و تێگه‌یشتنی گرفته‌کان: ده‌بێت یه‌که‌م جار قوتابی تاوو توێی گرفته‌که‌ بکات و بتوانێت شیته‌ڵی بکاته‌وه‌و ره‌هه‌ندو ره‌گه‌زو پێکهاته‌کانی بزانێت، ئینجا دواتر چاره‌سه‌ری بکات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی داخه‌ زۆربه‌ی قوتابیانی ئێمه‌ له‌ ئه‌نجامی که‌م شاره‌زایی و زانیاری و په‌له‌ په‌لی و بیرکردنه‌وه‌ی کرج و کاڵ، ناتوانن به‌ناخی گرفته‌کاندا بچنه‌ خواره‌وه‌و توانای دیاری کردن و تێگه‌یشتنیان نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌ قوتابییه‌کان فێربکه‌ین و له‌سه‌ر راهێنان و تێگه‌یشتنی گرفته‌کان رایان بهێنین .
2- راهێنانی قوتابیان له‌سه‌ر یادکردنه‌وه‌ی گرفته‌که‌: به‌ ته‌نها تێگه‌یشتنی گرفته‌که‌ چاره‌سه‌ر نییه‌، به‌ڵکو ده‌بێت قوتابی به‌رده‌وام توانای یادکردنه‌وه‌ی گرفته‌که‌ی هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌که‌وێته‌ هه‌ڵه‌و به‌م لاو ئه‌و لادا نه‌روات، چونکه‌ زۆر جار قوتابی له‌کاتی دانانی گریمان و کۆکردنه‌وه‌ی زانیاریه‌کان هه‌ڵه‌ ده‌کات و له‌ ئامانجی سه‌ره‌کی دوور ده‌که‌وێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر فێری ئه‌وه‌ کرابوو که‌ زوو به‌ زوو بۆ چاره‌سه‌ری گرفته‌که‌ی بگه‌رێته‌وه‌، ئه‌وا ده‌زانێت به‌چ ئاراسته‌یه‌ک کار ده‌کات و زانیاری کۆ ده‌کاته‌وه‌.
3- ده‌بێت قوتابی له‌سه‌ر دانانی جۆره‌ها گریمان رابهێندرێت، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر هه‌ندێک له‌گریمانه‌کان راست ده‌رنه‌چوون و چاره‌سه‌ری گرفته‌که‌یان نه‌کرد ئه‌وا قوتابی خه‌ریکی گریمانه‌کانی تر بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر گریمانه‌کانی که‌م بوون ( بۆ نموونه‌ یه‌ک دوو گریمان بوون ) نه‌گه‌یشته‌ رێگا چاره‌، ئه‌وا دوور نیه‌ واز له‌گرفته‌که‌ بهێنێ و بڵێت ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌ر ناکریت. ئینجا زۆر پێویسته‌ یه‌که‌م جار له‌ گریمانه‌ ساده‌و ساکاره‌کانه‌وه‌ ده‌ست پێبکات و دواتر به‌ره‌و گریمانه‌ ئاڵۆزه‌کان بڕوات، هه‌روه‌ها زۆر گرنگه‌ قوتابی فێر بکرێت که‌ له‌ چه‌ند لاو گؤشه‌ نیگایه‌که‌وه‌ سه‌یری گرفته‌که‌ بکات، نه‌ک ته‌نها په‌نا بۆ یه‌ک رێگاو شێوازو گریمان ببات.
له‌هه‌موو هه‌نگاوێک له‌و هه‌نگاوانه‌ی سه‌ره‌وه‌ رۆڵی سه‌ره‌کی بۆ پرۆسه‌ی بیرکردنه‌وه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بڕبڕه‌ی پشتی چاره‌سه‌رکردنی گیرو گرفته‌کان ( Problem Solving ) بیرکردنه‌وه‌یه‌و مه‌حاڵه‌ هیچ کێشه‌و گیرو گرفتێک به‌بێ بیرکردنه‌وه‌ی قووڵ و زانستی چاره‌سه‌ر بکرێت.
په‌یوه‌ندی نێوان بیرکردنه‌وه‌و چاره‌سه‌رکردنی گیرو گرفته‌کان ئه‌زه‌لییه‌و ره‌گ و ریشه‌ی له‌ناو جه‌رگ و قووڵایی مرۆڤایه‌تیدایه‌و هاوشانی مرۆڤایه‌تی رۆیشتووه‌، واته‌ له‌هه‌ر جێگایه‌ک مرۆڤ هه‌بوو بێت ، ئه‌وا روو به‌رووی کێشه‌و گیرو گرفت بۆته‌وه‌و ته‌نهاش هه‌ر عه‌قڵ و بیرکردنه‌وه‌که‌ی فریای که‌وتووه‌و رزگاری کردووه‌.
بۆ نموونه‌ کاتێک له‌ ئه‌فسانه‌ی یۆنانی ( ئه‌بو ئه‌لهول ) ئه‌م پرسیاره‌ ( ئه‌وه‌ چییه‌ که‌ به‌یانیان له‌سه‌ر چوارو نیوه‌رۆیان له‌سه‌ر دوو رۆژ ئاوا بوونیش له‌سه‌ر سێ ده‌روات؟ ) له‌ ( ئۆدێب ) ده‌کات، ته‌نها بیرکردنه‌وه‌ فریای ( ئۆدێب ) ده‌که‌وێت و له‌رێگه‌یه‌وه‌ ( ئۆدێب ) ده‌گاته‌ وه‌ڵامی راست و ده‌ڵێت ئه‌وه‌ ( مرۆڤه‌ ). ( عاقل، 1977 ، ص 660 ). که‌ به‌م وه‌ڵامه‌ش نهێنی و مه‌ته‌ڵه‌که‌ی ( ئه‌بو ئه‌لهول ) هه‌ڵده‌هێنێ و گه‌لی شاری (طیبه‌ )ش له‌زۆڵم و زۆرداری رزگاری ده‌کات. له‌ ئه‌نجامی بیرکردنه‌وه‌یه‌کی قووڵ ( ئۆدیب ) گه‌یشته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی که‌ده‌بێته‌ ئه‌و شته‌ مرۆڤ بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌سه‌ره‌تای ژیان هێشتا پێی نه‌گرتووه‌و ساوایه‌و به‌گاگۆڵکێ و له‌سه‌ر دوو قاچ ده‌ڕوات ( چواره‌که‌یه‌ )، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی پێ ده‌گرێت و فێری رۆشتن ده‌بێت، ئه‌وا له‌سه‌ر هه‌ردوو پێ ی ده‌روات ( دوانه‌که‌یه‌ ) له‌کۆتایی ژیانیشدا ، کاتێک که‌ پیر ده‌بێت و قاچه‌کانی گوڕو تینی لاوێتییان نامێنێ ، ئه‌وا ناچاره‌ به‌ هاوکاری گۆچان و گۆپاڵ بڕوات به‌رێوه‌ ( سێ یه‌که‌یه‌ ). بێگومان ئه‌و به‌راوردکردن و هه‌ڵهێنانی ئه‌و مه‌ته‌ڵه‌ پێویستی به‌ به‌راوردکردن و لێکدانه‌وه‌و زیره‌کی و شاره‌زاییه‌کی باش هه‌یه‌، که‌ به‌هه‌ر هه‌موویان بیرکردنه‌وه‌ دروست ده‌که‌ن .