درۆزنی نهخۆش – Pathlogical liar – د. ڕێدار محهمهد ئهمین – پسپۆری نهخۆشیه دهروونییهکان
درۆزنی نەخۆش
Pathological liar
د.رێدار محەمەد ئەمین
پسپۆری نەخۆشیە دەروونیەكان
درۆیەكی گەورە بكە،پاشان سادەی بكەوە،بەردەوام بیكە و لە كۆتاییدا خەڵك باوەری دەكەن(ئەدۆلف هیتلەر)
درۆ نیوەی دونیا دەگەڕێت،هێشتا راستی جلەكانی لەبەر نەكردووە(ونستۆن چەرچل)
لە پێناسەیەكی سادەی درۆدا بریتیە لەو هەوڵەی مرۆڤ بۆ شاردنەوە یان ئاوەژوو كردنەوەی راستیەكان،كەوا مەبەستێكی دیاریكراوەی لە پشتە.
ئەگەر بۆ مێژووش بگەرێینەوە،رەنگە بەر لە قسەكردن مرۆڤ فێری درۆكردن بووبێت! ئەو كاتەی ویستوویەتی نێچیرێك راوبكات وێنەی خۆی وەك پاڵەوان لەسەر دیواری ئەشكەوتەكان نیشانداوە،ئێمەی مرۆڤ دەتوانین رۆژانە چەندین درۆبكەین بەبێ ئەوەی یەك وشەش لە دەممان بێتە دەرەوە! كاتێك بە رووی یەكێك پێدەكەنین لە ناخەوە رقمان لێیەتی،خۆمان وا نیشان دەدەین بۆ یەكێك دڵتەنگین و لە ناخەوە زۆر دلشادین ئەمە جۆرێكە لە درۆ ،ئەگەر وێنەی درۆ لەسەر دەموچاومان بنەخشرابوایە،ئێمەی مرۆڤ چ رووخسارێكمان وەردەگرت؟ هەروەك د.عەلی شەریعەتی دەڵێت:ئەگەر درۆ رەنگی هەبوایە رۆژانە ناو دەممان رەنگاو رەنگ دەبوو!بە تایبەتی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا،كەوا درۆكردن بووەتە كارێكی ئاسایی هەروەك پێغەمبەری مەزن(د.خ)دەفەرموێ(رۆژێك دادێت راستگۆ بە درۆزن و درۆزن بە راستگۆ ناو زەد دەكرێن)ئەمەش بێگومان لەبەر زۆری ژمارەی درۆزنەكانە،هەروەها دەفەرموێت( بەندە درۆ دەكات و بەردەوام دەبێت لە درۆ تا لای پەروەردگار بە درۆزن ناونووس دەكرێت)ئەمەش لە زانستی دەروونی ئەمڕۆدا پێی ئەڵێن درۆزنی نەخۆش،كەوا بابەتەكەی ئێمەیە.
سایكۆلۆژیای درۆكردن
درۆكردن یان فێڵ لە خۆكردن،رەفتارێكی رۆژانەی مرۆڤە لە كاتی مامەڵەكردن لەگەڵ كەسانیتردا،لە زۆربەی حاڵەتەكانیشدا درۆكردن قازانجی بۆ كەسی درۆگوفت و درۆلێكراو هەیە(سەرنج بدە جیاوازی نێوان درۆزن و درۆگوفت!)
ئێمە رۆژانە درۆی سپی دەكەین،ئەمەش ئەو درۆیانە دەگرێتەوە كەوا زۆر گرنگ نین،یان كاتێك نامانەوێت كەسێك برینداربكەین وئیحراجی بكەین،خۆمان لە هەڵوێستێك رزگاربكەین تا تووشی شەرمەزاری نەبین،یان نامانەوێت كەسێك ئازاربدەین،پێغەمبەری مەزن دەفەرموێت لە سێ شوێندا درۆكردن جائیزە، یەكەم لەگەڵ هاوسەرەكەت بەمەبەستی پیاهەڵگوتن،دووەم بۆ رێگرتن لە فیتنە وسێیەم بۆ چاككردنەوەی پەیوەندی نێوان دووكەس(بەڵام لەوانە بەدەر درۆ بە گوناهێكی گەورە دادەنرێت)
زۆربەی ئەو درۆیانەی رۆژانە دەیكەین لەژێر كۆنتڕۆڵی خۆمان دایە ومەبەستێك دەپێكێت،لە هەمان كاتدا دەبێتە مایەی نارەحەتی ودڵە راوكێ بۆمان،بە پێچەوانەی درۆزنی نەخۆش،كەوا درۆیەكەی لە ژێر كۆنترۆڵی خۆیدایە وهیچ هەست بە نارەحەتی وشەر مەزاری ناكات و هەر بەزیانی خۆیشی كۆتایی دێت.
كەواتە درۆزنی نەخۆش كێیە؟
درۆزنی نەخۆش بەو كەسە دەوترێت،كەوا بە شێوەیەكی بەردەوام و رێكوپێك درۆ دەكات و ئەویش بەهۆی پاڵنەرێكی ناوەكی،ناچاری یان تێكەڵكردنی واقیع و فانتازیایە و ناتوانێت كۆنترۆڵی درۆیەكانی بكات،هەرچەندە ئەزانێت ئاكامی خراپیان هەیە و دواییش هەر ئاشكرا دەبن!
درۆزنی نەخۆش هەمیشە گفتوگۆكانی دەدۆڕێنێت(وەك كورتە تەمسیلی كونەبا)،بەڵام ناتوانێت وازیان لێ بهێنێت،هەر لەبەر ئەوەشە بە درۆزنی نەخۆش ناو زەد دەكرێت.
توێژینەوەكان دەڵێن چی؟
هەر لە مێژەوە هەوڵدراوە بزانرێت بۆچی كەسانێك هەن بەردەوام درۆ دەكەن وخۆشیان دركی پێدەكەن و دەزان كارێكی نەشیاوە،ئەوەش دەزانن لە كۆتاییدا هەر ئەوان دۆڕاون.
توێژینەوە سەرەتاییەكان ئەوەیان دەرخستووە،مرۆڤ لە كاتی درۆكردندا چالاكی بەشی پێشەوەی مێشكی زیاد دەكات،چونكە لە كاتی درۆكردندا دەبێت بیركردنەوەی بەرامبەر بخوێنیتەوە،لە هەمان كاتدا هەستی خۆت كپ بكەیت یان كۆنترۆڵی بكەیت،بە جۆرێك كە هیچ شپرزەییەك و گومانێك لە روخسارتدا دیار نەكەون،ئەمەش كارێكی سەختە بۆ كەسێك كە درۆزن نەبێت و بیەوێت راستیەكان بشارێتەوە!
جگە لەوە،پێشتر بڕوا وابوو درۆزنی نەخۆش رەفتارێكی فێربوونە لە تەمەنی منداڵی،بەڵام توێژینوەی نوێتر شتی زیاتری سەلماندووە.
لە نوێترین توێژینەوە كە لە لایەن دوو زانا ئەنجامدرا(یالینگ یان و ئەدریان رێین)لە كالیفۆرنیای باشوور لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا،دەركەوت كەوا بەشی پێشەوەی ئەو مرۆڤانەی بەردەوام درۆ دەكەن،رێژەی مادەی سپیان بە بەراورد لەگەڵ مادەی بۆر زیاترە وەك لە مرۆڤی ئاسایی،هەروەها لە هەمان توێژینەوە دەرچوو ئەوانە هەستكردن بە گوناه و پەشیمان بوونەو،دانایی،بیركردنەوەی لۆژیكانە وپابەندبوون بە بەهاكانیشیان كەمترە،بەڵام توێژینەوەكە ئەوەی نەخستە روو ئایا ئەوانە هەر لە سەرەتاوە مێشكیان بەم شێوەیە بووە یاخود لە دەرەنجامی درۆی زۆرەوە ئەم گرفتەیان بۆ درووست بووە.
هۆكارەكانی دۆركردنی بەردەوام
لە راستیدا تا ئێستا دیاردەی درۆزنی نەخۆش وەك نەخۆشیەك لەلایەن نامیلكەی ئەمریكی بۆ نەخۆشیە دەروونیەكان وپۆلینكردنی جیهانی بۆ نەخۆشیە دەروونیەكان نە ناسراوە،بەڵام باس لەوە دەكرێت نەخۆشی درۆزن بە شێكە لە گرفتی دەروونی تر وەك تێكچوونی كەسایەتی(كەسایەتی دژەكۆمەڵ،سنووری،مێژوویی،نێرگزی)یان پەیوەستە بە گرفتەكانی ئالوودە بوون بە قومار،ئەلكهول و مادە هۆشبەرەكان،بیركۆلی وئۆتیزم…هتد.
لەگەڵ ئەوانەشدا هەندێك هۆكار هەن بۆ ئەم دیاردەیە وەك هۆكاری بۆماوەیی،نائارامی سەردەمی منداڵی،گرفتەكانی ژیری،خێزانی پەرتەوازە،زۆر گرنگیدان بە مناڵ(نازپێدانی زیاد)،بەربەرەكانێی نێوان منداڵان.
درۆكردن و هەستكردن بە كەمی
زۆرجاران كەسی درۆزن دەیەوێت بە درۆكانی قەرەبووی هەستكردن بە كەمی بكاتەوە،ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش بێت،ئەمەش هەروەك كاریگەری ئەلكهول و دەرمان وایە،ئەو درۆیەی كە دووبارەو سێبارە دەكرێتەوە ئەو خەیاڵە لای كەسەكە دروست دەكات،كەوا هە ست بە سەركە وتن بكات و متمانەی بە خۆی زیادبێت،و كەموكوڕیەكانی بشارێتەوە،بۆیە ئەو فانتازیایەی ئەو وەك بڵقی ئاوەو دوای ماوەیەك دەبێت بە هەڵم
جۆرەكانی درۆزنی نەخۆش
زۆر جۆر دەگرێتەوە لەوانەش درۆزنی خەیاڵی،درۆزنی هەڵچوون،درۆزنی ناچاری،درۆزنی بەعادەت.
درۆزنی خەیاڵی:ئەمە جۆرە درۆزنە واقیع و فانتازیا تێكەڵ دەكات و درۆیەكان بە شێوەیەك رێكدەخات،تەنانەت لە كۆتاییدا خۆیشی لێی تێك دەچێت و نازانێت كامە راست و كامە درۆیە،بۆیە هیچ هەست بە درۆكانی ناكات و نازانێت ئەمەی دەیكات درۆیە،كاتێكیش رووبەڕووی رەخنەو واقیع دەبێتەوە،هەوڵدەدات بە درۆیەكی تر راستی بكاتەوە و درۆكان بە دوای یەكتریدا دێن،بەڵام لەگەڵ ئەم هەموو بەزمەش ئەو هەست بە شەرمە و عەیبە ناكات!
درۆزنی ناچاری ئەو كەسەیە كەوا لە ناخەوە ئارەزوویەكی زۆر بۆ درۆكردن دەكات،كاتێك درۆ دەكات زۆر ئارام دەبێتەوە،بەڵام كە راستی دەڵێت زۆر ناڕەحەتە،هەندێك لە زانیان دەڵێن ئەم درۆیە بە شێكە لە نەخۆشی وەسواسی ناچاری(فیلمی درۆزن لایەر لایەری جیم كاری)نموونەیەكی زیندووی ئەمجۆرە درۆزنەیە،درۆزنی هەڵچوونیش هەمان شێوەی درۆزنی ناچاریە بەڵام بە هەندێك جیاوازی لەوانەش ترس لەوەی بەسەری دادەنەوە(ترس لە درۆكردن)،هەست بە كەمكردن.
درۆزنی بە عادەتیش ئەو كەسانە دەگرێَتەوە كە وا خویان بە درۆكردنەوە گرتووە و تام و چیژی لێ وەردەگرن وەك چیڕۆكی مەلەوانە درۆزنەكە،هەروەها ئەمجۆرە كەسانە بەمەبەستی سەرنج راكێشانی خەڵك درۆ درووست دەكەن.
چارەسەری درۆزنی نەخۆشرەنگە ئەم مانشێتە سەرنج راكێشترین مانشێت بێت لەم بابەتە،بەڵام ئەوەی جێگەی داخە چارەسەری درۆزنی نەخۆش زۆر سەختە،بە تایبەتی درۆزنی خەیاڵی كەوا خۆی دان بەوە دانانێت درۆ دەكات،و كەس ئامادە نیە بە درۆزن ناو زەد بكرێت! بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا رەنگە چارەسەری بە پەیبردن و گۆڕینی رەفتار بە سوود بێت بۆیان.
كەواتە چۆن مامەڵە لەگەڵ كەسی درۆزن بكەین؟
لە راستیدا مامەڵەكردن و دانیشتن لەگەڵ كەسێكی درۆزن كارێكی بێزار كەرە،تۆ نازانی بڕوای پێبكەیت یان قسەكانی پشتگوێ بخەیت،ئەگەر تۆ نەتوانیت وا لەكەسێك بكەیت واز لە درۆكردن بهێنێت ئەوا ئەتوانیت وا لە خۆت بكەیت تۆزیك بێزاریت كەم بێتەوە بەم رێنماییانەی خوارەوە
1-وشیاربە:هەمیشە ئاگاداری قسەكانی بە و زۆر بایەخی پێمەدە.
2-كاردانەوەت نەبێت بۆ قسەكانی:ئەگەر وات نیشان دا تۆ سەرنجی قسەكانی دەدەیت و پێی سەرسامیت،ئەوا زیاتر هانی دەدەیت،كارلێك نەكردن لەگەڵی وا دەكات واز لەتۆ بهێنێت و بۆ لای یەكێكی تر بچێت.
3-دووجار دڵنیابە:ئەگەر كەسێك قسەیەكی كردو تۆ زۆر دڵنیا نەبوویت،ئەوا لەكەسێكی تریش بپرسەوە
4-ئەگەر بتوانیت خۆی لێ لابدە،چونكە ئەم جۆرە كەسانە درۆكانیان فشاری دەروونیت بە لەسەر زیادە دەكەن
Redar_moh@yahoo.com
شوبات 4, 2012
(10) ستایلی گرنگی ڕۆژانهمان – عهلی ئهکبهر مهجیدی
(10) ستایلی گرنگی ڕۆژانهمان
عەلی ئەكبەر مەجیدی
نهێنیی شادومانی، رەزامەندی، سەركەوتنی گەورە و هەست بە بەهێزبوونی و شیاوی تاكەكەسی ئەوەیە خوو بەوەوە بگرین كاتێك هەموو رۆژێك دەست بە كار دەكەین یەكەم، كارە گرنگەكانمان ئەنجام بدەین.
خوشبەختانە ئەمە كارامەییەكە كە بە دەست دێت واتە دەتوانین لە رێگای دووپاتبوونەوە بە دەستی بهێنین. ئنجا كاتێك خوومان بەوەو گرت كە پێش هەر كارێكی تر گرنگترین كار و ئەركی خۆمان دەست پێبكەین سەركەوتنمان سەداسەدە.
لەم بەشەدا شیرازەی بیست و یەك بەشی گرنگ بۆ لەناوبردنی تەمەڵی و دواخستنی كار و ئەنجامدانی خێرای كارەكانە. ئەم بنەما و رێسایانە ئەوەندە بە ریزەوە بخوێنینەوە تا بە سەقامگیری لە بیر و كارەكانماندا بچەسپێت و داهاتووشمان گەرنتی بكات.
1- مێزەكە بڕازێننەوە: ئەركی خۆمان روون بكەینەوە كە رێك چیمان دەوێت. روونكردنەوە خاڵی سەرەكیە. ئامانج و مەبەستەكانمان پێَش ئەوەی دەست بە كار بكەین، بیاننووسین.
2- بۆ هەموو رۆژێكمان پێش هاتنی ئەو رۆژە پلان و بەرنامەی بۆ دابنین: بە نووسراوەیی بیر لە كارەكانمان بكەینەوە. ئەگەر هەر خولەكێك تەرخان بكەین بۆ داڕشتنی بەرنامە و پلانەكانمان، لە كاتی جێبەجێكردندا لە نێوان پێنج بۆ دە خولەك كاتمان بۆ دەگەڕێتەوە واتە كات پاشكەوت دەكەین.
3- بیر لە دەرەنجامەكان بكەینەوە: گرنگترین ئەرك و مەسەلە پلە یەكەكانمان ئەوانەن كە گرنگترین دەرەنجام دەدەنە دەستەوە، چ بە شێوەی نێگەتیڤ چ بە شێوەی پۆزەتیڤ، چ لە ژیانماندا چ لە كارەكانماندا. زیاتر لە هەموو شتێك تەركیز لە سەر ئەم خاڵانە بكەینەوە.
4- بەردەوام لە شێوازی أ- ب- ت- پ- ج كەڵك وەربگرین: پێش ئەوەی دەست بە كارەكانمان بكەین گرنگی بە ریزكردنی كارەكان لە بواری گرنگی زوو ئەنجامدانەوە بدەین واتە كامەیان زووتر ئەنجام بدەین و كامەیان درەنگتر ئەنجام بدەین تا دڵنیا بین كە گرنگترین كارەكانمان بە دەستەوەیە.
5- لە بارەی هەموو شتێكەوە رێسای 80/20 بە كار بهێنین: 20% لەو چالاكیەكانمان دەبێتە هۆی بە دەستهێنانی 80%ی كارەكانمان. هەموو هەوڵدانەكانمان تەرخان بكەین بۆ ئەو 20%ی یەكەم.
6- سەرنجمان بخەینە سەر بوارە سەرەكیەكانی دەرەنجامی كارەكانمان: دەست نیشانی بكەین كام یەك لە دەرەنجام و دەسكەوتەكانمان رۆڵێكی سەداسەد دیاریكەری هەیە بۆ ئەنجامدانی گشت كارەكانمان و هەموو رۆژ لە سەر ئەو بوارانە كار بكەین.
7- لە رێسای كارامەیی زیاتر كاركردندا بین: هیچ كات ئەوەندە دەرفەت لە بەر دەستدا نیە هەموو كارەكانمان ئەنجام بدەین، بەڵام ئەوەندە دەرفەت هەیە كە گرنگترین كارەكانمان ئەنجام بدەین. گرنگترینیان كامانەن؟
8- پێش دەسپێكردن بە كار ، پێشەكی تەواوی كارەكانمان دابین بكەین: داڕشتنی پلان پێش پرۆژەكە، پاڵپشتی سەركەوتنە بۆ جێبەجێكردنی كارەكانمان.
9- بەردەوام لە راهێناندا بین: هەرچەند كارامەیی و زانستمان زیاتر ببێتەوە، كار و ئەركە سەرەكیەكانمان خێراتر دەست پێدەكەین و ئەنجامیان دەدەین.
10- توانا تایبەتیەكانمان پێش بخەین: بیدۆزینەوە ئەوە كام كارەیە كە لە ئەنجامدانی دا زۆر بە باشی كاری لە سەر دەكەن یان دەتوانین لە داهاتوودا بە باشی كار بكەین و لە هەموو بوونی خۆمان كەڵك وەربگرین كە ئەو بوارە تایبەتیانە زۆر بە باشی ئەنجامی بدەین.
كانونی دووهم 30, 2012
سایکۆلۆژیای پارهپهرست – دهروونناس: سامان سیوهیلی
سایکۆلۆژیای پارهپهرست
دهروونناس
سامان سیوەیلی
كەسانێك هەن لەژیاندا پارەیان كردۆتە ئامانج، بیروباوەڕ، خۆشەویست. ئەم كەسانە بەڕاستی عەشق دەكەن لەگەڵ ئەو كاغەزە بێگیانەی ناوی پارەیە. ئەم كەسانە دەكرێت ڕیز بەند بكرێن لەچەندین پۆلێندا، كەخراپترین ئاست ئەو كەسانە دەگرێتەوە كە دەبنە كۆیلەی پارە و پارە لەسەروو هەموو شتەكانی دیكەوە دەبینن. ئەم كۆیلانە وەك گەشتیارێكی ڕووت و ڕەجاڵ دێنە ژیانەوە و دەژین و بەجێی دەهێڵن بێئەوەی لەماناكانی ژیان تێبگەن، بەدرێژایی ژیان پارە كۆدەكەنەوە و ڕەنج دەدەن و دەست دەبڕن و درۆ دەكەن و دڵی خەڵكی لەبەر خاتری پارە لەخۆیان زویر دەكەن، دواجاریش پارەكان بەجێ دەهێڵن، پارە هەڵچنراوە سەفتەكراوەكانیش دەكەونە گیرفان و دەستی خەڵكی ترەوە. ئەم جۆرە كەسانە خاوەن سایكۆلۆژییەتێكی تایبەتن، بەجۆرێك بەدرێژایی ژیانیان لەدڵەڕاوكێدا دەژین، هەرگیز هەست بەبەختەوەری ناكەن، ترسێكی زۆر لەپشت بیركردنەوە و ڕەفتار و هەڵسوكەوتیانەوەیە، بەد گومان و ساردن لەهەموو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانیاندا، باوەڕیان بەكارێك نییە لەپێناوی بەرژەوەندی گشتیدا بكرێت بەبێ بەرامبەر یاخود كاری خێرخوازی و خۆبەخشی، بەڵكو لەپێناو هەموو شتێكدا چاوەڕێی بەرامبەر (پارە) دەكەن. هەموو شتێك دەگۆڕنەوە بەپارە، برا..خزم..دراوسێ..هاوڕێ. لەتەمەنێكی زوودا تووشی نەخۆشییە سایكۆسۆماتییەكان دەبن وەك (شەكرە، فشاری خوێن، زامی گەدە، هەندێ جۆری قەڵەوی)، ئەو گۆڕانكارییە سیاسی و ئابوورییانەی لەوڵاتدا دەگوزەرێت زیاتر دەیانخاتە دڵەڕاوكێ و ترسەوە. بێباكن لەتیروتوانجی خەڵك، سەرزەنشت و لۆمەكردن كارییان تێناكات، ئیرەیی تەنگ بەباری دەروونییان هەڵدەچنێت، هەمیشە چاو دەبڕنە سەر داهات و سامان و سەروەتی كەسانی دەوروبەریان، باش ناخۆن، تێكچوونی خەویان زۆرە، لەڕووی سۆزەوە ساردن. سۆزیان تەنها بۆ پارە هەیە، لەڕووی خەرجی ژیانی تایبەتی و خێزانییەوە زۆر وردەكاری دەكەن، لێپرسینەوە لەسەر كەمترین خەرجی دەكەن.
كەسانی پارە پەرست خۆیان بەدوور دەگرن لەزۆربەی هەڵوێستە كۆمەڵایەتییەكان چونكە لایان وایە لەڕووی ئابوورییەوە تێچوونی دەوێت، حەز بەنزیكی و تێكەڵی خەڵكانی هەژار ناكەن هەتا ئەگەر لەكەسانی پلە یەكی خۆیشیان بن، لەترسی ئەوەی نەك داوای هاوكاری لێبكرێت یان بكەوێتە هەڵوێستێكەوە ناچار بكرێت هاوكاری مادی پێشكەش بكات. هەندێ جار پاڵنەری دەروونی هەستنەكردن بەئاساییش لەپشت ئەم حاڵەتەوەیە، بۆیە ئەمجۆرە كەسانە لەڕێی كۆكردنەوەی زیاتر و زیاتری سەرمایەوە دەیانەوێت بەئاساییشی دەروونی بگەن، هەروەك چۆن كەسانێك لەڕێی چوونە ناو گروپێكی چەكدار یان پارتێكی سیاسی ئەم پاڵنەرەیان تێر دەكەن.
پارە هەمیشە زاڵە لەسەر بیركردنەوە و دانیشتن و ئاخاوتنەكانی ئەم جۆرە كەسانە، لەئاخاوتنەكانیاندا هەموو شتێك دەبەنەوە سەر پارە، پارە تەوەری گفتوگۆ و دانیشتنەكانیانە.
لەكۆمەڵگەی ئێمەدا كە ئایین ئامادەیی هەیە، زۆرێك لەم پارە پەرستانە زیاتر خۆیان پەیوەستی خواپەرستی دەكەن بەڵام لەپێناو پارە پەرستیدا، بەو پێودانگەی خودا سەروەتەكانیان بپارێزێت و لێیان نەسێنێتەوە، یاخود لەو چەوتییانەیان خۆشبێت كەلەڕێی كۆكردنەوەی سامانەكانیاندا پەیڕەوی دەكەن. نوێژ دەكەن، هەمیشە لەڕیزەكانی پێشەوەی نوێژی بەكۆمەڵدا ڕادەوەستن، زیادەڕۆیی دەكەن لەبەجێهێنانی ئەركە ئایینیەكاندا، كەچی خۆیان دەدزنەوە لەدەستگیرۆیی كردنی نزیكترین كەسی خۆیان(خوشك یان دایك یان برا) لەكاتێكدا لەڕەوشێكی خراپیشدا بن.
هەڵسەنگاندنی خەڵكی لای كەسانی پارە پەرست لەسەر بنەمای چەندێتی سەرمایەیە نەك لەسەر بنەمای ئاستی ڕۆشنبیری و تێگەیشتوویی و سوود و خزمەتەكانیان بەدەوروبەر و كۆمەڵگە.
وشەی دەوڵەمەند ئەو وشەیەیە كەڕەنگە زۆرێك لەخەڵكی خوازیاری ئەوەبن ببێتە سیفەتیان و پێی بگەن، بەڵام وردبوونەوە لەڕەوشی زۆرێك لەدەوڵەمەندەكان دەمانگەیەنێتە ئەو ڕاستییەی كەئەوان هەڵگری ئەو بارە سایكۆلۆژییە نائاساییەن كەئاماژەمان پێدا. بۆیە كەسانی بەختەوەر لەناو ئەو توێژەدا بەدەگمەن دەبینرێتەوە. چونكە ئەم جۆرە كەسانە بەختەوەری لە شتە مادییەكانی دەوروبەریاندا دەبیننەوە, وەك كڕینی كۆشكێكی زیاتر یان دروستكردنی تەلارێك یان كردنەوەی پرۆژەیەكی نوێ، كاتێك بەمەش دەگەن كەچی دەبینن هەر بەختەوەر نابن، چونكە لەبنەڕەتدا بەختەوەری لەناخیاندا بوونی نییە.
كەسانی پارە پەرست هەرگیز هەست بەئازادی ناكەن چونكە لەناخیاندا دیلی پارەن. سەیرە هەندێ كەس ئاوا لەژیان و لەپارە و لەدەوربەر دەڕوانن. هەتا لەكۆكردنەوە سەروەت و سامانی زیاتر نزیكببنەوە هێندە لەخەسڵەتە كۆمەڵایەتی و بەها جوانەكانی كۆمەڵگە دوور دەكەونەوە.
ئەم جۆرە كەسانە لەناو كۆمەڵگەدا بێزراون، خۆشەویست نین، چونكە نابنە هەڵگری خەمە گشتییەكانی كۆمەڵگە، تەنها لەخەمی پارە و كەڵەكەكردنی پارەدان.
حاڵەتی پارە پەرستی جۆرێكە لەحاڵەتەكانی ئالوودەبوون، چۆن كەسانێك لەسەر مەی یان جگەرە یان مادە هۆشبەرەكان ئالوودە دەبن و كاریگەرییەكانی ئەم مادانە زاڵ دەبێت لەسەر ڕەفتار و بیركردنەوە و گوفتاریاندا، بەمجۆرەش عاشقبوون بۆ پارە تائەندازەی پەرستن تاك ئالوودە دەكات.
كەسانی پارە پەرست لەهەندێ باردا پەنا دەبەنە بەر نواندن بەجۆرێك بۆ ئەوەی چاوپیسی یان ئیرەیی خەڵكی نەوروژێنن لەخۆیاندا، خۆیان لەپۆشینی بەرگ و پۆشاك و ئۆتۆمبێل و كەلوپەلی نەشیاودا نماییش دەكەن، تەنانەت ناوێرن یان ناتوانن فۆرمە ڕاستەقینەكەی خۆیشیان دەربخەن، ئەمەش خۆی لەخۆیدا تووشی بێزارییەكی زۆریان دەكات كەناتوانن وەك پێویست چێژ لەسەروەت و سامانەكانیان وەربگرن.
كانونی دووهم 27, 2012
مرۆڤ لهنێوان خاڵه لاواز و بههێزهکانیدا – دهروونناس: سامان سیوهیلی
مرۆڤ لهنێوان خاڵه لاواز و بههێزهکانیدا
دهروونناس
سامان سیوهیلی
(ههموو یهکێک لهئێمه خاوهنی چهند نهێنییهکین کهتهنها لای هاوڕێ نزیکهکانمان باسیان دهکهین، ههندێ نهێنی ترمان ههیه لای هاوڕێکانیشمان باسیان ناکهین بهڵکو تهنها لهگهڵ خۆماندا باسیان دهکهین، بهڵام ههندێ نهێنی ترمان ههیه تهنانهت لهگهڵ خودی خۆشماندا باسیان ناکهین) دیستۆڤسکی.
سروشتی ژیان و بهریهککهوتنه کۆمهڵایهتییهکان و پێکهاتهی سایکۆلۆژی مرۆڤ و قۆناغه جیاجیاکانی گهشهکردنی، وایسهپاندووه مرۆڤ بهجۆرێک لهجۆرهکان، له کاتێک یان چهند کاتێکی تهمهنیدا دووچاری ههڵهکردن و ئهنجامدانی کاری نهشیاو ببێت، لهبهرامبهریشدا ئهنجامدانی کاری خێر و چاکه. زۆربهی ئهو ڕووداو و ههڵوێستانهی لهژیاندا دووچاریان دێین و وهڵامدانهوهکانی ئێمهش بۆ ئهو ڕووداو و ههڵوێستانه لهنهست و یادگهی مرۆڤدا دهمێننهوه.
ههموو کهسێک خاوهنی چهندین خاڵی بههێز و لاوازه لهکهسێتیدا، کهس لهم گهردوونهدا نییه که خاوهن کهماڵ بێت و بێ کهمایهسی بێت. بهڵام گرفت لهوهدایه مرۆڤ ههمیشه جهخت لهخاڵه لاوازهکانی خۆی بکاتهوه و چاو لهئاست خاڵه بههێزهکانیدا بنوقێنیت. تهرکیز خستنه سهر خاڵه لاوازهکان بهشێوهیهکی بهردهوام بهجۆرێک ههمیشه ئامادهیی ههبێت لهبیرکردنهوه و دیدی کهسهکه بۆ خودی خۆی یهکێکه لهسهرهکیترین پێکهێنهرهکانی گرێی کهمسهری (عقدة النقص) و لاواز کردنی ئیراده و گۆشهگیری کۆمهڵایهتی، ههروهها هۆکارێکی سهرهکیشه لهدروستبوونی دڵهڕاوکێیهکی بهردهوام و کهمکردنهوهی چێژ لهخۆشییهکانی ژیان.
تۆ کاتێک دهچیته بهر ئاوێنهیهک و لهخۆت دهڕوانیت، یان کاتێک تێڕامانێک لهخۆت (ئێستا و ڕابردوو)ت دهکهیتهوه، نابێت یهکسهر بهخاڵه لاوازهکاندا بنیشیتهوه و لهبهر چاو و دیدگاتدا زهقیان بکهیتهوه، بهجۆرێک خۆت به گوناهبار و ناشیرین بێته بهرچاو. زۆرترین ناڕازی بوونهکانی مرۆڤ لهڕابردوویهتی، ههڵهکه لهوهدایه که تۆ بهبیرکردنهوه و دیدی ئێستات بۆ ژیان و پهیوهندییه کۆمهڵایهتییهکان شرۆڤهی ڕابردووت بکهیت و قهزاوهتگێری لهبارهیانهوه بکهیت. ئهوهی تۆ لهقۆناغی ههرزهکاریتدا ڕهفتارت کردووه، لهلاوێتیدا ئهم ڕهفتارانه دهبنه مایهی ڕهخنه و سهرزهنشتکردنی خود، بهڵام دهبێت ئهوه بزانیت توانای بیرکردنهوه و ههڵسهنگاندن و خوێندنهوهت بۆ دهوروبهر و کهسهکان له قۆناغی ههرزهکاریتدا ههر ئهوهنده بووه. دیستۆڤسکی جوانی پێکاوه کاتێک دهڵێت ههموومان ههندێ شتمان ههیه کهلهگهڵ خۆشماندا باسی ناکهین، مهبهست لهمه ئهو ڕهفتارانهیه کهئهنجاممانداون لهڕابردوودا و لهگهڵ دابونهریت و پێکهاتهی ویژدانماندا یهک ناگرنهوه و بوونهته سهرچاوهی دڵهڕاوکێیهکی بهردهوام بۆمان، بۆیه لهڕێی پرۆسهی چهپاندنهوه لهههستمانهوه دوور خراونهتهوه بۆ نهستمان، بهڵام ئهمه مانای لهبیرچوونهوه ناگهیهنێت، بهڵکو زۆر ههڵوێست و ڕهوشی تایبهتی دهبنه کۆدی کردنهوهی ئهو فایله دۆکۆمێنتکراوانهی لهنهستماندا ههڵچنراون.
ئێمه ههڵهیهکی گهوره دهکهین ئهگهر لهڕابردووماندا بژین، ئهوهنده باشه ئاوڕ لهڕابردوومان بدهینهوه کهخزمهت بهئێستا و ئاییندهمان بکات، ئهگهر ههڵهیهکه ئهنجاممانداوه با دووبارهی نهکهینهوه. بهڵام ناکاته ئهوهی تۆ ههمیشه لهگێژاوی ههڵهکانی ڕابردووتدا بژیت و تهنها جهخت لهم خاڵه لاوازانهت بکهیتهوه. بهڵکو دهبێت شانازیش بهخاڵه بههێزهکانمانهوه بکهین. ئهو کارهی تۆ دهیکهیت، ئهو کاره خێرخوازیانهی ئهنجامتداوه، ئهو زهردهخهنانهی خستووتهته سهر لێوی منداڵێک، ئهو هاوکارییانهی پێشکهشی کهسێکت کردووه، ئهو پایه کۆمهڵایهتییهی ههته، ئهو شارهزایی و کارامهییهی لهبوارێکی دیاریکراودا فێریان بوویت، ئهو قۆناغانهی خوێندن که بڕیوتن و… تد. تێکڕا ئهمانه خاڵی بههێزی تۆن، شانازییان پێوه بکه و خۆت بهکهم مهبینه. ههر تۆ نیت خاڵی لاوازت ههبێت لهژیانتدا، بهڵکو تێکڕا مرۆڤهکان وهک تۆن، بهڵام ڕهنگه جیاوازی لهجۆر یان زۆر و کهمی ههڵهکانماندا ههبێت.
کهواته خۆت ڕابهێنه جهخت لهخاڵه بههێزهکانی خۆت بکهرهوه، شانازییان پێوه بکه، زوو بیخهره بهر چاو و زهینی خۆت. ئهم میکانیزمه واتلێدهکات شانازی بهخۆتهوه بکهیت، ئیرادهت بههێزتر دهکات، لهشهرم و گۆشهگیری و خۆبهکهمزانین ڕزگارت دهکات، زیاتر چێژ لهژیان دهبینیت و بهردهوام گوڕ و وزهی نوێت پێدهبهخشێت بۆ ڕووبهڕووبوونهوهی ههڵوێستهکانی ژیان.
کورد جوانی وتووه(بهدوی چواندا مهچۆ)، ڕابردوو بهتۆ ناگهڕێتهوه، بهڵام ئهوه بزانه کهئێستات پاش چهند چرکهیهکی تر دهبێته ڕابردوو، بۆیه بهوریاییهوه مامهڵه لهگهڵ دهوروبهر و پێشهاتهکاندا بکه، باش تاووتوێی پێشهاتهکان بکه، بههێمنی بڕیار بده و گشت لایهنه ئهرێنی و نهرێنییهکان ههڵبسهنگێنه. ههتا خاڵه بههێزهکانی ژیانت زیاتر بن هێنده کهسێتیت بههێزتر و دهروونت ئاسوودهتر دهبێت.
كانونی دووهم 18, 2012
لهجێی ئهوهی نهفرهت له تاریکی بکهیت، چرایهک داگیرسێنه – دهروونناس: سامان سیوهیلی
لەجێی ئەوەی نەفرەت لە تاریكی بكەیت، چرایەك داگیرسێنە
دەروونناس
سامان سیوەیلی
ئەگەرچی نازانم بێژەری ئەم پەندە كێیە، بەڵام لەناوەرۆكەكەیدا چەند ڕەهەندێكی دەروونی لەخۆدەگرێت، هەربۆیە سەرنجی ڕاكێشام بۆ نووسینی ئهم وتارە.
مامەڵەی تاكەكانی كۆمەڵگە لەگەڵ ئەو كۆسپ و بەربەستانەی لەژیانی ڕۆژانەیاندا دێنە پێشیان هەموو وەك یەك نین، بەپێی پێكهاتەی سایكۆلۆژی و دەماری و پەروەردەی سەردەمی منداڵی و ئاستی ڕۆشنبیریی تاكەكان دەگۆڕێت. هەتاكو تاك پشوو درێژتر بێت لەگەڵ ئەو ئاستەنگانەی دێنە پێشی و جۆرێك لە نەرمی بنوێنێت لەگەڵ كۆسپ و تەگەرەكاندا و بەدوای میكانیزمی گونجاودا بگەڕێت بۆ تێپەڕاندن و گرتنەبەری شێوازی گونجاو، هێندە وزەی دەروونی پاشەكەوت دەكات و كەمتر دەكەوێتە ژێر كاریگەری بەفیڕۆچوونی وزەی دەروونی و هەڵچوون و داچوون و داڕمانی دەروونییەوە، بەڵام بێگومان ئەم مامەڵەكردنە لە دەروونێكی هاوسەنگ و دیدێكی ڕوون بۆ ژیان و ڕووداوەكان كە هەڵهێنجراوی بیروباوەڕێكی ڕۆشن و تۆكمه بێت، سەرچاوە دەگرێت.
تێڕوانینێكی هەڵەیە ئەگەر ئێمەی مرۆڤ بخوازین هەموو پێشهاتەكانی ژیانمان بەویستی خۆمان بێت و ئەو ڕێگایانەی دەیانگرینەبەر بۆ گەیشتن بەئامانجەكانمان بێ قۆرت و ئاستەنگ بن، ئەوانەی بەمجۆرە لەژیان و لەپێشهاتەكانی ژیان و گەیشتن بەئامانج و خەونەكانیان، دەڕوانن، لەكاتی بەركەوتنیان لەگەڵ ئاستەنگەكاندا زیاتر و زۆرتر تووشی نائومێدی و ڕەشبینی دەبن، زووتریش تووشی هەڵچوون و شپرزەیی دەبن، ئەگەری تووشبوونیان بەنەخۆشییە دەروونی و سایكۆسۆماتییەكان زیاتر دەبێت. ئەمجۆرە كەسانە هەمیشە بەڕەشبینییەوە لە ژیان و لەدەوروبەر و لە ڕەوشە جۆراوجۆرەكانی ژیانی كۆمەڵگە دەڕوانن، بەبەردەوامی سكاڵا دەكەن، هەرگیز سوپاسگوزار نابن، بەجۆرێك چاویان هیچ جوانییەك نابینێت.
بۆ هەموو تاكێك گرنگە كە لەكاتی تەنگژە و قەیرانەكانی ژیانی ڕۆژانەی خۆیدا، خۆی بكاتە بەشێك لە چارەسەر، یاخود هەوڵی بەدیهێنانی چارەسەر بدات، نەك تەنها بەهۆی بەربەستێكەوە یان گرفتێكەوە ئیتر سەری دنیا لەخۆی بهێنێتەوە یەك و بەتێڕوانینی ڕەشبینانە هێندەی تر فشاری دەروونی لەسەر خۆی دروست بكات.
كەواتە نەرمی نواندن لەگەڵ گیروفت و ئاستەنگەكانی ژیانی ڕۆژانەماندا یارمەتیمان دەدات كە نەرمی لەگەڵ باری دەروونی خۆماندا بنوێنین، بەواتایەكی تر، ئەم نەرمی نواندنە وامانلێدەكات لێبوردە بین لەگەڵ خودی خۆماندا و لەگەڵ بەربەست و تەنگژەكانی ژیانی ڕۆژانەماندا، چونكە ڕەنگە لەزۆرینەی حاڵەتەكاندا بە زبری مامەڵە كردن لەگەڵ خودی خۆمان و ئاستەنگە جۆراجۆرەكاندا بمانخاتە ژێر پەستانێكی دەروونی سەختەوە كە دیدگامان بۆ خودی خۆمان و خودی كێشەكانیش ئاڵۆزتر دەكات، دەرئەنجام جگە لە شپرزەیی و نائارامی و بەفیڕۆدانی وزەی دەروونی و جەستەیی هیچمان چنگ ناكەوێت.
هەربۆیە گرنگە لەكاتی هەڵسەنگاندن و خوێندنەوەمان بۆ هەر دیاردە و كەس و هەڵوێست و ڕووداوێك، گشتگیرانە لێیبڕوانین، نەك تەنها لە گۆشە نیگایەكەوە بۆچوونەكانمان بگشتێنین بەسەر كۆی هەڵوێستەكە یان ڕووداوەكە یان كەسێتی كەسەكە.
دەشێ مرۆڤ چێژ لەناخۆشییەكانی ژیانی وەربگرێت، چونكە دەبێت بزانێت كە هەر ناخۆشی و قەیرانەكانە، فێری چێژی خۆشیمان دەكات، دوای ئەوەی ئەو ناخۆشییانە تێدەپەڕێنین. ئەگەر تاریكی نەبووایە ئێمە ڕێزمان لە ڕووناكی نەدەگرت، ئەگەر برسێتی نەبووایە ئێمە ڕێزمان لە خۆراك نەدەگرت، ئەگەر ژێردەستی نەبووایە ئەوا ئازادی نرخی نەدەبوو، كەواتە گرنگە بە ڕێزەوە مامەڵە لەگەڵ ناخۆشییەكانی ژیانمان بكەین، نەك خۆمان واڕابهێنین نەفرەت لەهەموو ناخۆشییەك بكەین، چونكە هەر تاریكی بووە وای لەمرۆڤ كردووە بەدوای داهێنانی ئامڕازەكانی ڕووناكیدا گەڕاوە.
كەواتە لەجێی ئەوەی نەفرەت لەتاریكی بكەیت، تكایە چرایەك داگیرسێنە.
كانونی یهكهم 4, 2011
داهێنان زادهی ئهندێشهی چاکه – د . فازیل جاف
داهێنان زادهی ئهندێشهی چاكه
نووسینی: د. فازیل جاف
ههموو ئهندێشهیهكی چاك داهێنانی خۆته و دهتوانیت به موڵكی تایبهتی خۆتی دابنێیت، چونكه لهكرۆكدا لهناخی خۆتهوه چهكهره دهكات و بۆ خێر و شادی ههموو كهسێك لهدایك دهبێت. ئهمه بیرێكه لهوهتهی مرۆڤ ههبووه وههیه، ملیۆنهها ساڵه به بیری داهێنهران و پێغهمبهران و چاكسازان و پیاوچاكاندا گوزهری كردوه و لهناخی ههر یهكێك لهئێمهدا نیشتۆتهوه، ئهوهندهی كه لهسهرمانه ئهوهیه كهههوڵ بدهین پهی پێ بهرین و بیدۆزینهوه، پاشان باوهڕی پێ بێنێن، ئهم باوهر پێهێنانه بهلای جان پۆل سارتهرهوه جۆرێكه لهههڵبژاردن، بهڵام كه سهرلهنوێ ههڵیدهبژێریت و دهگهیت بهمهبهست، واههست دهكهیت بۆ یهكهم جاره چهكهره دهكات و دهبێته داهێنانی خۆت. ههربۆیه داهێنان، ههر داهێنانێك، ئاوێنهی بێ گهردی كهسایهتی و تاكایهتی خۆته، شوناسنامهی ڕۆحی و زهینی وسایكۆلۆژیته، داهێنان كه زادهی ئهندێشهی چاكه باشترین بهڵگهی جیاوازیته لهههموو ئهوانی دیكه.
داهێنان پهنجه مۆرته:
داهێنان وهكو پهنجه مۆری خۆته، تهواو جیاوازه لهههموو پهنجه مۆرێكی دیكه، بههیچ جۆرێك ساخته قبوڵ ناكات، ئهگهر ساختهی تێدا بكهیت، بۆ نموونه ئهگهر لاسایی داهێنانی كهسێكی دیكه بكهیتهوه، یان خۆت بكهی به خاوهنی داهێنانی كهسێكی دیكه، درهنگ یان زوو ههر دهردهكهوێت. ئهوانهی كهڕواڵهتێكی ساخته لهداهێناندا پیشان دهدهن، ئهوانه كهسانێكن هێشتا پهییان بهئهندێشهی چاك نهبردووه. ئهوانهی كهخۆیان بهداهێنهر دهزانن و ههست بهئیرهیی و حهسادهت دهكهن، ئهوانهی كه بهداهێنانی خهڵكی دیكه پهست دهبن، ئهوانهی كهكێبڕكی لهگهڵ داهێنهران دهكهن و ههوڵ دهدهن ببن بهكۆسپ و ڕێگر لهپێشیاندا، ئهوانه خاوهن ئهندێشهی خراپن و بهخۆیان بزانن یان نهزانن دژ بهیاسهیهكهی بنهڕهتی سروشت و گهردوون وهستاون، ئهویش ئهوهیه كهههوڵ دهدهن ڕێگا لهگهورهترین كهناڵی سروشت بگرن، كهدهكاته خۆشهویستی، داهێنان جوانترین ئاكار و تایبهتمهندی مرۆڤه كه لهخۆشهویستییهوه سهرچاوه دهگرێت، بوونی مرۆڤ ههر بۆ خۆی مهزنترین داهێنانی سهر زهوییه.
چۆن پهی به ئهندێشهی چاك بهرین؟
ههموو بۆچوون و گوزارشتێكی پۆزهتیڤ و گهشبینانه ئهندێشهی چاكن، كه بهخۆت دهڵێی: ههست دهكهم ژیانم پڕه لهسهركهوتن، یان ههست دهكهم ڕۆژ دوای ڕۆژ كارێكی باش ئهنجام دهدهم، ئهمه خۆی لهخۆیدا ئهندێشهیهكی چاكه و شادیت پێ دهبهخشێت، ڕۆژ دوای ڕۆژ سهركهوتن دهبێته میوانت، بهپێچهوانهشهوه، ئهگهر بڵێی ههرچی دهكهم سهركهوتن به دهست ناهێنم، ئهمهش ئهندێشهیهكی خراپ ونێگهتیڤه، ئهگهر وابیر بكهیتهوه، ههر ئهو گوزارشته دهبێته چارهنووست و نابێت چاوهرێی سهركهوتن بیت.
باوهڕت بهچی بێت و چی لهناختدا دووپات بكهیتهوه، ئهنجامیش وادهبێت، بۆیه لهپێناوی شادی و ئاسوودهیی خۆتدا، تادهتوانیت ئهندێشهی چاك لهناختدا بچهسپێنه. چۆن؟
بهوهی كهئهندێشهی چاك بكهین بهڕاهێنان و خۆمانی لهسهر ڕابهێنین، ڕۆژانه ئهو ئهندێشانه لهشێوهی فهرمایشت و گوزارشت دووپات بكهینهوه تاكو تهواو باوهڕیان پێدههێنین. ئهمهش وهنهبێت لهسهرهتادا كارێكی زۆر ئاسان بێت، چونكه ئهندێشهی خراپ كاریگهرتره، زووتر بهسهر ئهندێشهی چاكدا زاڵ دهبێت، ئهندێشهی خراپ و نێگهتیڤ تهمهن درێژتره و لهڕابردووهوه ڕهگی لهناخماندا داكوتاوه، بۆیه دهبێت ئهندێشهی چاك بكهیت به وێردی سهر زمان و لهدڵهوهو به باوهڕهوه دووبارهیان بكهیتهوه. ئهمهش سادهترین میتۆدی كاركردنه لهسهر خۆت. سادهترین شێوهی كاركردن لهسهر خود لهوهوه دهست پێدهكات كه تۆوی ئهندێشهی چاك لهناختدا بچێنیت، جاچهنده ناخت بهقووڵی و باوهڕهوه جێگا بۆ ئهو تۆوه خۆش بكات ئهوهنده بهرههمی چاك بهدهست دههێنێت، خاك خۆڵی بهپیت ههمیشه بهرههمی چاك لێدهكهوێتهوه، خاك خۆڵی بێبهرهكهتیش بهرههمی كرچ وكاڵی لێ چاوهڕێ دهكرێت. ئهم پرۆسهی پاكژكرنهوهیهی ناخه ڕاهێنانێكی بهردهوام دهخوازێت، واته بهردهوام ئهو گوزارشتانه دووباره بكهوه كه لهئێستادا ژیانێكی شادت بۆ مهیسهر دهكات.
خۆت له گهڵ كهس بهراوود مهكه:
ئهندیشهی چاك له ههموو ساتێكدا، ئهوهت بۆ دووپات دهكاتهوه، كه تۆ خۆتی و كهسێكی دیكه نیت، بۆیه پێویستت بهوه نییه كهخۆت لهگهڵ كهسدا بهراوورد بكهیت. تۆ نابێت لهكهسێكی دیكه بچیت، ئهمه سادهترین راستیه كه واتلێدهكات لهخۆت رازی بیت و لهگهڵ خۆتدا بگونجێیت. ههماههنگیت لهگهڵ خودی خۆتدا بهرههمی ئهندێشهی چاكه، بۆیه ههوڵ بده بهردهوام پهیوهندیت لهگهڵ خۆتدا پتهوتر بێت، ئهم ڕاهێنانه ئهو ههستهت لهلا دروست دهكات كهتۆ وێنهت نییه و لهوهتهی مرۆڤ هاتۆته ئهم دونیایهوه كهس وهكو تۆ نییه، ئهم وێنهیه بهكێبڕكێ و ڕكهبهرایهتی و ئیرهیی و حهسادهت و خۆبهراوردكردن و خۆبهزلزانین و بهزۆر خۆسهپاندن، جێگای خۆی ناكاتهوه، تهنیا بهداهێنان دهتوانیت ئهم وێنه تایبهتییهی خۆت بچهسپێنیت. داهێنان، تایبهتمهندی و ڕهسهنایهتی خۆت بهدهر لهدۆخێكی سایكۆلۆژی ناپهسهندی وهكو خۆپهرستی و نهرجسیهت، دهسهلمێنێت. كهسانێك كه لهبواری هونهر و ئهدهبدا كار دهكهن، هاوكات ههستی خۆپهرستی و نهرجسیهت ڕۆژانه لهناخهوه پهست و گومڕایان دهكات، ئهوانه دوورن لهداهێنان، بهرههمهكانیان ههر بهڕواڵهت داهێنانه، ئهگهر باش لێیان وورد ببیتهوه بۆت دهردهكهوێت كهدههۆڵی ڕاگهیاندن و پڕوپاگهنده وهكو داهێنهرێكی دهگمهن بهسهر خهڵكدا سهپاندونی. ئهو جۆره بهناو داهێنهرانه خۆیان نازناوی قهبه لهخۆیان دهنێن، مێژووی داهێنان ههرگیز بهو شێوهیه شرۆڤهیان ناكات.
داهێنان … میتودێكی ئینسانیه
داهێنان ههرگیز داهێنهر بهرهو پهستی وگومڕاهی نابات، بگره داهێنهر لهداهێنانهكانیدا ههست بهئاسوودهیی و ئارامی و هێوربوونهیهكی فراوان دهكات، ههست بهخۆشهویستی جیهان و گهردوون دهكات. ههستدهكات لهڕێگای داهێنانهكهیهوه دهگهڕێتهوه بۆ باوهشی سروشت و خۆیشی بهشێكه لهسروشت. بهپێچهوانهشهوه، مرۆڤی خۆپهرست و نهرجسی ههست بهتهنیایهكی كوشنده دهكات، هیچ سۆزێكی ڕاستهقینه بهمرۆڤایهتی و جیهان و سروشت نایبهستێتهوه. سروشت و گهردوون و كۆمهڵگای مهبهست نییه، ئهگهر باسیشیان لێوه بكات، تهنیا بۆ مهبهستی تایبهتی خۆی و بهرژهوهندی تهسكی ڕۆژانهیه، داهێنهری ڕاستهقینه سروشت و گهردوونی مهبهسته، نهك خودی خۆی، بهڵام بۆ گهیشتن بهو ئاسته دهبێت پێوهندی لهگهڵ خودی خۆی پتهو بكات، ئهمهش تهنیا بهعیشق وخۆشهویستی دێته ئهنجام، بۆیه داهێنهری ڕاستهقینه ناكرێت هاوكات خۆپهرستیش بێت.
ئهم گوزارشته تاڕادیهك لهقسهی شاعیران دهچێ، كهچی ئهم قسهیه قسهی گهورهترین زانای فیزیكه، ئهلبێرت ئهنشتاین. ئهندێشهی چاك كاریگهره و پهیوهندیت لهگهڵ گهردوون و سروشتدا بۆ دروست دهكات. ههر بۆیه جان جاك رۆسۆ دهڵێت: جیهانی واقیع سنووری خۆی ههیه، بهڵام جیهانی ئهندێشه سنووری بۆ نییه.
تشرینی دووهم 12, 2011
مرۆڤ داردهستی بیرکردنهوهکانیهتی – دانا سلێمان – خاوهنی پرۆژهی دهنگ بۆ ڕاگهیاندن
مرۆڤ داردهستی بیركردنهوهكانیهتی
*دانا سلێمان
بیروباوهر ئهو چهمكهیه كه له زانستی دهرونزانیدا گوزارشته له لێكدانهوهی مۆڤ بۆ دهوروبهری، ئهو شتانهی دهبنه هۆی بونی بیركردنهوهی كهسهكه بریتین له ههستهكان و بهریهككهوتنی ئهم ههستانه لهگهڵ كردارهكانی رۆژانهیدا.
به كار و كردار ههندێك داتا له هزری مرۆڤدا دروستدهبێت، مرۆڤ لهو ژینگه كۆمهڵایهتیی و سیاسی و ئاینیی و ئابوریی و كهلتورییهی كه تیایدا پهروهرده دهبێت جۆرێك له (بیركردنهوه)ی له ناوهڕۆكی دا دروستدهبێت، چۆن ئاماژهكان وهردهگرێت ئاواش ئاماژه و تێبینی دهبێت، ئهم كردارهش راستهوخۆ له نێوان ئامرازهكانی جهستهدا له رێی ههست و نهستهوه جێبهجێدهكرێت كه ههندێك جار مرۆڤ ئهوهنده زوو كاردانهوهی دهبێت كه ئاكامی جۆراوجۆری لێدهكهوێتهوه، لێرهوه دهگهینه ئهو راستییه بونییهی كه له خودی بیركردنهوه و كاردانهوهی مرۆڤدا ههیه وهكو فیزیك و دهرون، ئهو راستییهشمان بۆ ڕووندهبێتهوه كه ئهوه ژینگهی كۆمهڵایهتی و سیاسی و ئاینیی و ئابوریی و كهلتورییه حوكم دهكات كه ئێمهی مرۆڤ چۆن بیربكهینهوه و له نێوان ههست و نهستدا كامیان گهیهنهرێكی ئامادهتر دهبن. بنهما زانستییهكان ئهوه پشتڕاستدهكهنهوه كه كرداری مرۆڤ لای دهوروبهری دهكرێت خوێندنهوهی جیاوازی بۆ بكرێت، بهشێكی دهبێته پهرچهكردار، بهشێكیش له نهستی ئهوانی تر دا دهمێنێتهوه، كهواتا لێرهوه بۆمان روندهبێتهوه كه مرۆڤ دهبێته داردهستی بیركردنهوهكانی، ههر بیر و بۆچونێكی له ئاكامی لێكدانهوهی شتهكاندا ههبێت ئهوا ئهو بۆچونه دهبێته پێناسه بۆ دهرونی كهسهكه. بیروباوهڕ به پێی بابهتهكان له ڕووی كۆمهڵایهتی و سیاسی و ئاینیی و ئابوریی و كهلتورییهوه دهگۆڕێت، بیروباوهڕ زادهی لێكدانهوهی كهسه بۆ ئهو دۆخهی تیایدایه، ههر له رۆژگاره سهرهتاییهكانی بونی مرۆڤ لهسهر زهوی كۆمهڵێك بیركردنهوهی جۆراوجۆری ههبووه، كاتێك ههست به كردارێك دهكات ئهوا له ئهنجامدا كاردانهوهی خۆی بۆی دهبێت، به شێوهیهك وهڵام دهداتهوه كه ئایا ئهو كاره پهسهند دهكات یاخود نا، یان لهبهر بونی كردارێكی دیكه ئهوا كاردانهوهكهی دهگۆڕێت، لێرهوه بۆمان ڕونتردهبێتهوه كه مهرج نییه ئهو وهڵامهی لای ئێمه بهرامبهر به كردارێك دروستبووه راست بێت و لهگهڵ بابهتهكه یهكبگرێتهوه، ههروهكو چۆن بههۆی بونی راستی و ناڕاستیی له دهرونی كهسهكاندا گومان دروستدهبێت له شێوهی راستهقینهی كردارهكان. رابردووی مرۆڤ ئهوهی سهلماندووه كه زۆر جار مرۆڤهكان بیروباوهڕێكیان ههڵبژاردووه و جۆره بیركردنهوهیهكیان بۆ شتهكان ههبووه بهڵام به تێپهڕبوونی كات نهوهی ههمان مرۆڤ ئهو بیركردنهوهیهی به ههڵه لهقهڵهم داوه و بۆ ئهم مهبهستهش گهڕاوه به دوای راستترین بیروباوهر به لێكدانهوهی خۆی، ههندێك جار مرۆڤ بۆچونێك دهردهبڕێت و پاش ماوهیهك پێچهوانهی ئهو بۆچونه دهردهبڕێت، ئهمهش ئاكامی ئهو دهربڕینانهیه كه له ژێر كاریگهری بۆچونی كهسهكاندا پێشتر بڕیاری لێدهدرێت. كات حوكمی خۆی دهكات له دروستبون و بهردهوامی و كۆتاییپێهێنانی ههر بیروباوهڕێك، بیروباوهڕ به جیاوازی شوێن و ژینگهی كۆمهڵایهتی دهگۆڕێت، ئێمهی مرۆڤ ههندێك جار له ژێر كاریگهری بۆچونی كهسانی دیدا بیردهكهینهوه، كه ئهمهش ئاكامی جۆراوجۆرمان پێدهبهخشێت، ئهو داتایانهی كه مرۆڤ لهكاتی ههستپێكردندا وهریدهگرێت ئهوا دهبێته بنهما بۆ ئاراستهكردنی كهسهكه بۆ دیاریكردنی جۆر و شێوهی كاردانهوهكه، ڕهچاوكردنی (مهنتق) و پێودانگی (ڕاستی) له بیركردنهوهی مرۆڤدا یهكێكه لهو فیلتهرانهی كه له ئامرازی بیركردنهوهی مرۆڤدا بونی ههیه و كاردهكاته سهر چۆنییهتی بیركردنهوه و چۆنیهتی ئاڕاستهكردنی بیركردنهوهكه بۆ بڕیاردان. پرۆسهی دروستبونی (بڕیار) له هزری مرۆڤدا یهكێكه له بابهته گرنگهكان، ئهوه بڕیاره وا له مرۆڤ دهكات كه لێكدانهوه بۆ دۆخی (ئێستا) بكات و دۆخی(داهاتوو) ڕهچاو بكات و لێكدانهوه بۆ ئهو ئاكامانه بكات كه بههۆی بڕیاردانهوه لێیدهكهوێتهوه، ههروهها رابردوو و بونی كردارێكی لهو شێوهیهی ئێستا دهبێته تێبینییهكی باش بۆ هزری كهسهكه، واتا ئهگهر ئهو كهسه به قۆناغێكی بیركردنهوهی ههمان شێوهدا ڕۆشتبێت و ئاكامهكانی باش بووبێت ئهوا لهكاتی دوبارهبوونهوهی ئهو جۆره بیركردنهوهیه بڕیاردان سانا دهبێت و به ئهرێنی بڕیاردهدات، بهڵام ئهگهر پێشتر ئهو بڕیاردانه ئاسهوارێكی باشی لێنهكهوتبووه و نهرێنی بووبێت ئهوا ئێستا له دوبارهبوونهوهی ئهو دۆخهی بڕیارداندا بڕیاردان توشی قهیران دهبێت، قهیرانی بیركردنهوه بابهتهكه ئاڵۆزتردهكات، بۆیه ئهم بابهته به بێ ڕهچاوكردنی (مهنتق) مرۆڤ توشی ههڵه دهكات. تێكهڵ نهكردنی بابهتهكان و بیرێكی باش و دهرونێكی ئارام دهبێته هۆی بڕیاردانێكی گونجاو پاش پرۆسهی بیركردنهوه.
*خاوهنی پرۆژهی دهنگ بۆ ڕاگهیاندن
تشرینی یهكهم 11, 2011
تاوانه قێزهونهکهی نێچیر و خوێندنهوهیهک – دهروونناس: سامان سیوهیلی
تاوانە قێزەونەكەی نێچیر و خوێندنەوەیەك
دەروونناس
سامان سیوەیلی
(تێبینی: ئهم بابهته له ژماره (56) گۆڤاری خێزان بڵاوکراوهتهوه)
ڕەنگە زۆرینەی تاكەكانی كۆمەڵگەی ئێمە لەسەر ئەوە كۆك بن كە لەنێوان پەروەردە و پرۆسەی گۆشكردنی كۆمەڵایەتی لەلایەك و خێزان لەلایەكی تر، كەلێن و بۆشاییەكی زۆر گەورە هەیە، واتە خێزانی كوردی نەیتوانیوە هەتا ئەم ساتە وەختە خۆی بدات لەقەرەی پەروەردەیەكی دروست، ئەوەی زۆرینەی خێزانەكان پێی هەستاون و پێی هەڵدەستن، لە دوو جەمسەرە نەرێنییەكەی پەروەردە تێنەپەڕیوە، ئەوانیش یان نازدانی زۆر و ئازادی پێبەخشینێكی زیاد لەپێویست بووە كە دەرئەنجامەكەی بەرهەمهێنانی دكتاتۆری بچووكی لێكەوتۆتەوە، یان جەمسەرە نەرێنییەكەی تر بووە كە سەركوتكردن و توندوتیژی بەكارهێنان و تێكشكاندنی كەسێتی تاكەكان، كە ئەمیش خۆی لەخۆیدا تاكی كۆیلە و ملكەچی بەرهەمهێناوە. بەڵام ئەوەی هیچ تاكێكی دەرووندروست و ویژدان زیندوو لەگەڵیدا كۆك نییە و نابێت، پەرچە كرداری تاكەكانی خێزانە لەهەمبەر ئەو شێوازە چەوتانەی پەروەردەی خێزان، بەجۆرێك ئەم پەرچە كردارانە سنووری لۆژیك تێپەڕێنێت. ئەگەر كوڕێكی هەرزەكار بەرامبەر توندوتیژی باوانی لەماڵەوە بتۆرێت و بچێتە ماڵی پورێكی یان خاڵ یان مامێكی، ئەوا ئەم ڕەفتارە بەئاسایی دەبینرێت، چونكە ئەم ڕەفتارە لەگەڵ وروژێنەرەكەدا كە توندوتیژی خێزانه، كۆكە و ناتەبا نییە، بەڵام پەنابردن بۆ پەرچەكردارێكی تاوانكاری وەك ئەوەی نێچیری هەرزەكار پێی هەستا و دایك و باوك و خوشكەكەی كردە قوربانی، هەڵگری هیچ پەیامێك نییە جگە لە دەربڕینی نائاسایی بوونی كەسێتی نێچیر و بارە دەروونییەكەی. مرۆڤی دەرووندروستیش وەك هەموو تاكێكی تر ئەگەری هەڵچوون و داچوونی دەبێت، بەڵام هەمیشە پەرچەكردارەكانی لە ئاستی وروژێنەرەكانیدان، ئەگەر هەڵچوونێكی نائاساییش ناچاری بكات كە زێدەڕۆیی لەپەرچە كردارەكانیدا بكات، ئەوا تەنها لەدوای هێوربوونەوەی هەست بەپەشیمانی دەكات، نێچیر پێمان دەڵێت لەنێوان كوشتنی دایك و خوشكەكەی و گەڕانەوەی باوكی و كوشتنی ئەودا ماوەیەكی زەمەنی هەبووە، ماوەكە كەمیش نەبووە، بەڵام ئەو هەر سوور بووە لەسەر زیاتر سووركردنی دەستەكانی بە خوێنی باوكی. وەك ئەنجامی توێژینەوە دەروونییەكان دەریانخستووە ئەوانەی دووچاری داڕمانی دەروونی دەبن و پەنا بۆ كوشتنی ئەندامانی خێزان دەبەن، دواجار لەگەڵ كوشتنی ئەواندا خۆشیان دەكوژن، بەڵام كەسێكی وەكو نێچیر دوای كوشتنی ئەندامانی خێزانەكەی هەوڵی دەربازبوون و هەڵهاتنی داوە، كەواتە جگە لەوەی نێچیر وەك خاوەن كەسێتییەكی سایكۆباسی (دژە كۆمەڵایەتی) بناسێنرێت، هیچ پێناسەیەكی تر هەڵناگرێت.
ئەم تاوانەی نێچیر ئەو ڕاستییەی زیاتر لەلامان بەرجەستەتر كردەوە كە ئەمڕۆ لە كوردستان نەوەیەك بەڕێوەن، بەشێك لەم نەوەیە هەست بە هیچ لێپرسراوێتییەك ناكەن بەرامبەر بە خودی خۆیان و خێزان و كۆمەڵگەش، ئەگەرچی هەریەكە لە خێزان و حكومەت و ئامێرە تەكنۆلۆژییەكان هەریەكەیان پشكی خۆی بەردەكەوێت لە خوڵقاندنی ئەو ڕەوشەی ئەو نەوەیە تێیكەوتوون، بەڵام ئەمە ناكاتە ئەوەی كە هەموو ناشیرینی و هۆكارەكان بخەینە ئەستۆی ئەو سێ لایەنە، بەڵكو خودی ئەم نەوەیەش خۆیان بەشێكن لە كێشەكان. ڕەنگە ئەوەی بۆ ئەم نەوەیە ڕەخساوە لەئێستادا ئەگەر بۆ نەوەكانی ڕابردوو بڕەخسایە ئەوا حاڵی كورد لەم حاڵەی ئێستایدا نەدەبوو. دواجار دەڵێم نێچیر قێزەونترین دیمەنی پەیوەندییەكانی نێوان كوڕ و باوكێتی و كوڕ و دایكێتی و خوشك و برایەتی پیشان داین، ئەوەندە بەسە كە میدیاكان و دەزگا بەرپرسەكان بە تاوانێك ناساندیان كە لەمێژووی دوور و نزیكی ئەم شارەدا بوونی نەبووە.
تشرینی یهكهم 2, 2011
ئاشتی لهگهڵ (خود) دا – Peace with the self – دهروونناس – سامان سیوهیلی
ئاشتی لهگهڵ (خود) دا (Peace with the self)
دهروونناس
سامان سیوهیلی
وشهی ئاشتی گهلێک مانا له خۆدهگرێت، بهکارهێنانی ئهم وشهیه له زۆرینهی حاڵهتهکاندا وابهستهی وشهی جهنگه، واته لهکاتی بهرپابوونی جهنگ و ململانێی خوێناوی و شهڕوشۆڕهکاندا وشهی ئاشتی وهک خواستێک بۆ کۆتایی هێنان به ململانێیهکان زیاتر لهبرهودا دهبێت و دهبێته وێردی سهر زمانی سیاسهتوانان و میدیاکان و چین و توێژهکانی کۆمهڵگه. که دهڵێین ئاشتی واته نهبوونی زهبروزهنگ و بهکارنههێنانی هێز و بوونی دڵنیایی و ئاساییش و ئارامی، ئهم ناسنامهیه به ئاشتی زیاتر لهبواری پهیوهندییه نێودهوڵهتییهکاندا دهبهخشرێت که بهواتای نهبوونی جهنگ و دوژمنکاریی دێت، به واتای بوونی پهیوهندی دۆستانه و هاوکاری دوولایهنه یان چهند لایهنه و جێگیری و سهقامگیری له پهیوهندییه نێودهوڵهتییهکاندا و نێوان گهلاندا دێت.
له بواری کۆمهڵناسیشدا ئاشتی ئاماژهیه بۆ بوونی حاڵهتێک له گونجاندن و تهبایی و هاوسهنگی له پهیوهندییه کۆمهڵایهتییهکاندا لهناو ڕێکخراوهکان یان دهزگا و گروپه کۆمهڵایهتییهکاندا، بهم دواییانهش چهمکی ئاشتی کۆمهڵایهتی برهوی سهند که ئاماژهیه بۆ سهقامگیری ئارامی و ئاساییش و ڕێگری کردن له بڵاوبوونهوهی تاوان و توندوتیژی و شهڕهنگێزی و لادان و چهتهگهریی و نههێشتنی چهوساندنهوهی چینایهتی و دابهشکاری نادادپهروهرانه و …تد.
ئهو دوو شرۆڤهیهی سهرهوه بۆ چهمکی ئاشتی تهنها وهک مافدانێکه بهو چهمکه، ئهوهی تێبینی دهکرێت لهو دوو شرۆڤهیهدا لهههردوو بارهکهدا مهبهست لهو ئاشتییهیه که تاک یان گروپ یان نهتهوه لهگهڵ تاکهکان و گروپهکان و نهتهوهکانی تر بهرپای دهکات، بهڵام ئهوهی خواستراوه لێرهدا قسهی لهبارهوه بکهین ئاشتییهکه که تاک لهگهڵ خودی خۆیدا بهرپای بکات، واته کوژاندنهوهی ئهو جهنگ و ململانێ و ناتهباییانهی لهناو خودی تاک خۆیدا بهرپاکراوه، ئهمهش دهکرێت به خوێندنهوهیهکی سایکۆلۆژیانه ههژماری بکهین بۆ چهمکی (ئاشتی) لهگهڵ (خود) دا.
زۆر زهحمهته ناخی کهسێکی دیاریکراو شانۆیهک بێت بۆ نائارامی و فشاری دهروونی بههێز و ململانێی دهروونی جۆراوجۆر و گرێی دهروونی و گرژی و ناسهقامگیری، بهڵام ئهم مرۆڤه بتوانێت له ئاشتیدا بێت لهگهڵ دهوروبهریدا. کهسێک نهتوانێت لهگهڵ خودی خۆیدا تهبا و گونجا و یهکانگیر بێت، ناشتوانێت لهگهڵ دهوروبهردا تهبا و گونجاو بێت و لهئاشتیدا بژێت. بهدرێژایی مێژووی مرۆڤایهتی مهترسی گهوره بۆ کۆمهڵگهکان ئهوه بووه که کهسێک لهو جهنگهدا بێت لهگهڵ خودی خۆیدا و بگاته دهسهڵات و ڕابهرایهتی وڵاتێک یان حزبێک یان بزووتنهوهیهک یان تاقمێک یان گروپێک بکات، بهتایبهتی لهکایه سیاسییهکاندا. مێژووی ژیانی دیکتاتۆر و ستهمکارانی مێژووی مرۆڤایهتی له کۆمهڵگه جیاجیاکاندا پێمان دهڵێت، هیچ دیکتاتۆر و ستهمکارێک له ئاشتیدا نهژیاون لهگهڵ خودی خۆیاندا بۆیه نهیانتوانیوه پهیامی مرۆییان ههبێت له بهڕێوهبردنی وڵات و له پهیوهندییه نێودهوڵهتییهکانیاندا. ڕهنگه نهتهوهیهکی چهندین ملیۆنی بووبنه قوربانی نهبوونی ئاشتی لهناخی سهرکردهکهیاندا، ڕهنگه تاکه سهرکردهیهکی لهو جۆره مایهی ههڵگیرساندنی ئاگری شهڕێک بوو بێت که ملیۆنهها کهس بووبنه سووتهمهنی ئهو جهنگه، ملیۆنهها بگره ملیاردهها دۆلار چووبێته خزمهتی باری شهرهنگێزی سهرکردهکه، بهری ڕهنجی هاوڵاتیانی ئهو کۆمهڵگهیهش بووبێته سووتهمهنی حهزه شهڕخوازییهکانی سهرکردهکهیان (دیکتاتۆری پێشووی عێراق، سهدام حسێن، نزیکترین نموونهی ئهو دیکتاتۆرانه بوو).
لهسهر ئاستی ئۆرگانێکی کۆمهڵایهتی بچوکی وهک خێزانیش ههروایه، کاتێک سهرۆکی خێزان (یهکێک له هاوسهران) لهو ناتهبایی دهروونییهدا بژی و ناخی گۆڕهپانی جهنگێکی درێژخایهن بێت ئهوا بێگومان ئهندامانی ئهو خێزانه دهبنه سووتهمهنی و قوربانی بۆ ئهو باره دهروونییه نائاساییه، دیاره جۆری قوربانییهکانیش زۆرن، که لهم ئاستهدا دهکرێت ئاماژه بهچهند نموونهیهکی قوربانیبوونهکان بدهین، وهک (پهرتهوازهیی، لادان، تووشبوون به نهخۆشی دهروونی، تووشبوون به نهخۆشییه سایکۆسۆماتییهکان، خۆکوشتن، ههڵوهشاندندنهوهی خێزان، ئاژاوه و توندوتیژی خێزانی، گرفتی ڕهفتاری و …تد).
کهواته با چهمکی ئاشتی لهگهڵ (خود) دا ڕوون بکهینهوه و بزانین مهبهست لهم چهمکه چییه؟ کهی دهتوانین به کهسێک بڵێین له پهیوهندییهکی ئاشتییانهدایه لهگهڵ خودی خۆیدا و له بارێکی تهبا و گونجاندندایه لهگهڵ خودی خۆیدا؟
بێگومان کاتێک قسه لهسهر ئهم چهمکه دهکرێت واته قسه لهسهر گونجاندن (التکییف) و سازاندن (التوافق) دهکهین، ههروهها واته قسه کردن لهسهر بوونی بارێکی باش له دروستیی لایهنی دهروونی و ژیری تاک، واته تهبا بوون و ههڵکردن لهنێوان مرۆڤ و خودی خۆیدا.
بهڵام کاتێک قسه دێته سهر گونجاندن یاخود گونجاوی، ئهوا ئهم چهمکه چهند مهودایهکی تر وهردهگرێت، بۆ نموونه (گونجانی دهروونی لهگهڵ – خود – دا، گونجان خێزانی، گونجانی تهندروستی لهگهڵ جهستهدا، گونجانی پیشهیی لهگهڵ پیشه و ئیش و کاردا، گونجانی کۆمهڵایهتی لهگهڵ دهوروبهر و ژینگه کۆمهڵایهتییهکهدا).
دهستهبهربوونی ئهم جۆرانه له گونجاندن ئاماژه گهلێکن بۆ ههستکردنی تاک بهدڵنیایی و نهبوونی ململانێی دهروونی و نهبوونی کێشه و گرفتی خێزانی و ڕهزامهندی و چێژ وهرگرتن له پیشه و کار و ڕاگرتنی بارێکی باش له تهندروستی جهستهیی و بوونی پهیوهندی کۆمهڵایهتی ئاسایی لهگهڵ دهوروبهردا.
بهڵام لێرهدا پرسیارێک خۆی دهسهپێنێت، ئایا ئهم گونجاندنه چ لهگهڵ خود و چ لهگهڵ دهوروبهردا دهکرێت بگاته ئاستی ڕههایی (مطلق)؟
گونجاندنی ڕهها واته ههموو ئهندامهکانی مرۆڤ له کهماڵدا بێت و کهماڵانه ئهرکهکانی خۆیان بهجێبهێنن، ههروهها واته خاڵی بوونی مرۆڤ لهههموو نهخۆشی و تهنگژه و گیروگرفت و ناتهواوییهک، واته تاک ههموو پێداویستییه دهروونی و بایۆلۆژی و کۆمهڵایهتی و مادییهکانی پڕ بووبێتهوه و تێر بووبن. بهڵام لهڕاستیدا ئهم کهماڵ بوونه له گونجاندنی مرۆڤدا له واقعدا بوونی نییه و کهس ناتوانێت بهدی بهێنێت له ژیاندا، بهواتایهکی تر ڕههایی له گونجاندا بوونی نییه و هیچ مرۆڤێک نییه خاڵی بێت له ههموو جۆرهکانی نهخۆشی و تهنگژه و گیروگرفتهکانی ژیان و ههموو ئهندامهکانی لهوپهڕی کهماڵیدا ئهرکهکانی خۆیان بهجێبهێنن و ههموو پێداویستی و ئامانجهکانی تێر ببن و بهدیبێن. بهڵکو ئهوهی که ههیه له واقعدا گونجاندێکی ڕێژهییه واته گونجاندنێک که لهئاستێکی باشدا بێت. ههر لێرهشهوه دهتوانین بڵێین ئهو کهسانهی که وا ههست دهکهن به کهماڵ گهیشتوون و هیچ کهموکوڕییهکیان نییه ئهوا له وههمدا دهژین. مرۆڤی تهبا و گونجاو ئهوهیه که کار بۆ بهختیاریی خودی خۆی و خێزانهکهی و کۆمهڵگهکهی دهکات، ئهمهش ڕۆڵی ئهرێنی و ئاکتیڤانهی گهرهکه.
ههندێ جار سهبارهت به چهمکی گونجاندن لهگهڵ کۆمهڵگهدا ئیشکالییهت دێته پێش، زۆرجار ئهم چهمکه به (ملکهچ بوون بۆ بههاکانی کۆمهڵگه) ههژمار دهکرێت، واته تاک ملکهچی بهها و پێوهر و دابونهریت و سستم و ڕژێم و ڕێسا و فهلسهفه و بیروڕا باوهکانی کۆمهڵگه بێت، بهڵام ئهم تێڕوانینه بهمجۆره ناکرێت پهسهند بکرێت نه لهڕووی واقعی و نه لهڕووی دهروونی و پزیشکییهوه. ڕێدهکهوێت مرۆڤ ملکهچ یان هاو(ڕێ) بێت لهگهڵ کۆمهڵگهکهی (ههروهکو ئهو پهنده کوردییهی دهڵێت: چوویته شاری کوێرانهوه دهست به چاوهکانی خۆتهوه بگره)، بهڵام ڕهنگه ئهو مرۆڤه لهناخی خۆیدا دژ به زۆرێک له پێوهرهکانی کۆمهڵگهکهی بێت و یاخیبوونێک لهناوهوهیدا ههبێت که دووچاری جهنگێکی گهرمی بکات. مهرج نییه ههر کهسێک ملکهچی کۆمهڵگهکهی بێت به ڕاست دابنرێت، چونکه ئهگهری ئهوه دهبێت کۆمهڵێک کهس یان کۆمهڵگهیهک ههڵگری فهلسهفهیهک یان بیروباوهڕێک یان پهیڕهوێکی ههڵه بن. بۆ نموونه ئهو کهسانهی که دژایهتی فهلسهفهی نازییهتیان دهکرد لهسهردهمی هیتلهردا به کهسانێک دادهنران که نهگونجاوون، لهکاتێکدا نازییهت وهک پهیڕهو پێی وابوو نهژادی ئهڵمانی باڵاتره لهسهر ههموو نهژادهکانی تری جیهان، لهههموو نهژادهکانی تر زیاتر شایستهی ئهوهن که دهسهڵاتی ههموو جیهان بگرنه دهست. دواتر توێژینهوه زانستییهکان لهبواری دهروونناسیدا دهریانخست که هیچ نهژادێک به کۆی تاکهکانییهوه باڵاتر نین لهسهر ههموو نهژادهکانی تر، چونکه لهنێوان تاکهکانی ههر نهژادێکدا (سپی پێست و ڕهش پێست) کهسانی زیرهک و بلیمهت و بیرکۆڵ ههن، وه ئهو جیاوازییانهی لهنێوان سپی پێستهکان خۆیاندا ههیه زیاتره لهچاو ئهو جیاوازییانهی لهنێوان سپی پێست و ڕهش پێست یان زنجییهکاندا ههیه. لهلایهکی تریشهوه تێبینی ئهوه کراوه که ئهو جیاوازییهی لهنێوان گهلاندا ههیه دهگهڕێتهوه بۆ ڕهوشی ڕۆشنبیری و ئابوری و داگیرکاری و توندوتیژی و بێبهشبوون لهئهنجامی داگیرکاری و ههژاری و کهمی ههلی ڕهخساو بۆ فێربوون (بهتایبهتی لای گهلانی جیهانی سێیهم). کهواته لهم ڕوونکردنهوهیهوه دهگهینه ئهو ئهنجامهی ههندێ جار ڕهتکردنهوهی فهلسهفهیهک یان بیروباوهڕێکی باوی نێو کۆمهڵگه ناکاته نهگوجاندن.
گونجانی دهروونی بریتییه لهوهی تاک له حاڵهتێکی (بهڕێژهیی) جێگیر و هاوسهنگدا بێت لهڕووی دهروونییهوه، واته دوور بێت له ههڵچوون و داچوونی بهردهوام و پهشێوی و نائارامییهوه، لهههمان کاتدا تاک وهڵامدانهوه ههڵچوونییهکانی میانهڕهوانه بێت، مهبهست له میانهڕهوی ئهوهیه تاک وهڵامدانهوهی توندوتیژ و توندڕهوانهی نهبێت بهڵام لهههمان کاتدا سارد و سڕیش نهبێت لهڕووی ههڵچوونییهوه. چونکه ههموو مرۆڤێکی ئاسایی ههڵدهچێت بهڵام لهئاستی خۆیدا، واته دهبێت وهڵامدانهوه ههڵچوونییهکه (دهروونییهکه) لهڕووی چهندێتی و چۆنێتییهوه بگونجێت لهگهڵ سهرچاوه وروژێنهرهکهدا. گونجانی دهروونی تاک دوور دهخاتهوه له زێدهڕۆیی کردن له وهڵامدانهوه ههڵچوونییهکاندا. مرۆڤی گونجاو لهگهڵ خودی خۆیدا بۆ وروژێنهرێکی ساده و ساکار وهڵامدانهوهیهکی ههڵچوونی توندی نابێت، ههروهها ناخێکی بهبهردبووویشی نییه له ئاست ههڵوێستی وروژێنهردا و سارد و سڕ و بێ وهڵام نابێت، چونکه ئهم حاڵهته نیشانهی نائاسایی بوون یان نهخۆشی و نهگونجانی دهروونییه، ههروهک چۆن ههڵچوونی بههێز بۆ هۆکارێکی ساده بهڵگهی نائاسایی بوونه.
کهسانی گونجاو لهگهڵ خودی خۆیاندا نهرمن و دوورن له زبری، تهبان لهگهڵ خودی خۆیاندا، ڕهزامهندن له خودی خۆیان.
لێرهدا دهپرسین ئایا ئهم تهباییه چۆن دروست دهبێت؟
قوتابخانهی دهروونشیکاری پێی وایه که کۆئهندامی دهروونی مرۆڤ له سێ بهش پێکهاتووه (خۆمهکی نزم id – خۆمهک ego – خۆمهکی باڵا super ego)، زۆرجار مرۆڤ دهکهوێته ململانێی ناوخۆییهوه لهنێوان ئهم پێکهاتانهی دهرووندا بهبێ ئهوهی بهریهککهوتن ههبێت لهنێوان مرۆڤ و ژینگهکهیدا. خۆمهکی نزم id)) تایبهته به ههموو ئارهزوو و پاڵنهره شههوانی و ئاژهڵیی و سهرهتاییهکانی مرۆڤ، ئهم بهشه له دهروون بهپێی پرهنسیپی وهرگرتنی چێژ و دوورکهوتنهوه له ئازار بهڕێوه دهچێت. بهڵام خۆمهک (ego) بهپێی پرهنسپی لۆژیک و واقع بهڕێوه دهچێت، ئهم بهشه له دهروون ڕهچاوی داواکارییهکانی کۆمهڵگه دهکات، ههوڵی تهبایی دهدات لهنێوان داواکارییهکانی (خۆمهکی نزم) و (خۆمهکی باڵا) دا. خۆمهکی باڵا (super ego)ش بریتییه له گهنجینهی بهها و بهها نموونهییهکان و پێوهر و پرهنسیپه ئهخلاوقی و ڕۆحییهکان که دهکرێت هاوواتای (ویژدانی ئهخلاقی) دایبنێین له مرۆڤدا.
ئاشتی و تهبایی دهروونی یاخود ئاشتی لهگهڵ (خود)دا پێویستی به جۆرێک له هاوسهنگی دهبێت له پهیوهندییهکانی نێوان ئهم پێکهاتانهدا، بهپێچهوانهشهوه بوونی ململانێ لهنێوان ئهم پێکهاتانهدا ئاوابوونی ئاشتی و تهباییه له دهروونی تاکدا.
بۆ ئهوهی ئاشتی له دهرووندا بهرقهرار بێت دهبێت چهمکی خود (Self – concept) لهسهر بنهمای ڕهزامهندی و میانهڕهوی بنیاتنرابێت، واته نابێت مرۆڤ لهخۆبایی بێت و زێدهڕۆیی بکات له ڕێزگرتن له خودی خۆی، لهههمان کاتیشدا نابێت به کهم تهماشای خۆی بکات و بهردهوام له ههڵوێستی ناڕهزایی و لۆمهکردن و دژایهتی کردندا بێت بهرامبهر خودی خۆی. بهڵکو دهبێت مرۆڤ خۆی لاپهسهند بێت (Self – acceptance)، ههست به بهها و نرخی خۆی بکات و ڕێز له خودی خۆی بگرێت.
بۆ ئهوهی ئاشتی له دهرووندا بهرقهرار بێت دهبێت پهیوهندییهکانی تاک لهگهڵ دهوروبهردا پهیوهندییهکی گهرم و ئهرێنی بێت، ئهگهرچی مرۆڤ پێویستی بهوه ههیه که خاوهن کهسێتییهکی سهربهخۆ بێت و چێژ له تاکێتی (خودێتی) خۆی وهربگرێت، بهڵام ئهمه ناکاته ئهوهی له دابڕان و گۆشهگیریدا بژی، بهڵکو دهبێت له کرانهوه بهڕووی تاکهکانی تر و کارلێککردن لهگهڵیاندا بهدوور نهبێت.
ههروهکو چۆن مرۆڤ ئهگهری دووچاربوونی ههیه به نامۆبوون له دنیای دهرهوهی خۆی یاخود کۆمهڵگهکهی، ئا بهوجۆرهش ئهگهری تووشبوونی ههیه به نامۆبوون له خودی خۆی (Self – alienation)، که تیایدا مرۆڤ ههستدهکات خودی خۆی بوونی نییه یان خاوهنی خودی خۆی نییه، ههربۆیه ئاشتی لهگهڵ (خود)دا پێویستی به جێگیری و جووڵهیهکی خودی مرۆڤ خۆی ههیه، بهجۆرێک تیایدا تاک توانای کۆنترۆڵ کردنی خودی خۆی ههبێت، بهو مانایهی توانای ههبێت لهسهر دهستههڵگرتن له ڕهفتارێک یان ههڵچوونێک لهکاتی پێویستدا و خۆی بهدوور بگرێت له خۆ خهڵهتاندن، ههروهها توانای دهربڕینی ههبێت له خودی خۆی، واته له ڕازهکانی خۆی، له سۆز و ههڵچوونهکانی، له بۆچوون و حهزهکانی.
دوا شت که دهبێت ئاماژهی پێبدرێت ئهوهیه که بۆ ئهوهی ئاشتی بهرقهرار بێت له دهروونی مرۆڤدا، دهبێت پێداویستییهکانی مرۆڤ تێر بکرێن، نهک ههر تهنها پێداویستییه سهرهکییه فهسلهجییهکانی، بهڵکو پێداویستییه دهروونییهکانیشی وهک: ئینتیما کردن بۆ کۆمهڵێک یان نیشتمان یان خێزان، پێویستییهکانی به ستایش کردن و ڕێز لێگرتن، پهسهندبوون لهلایهن دهوروبهرهوه، پێویستی به سهرکهوتن، پێویستی به دهستبهربوونی پێگهیهکی کۆمهڵایهتی و ….تد
ئاب 2, 2011
ڕهوشتی سایکۆباسی – ڕهوهز جهوههر حهوێزی – توێژهری دهروونی – زانکۆی کۆیه – بهشی پهروهرده و دهروونزانی
ڕهوشتی سایکۆباسی
رەوەز جوهر حوێزى
توێژەرى دەروونى
زانکۆى کۆیە – بەشى پەروەردەو دەروونزانى
سایکۆباسى وەک زاراوەیەکى دەروونى بەکاردەهێنرێت بۆ دەست نیشان کردنى ئەوکەسانەى،کەسایەتى یان هەڵسوکەوت و رەوشتیان دژ بەکۆمەڵ و داب و نەریت و بەهاکانیەتى، لە واقیعدا زۆر کەس هەن کە کەسایەتیەکى نائاساییان هەیە و ناتوانن وەک مرۆڤێکى ئاسایى لەتەک دیاردەکانى ژیانیاندا خۆیان بسازێنن لەبەر ئەوەى زۆر توندو تیژو دڕندەن و بەردەوام سەرقاڵى ئازاردانى کەسانى ترن.(قەرەچەتانى،1997،لا 105)هەر لەسەرەتاى سەدەى نۆزدەهەمەوەکاتێک کە زانایەکى فەرەنسى بەناوى “بینیە” بوو، سەرنجى زانایانى راکێشا، بۆ رەوشتى سایکۆباسى و ناوى نا رەوشتى “شێتانە”، تاوەکو ئێستا کە لەسەدەى بیستەم داین،کەس نەیتوانیوە ئەو هۆیانە ئاشکرا بکات کە مرۆڤ تووشى نەخۆشى سایکۆباسى دەکەن، لەگەڵ ئەوەشدا زانایان چەندەها لێکۆڵینەوەیان نوسیوە، چەندەها تیۆرو رایان دەربڕیوە بۆ دۆزینەوەو روونکردنەوەى ئەو هۆیانە.(ژاڵەیى،2005،لا166)،کە لەپاشان ئاماژەى پێ دەکەین.پێناسەى ئەم نەخۆشیەسایکۆباسى پەشێوەیەکى دەروونى بەردەوامە، یان چاڵاکى مرۆڤ وەستانە،دەبێتە هۆى رەوشتێکى چەوتى ئەوتۆئەگەر بێت و لێى نەپرسرێتەوە، بەجۆرێک ئەو کەسە دەشێوێنێت، دەیکاتە هۆى گیرو گرفت و ناخۆشى، بۆ کەسانى دەوروبەریشى و کۆمەڵیش، لەبەر ئەوەى زۆر تورە دبێت و هەڵدەچێت و پەلامارى ئەم و ئەو دەدات هیچ هەست بەگوناه و پەشیمانى ناکات، ناتوانێ هیچ پەیوەندیەکى خۆشەویستى لەگەڵ کەسانى دیکەدا ببەستێت، چونکە ئەوەندە خۆپەرستە خۆشى نازانێت هۆکەى چی یە. (ژاڵەیى،2005،لا161)جۆرەکانى کەسێتى سایکۆباسىکەسێتى سایکۆباسى چەند جۆرێکى هەیە کە ئەمانەن:
1. دەست درێژیە سایکۆباسى: ئەو کەسە سایکۆباسیەیە کە لەپر پەلامارى کەسانى تر ئەدات، جارى واهەیە ئەوکەسە دەگەرێتەوە لە خۆشى دەدات ئازارى خۆشى دەدات. لەهەردوو شێوەکەدا نەهەست بەپەشیمانى دەکات ، نە تەمێش دەبێت نەبەدەربەستیشیەوە دێت!
2. سایکۆباسى سەپێنراو: بریتیە لەو کەسە سایکۆباسى یەى، کە نەخۆشیەکەى چەند کردارێکى ناهەموارى بەسەردا دەسەپێنێت، بەبێ ئەوەى هیچ قازانج و سودێکى لێ وەربگرێت.بۆنموونە”ئاگر لەماڵان یان لەدارستان بەردەدات، بەبێ هیچ پێویستیەک دزى دەکات.
3. سایکۆباسى سۆز نەگەییو: بریتیە لەو کەسە سایکۆباسی یەى کە سۆزى نەگەیشتووە و گەشەى دواکەوتووە، لەبەر ئەوە دەبینین پەیوەندى سۆزى و کۆمەڵایەتى توخمى لەگەڵ کەسانێکدا دەبەستێت کە لەخۆى منداڵترن ، ئەم جۆرە پەیوەندیە خوارانەش زۆر جار دەبێتە هۆى ئارەزووکردنى لادانى توخمى.
4. رەوشتە سایکۆباسى: ئەم جۆرە سایکۆباسیانە وا دەردەکەون کە بەهیچ جۆرێک ئامادە نەکراون و پەروەردەیەکى کۆمەڵایەتى باش نەکراون ، لەبەر ئەوە دەبینین دەست دەکەن بەدرۆ و دەلەسەکردن و فروفێڵ و دزى کردن لەم و لەو ، بەبێ ئەوەى شەرم بیانگرێت و تەریق ببنەوە لە خۆیان و کردەوەکانیان.
5. داهێنەرە سایکۆباسى: هەندێک لەبلیمەت و داهێنەرەکان، رەوشتەکانیان لە چاو رەوشتى مرۆڤى ئاساییدا بەنەگونجا دادەنرێت، کەسانى دیکە بەسەیرو گاڵتەجارى دادەنێن.ئەمجا دەڵێن گوایە هەر رەوشتێک کەئاسایى نەبێت ، چ باش بێت و چ خراپ بێت ، خاوەنەکەى بەدەروون نەخۆش دادەنرێت، لەگەڵ ئەوەشدا کۆمەڵ رەوشتى بلیمەت و داهێنەرەکان و کردەوە نایابەکانیان بە دڵێکى فراوانەوە وەردەگیرێت.(ژاڵەیى،2005،لا168-169)نیشانەکانە گشتیەکانى ئەم نەخۆشیە:زوو هەڵدەچن ، هەست بەگەناه و پەشیمانى و ئازار ناکەن. پەندوو عیبرەت لەهەڵەکانى رابردوویان وەرناگرن، بێ ویژدانن و بەزەییان بەکەسدا نایەتەوە بەئازاردانى کەسانى تر بەختەوەر دەبن، هەموو داب و نەریت و بەهایەکى کۆمەڵایەتى پێشێل دەکەن. هەندێک نیشانەى تایبەتى ئەم نەخۆشیە:ناتوانن هاورێیەتى و دۆستایەتى لەگەڵ کەس بکەن، بەردەوام هەوڵى فریودان و هەڵخەڵەتاندنى کەسانى چواردەوریان دەدەن ،لەکاروو بارى خوێندن و خێزانیدا سەرنەکەوتوون و بەردەوام خۆیان لەوکارانە دەدزنەوە و تەمبەڵى دەکەن و بەپەرت و بڵاوى بە ئاکامیان دەگەیەنن، شەرم ناکەن و نازانن عەیبە چی یە، لەلایەنى ژیرى و هەڵچونیەوە پێ نەگەییون ونەکامڵن، خۆپەرستن و بەردەوام بەدواى چێژو خۆشى خۆیاندا دەگەرێن، لەکاتى سەرکەوتندا پەنا بۆ خواردنەوەو داوو دەرمانى سەرخۆشکەر دەبەن و تووشى بەد رەوشتى و لادانى سێکسى دەبن.بەڵام مەرج نیە هەموو ئەو نیشانانەى سەرەوە لەیەک کەسدا دەربکەوێ، لەوانەیە هەندێکیان یان نیوەیان دەرکەوێت، بەڵام بەشێوەیەکى گشتى ئەو سیفات و رەوشتانەى سەرەوە نیشانەى مرۆڤى سایکۆباسیە و هەر لەسەردەمى منداڵیەوە پێش قۆناغى هەرزەکارى تیایدا دەردەکەوێت و دەتوانرێت لەمیانەى ئەو نیشانانەوە پێشبینى ئەوە بکرێت کە ئەو منداڵە لە داهاتوودا کەسێکى سایکۆ باسى لێ دەردەچێت. هۆکارەکانبێگومان تاکو ئێستا ئەو هۆکارانە بەتەواوى نەزانراوە کە دەبێتە هۆى خوڵقاندنى کەسایەتى و رەوشتى سایکۆباسى بێجگە لە چەند بۆچوون و لێکدانەوەیەک کە هەندێکیان دەیگەرێننەوە بۆ بۆماوە هەندێکى تریان بۆ ژینگەى خێزان و…هتد، دەگەرێننەوە.1. بۆماوە (الوراپە):- هەندێک لە دەروونزانەکان لەو بروایەدان کە بۆماوە هۆکارێکى تایبەتە بۆ درووست بوونى کەسایەتى سایکۆباسى و بەڵگەشیان ئەوەیەکە ئەم رەوشتە هەر لەمنداڵیەوە هەیەو دەتوانین دەست نیشانى بکەین، زۆربەى ئەندامانى هەمان خێزان تووشى دەبن، چوونیەکى و پەیوەندیەکى پتەو هەیە لەنێوان رەوشتى کەسایەتى دووبراو، جمک “دوانە”، بوونى کەم و کورتى و نارێکى لە خانەکانى مێشکیاندا، بوونى کرۆمۆسۆمى زیاد “47″ کرۆمۆسۆم لە جیاتى “46″ وە زیادەکەش لە جۆرى کرۆمۆسۆمى نێرایەتییە “xyy”، بوونى بنەماى جەستەیى بەهێز لەجۆرى لەش وەرزشەوانەکان و یارمەتى دەر بۆ توندو تیژى.2. ژینگە:- هەندێک لە دەروونزان و کۆمەڵناسەکان لەو بروایە دان کە ژینگەى کۆمەڵاتى و خێزانى نالەبار و دژوار هۆکارێکى گرینگە بۆ رەوشتى سایکۆباسى، ئەگەر خێزان لەئەنجامى (هەژار، لێک جیابوونەوە، ئاژاوەى بەردەوامى ناو خێزان) تووشى لێک ترازان بووبێت، هەروەها باوکى سەرخۆش و توندۆتیژو سەرەڕۆ، دایکى توڕەو دەمارگیر و نەزان نمونەى خراپن بۆ منداڵکانیان و ئەو منداڵانە ویژدانیان نابێت لەبەر نەبوونى نمونەى راست و زیندوو لە ژینگەکەیاندا،ئەو بارودۆخەى سەرەوە ژینگەیەکى لەبارە بۆ لاسارى و سەرەرۆیى، هەروەها ژینگەى کۆمەڵایەتى و پر لەناهەقى و ستەم وز ژیان لە شوێنى قەرەبالغى پر لە بەربەست و کۆسپ تێرنەکردنى پێداویستیەکانى تاک و تێکچوون و نەمانى پێوەرەکانى هەڵسەنگاندنى بەهاو رەوشتى راست و زاڵبوونى بەهاو بۆچوونى ماددى بەسەر بەهاو بۆچوونى گیانى و مەعنەویەکاندا هۆکارى یارمەتى دەرن بۆ رەوشتى سایکۆباسى.(قەرەچەتانى،1997،لا 105-107) ئەم نەخۆشیە چەند دابەشکردنێکى بۆ کراوە لەوانە:-”داڤید کلارک” لادانى سایکۆباسى کردووە بە دوو بەشى سەرەکیەوە:یەکەم:کۆمەڵى دەست درێژکەران: ئەم کۆمەڵە بریتیە لەم کەسێتیانە ” سەرەڕێ گرەکان، شەرانیەکان، رێگرە سەرخۆشەکان، هەوەنتەچیەکان(ساختەچی)، سادیزمەکان، ئەوانەى کە بەپارە پیاو دەکوژن.دووەم:کۆمەڵى یاخی یە نەگونجاوەکان: ئەم کۆمەڵە برییتیە لەم کەسێتیانە “ئەو کەسانەى کە گوناه و هەڵەى بچوکیان زۆرە، ئەو مرۆڤە یاخی بووانەى کە زیان لە خێزانەکانیان و لە کۆمەڵ دەدەن، ئەو مرۆڤە یاخى بووانەى کە بەزۆر بەسەر دایک و باوکیانەوە، یان بەسەر کەس و کاریانەوە دەژین و دەلەوەڕێن. چەند دابەشکردنێکى دیکە هەیە بۆ نەخۆشى سایکۆباسى وەکو:سایکۆباسی یە تووڕەکان، ماندووە دڵەراوکێکان، گوناهبارە بێ ئاگاکان، تەقینەوەییەکان، خاوەن رەوشتە کورتەکان، کەسێتى نەخۆشیە درۆزنە، سایکۆباسى یە جێگۆرکێکان. بەڵام تەنها دوابەشیان لەسەرى دەدوێیین.سایکۆباسى یە جێگۆرکێکان، ئەم جۆرە کەسێتیە زوو زوو شوێنەکانیان دەگۆرن، شارەو شاروو گونداو گوندو، گەرەک و گەرەک دەسوورێنەوە، بەبێ ئەوەى کە قاچاخ بن و یان راکردوو بن و هیچ گوناهێکیان هەبێت، بەڵام جارى وا هەیە ئەوەندە جێگۆرکێ دەکەن، کەسانى تروو پیاوانى یاساش لە خۆیان دەخەنە شکەوە، دەیان خرۆشێنن، ئەوکاتە شوێنیان دەکەون و راویان دەنێنن.سایکۆباسیە خەمۆکیەکان: ئەو کەسانەن کە هەمیشە دەڵێى: ترش و خوێیان بەسەردا ڕژاوە هەمیشە خەمباروو خەفەت بارن و کۆست کەوتوون، و هەمیشە بیر لەخۆکوشتن و خۆخنکاندن دەکەنەوە.(ژاڵەیى،2005،لا169-170) چارەسەرى ئەم نەخۆشیەلەگەڵ ئەوەى کە هەورێکى رەشى تاریک لەئاسۆى چارەسەرکردنى نەخۆشى سایکۆباسیدا بە دى دەکرێت،بەڵام داڤید کلارک هیواى نەبڕیوەو ورەى بەر نەداوە، هەر سورە لەسەر ئەوەى کە مرۆڤى سایکۆباسى نەخۆشیەکەى چارەسەر دەکرێت، و دەگەڕێتەوە ژیانێکى ئاسایى و ئاسودەیى، ئەو کاتە هەست بە خۆشەویستى ئەو کەسانە دەکات، کە لە دەوروبەرى دەژین.لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو زانایانەى کە دەڵێن: هۆى ئەم نەخۆشیە (بۆ ماوەیی) یە ، هیوایان بڕیوە لە راست بونەوەى رەوشتە چەوت و چێڵەکانى مرۆڤى سایکۆ باسى، بەڵام داڤید کلارک و ئەو زانایانەى، رایان وایە هۆى توش بونەکەى دەوروبەرە، هیوایان وایە کە بەم هەنگاوانەى باسیان دەکەین چارەسەر دەکرێت?
.1. رەوشت گۆڕین: پێویستە لەسەر ئەو خێزانانەى کە تێبینى رەوشتى سایکۆ باسى دەکەن، لە یەکێک لە منداڵە نەوجەوانیەکانیاندا، چاو بخشێننەوە بەو رژێمەى کە ئەندامەکانى خێزانەکانیان لەسەرى دەڕۆن ، رێکیان بخەنەوە، کردەوەیەکى جوان و راست لەگەڵیان بکەن.2. ئەگەر ئەو هەلەیان لە کیس چوو هەلى دوەمیان لە پێشەوەیە ئەویش ئەوەیە کە یاساو رژێمى کۆمەڵ زۆر تیژە بۆ راست کردەنەوەى ئەو کردەوە ناهەموارانەیان، بە مەرجێک ئەو یاساو رژێمەى لە کۆمەڵەکەدا هەیە، هیچ کەلێنێکى تێدا نەبێت، کە ئەو بکات بە بەڵگەیەک بە دەستیەوە، بۆ بەردەوام بون لەسەر کردەوەکانى. 3. هەلى سێیەم قوتابخانەیە، قوتابخانە دەتوانێت کردەوەکانى قەتابیەکانى بپاڵێوێت، باشەکان بچەسپێت و نا قوڵاکانیشى لە رەگ و ریشە هەڵکەنێت و توندو تیژ بێت بەرامبەر هەموو کردەوەیەکى ناشیرین و زیان بەخش. ئا بەم قوتابخانە دەتوانێت چارەسەرى رەوشتى سایکۆباسى بکات، هەر چەندە ئەو ڕێڕەوە، یەکێک لە ئامانجەکانى قوتابخانە، بەبێ ئەوەى بیر بکاتەوە لە رەوشتى سایکۆ باسى.4. ئەگەر (هەل)ى سێیەم لە کیس چوو، ئەوە (هەل)ى چوارەم دێتە پێشەوە، ئەویش رژێمى سەربازیە، بەڕاستى رژێمى سەربازى راستەقینە لە وڵاتێکدا، بە رێک وپێکیەوە، بە رێزو چالاکێَکەیەوە، رەوشتە سایکۆ باسەکانى مرۆڤ چارەسەر دەکات. 5. پزیشکەکانى دەروونى دەڵێن: چارەسەرى پزیشکى لەگەڵ ئەو جۆرە کەسانەدا هیچ سودێکى نیە، چونکە هەموو پزیشکێک باوەڕى وایە کە نەخۆشەکەى دەبێت ئازاد بێت و سەربەست بێت،سەربەستى و ئازادیش شایەنى ئەو جۆرە نەخۆشانە نیە، بەڵکو هەندە جارێک سەربەستیان بدرێتێ، بۆ ئەوەى تامەکەى بچێژن، هەندێ جاریش بگێڕدرێنەوە کردەوەى توندوو تیژیان لەگەڵ بکرێت، بۆ ئەوەى سڵ بکەن و بترسێن و لە کردەوەکانیان بگەڕێنەوە.6. هەندێک لە زاناکانیش دەڵێن: باشتر وایە رێگە (چارەسەرى کۆمەڵى) بۆ بەکار بهێندرێت. ئەم رێگەیەش بریتیە لەوەى کە کۆمەڵێکى بچوک لەم کەسانە دروست بکرێت و لە نەخۆشخانەیەکدا، یان لە شوێنێک کۆ بکرێنەوە لە شێوەى بەندیخانە دابێت، بە جۆرێک سەربەستیان نەدرێتێ زیاتریش ئاگاداری ووریایى و خزمەت بکرێن، بۆ ئەوەى بۆیان دەرکەوێت کە مرۆڤەکانى دەورو بەریان بەزەییان پێیان دا دێتەوە خۆشەویستن لایان.بە کورتى دەڵێن: دوو کردارى زۆر گرنگ هەن، بەشدارى راست کردنەوەى مرۆڤى سایکۆباسى دەکەن، یەکەمیان توندو تیژیە، دووەمیان دەربڕینى خۆشەویستی و بەزەییە، بۆ ئەوەى بڕی ئەو رێزو خۆشەویستیانەیان بکرێتەوە کە لە کیسیان چووە لە تەمەنى منداڵی و نەوجەوانی دا هەستیان پێ نەکردوەو نەیان چەشت وە ئەمەش بە لاى ئەو زانایانەوە کە دەڵێن: دەوروبەر توشى نەخۆشى کردوون، بەڵام ئەو زانایانەى کە ڕایان وایە هۆکەى (بۆ ماوە) یە، ئەوە ئەوانە زۆر ڕەش بینن. (ژاڵەیى،2005،لا175-177)
تهمموز 13, 2011
تابلۆکانی ناخ – گهنجیی ههمیشهیی یان ئارهزووه شێتهکان – تابلۆ حهسهن – ماستهر له سایکۆلۆژیا – ئهڵمانیا
تابلۆکانی ناخ
گهنجیی ههمیشهیی یان ئارهزووه شێتهکان
تابلۆ حهسهن
ماستهر له سایکۆلوژی – ئهڵمانیا
سهرۆک وهزیرانی ناوداری بهریتانی( وینستن چرچڵ ) له تهمهنی چل ساڵیدا کاتێک که له شهری بوێر دهبێت له باشووری ئهفریقیا نامهیهک دهنووسێت بۆ خێزانهکهی ، ناوهرۆکی نامهکه له وهسیهتنامه دهچێ ، داوای ئهوه دهکات چاوی له منداڵهکان بێت و ئاگای له خۆی بێت و له کۆتاییدا دهنووسێت لهدوای مهرگ یهکدهگرینهوه.
کهچی کاک چڕچڵ سی ساڵ دوای ئهو وهسیهتنامهیه ژیا و له زاری خۆیهوه کۆتایی جهنگی جیهانی دووهمی ڕاگهیاند دوای ئهوهش بیست ساڵی دی ژیا و له کۆتاییدا له تهمهنی نهوهد و یهکساڵیدا کۆچی دوایی کرد .
له روسیاش ژنێک بیرهوهرییهکانی خۆی له چاپدا ، تێیدا باس له پیاوهکهی خۆی دهکات و دهڵێ ئهو تاوانباره به زۆروزۆرداری لهگهڵمدا نووست و دواییش سواری ئهسپهکهی بوو و بیست مێلێک دوورکهوتهوه و دیسان گهرایهوه و ئاههنگی ههفتاساڵهی له دایکبوونی خۆی کرد و له ههمان کاتدا ههڕهشهی لێکردم که ژنێکی تهمهن چواردهساڵ بێنێت ئهگهر من به گوێرهی دڵی ئهو نهجوڵێمهوه ، سهیر ئهوهیه که ئهو تاوانباره رۆماننووسی بهناوبانگ و گهوره ( تۆڵستۆی) بوو.
فهیلهسووفی به ناوبانگ (برتراند رسل) له ههشتا ساڵیدا وتی ، کاتێک گهنج بووم خولیای ماتماتیک بووم ، بهڵام که ههستم کرد کارێکی زهحمهته هاتمه سهر فهلسهفه ، له دوایشدا سهیرم کرد ئهوهش زهحمهته کهوتمه دونیای سیاسهت ، جا ئهگهر بێت به وردی لهم دێرهی رسڵ قووڵ بینهوه دهرهنجامی سهیرمان دهست دهکهوێت، ههر بۆ زانیاری رسل له ههشتاو پێنج ساڵیدا ههفتهیهک له بهندیخانهدا تووند کرا له بهر ئهوهی پێش ئهو خۆپیشاندانانه دهکهوت که دژ به چهکی ئهتۆمی ساز دهکرا، چوار جار خێزانی پێکهێنا و له له نهوهد و پێنج ساڵیدا کۆچی کرد (له کن خۆمان مرۆڤ دوای سێیهم وتاری سیفهتی فهیلهسوف ههڵدهگرێت) ههر وهکو فڵان و فیستان..
(ول دیورانت) گهوره مێژوونووسی جیهان و ئهمریکا بهشی یانزهی کتێبه بهناوبانگهکهی ( دیرۆکی شارستێنی) له گهڵ خێزانهکهی (ئهریل دیورانت) نووسیهوه له کاتێکدا خۆی له تهمهنی نهوهد و شهش ساڵیدا بوو ئهریلیش له تهمهنی ههشتاوسێ ساڵی، کاتێکیش ئهریل مرد دوابهدوای ئهو ولیش دوای تهنها یهک ههفته سهرینایهوه . (له کن خۆمان له تهمهنی چل ساڵیدا مرۆڤ خانهنشین دهکرێت و له چلو یهکساڵیدا دوای ههموو کۆکینێکی ئاههنگی پاشهوهی ههیه).
ههر له چوارچێوهی تهمهندا دهڵێن موسای پهیامبهر سهد و بیست ساڵ ژیاوه ، ههر بۆیه جووهکان له ئاههنگی له دایکبووندا به یهکتر دهڵێن تهمهنت( سهدوبثت ساڵ) بێت ، ژمارهی ئهندامانی کنێست (پهرلهمان)ی ئیسرائیلیش سهدو بیست کهسه ، بهڵام ئادهم کاتێک یهکهم کوری بوو تهمهنی سهد و سی ساڵ بوو کاتێکیش کۆچی دوایی کرد تهمهنی (940 ) ساڵ بوو ( خهرمان بهرهکهت ) ، ههرچی نوحیشه کاتێک که کهشتیهکهی له کوردستان دروست کرد تهمهنی ( 500) ساڵ بوو و خاوهنی سێ کوڕ بووو ( سام و حام و یافت ) له کۆتایشدا ( 950 ) ساڵ ژیا ، بهڵام ( مهتوشالح ) ی کوره گهورهی ئادهم ( 969) ساڵ ژیا . شیعهمهزهوهکانیش دهڵێن که ( ئهیمامی نادیار- مههدی ) نهمردووه و ماوه، که وا بێت دهبێت ئێستا تهمهنی ههزار و سهد و ههفتا ساڵێک بێت .
گرنگترین وته لهمبارهیهوه وترابێت قسهیهکی پزیشکی یۆنانی ( جالینووس ) که دهڵێت ئهو کهسهی ههست به پیری ناکات زۆر دهژی و به پێچهوانهی ئهوهش ئهوهی که ههست بکات که تازه پیر بووه و قاچهکانی هێزی ههڵگرتنی لاشهیان نهماوه و دڵیان وهکو پێویست کار ناکات ئهو کهسه به گهنجی دهمرێت با تهمهن درێژیش بێت .
شاعیری کۆچکردووی ئهڵمان( نۆڤالس 1772-1801) کهمتر له سی ساڵ ژیا، بۆیه دهڵێ : من به مردوویی له دایک بووم ، ههر له منداڵیهوه ههستدهکهم له نێوانی چرکهیهک و چرکهیهکی تردا دهمرم ، من مردووم پێش ئهوهی بژیم .
کهوا بوو مهسهلهی مهرگ و ژیان بریارێکه له ناخی مرۆڤهکانهوه دهدرێت ، منیش ئهگهر مردن رێگه بدات زیاتر لهم مهسهلهیه دهکۆڵمهوه .
حوزهیران 24, 2011
کاتێک پهیوهندییهکهمان لهگهڵ بهرامبهردا تێکدهشکێت ههست به چ خهم و خهفهتێک دهکهین؟
كاتێک پەیوەندیەكەمان لەگەڵ بەرامبەر تێكدەشكێت هەست بە چ خەم و خەفەتێك دەكەین؟
ئا: ئهوین نورالدین
كاتێک تووشی داڕمان دەبین لەگەڵ بەرامبەرەكانمان توشی خەم و خەفەتێكی زۆر دەبین. پێنج قۆناغ هەیە لەو تێكشكانەدا كە هەستی پێ دەكەین و بوونیان هەیە.
قۆناغی یەكەم قۆناغی نكوڵی كردن و ئینكاری كردنە.واتە هەوڵدان بۆ خۆ ڕازی كردن بەوەی كە ڕوویداوە.ئەوەی تۆ بەتەمای نەبوبێتی ئەوە بووە كە ڕوویدا.كە سەرەتا قورسە تەقەبول كردن بۆیە بەرەو خەم و ئازار هەنگاو دەنێیت ناتەوێ دان بەوەدا بنێ ی كە ئەوە ڕاستییەكەو نكوڵی لێ ناكرێ.
قۆناغی دووەم قۆناغی توڕەبوونە.لەم قۆناغەدا هەست بەتوڕەیی دەكەین خۆمان بەبەرپرسیار دائەنێین لەبەرامبەر دروست بوونی ئەو پەیوەندیەدا لەخۆمان دەپرسین بۆ من؟بۆ وام كرد؟هەتا ئەو پرسیارانە ئاراستەی ئەو كەسانەش دەكەیت كە لە چواردەورتن و دەیانەوێ یارمەتیت بدەن.
قۆناغی سێیەم قۆناغی هێوربونەوەو گەشتن بە ڕاستی بۆیە زۆر جار دەبینین كە توشی كێشەیەكی هاوشێوە دەبین دەپاڕێینەوە.زۆر جار پەنا دەبەینە بەر چونمان بۆ شوێنە پیرۆزە ئاینیەكان بۆ ڕزگاربوونمان لەو كێشەیەی توشی هاتووین.
قۆناغی چوارەم قۆناغی هەست كردن بەخەم و خەفەتی زۆرە.ئەسەف ئەخوازی بۆ خۆت بۆئەوەی كە تێیكەوتویت.بەداخیت بۆئەوەی كە ڕووبەروی بوویتەتەوە.لەم قۆناغەدا هەست بە خەم و خەفەت و بێتاقەتیەكی زۆر دەكەیت.
قۆناغی پێنجەم كە دواقۆناغە بریتی یە لە قۆناغی تێگەیشتن و قبوڵ كردنی حەقیقەت.دواجار قبوڵی ئەو هەڵانە دەكەیت كە كردوتون و ڕووبەروی ئەمەی كردویت.دواجار وردە وردە چاو لە داهاتوو دەڕوانێت و وردە وردە ڕابردوو لەیاد دەكات.هەنگاو بۆ داهاتوو دەنێت.
حوزهیران 12, 2011
ساته خۆشهکانی ژیان – د. ڕێدار محمد ئهمین
ساته خۆشهکانی ژیان
د. ڕێدار محمد ئهمین
پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
شاعیریكی عەرەب دەڵیت”مرۆڤ تەنها بریتیە لە سواری شەمەندەفەری تەمەن,هەموو رۆژ دوور لە دونیا و نزیك لە مردن”ئەم دیرە شیعرە پێمان دەلێت,كەوا هەر ساتە چركەیەك بڕوات ناگەرێتەوە,ئەگەر بێهودەش هەوڵی گەرانەوەی بدەین,ئەوا ساتی ترمان لەدەست دەچێت و ئەویش ناگەڕتەوە,هەروەك كاتێك لە ناو لە نێو شەمەندەفەردا,دەمانەوێت دیەمەنێكی سەرنجڕاكێش ببینین,كەوا تێپەڕیوە,ڕەنگە حەسرەتی بۆ بخۆین,جا گەر كاردانەوەیەكی خێرامان هەبێت و,بمانەوێت ئەم دیمەنە لەدەست نەدەین,ئەوا سەرمان لەشەمەندەفەر دەردەهێنین وتەماشای دواوە دەكەین,بەڵام ئێستاكە دیمەنەكە دوور كەوتۆتەوە وتام وچێژی نەماوە,یان لە كاردانەوەیەكی هێواشدا لە شوێنی خۆمان دادەنیشین وچاومان دەنوقێنین وحەسرەتی بۆ دەخۆین,ئەمانەش هەردووكیان بێبەشمان دەكەن لەو دیمەنانەی كە تێپەریون و,لەو دیمەنانەی كە دوایی دێن.
ژیانی مرۆڤ پڕە لە دیمەنی جوان,بەڵام هەر دیمەنەو لە شوینی خۆی تاموچێژی هەیە,زۆر جاران ئێمە وەك كەسێكی ڕاكردوو بەپەلە بۆ ئامانجێك رادەكەین,بەو مەبەستەی بگەینە ئەوێ ودوایی دەست بە چێژ وەرگرتن بكەین,بەڵام هەرگیز تاموچێّژ لەوێ نین.
لە دیمانەیەكی هونەرمەندی كۆمیدی سوری دورەید لەحام ناسراو بە (غەوار),لێی دەپرسن,تۆ ئیستاكە هەستت چۆنە یەكێكی لە دەوڵەمەندەكانی سوریا,ئەو لە وەڵامدا دەلێت”من كاتێك منداڵ بووم,هەموو حەزم ئەوەبوو پایسكلێكی سێ چەرخە بكرموبەڵام چونكە هەژاربووم نەمتوانی بیكرم,ئێستاكە ئەوەندە پارەم هەیە بەشی كرینی هەموو پایسكلەكانی سوریا دەكات,بەڵام سوودی چیە؟ئەم چیرۆكەی غەوار باس لەهەدەرچوونی كات دەكات,ئەو كاتانەی كەوا تاموچێژی تایبەتیان هەیە و هەرگیز ناگەرینەوە,رۆژێك سەردانی هاوڕێیەكم كرد,كەوا خێزانەكەی هەمیشە گلەیی لەكەمتەرخەمی وبەخیلی ئەو بوو,منیش هۆكاری ئەم بەخیلیەم لێ پرسی و,ئەو لە وەڵامدا گووتی,كەوا دەیەویت وەك دراوسێكەی خانووەكەی بكاتە دوو نهۆمی,من پێم گووت,بەڵام چەندە كاتت پێویستە تا ئەم كارە بكەیت,خۆ تۆ وەك ئەو پارەو دەستكەوتت نیە,پێم گووت,كەوا لایەنی كەم پێویستت بە پێنج ساڵە,بەلام بزانە لەم پێنج ساڵە چەندین كات ودەرفەتی خۆش لەدەست دەدەیت,چەندین دیمەن و وێنەی جوان تێدەپەڕن ودووبارە نابنەوە.
لە وڵاتی ئێمەدا,خەڵك زیاتر بەرەو كۆكردنەوەی سامان رادەكەن,بە جۆریك سەرمایە لە هۆكار بۆتە ئامانج,بۆیە مرۆڤەكان هەمیشە ماندوون,هەمیشە دڵتەنگن,هەمیشە هەست بە بێزاری وبێ قەناعەتی دەكەن,ئەوان كاردەكەن,پارە پەیدا دەكەن,تاكو لە كۆتاییدا پشوو بدەن وبەرهەمەكەی رەنجیان بخۆن,بەڵام ساتێك دادێت و نەخۆشیەكان ڕێگای پشووی پێ نادەن!
ئیمە لەشەمەندەفەرەكەی تەمەن دەڕۆین وچاومان نووقاندووە و هەموو ئەو دیمەنە جوانانەی سەر ڕێگاش فەرامۆش دەكەین,بەو هیوایەی لە دوا وێستگەدا بتوانین هەموو جوانیەكان ببینین,بەڵام ئەم دیمەنەی لێرە هەیە لەوێ نیەو,شەمەندەفەرەكەش یەك سەرە یەو گەڕانەوەی نیە.
كاتێك مەبەست وئامانج وشێواز تێكەڵ دەبن,مرۆڤ سەرگەردان و پەڕگەندە دەبێت,بەڵام رەنگە ئەو زوو هەست بەمە نەكات و زۆر جاریش دەگاتە دوا ویستگە وهەر هەستی پێناكات! چ شتێك لەمە جوانترە بەیانیەك بەدەم كردنەوەی گوڵێك لە باخچەكەتدا پێبكەنیت,بەدەم پیاسەیەك بۆ كڕینی كۆلیرە لە بەیاندا سەیری گزنگی خۆر بكەیت,لە ئێوارەیەكی هێمندا كتێبێك بخوێنیتەوە,لەگەڵ هاوڕێیەكت بە پێ پیاسەیەكی شار بكەیت,لەگەڵ ئەندامانی خێزانەكەیت لەسەر یەك سفرە نان بخۆیت,گەشتێكی دوور و درێژ بكەیت؟
ئەمانە هەمووی ساتە خۆشەكانی ژیانن,بەڵام بە خۆزگەی ئەوەی ڕۆژانی جوانتر دین,ئێمە هەموو ئەوانە فەرامۆش دەكەین….لە دەستیان دەدەین,ئەمانە دەڕۆن وناگەڕێنەوە,ئەو ساتەی كە چاوەڕێشی دەكەین دێت,بەڵام كە دێت نەڕەنگی خۆی,نەدەنگی,نە جوانی خۆی,نە هەستی خۆی,نە تاموچێژی خۆی هەیە,ئەگەر بمانەویت بەهای هەموو ئەمانە بگەڕێنینەوە,با وەك سواری ئەم شەمەندەفەرە بەدەم زەردەخەنەوە و بە ئەسپایی,یەكە یەكە سەیری دیمەنەكان بكەین و بێگومان دوا ویستگەش دیمەنی جوانی خۆی هەیە, ئەمە لە كاتێكدا نازانین,كەی وكوێ دوا وێستگەیە!
حوزهیران 2, 2011
سایکۆلۆژیای بهختهوهری
سایكۆلۆژیای بەختەوەری
سامان سیوەیلی
دەروونناس
ئایا تۆ كەسێكی بەختەوەریت؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە كەدەبێت لەخۆتی بكەیت، لەوانەیە تۆ كەسێك بیت خاوەن سەرمایەیەكی زۆر بیت، یان هەر ماوەیەو سەردانی وڵاتێك بكەیت، یان خاوەن پۆستێكی باڵای حكومی یان حیزبی بیت، یان پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانت زۆر و لەئاستێكی باڵادابن، یان… یان… . بەڵام ئایا بەختەوەریت؟ ڕەنگە ئەوانەی ئاماژەمان پێدان هەموویانت هەبێت بەڵام بەختەوەر نەبیت. كەواتە بەختەوەری لەو شتانەدا نییە كەتۆ بۆی چوویت.
ئەوەی بەختەوەری بەشتە مادییەكانی دەوروبەرییەوە ببەستێتەوە كەوتۆتە هەڵەیەكی گەورەوە، هەمیشە وێڵە بەدوایدا بەڵام نایگاتێ، كەواتە بۆ ئەوەی بەئامانجێك بگەیت دروست وایە ماهیەتی ئەو ئامانجە بناسیت كەدەتەوێت پێی بگەیت، بۆئەوەی بتوانیت و بزانیت چۆن هەنگاوی بۆ دەهاوێژیت؟، كام ڕێگایانە دەتگەیەننە ئەو ئامانجە؟، میكانیزمەكان كامانەن كەدەتگەیەنن؟ بەتەنها دەتوانیت ڕێ بكەیت بەرەو ئامانجەكەت یان هاوكاری كەسانی ترت پێویستە؟.
ئەوەی ئێمە قسەی لەسەر دەكەین لەم وتارەدا بەختەوەرییە، واتە ئامانجەكە لێرەدا بەختەوەرییە. كەواتە دەبێت بزانین بەختەوەری چییە؟ ڤێللا و ئۆتۆمبێل و پارە و پۆستی بەرزە تا هەر كەسێك پێی بگات ئیتر بەختەوەرە یان شتی تر؟.
ماهیەتی بەختەوەری دەروونییە نەك مادی، بەختەوەری هێزێكی دەروونییە، هەستێكی قوڵە بەئاسوودەیی، كەلوپەل نییە تاكو لەبازاڕ بكڕدرێت بەڵكو دەبێت لەناخدا چەكەرە بكات ئەوجا نەشونما دەكات، بەختەوەری تەنها خۆشی وەرگرتن نییە بەڵكو لەهەمان كاتیشدا خۆشی كردنە دڵی كەسانی تریشە، واتە هەر وەرگرتن نییە بەڵكو بەخشینیشە. بۆنموونە ئەگەر بگەیتە پلەی زانایی هەست بەبەختەوەری ناكەیت تا ئەو زانست و زاناییەی خۆت نەگەیەنیتە كەسانی تر. بەختەوەری لەوەدا نییە كە تۆ بێ گرفت و كێشە زیندەگی بكەیت، بەڵكو بەختەوەری لەوەدایە پەی بەمیكانیزمەكانی چارەسەركردنی كێشەكانت ببەیت، توانای ڕوبەڕوبوونەوەی فشارە دەروونییەكانت هەبێت، ئەمانەش هێزێكی دیكەیان پێویستە كەناوی (بڕوابەخۆبوونە)، ئایا تۆ بڕوات بەخۆت هەیە؟. بەختەوەری سنوورێك یان ئاستێكی دیاریكراوی نییە تاكو كەسانێك پێی بگەن وەك ئەوەی لەپێشبڕكێی ڕاكردندا كەسی براوە پێش هەمووان دەگاتە هێڵی بردنەوە، بەڵكو هەموو تاكێك ئەگەر بتوانێت بەڕێژەیەكی سروشتی پێی بگات ئەوا بەختەوەرە. لەبەرئەوەی بەختەوەری هێزێكی مەعنەوی ناوەكییە لەمرۆڤدا كەواتە پەیوەندییەكی تۆكمەی لەگەڵ مەسەلەی ڕۆحانییەتدا هەیە، هەر لەم پێودانگەیەوە دەكرێت بڵێین كەسانی باوەڕدار زووتر و زیاتر دەتوانن پەی بەبەختەوەری ببەن ئەگەر خاوەنی هۆشیاریی دروست بن. بەختەوەری ڕاناكات بەدوای تۆدا بەڵكو دەبێت تۆ ڕابكەیت بەدوای ئەودا، بەڵام ئەگەر نەزانیت لەكوێوە دەستپێدەكەیت و بەرەوكوێ هەنگاو دەنێیت ئەوا دووچاری شكست دێیت ئەوسا پێچەوانەی بەختەوەری دەبێتە یاوەرت. ڕێگەكانی گەیشتن بەبەختەوەری هەندێكیان تاریكن پێویستییان بەڕۆشنكردنەوە هەیە، ئەم پرۆسەیەش پێویستی بەڕۆشنكەرەوە هەیە. كەواتە بۆئەوەی تۆ بگەیتە بەختەوەری پێویستە لەسەرت:
1- خۆت بناسە.
2- باوەڕت بەخۆت هەبێت.
3- باوەڕت بەوە هەبێت كەدەبێت و كەدەتوانیت چارەسەری گرفتەكانت بكەیت و كاروبارەكانت دەبەیت بەڕێوە.
4- هەموو ڕۆژێك خۆت، تەنها خۆت، لەگەڵ خۆت دابنیشە، تەنها بیر لەدیالۆگ كردن لەگەڵ كەسانی تر مەكەرەوە، بەڵكو پێش خەڵكی لەگەڵ خۆتدا گفتوگۆ بكە.
5- گرفتەكانت جێ مەهێڵە بۆ ڕۆژگار بەڵكو لەكات و ساتی خۆیدا چارەسەریان بكە.
6- دەستەواژەی باش و هاندەر بدە بەخۆت، لەخۆتەوە بڕیاری پێشوەخت مەدە لەسەر خۆت بەوەی بێدەسەڵاتیت، ناتوانیت سەركەوتوو بیت، ناتوانیت فڵان پرۆژە ئەنجام بدەیت، ناتوانیت… ناتوانیت…. . چونكە ئەم دەستەواژەدانە بەخود بەم شێوە خراپە دووچاری ئیفلیجی دەروونیت دەكات.
7- كاریگەر مەبە بەڕەشبینی كەسانی تر و لاساییان مەكەرەوە.
8- مەرج نییە بەدرێژایی ژیان بەیەك ڕێڕەو بیر بكەیتەوە، ڕێڕەوی بیكردنەوەت بگۆڕە ژیانت دەگۆڕێت.
9- پەلە مەكە لەئەنجامدانی كاروبارەكانتدا، لەهەمان كاتدا فەرامۆشكاریش مەبە، بەڵكو هەر كارە لەكاتی خۆیدا ئاكامی دەبێت، واتە ڕێز لەكات بگرە.
10- هەمیشە جەخت لەخاڵە لاوازەكانت مەكەرەوە بەڵكو شانازی بەخاڵە بەهێزەكانیشتەوە بكە، تەنها ئەوەندە ئاوڕ لەخاڵە لاوازەكانت بكەرەوە كەدووبارەیان نەكەیتەوە و پەندیان لێوەربگریت.
11- بەڕەشبینییەوە لەشت مەڕوانە، هەمیشە بەگەشبینییەوە مامەڵە لەگەڵ پێشهاتەكاندا بكە.
12- كاتێك دەست دەدەیتە كارێك یان پرۆژەیەك، هەموو هەوڵەكانی خۆتی بۆ بخەرە گەڕ، بەڵام لەهەمان كاتدا هەموو ئەگەرەكان لەبەرچاو بگرە، چونكە ئەگەر ئەنجامی باشی نەبوو بانەبێتە شۆكێكی دەروونی بۆت.
13- بیركردنەوە لەسەركەوتن خۆی لەخۆیدا سەركەوتنە، كەواتە پلان داڕێژە بۆ ئەوەی پێی بگەیت.
14- خۆت جەنجاڵ و سەرقاڵ مەكە بە وتی وتی كەسانی دەوروبەرتەوە، تەنها گوێ بەو قسانە بدە كەبەكەڵك و بنیاتنەرن بۆ تۆ.
15- وامەزانە كەتۆ تەنها كەسیت كەگرفتت هەبێت، ئەم بۆچوونە هەڵەیە و تووشی ڕەشبینیت دەكات، ئەوەندەی بیر لەوە دەكەیتەوە كە بێبەختیت یان چارەڕەشیت، ئەوەندە خەبات بكە بۆ ژیان، بۆ چارەسەری گرفتەكانت.
16- گرنگی بەلایەنی ڕۆحانی خۆت بدە، هەموو دنیا لەچاوی مادەوە مەبینە.
17- قەناعەت باشترین پەناگەیە كەمرۆڤ لەسایەیدا هەست بەئاسوودەیی بكات، بۆیە هەوڵ بدە خۆت لەو پەناگەیە نزیك بكەرەوە نەك لێی ڕابكەیت.
18- گرنگی بەتەندروستی و دەرووندروستی خۆت بدە.
* * * * *
ئەگەر تۆ لەو كەسانەی كاتێك كەسانی دەوروبەرت دەبینیت لەوانەیە ئیرەییان پێببەیت یان هەست بەكەمی بكەیت لەئاستیاندا چونكە لای تۆ بەختەوەر دەردەكەون، ئەوا ئەم هەڵسەنگاندنەت لەجێی خۆیدا نییە، چونكە تۆ كەسەكان بەدەمامكەكانی سەریانەوە هەڵدەسەنگێنیت، گرنگ دەمامكە پۆشراوەكان نییە، گرنگ ژێر دەمامكەكانە. گرنگ ڕووكەش نییە، گرنگ گەوهەری ئینسانەكانە. هەرگیز ئیرەیی بەپێكەنینە دروستكراوەكانی كەسانی دەوروبەرت مەبە، ئەوان خۆیان دەخەڵەتێنن، تۆ بەدوای ڕێگە ڕاستەقینەكانی بەختەوەریدا بگەڕێ. خۆشبەختی بۆ بەختەوەرە ڕاستەقینەكانە نەك بۆ ئەوانەی دەمامكی بەختەوەری دەپۆشن و نمایش دەكەن. بەڵام ئاسانە، ئاسانە و هیچ گران نییە، گەر دەتەوێ بەختەوەربیت، ئەوا دەتوانیت پێی بگەیت.
ئایار 24, 2011
پێنج جۆر ئافرهت، که پیاوان حهزیان پێناکهن
پێنج جۆر ئافرەت، كە پیاوان حەزیان پێناکهن
ئا: ئهوین عهلادین
سروشتی ئافرهتان جۆراوجۆره، لهناو ئهو سروشت و مهزاژ و پێکهاته کۆمهڵایهتی و دهروونییه جیاوازانهدا، چهند جۆرێک ئافرەت هەن نەك ههر پیاوان نایانەوێ لێیان نزیك بكەونەوە بەڵكو لێیان ڕائەكەن، ئەویش بە چەند وەسفێك دەناسرێن كە ئەمانەن:
1- ئەو ئافرەتانهی داخوازیان زۆرە:
ئەم جۆرە له ئافرەت لەگەڵ ئەوەی داواكاری زۆر شت ئەكات، لەهەمان كاتدا ئافرەتێكە كە هەڵسوكەوتی خۆی ئەگۆڕێ واتە دەستكردە. خۆی بەشێوەیەك نیشان ئەدات كە كەسێكی فول مواسەفاتە، كەچی بەپێچەوانەی هەڵسوكەوتی سروشتی و ئاسایی خۆیهوه مامەڵە دەكات. كە هەڵسوكەوتی ڕاستەقینەی خۆی لە بەرامبەردا بۆ ماوەیەكی زۆر دەشارێتەوە.
2- ئەو ئافرەتەی زۆر ڕەخنە دەگرێت:
ئەم جۆرە ئافرەتانە بەردەوام حەزیان لە ڕەخنە گرتنە. یەكەم شتیش ڕەخنە لە ئافرەتانی تر دەگرن. زۆر جار هۆكارەكەی بۆ هەستكردن بە كەمی ئەگەڕێتەوە یان بۆ چاوپیسی یان بۆ غیرە كردن دەگەڕێتەوە. بۆیە هەندێ جار پیاوان وایدەبینن كە ئەو ئافرەتە کهسایهتییهکی لاوازی هەیە.
3- ئەو ئافرەتانەی كە غیرە دەكەن:
زۆر جار ئەم جۆرە ئافرەتانە لەگەڵ ئەوەی كە دڵنیا نین لە ڕاستگۆیی پیاو لەگەڵ ناوهێنانی ئافرەتێكی تر یەكسەر دەیكەنە بیانوو بۆ كۆتایی هێنان بە پەیوەندییەكەیان بەهۆی ئەو غیرەیەی كە هەیانە. بۆیە زۆر جار دەكەونە ژێر چاودێریكردنی هەڵسوكەوتی بەرامبەریان.
4- ئەو ئافرەتانەی كە بەردەوام چاودێری پیاو دەكەن:
ئەو ئافرەتانەی بەردەوام دەیانەوێ دەستیان بە پیاوەوە بێت بۆ ئەوەی بە لێكدانەوەی خۆیان خۆشەویستی خۆی بۆ دەربڕێ، پیاوان وا لێدەكات هەست بە بێزاری و دڵەڕاوكێ بكەن. چونكە پیاوان عاشقی ئافرەتێكن كە دڵی بەرامبەری جێگیر بێت. حەزیان بە ئافرەتێكە سەربەستییان بداتێ نەك كۆتوبەندیان بكات. چونكە پیاوان بەر لەهەموو شتێك عاشقی سەربەستین.
5- ئەو ئافرەتانەی زۆر لە شت ئەكۆڵنەوەو پرسیار زۆر دەكەن:
ئەو ئافرەتانەی كە زۆر پرسیار ئاڕاستەی پیاو دەكەن بە جۆرێك كە پیاوان تاقەتیان دەچێ لە وەڵامدانەوەی بۆیە بێدەنگی هەڵئەبژێرن. ئافرەتیش وائەزانێ كەبەسەر بیروبۆچونی پیاوەكەیدا سەركەوتووە بۆیە بێ وەڵامە، بۆیە بیر لەوە دەكاتەوە شتێك بكات لە دژی بەرژەوەندی ئەو. ئەم زۆر پرسیاركردنه پیاوان بێزار دەكات و تووشی حاڵەتێكی دەروونی بێزاركەریان دەكات. بۆیە باشترە لەو جۆرە ئافرەتانە بن كە خۆشەویست بن نەك بێزراو.
ئایار 13, 2011
دوا سەرنجەکان: