هۆی گرفتی سۆزداری وەك هەر گرفتێكی تر لەكات و ساتێك روودەدات كە كۆمەڵێك هۆكار هەبێت ، گرفتی سۆزداری لەو كاتە روودەدات كە باوكان و دایكان بە هۆی سەرقاڵبوونیان بە كار و پیشەكانیانەوە منداڵەكانیان پشتگوێ بخەن، ئەمەش دەبێتە هۆی بێبەش بوونی ئەو منداڵە لە سۆزی دایك و باوكی ، كە لە دوارۆژدا هەرگیز ناتوانرێت قەرەبووی ئەو زیانە بكرێتەوە كە منداڵ تووشی هاتووە.
منداڵ هەیە لەتەمەنی گەشە لەدوای سێ ساڵانەوە بەبێ ئەوەی تووشی نەخۆشیەكی قورسی جەستە و دەمار بێت نیشانە گەلێك لە خەمۆكی و داهێزراوی و ماندووبوونی لەرادەبەدەر و بێ ئازاری و ساردی عاتیفی و بێ لایەنی عاتیفی و سۆزداری لەخۆیان نیشان دەدەن.
-دیاردەی سۆزداری لە منداڵدا:
دایك و باوك لەماوەی پەروەردەكردنی منداڵەكانیاندا هەڵبەتە رووبەرووی حاڵەتی دەروونی و سۆزداری دەبنەوە ، منداڵەكە وای لێدێ خو بە رەوشتی توورەبوون و هەڵاتن لە قوتابخانە و دروست كردنی كێشە و ئاژاوە بە بیانووی نەخۆشی یان ژانەسەری وەهمی.
نیشانەكان :
زیان دان لەخود ، رەفتاری پێنەگەیشتوو و ناپوخت وەكو گریانێكی سەیر و سەمەرە كە 9 ساڵە وەك منداڵێكی 3 ساڵان دەگری هەروەها ئەم منداڵانە گرفتی فێربوونیان هەیە ( Learning problems) هەروەها هەڵمەت بەری بە هاوار و هەندێك لە نیشانەكانی ADHD نیشان دەدەن.
-هۆشمەندی منداڵ و یاسای گەشەكردنی سۆزداری:
زۆربەی منداڵان لەتەمەنی دیاریكراو دوای 6-7 ساڵی یان كەمتر دوور دەكەونەوە لە سۆزی باوانیانەوە ئەم دووركەوتنەوەیە زۆرجار دەبێتە هۆی ئەوەی لەدەستدانی هۆشمەندی و نەبوونی بیركردنەوە لەدوا رۆژی و بەتایبەتی كاتێ تەمەنیان دەگاتە 6 ساڵان وە زۆر جاریش گۆرانكاری لەم قۆناغەدا بەدی دەكرێت لە دایك و باوكدا.
لەبەرچی منداڵ لەم قۆناغەدا هەڵچوونی دەروونی و توند و تیژی پێوە دیارە ؟؟
لێرەدا زانایانی دەروونزانی گەیشتونەتە ئەو رایە ئەم قۆناغە سۆزی دایك و باوك بەرجەستە دەكات ئەم سۆزە دەروونیە پەیوەستە بەسۆزداری كەوا خورەوشتی جوان لەدەروونی ئەم منداڵە رەنگ بداتەوە وەك چاپ كردنی گیانی خۆشەویستی.
-تێك چوونەكانی ویژدانی:
كۆمەڵە تیكچوونێكی زهنی پیشەییە بە نیشانەكانی جیادەكرێتەوە لە خەمۆكی یان هەلوەسە یان هەردووكیان كاردەكاتە كەسی تووشبوو لە تێروانینی بۆ ژیان ، وە جیادەكرێتەوە بە گواستنەوەی سۆزداری توند بێ ئەوەی لە بنیادی كەسایەتی گشتی دابێت ، گواستنەوەی سۆزداری لەو بارەدا قوڵترین و توندترینە لە هەچ هەڵگەراوەیەكی سۆزداری كە مرۆڤ بەدەستیەوە دەناڵێنێ لە ژیانی رۆژانەیدا كە ئەویش دوو جۆری سەرەكیە:
خەمۆكی و نائومێدی ، وە گۆرانكاریەكان بەشێوەیەكی خێرا دەست پێدەكات وە بەلای كەمەوە لە %75 ی حاڵەتەكانە بەڵام لە رێژەكانی تر گۆرانكاریەكان بەشێوەیەكی لەسەرخۆیی و نەرمی و پەیژەیی بەدەردەكەوێت.
چارەسەر:
لێكۆڵینەوەكانی پەروەردەی دەروونی بەنزیكەی 50 ساڵە ئاشكرایان كردووە كە خۆشەویستی لەنێو خێزان كاردەكاتە سەر منداڵ وە كاردەكاتە سەر پێكهاتەی بونیادی ژیری لاشەیی و سۆزداری و دەروونی، ئەو منداڵانەی كە لە خێزانێك دەژین كە تووشی دارمانی سۆزداری بوونە یان دایك و باوكیان ئاستی سۆز و گرنگی دانی كەم بەرامبەری كاریگەری نەرێی دەكاتە سەر گەشەی ئیدراك و بیری توانایی لەگەڵ ئەوەش تووشی گرێی دەروونی دەبن.
ئەم منداڵانە واتا ( دارمانی سۆزداریان هەیە ) بەبەراورد لەگەڵ ئەو منداڵانەی لە خێزانێكی باشتر و ژینگەیەكی سۆزداری و چاودێری باش پەروەردە دەبن جیاوازیان زۆرە ، ئەمەش لەلایەن (رێكخراوی ئەمریكی بۆ پێشخستنی زانیاری – الرابطة اڵامریكیە لتقدم العلمی) ئاشكرا كراوە كە ئەو منداڵانەی دەناڵێنن بەدەست دارمانی سۆزداری كۆسپیان هەیە لە گەشە كردن وەك گەشەی باڵا ئەوانەی كە كێشەی سۆزداریان هەیە بە بەراورد لەگەڵ ئەوانەی كەلە خێزانێكی باش دەژین درێژی باڵایان لە %10 كورتترە.
وە تێبینی ئەوەیان كردووە كە ئەو منداڵانەی كۆسپی سۆزداریان هەیە كە ئەگەر هاتوو بیانگوازینەوە بۆ ماڵێك كە چاودێری كۆمەڵایەتیان تێدایە ئەوە بەسەر كۆسپی گەشەكردنیاندا زاڵ دەبن.
( دانا جۆنس ) پرۆفیسۆر لە زانكۆی ( فینیسوتا ) دەڵێت ئەگەر هاتوو ئەو منداڵانەی كە دووچاری دارمان بوونە بگوازرێنەوە بۆ بنكەی چاودێری ئەوا بەسەر كۆسپی ژیریەكەیان زاڵ دەبن و گەشەكردنی باڵایان پێنج ئەوەندەی پێشووتر كە لە بارێكی خراپ بوونە خێرا دەبێت.
رێنمایی پێویست بۆ مامۆستای ئەم گروپە:
• رەفتاری مامۆستا بەنەرمی و كراوەیی و هاوپێچ لەگەڵ بزەو پێكەنین یارمەتیەكی باش دەدات بۆ كرانەوەی پۆل و گروپی ئەو منداڵانە.
• مامۆستا دەبێت ئاگاداری نیشانە سۆزداری و تایبەتیەكان بێت و چاودێری و كۆنترۆڵیان بكات ، وەك حاڵەتی بوغز و گریان كە ئەكەر لەناو پۆل منداڵەكە تووشی ئەم حاڵەتە بوو پێویستە لەسەر مامۆستا بە نەرمی و ئارامی ژیری بكاتەوە و بیباتە دەرەوە لە پۆل و پیاسەی پێ بكات و هەوڵ بدات لەكێشەكەی بگات.
• مامۆستا دەبێت ئاگاداری جووڵە و هەڵس و كەوتی ناوپۆلی ئەم منداڵانە بێت ، لەم پۆلەدا وەك پۆلی ADHD رێنماییەكانی ئیدارەی گروپ و ناوپۆل هەندێك وشك و دەق گرتووە ، بۆ نموونە خوێندكار نابێت بێ یارمەتی مامۆستا بچێتە دەرەوە هەرچەندە لەهەر حاڵدا نەرمی مامۆستا كارتێكەرە.
جا بۆیە پێویستە بۆ باوان كە پەروەردەكردنی سۆزداری منداڵەكانیان پشتگوێ نەخەن وە لە كاتی خۆیدا ئەو سۆزەیان پێ بدەن كە پێویستیانە.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سەرچاوە سوود لێ وەرگیراوەكان:
-الدلیل الطلبة و العاملین فی التربیە الخاصە ، محمد عامر الدهمشی.
-النمو النفسی و العاطفي و اڵاجتماعی ، حمزە الجبالی.
-العنایە بالعقل و النفس ، عبدالعلی الجسمانی.

له‌م کاته‌ی ئێستادا که‌ یاریه‌ کۆمپیوته‌ریه‌کان و که‌ناڵی تیڤیه‌کان به‌ڕێژه‌یه‌کی زۆر په‌ره‌یان سه‌ندوه‌ وای له‌ مناڵ کردوه‌ که‌ زۆربه‌ی کاته‌کانیان به‌ دانیشتن و سه‌یرکردنی تیڤی و یاریه‌ ئه‌لکترۆنیه‌کانه‌وه‌ به‌سه‌ر ببات ، یاخود دراماکان که‌ بۆ ته‌مه‌نیان گونجاو نیه‌ ،له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ بچنه‌ده‌ره‌وه‌و هاوڕێیه‌تی‌ دروستبكه‌ن، نیوه‌ی‌ منداڵانی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ قوتابخانه‌ی‌ لێده‌رچێت ناچنه‌ ده‌ره‌وه‌، هیچ چالاكییه‌كی‌ جه‌سته‌یی‌ ئه‌نجامناده‌ن وه‌ك یاریكردن‌و دووگۆڵی‌ و چاو شارکێ و ڕاوڕاوێن یان هه‌رشتێكی‌ دیكه، ، ئه‌م دیارده‌یه‌ زۆر به‌دی ده‌کرێت به‌ تایبه‌تی له‌ شاره‌کاندا که‌ وای له‌ مناڵ کردوه‌ وه‌ک مناڵی خۆی هه‌ڵسوکه‌وت ناکات،بێزاری و خه‌مۆکیان تێدا به‌دی ده‌کرێت، پێویسته‌ دایک و باوک کاته‌کانی سه‌یرکردنی ته‌له‌ڤزیۆن و به‌رنامه‌کان دیاری بکه‌ن بۆ مناڵه‌کانیان و زیاتر هه‌وڵ بده‌ن ،ڕه‌وانه‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵیان بکه‌ن به‌مه‌رجێک له‌ژێر چاودێری خۆیاندا بن ،بۆ ئه‌وه‌ی یاری جه‌سته‌یی و جوڵه‌ی مێشکیان بخه‌نه‌ کار تا ببنه‌ خاوه‌ن ئه‌ندێشه‌ی‌ قوڵ، توانای‌ به‌رگه‌گرتنی‌ هه‌ندێك مه‌ترسییان هه‌بێت، هه‌ندێك هه‌ڵه‌ی‌ بچووك ئه‌نجامبده‌ن تا وانه‌ی‌ لێوه‌رگرن،به‌ پێی هه‌ندێک لێکۆڵینه‌وه‌ یارییكردنی‌ ناڕێكخراو، چاكترین كاره‌ تا هزری‌ منداڵ به‌شێوه‌یه‌كی‌ ته‌ندرووست گه‌شه‌ بكات، یاریكردنی‌ چالاك‌و نا ڕێكخراوی‌ منداڵانه‌، ئه‌ندێشه‌ی‌ منداڵ قوڵده‌كاته‌وه‌‌و فێری‌ داهێنانی‌ ده‌كات‌و فێری‌ كاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان‌و لێهاتوویی ده‌كات له‌هه‌ستكردندا.

بڕوابەخۆبوون :واتە،راپەڕمونە سەرخۆلە بڕیاردا وبە ئەنجام گەیاندنی ئەرکەکان بەسوود وەرگرتن لەتواناخۆییەکان و ئەزمونە تایبەتییەکانی خود ، ئەم ڕەوشتەش وەک هەر ڕەوشتێکی تردەکرێت مرۆڤ فێریبێت و لەسەری ڕابێت و لەپەیرەوەکانی ژییانی ڕۆژانەیدا بەکاری بهێنێت ، ناوەندی ژیان و تیاپێگەیشتنی مرۆڤ کاریگەرییەکی کارای لە بنیاتی ئەم ڕەوشتەدا هەیە،وەلەبەر ئەوەی خێزان یەکەم لانکەی گەشەی مرۆڤ و دایەنگەی ڕەوشت و ئاکارە لەسەر ڕاهاتووەکانی تاکە، بێگوومان کاریگەریەکی باڵاشی لەسەر بنەماکانی بڕوابەخۆبون و ڕاپەرمونە سەرخودی تاک هەیە ، بەتایبەتی دایک و باوک، لەمەشەوە دەتونین بڵێین کە هەڵوێستی منداڵ بەرامبەر بەخۆی لەماڵەوە دروست دەبێت بەو شێوەیەی کە دایکوباوکی دەیبینن و کاری لەسەر دەکەن،یان بەواتایەکیتر کەسێتی خۆی بەویستی ئەوان نمایش دەکات ، ئەوان دەتونن وا لەمنداڵ بکەن بڕوای بەخۆی بێت یان بەپێچەوانەوە ، هیچ جیاوازییەکیش لەمبارەیەوە لەنێوان نێر و مێدا نییەوهەردوو کاریگەرن بەجۆروو چۆنیەتی هەڵوێستەکانی خێزان، جا بەو نیازەی تیشکێکی خێرا بخەینە سەر ئەم مەسەلەیە ،هەوڵدەدەین چەند ڕوخسارێک لەو ڕوخسارانە بخەینەڕوو کە کاریگەری ئەرێنی یان نەرێنی لەسەر ڕادەی بڕوابەخۆبوونی منداڵ لەخێزاندا دەکەن:
１) بنیاتی خێزان : پێویستە بنیاتی خێزان لەسەر پێگەی خۆشەویستی ڕاستەقینە بێت نەک ڕوخسار، پەیوەندی دایکوباوک لەسەر بنەمای ڕێزلەیەکترگرتن ولەیەک گەیشتن بێت ، ئاڕاستەو تێڕوانینیان بۆ منداڵ بەجۆرێک بێت کە منداڵ بە متمانەوە لەخۆی بڕوانێت و وا هەستبکات شتێکی گرنگە لە ژیانی خێزاندا وڕێز لە ئارەزووەکانی دەگیرێت و بەشێوەیەکی گونجاو ویستەکانی بەجێ دەهێنرێت و ،جێگەی سەرنج و شانازی کارەکانین لەماڵەوە، بەمەش منداڵ واهەست دەکات بوونێکە بەهاونرخی خۆی هەیەو بڕوای بەخۆی دەبێت لە کارەکانیدا.
２) ڕەفتاری دیموکراسی لە خێزاندا: ئەو خێزانەی کە بەڕێزگرتنی خود و بڕوا بەخۆبوون بەختەوەر بێت و گیانێکی دیموکراسی لە پەیوەندی تاکەکانیدا لەگەڵ یەکتر باڵی بەسەردا کێشابێت ، هەرئەندامێک تیایدا دەتوانێت بەو پەڕی ئازادییەوە ڕای خۆی دەربڕێت وگفتوگۆی دایکوباوکی بکات تا دەگاتە بڕیاردان لە هەڵوێستەکانیدا ،بۆیە گوێگرتن لە ویستو داخوازیەکانی منداڵ لە خێزاندا خاڵێکە نابێت لەیادبکرێت ، بەڵکو پێویستە راستییەکان لەڕێگەی گفتوگۆو تێگەیاندنەوە لەگەڵ منداڵ یەکلایی بکرێتەوە، تا هەست بکات ئەویش ئەندامێکە لە خێزان وهاوبەشە لە بڕیاروئەنجامدانی کارەکاندا.
3) لەبەرچاوگرتنی سیفەتە کەسییەکانی منداڵ: هەرچەندە ڕەنگە ئەندامانی خێزانێک لەڕووی سیفەتە بۆماوەییەکانەوە لە زۆرشتدا لەیەک بچن ، بەڵام ڕێزگرتن لە تایبەتمەندییەکانی خود و زۆر لێنەکردنی بۆ بەشداری لە هەڵوێستە نەخوزراوەکان بەلای منداڵەوە پێویستە لەبەرچاو بگیرێت ، گرنگە ئامەدەکاری پێشوەخت بۆ ڕوبەڕوبونەوەی هەڵوێستە هاتووەکان بکرێت ،ئەوکاتە منداڵ دەتوانێت بە بەرچاو ڕونی و بڕوابەخۆبونەوە هاوبەشی لەگەڵ پێشهاتەکاندا بکات.
４) جۆری تێڕوانینی دایکوباوک بۆ منداڵ: ڕاڕایی و بڕوابەخۆنەبوونی دایک و باوک لەبڕیارداندا و سەپاندنی سزای توند بەسەر منداڵدا لەکاتی ئەنجامدانی بڕیارێکی هەڵەیدا بەبێ لێوردبوونەوە لە جۆرو هۆکاری هەڵەکە،کارێکی نەشیاوەو کاریگەری خراپی لەسەر متمانە بەخۆبوونی منداڵ هەیە ، سەرزەنشت کردنی منداڵ بێ تێگەیاندن وڕونکردنەوەی پێویست ، کەسێتی منداڵ دەخاتە بەر مەترسی تێکشکاندن و بڕوابەخۆنەکردنەوە.
５) پێویستە منداڵ برێک لەئازادی پێویستی پێبدرێت لە هەڵبژاردنی شتە تایبەتییەکانی خۆی لە پۆشاک و خواردن و کەرەستەکانی ، هەندێک لەدایکان و باوکان چاوەڕوانن منداڵەکانیان کۆپی ئەوانبن ،بۆیە ڕۆڵەکانیان بە ئاڕاستەیەکدا دەبەن کە سەرانسەر ئاماژە بێت بۆ ویستی خۆیان نەک منداڵەکانیان ، ئەمەش وا دەکات کە منداڵەکانیان نەتوانن سەربەخۆ بڕیاربدەن و هەمیشە لەترسی هەڵەو دۆڕاندا بن .

زۆر شێواز هەن كە دەستیان هەیە لە بەدەستهێنانی ئامانجە پەروەردەییە ژینگەییەكان گرنگترینیان ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1.دەبێت باوكان و دایكان و مامۆستایانی باخچەی ساوایان پێشڕەو بن لە ڕەفتارو كردەوەی چالاكانە لەگەڵ پێكهاتەكانی ژینگە، وەك نموونە دووركەوتنەوە لە خراپ بەكارهێنانی ئاو بەتایبەتی لەناوچەی بۆریەكانی تایبەت بە خزمەتی گشتی، وە نەهێشتنی بەفیڕۆ دانی ئاوو ڕێنمایی كردن بۆ بەكارهێنانی بەشێوەیەكی باش، وەك دڵنیا بوونەوە لەسەر داخستنی بۆریەكانی ئاو دوای بەكارهێنانی وە ئاگاداركردنەوەی منداڵان بەم كارە، وە چاودێریكردنی مۆركی جوانی ژینگە، وەك گرنگی دان بە پاك و خاوێنی ماڵ و دایەنگەو باخچەكان و شەقامەكان و كۆڵانەكان، تاوەكو ببێتە نموونە لەبەرامبەر منداڵان، وە نەهێشتنی جگەرە كێشانی باوكان لە شوێنە داخراوەكان و زۆرێك لەو كردارە هەڵانەی تر، ئەمەش پێویستی بە بەستنی خولی چاوپێكەوتن هەیە بۆ دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان لەگەڵ هەندێك سەركردایەتی پەروەردەیی، بۆ گفتوگۆ لەسەر رەفتاری گەورەكان كە دەگوازرێتەوە بۆ منداڵ لەرێگەی لاسایی كردنەوەو قسەكردن، وە دراسەكردنی رەفتارەكانی منداڵ و بەكارهێنانی رێگای نموونەیی بۆ دروست كردنی گۆرانكاری تیایدا، وە چارەسەركردنی ئەو كەم و كورتی و هەڵانەی كە تێی دەكەوێ بەرامبەر ژینگە، چونكە پەروەردەكردنی ژینگەیی بەتەنها لەسەر منداڵ ناوەستێت، بەڵكو پێویستە لەگەورەكانیشەوە دەستپێبكات، بەتایبەت كە گەورەكان گشت بریارەكانی تایبەت بە بەرهەم هێنان و بەكارهێنان و قۆستنەوەی دەستهاتەكان و….هتد دەردەكەن، وە پشتگوێ خستنی پەروەردەیی گەورەكان واتای مانەوەی كردەوە ژینگەییە هەڵە باوەكانە، تاوەكو جیلێكی هۆشیار دێت كە بەشێوەیەكی هۆشیارانە كار لەگەڵ ژینگەدا دەكات، وە ئەم جیلەش لەوانەیە نەیەت، لەبەرئەوەی ئەم جیلە شێوازی پێگەیاندنی هەڵە لەگەورەكانەوە وەردەگرێت،

2.بەردەست كردنی هەڵوێستی ڕاستی كەیارمەتی منداڵ دەدات بۆ دەرچوون لە ژینگەو بەدەستهێنانی زانیاری و ڕاستیەكان لە ڕێگای حەزی گەڕان و ئارەزوو بۆ ئاشكراكردن و بەدواداچوون و پەیوەندی ڕاستەوخۆ و درك پێكردنی دیاردەكان لەچوارچێوەیەكی تەواو و شوێنگە سروشتیەكان، ئەمەش سەرنج و ئاگاداری مناڵ بەلای خۆیدا رادەكێشێت، وە كاریگەری دەخاتە سەر ژیانیان و ژیانی خیزانەكانیان، وە دەست بەسەر پێداویستە زەرورەكانیاندا دەگرێت لەخواردن و جل و بەرگ و شوێنی نیشتەجێ بوون و هۆكارەكانی گواستنەوەو هۆكارەكانی خۆشی و كات بەسەربردن، وە گرنگ ئەوەیە دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان سەركەوتووبن لە وروژاندنی گرنگی منداڵان بەژینگەو كێشەكانی، وە ئەو منداڵانەی كە هۆشیار دەبن بە گرنگی چاودێریكردنی دارەكان و جوانی گوڵەكان تاوەكو لەژینگە سروشتیەكەی دابێت ئەو نایبڕێت و تێكی نادات، وە ئەم جۆرەش لە حەساسیەتی ژینگەیی لەرێگەی كارتێكردنی هەستەوەری منداڵ لەگەڵ ژینگەدا دێت.

3.بەكارهێنانی شێوازی نائاسایی(غیر التقلیدی) لە چاندنی بنەما و ئاراستەكان لەلایەن منداڵ بەرامبەر ژینگە كە لەگەڵ ئاستی پەی پێبردنی بگونجێت. وەلەم شێوازانەش وێناكردنی(تصویر) درامی، بەتایبەتی ڕۆڵ گێڕان بۆ هەڵسەنگاندنی هەندێك لەو كارانەی كە منداڵ پێی هەڵدەستێت وە ئەو كێشانەی ڕووبەرووی دەبێتەوە لەژینگە، وەبەكارهێنانی ئەو چیرۆكانەی كە كۆتاییەكی كراوەیان هەیە، بۆ گەشەپێدانی بنەما ژینگەییەكان و چاندنی رەفتاری ژینگەیی چالاكانە لەلای منداڵەكە، ئەوەش لەشێوەی گفتوگۆیەك لەگەڵ منداڵەكە جێ بە جێ دەكرێت، هەتاوەكو دەگاتە كۆتایی چیرۆكەكەو وە زانینی ئەو بابەتانەی كە سوودی لێ وەردەگرن، وە هاندانی و پاداشت كردنی كاتێك ئاراستە حەزلێكراوەكانی دەردەبڕێت، ئەوەش دەبێتە هۆی لێك جیاكردنەوەی ئاراستە ئەرێیەكان(إیجابی) بەرامبەر ژینگە، بۆ نموونە منداڵیك زبڵ و پاشماوە پیسیەكان لەجێگای تایبەتی بە پاشماوەكان فڕێ بدات، وە پاشماوە فڕێ دراوەكانی سەر زەوی هەڵبگرێتەوەو دەستی بشوات پێش نان خواردن وە چاودێری پاك و خاوێنی جلەكانی وە كەل و پەلەكانی لەكاتی بەكارهێنانی ڕەنگەكان بكات، وە ڕێز لە هاوڕێكانی بگرێت، وە چاودێری ئەوە بكات كە بەدەنگی بەرز قسەیان لەگەڵ نەكات، وە هەست بەهەڵە بكات بەرامبەر ئەو ڕەفتارە ناچالاكانەی لێی دەردەچێ بەرامبەر ژینگە.

4.بەشداریكردنی چالاكانەی منداڵەكان لەجوانكردنی ئەو ژینگەیەی كە تیایدا دەژی، وەك چاندنی رووەك وە گوڵەكان جا چ لەماڵەوە یاخود لە دایەنگەكان، وە چاندنی دارودرەخت لەسەر شەقامەكان ئەمەش دەبێتە هۆی هەستكردنیان بە خاوەنداریەتی لەو بەرهەمانەی كەبەشداربوون لە چاندنی یاخود ئاودانی وە چاودێری كردنی، بەوەی كە ئەوان بەشێكن لەژینگەی ناوچەیی، ئەمەش دڵسۆزیان دڵنیادەكاتەوە لەسەری، وە هانیان دەدات بۆ بەشداریكردنێكی كاریگەر لە گفتوگۆ كردنی كێشەكانی ژینگە، وە پێویستە لەسەر دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان هۆشیاری منداڵەكان بكەنەوە – لەكاتی پشووەكان – لەو شوێنانەی كەلێی كۆدەبنەوە بەگرنگی پارێزگاریكردنی جوانی و پاك و خاوێنی ژینگەی دەورو بەریان، وە بەسەربردنی كاتی خۆش لەناو گوڵ و رووەكەكان، لەجیاتی شەڕكردن لەسەری و تێكدانی، وە بەشداریكردن لە كۆكردنەوەی ئەو پەڕو قوتوو كیسە بەتاڵانەی كە جوانی شوێنەكە دەشێوێنێت، وە فڕێدانی لە سەلەی تایبەت بە زبڵ، وە ڕاكێشانی سەرنجی منداڵەكان بۆ جیاوازی كردن لە جوانی شوێنەكە پێش خاوێن كردنەوەی و دوای خاوێن كردنەوەی، وا دابین كردنی هەفتەیەك بۆ ژینگە، كە منداڵان بە چالاكی ژینگەیی جۆراوجۆر بەشداری تێدابكەن، وەك كۆكردنەوەی زانیاری ژینگەیی لە ڕێگای چاوپێكەوتن و دەرچوون لێی بەگشتاندن و وە بنەما گشتیەكان كە پەیوەستە بە پاك و خاوێنی ژینگە و پارێزگاریكردنی لە پیس بوون.

5.داڕشتنەوەی بابەت و بەرنامە ژینگەییە گونجاوەكان بۆ منداڵ كە وەرگیراوە لە ژینگەكانیان وە لێهاتووییەكانیان، وە هەرسێ لایەنی فێربوون لەخۆ دەگرێ: زانین – لێهاتووییەكان – ئاراستەكان. وە لەسەر ئەو بیرۆكەیە هەڵساوە كە دەڵێت ژینگە نیعمەتێكە لە خواوە وە تیكدانی ئەو ژینگەیە دژ بە سوپاسی خوایە لەسەر نیعمەتەكانی، وە لەو بابەت و بەرنامانەشدا ئاستی پێگەیشتنی مناڵەكان ڕەچاو بكرێت، هەروەها زمان و شێوازەكانیش كە بابەت و بەرنامەكانی پێ پێشكەش دەكرێت، لەگەڵ پشت بەستن بە وێنەو فیلم و وێنەی چەسپاوو وێنەی جوڵاوو شێوە روونكردنەوەییەكان. كە تەركیز لەسەر ڕەفتاری ژینگەیی چالاك دەكات، وە بانگەشە دەكات بۆ سوككردنی (نبژ) ڕەفتارە هەڵەكان بۆ كاركردن لەگەڵ ژینگەدا.

زۆرێك لەدایكان‌و باوكان لەكاتی ڕۆشتنە میوانی، یان سەردانی دەرو دراوسێیان، یان هەرجێگەیەكی دیكە، گلەیی‌و گازندەیی ئەوە دەكەن بەلەدایكبوونی منداڵی تازەیان ئارامی‌و هاوسەنگی ماڵیان تێكچووە، لەبەر ئەوەی ناتوانن وەك پێویست ئاوڕ لەكۆرپە تازەكەیان بدەنەوە لەترسی برا گەورەكەی، یان خوشكە گەورەكەی، بەڵام ئێمە لەم بابەتەدا هەوڵدەدەین بەپێی توانا شێوازی بەرەنگاربوونەوەی ئەوكێشەیە بەئێوە بناسێنین، بەوهیوایەی ببێتە هەوێنی چارەسەركردنی كێشەكەتان‌و دەرچوون لەودۆخە.
بەلەدایك بوونی كۆرپەلەی تازە‌و هاتنە ناوماڵ، هەستی ئیره‌یی خۆبەخۆ‌و نەستی لەمندالێ‌ گەورەدا پەیدا دەبێت، بەڵام دایكان‌و باوكانی ڕۆشنبیر دەتوانن بەپێی توانا ئەم هەستە بەرەو كاڵبوونەوە ببەن‌و بیگۆڕن بەهەستێكی خۆشەویستی‌و مهرەبانی، چونكە كاتێك كۆرپەی تازە لەدایك دەبێت مناڵی گەورە واهەست دەكات ڕكابەر‌و ململانێكەریەتی، پێویست دایكان‌و باوكان ئاگاداری ئەوە ببن هەندێك جار ئەم هەستە ئیره‌یییە دەگۆڕێت بۆهەستێكی ڕق‌و نەفرین، جاربەجار ئەم هەستی نەفرینە تاوەكو گەورەبوون لەگەڵ ئەومنداڵەدا دەمێنێتەوە، خوشكان‌و برایان لەتەمەنی گەورەیدا لەبری ئەوەی براو خوشكێكی باش بن بۆیەكتری‌و هاودەم‌و بەدەمی یەكەوە بن، بەڵام بەپێچەوانەوە دەبنە دوژمنی سەرسەختی یەكتری. هەستی ئیره‌یی نەك كاریگەری دەبێت لەسەر جەستە‌و دەروونی منداڵ ، بەڵكو دەبێتە هۆی ئەوەی حەزی نەچێتە سەر هیچ خواردنێك‌و نەخۆشیش بكەوێت.
ڕێگەی چارەسەر.
1_ هیچ كات لەنێوان دۆست‌و خزمانتاندا باسی ئەوكێشەیە مەكەن‌و نەشتەری توانج مەخەنە سەر دڵی منداڵەكەتان، لەبەر ئەوەی ڕۆژبە ڕۆژ ئەوهەستە لەناخیا كەڵەكە دەبێت‌و زیاد دەكات، تاوەكو سەر ئەنجام كۆرپەی تازەی بەتەواوەتی لەبەرچاو دەكەوێت‌و هەمیشە لەیادی تۆڵە سەندنەوەدایە لێی، تەنها كەسێك كە دەبێتە سوتەمەنی لەونێوەندەدا منداڵی تازە لەدایك بووی بەستەزمانە، چونكە مناڵی گەورە مافیەتی بەوشێوەیە مامەڵەی لەگەڵدا بكات، بۆئەوەی پێش هاتنە دونیای منداڵی تازە، ئەوپاشای ماڵ بووە‌و هەموو شتێك لەخزمەتیدا بووە‌و نازیانت كێشاوە، بەڵام ئێستا دەیانەوێت ئەوسوڵتەو دەستەڵاتەی لێ‌ وەربگرنەوە‌و بارودۆخەكەی لێ‌ قۆرخ بكەن بۆئەو ساوایە.
2_ منداڵی گەورە پەراوێز مەخەن‌و فەرامۆشی مەكەن، بەڵكو بیلاوێننەوە‌و نازی بكێشن، بەڵام بەشێوەیەكی هاوسەنگ، بۆئەوەی دواجار گیرنەخۆن بەدەستیەوە، هەروەها هەمیشە لەنیوان خەڵكدا وەسف‌و باسی منداڵە گەورەكە بكەن، كە چەندە ئاگاداری براكەیەتی، یان خوشكەكەی‌و بەبەردەوامی ماچی دەكات‌و خۆشی دەوێت‌و لەئامێزی دەگرێت، بەم شێوەیە هەستی ئیره‌یی لەلای بەرە‌و پوكانەوە دەبەن‌و هەستی خۆشەویستی‌و میهرەبانی لەلای فرەتر دەكەن بەرامبەر كۆرپەكە.
3_ لەبەرامبەر منداڵە گەورەكەدا كۆرپەكە ماچ مەكەن‌و خۆتان مەكەن بەساقەو قوربانی، هەمیشە پێویستە هەردووكیان پێكەوە ماچ بكەن‌و نازیان پێ‌ بدەن.
4_ باوك‌و دایكی بەڕێز ئێوە دەتوانن بەدزی كۆرپەكەوە، یان ئەوكاتەی كە خەوتووە، زیاتر گرنگی‌و بایەخ بدەن بەمنداڵە گەورەكەتان، بۆئەوەی واهەست بكات هێشتا هەر خۆشتان دەوێت‌و بەلەدایك بوونی منداڵی تازە هیچ لەدۆخەكە نەگۆڕاوە، بگرە بەدەمەوە چوونی زیاتریش بووە‌و ئێستە لەجاران زیاتر بایەخی پێ‌ دەدرێت‌و دەیلاوێننەوە.

منداڵ بەسروشتی خۆی هەندێك بە جولەیە چونكە هەمیشە حەز بە دۆزینەوەی شتی نۆی یان جیهانی نوێ دەدات،ئەو منداڵەی زۆر بیدەنگ و كەمدووە،رەنگە وا لەلایەن دایبابی لێكبدرێتەوە،كەوا ئاقل و گوێڕایەڵە،بەلام رەنگە ئەمە نیشانەیەكی نەخۆشی دەروونی بێت،بە پێچەوانەوەش رەنگە منداڵێك چالاك و بە جوڵە بیچت،بەڵام دایباب بە چەتوون و بزێوی ناو ببەن،كەواتە زۆرجاران دایباب بۆ شتێكی منداڵەكەیان نیگەرانن،كە زۆر ئاساییە و شتێك پشتگوێ‌ دەخەن كەوا پێویستی بە چارەسەریە!
كەواتە گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە چیە؟
ئەم گرفتە ، لەناكاو پەیدا نابێت و بەهۆی زەبری دەروونی یان گرفتی ماڵەوە نیە و بنەمایەكی شڵژانی دەماری هەیە . هەندێك منداڵا لە تەمەنی هەرزەكاری ئەم گرفتەیان نامێنێت ، بەڵام لە هەندێكی تر تا ژیانی گەورەیی بەردەوام دەبێت .
گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە ، كاریگەری لەسەر هەموو لایەنەكانی ژیانی منداڵا هەیە ، لە قوتابخانە ، ماڵا ، پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان ،
زۆربەی ، بەڵام نەك هەموو منداڵان گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە ، گرفتی فێربوونیان هەیە .
سێ‌ خاسیەتە سەرەكیەكەی گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە بریتین لە :
1-نەبوونی تەركیز و ڕۆیشتنی تەركیز بۆ سەر شتی لاوەكی .
2-زۆری جوولە .
3-زوو هەڵچوون .
1-نەبوونی تەركیز و ڕۆیشتنی تەركیز بۆ سەر شتی لاوەكی .یەكیك یان زیاتر لەمانەی خوارەوە دەگرێتەوە.
تەركیز كردن بۆ ماوەیەكی كەم
زەحمەتی لە تەركیز كردن لەسەر شتێكی دیاریكراو و بە ئاسانی ڕۆیشتنی تەركیزەكە بۆ سەر شتێكی لاوەكی ( وەك لە كاتی وانە وتنەوە ، لە پەنجەرە سەیری چۆلەكەیەك بكات ) .
زەحمەتی لە تەواو كردنی ئەركەكانی .
زەحمەتی لە گوێگرتن و پەیڕەو كردنی فرمانەكان و ڕێنماییەكان .
كەمی تەركیز لە گوێگرتن لە درێژە باسەكان ، كردنی هەڵەی بچووك .
زەحمەتی لە گواستنەوە لە چالاكیەك بۆ یەكێكی تر .
گرفتی لە ڕێكخستنی كارەكان .
بزر كردنی شت ، لەبیر چوونەوە .
2-زۆری جوولە
زۆربەی بەڵام نەك هەموو منداڵانی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە ، نیشانەكانی زۆری جوولەیان هەیە . كچان بە زۆری لە جۆری نەبوونی تەركیزن و كەمتـر زۆری جوولەیان هەیە .
هەمیشە لە شوێنی خۆیان جوولە دەكەن ، یان شوێنی خۆیان جێ‌ دەهێڵن .
هەمیشە ڕادەكەن ، بەسەر شت دەكەون ( لە جوولەدا )
قسەكردنی زۆر .
زوو هەڵچوون .
دەبێ‌ یەكسەر تەركیزی لەسەر ئەو بكەیت .
قسە و گفتوگۆی خەڵك دەبڕێت .
زەحمەتی لە چاوەڕوانی سەرەی خۆی .
بەرلەوەی دەست هەڵبگرێ‌ وەڵامی پرسیارەكان دەداتەوە.
بەرلە ئەنجامدانی كار، بیرناكاتەوە .
ناتوانێت پێشبینی كارەكان بكات .
هەمیشە بەڵێنەكانی ناگەیەنێتە جێ‌ .
هەموو ئەو نیشانانە ، مانای ئەوە ناگەیەنن ، كە منداڵەكە گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولەی هەیە . لەوانەیە هەندێك هۆكاری تر هەبن بۆ ئەم ڕەفتارانە ، زۆر گرنگە داوای یارمەتی شارەزایان بكەیت ، بۆ هەڵسەنگاندنی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە .
هەندێك جار خێزان و هاوڕێكان ، بێزار دەبن یاخود ئارامیان نامێنێت بەرامبەر ئەو منداڵانەی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولەیان هەیە . زۆر جار ئەم منداڵانە تووشی بێ‌ ئومێدی و نەبوونی ئیرادە دەبن ، یان ڕقیان لە خۆیان هەڵدەستێت . لەوانەیە وا هەست بكەن لە خەڵكی تر جیاوازن و هەست بە بێ‌ متمانەیی و كەمی ڕێزگرتن دەكەن
هەنگاوەكانی یارمەتی دانی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە
هەریەك لەم منداڵانە تایبەتمەندی خۆی هەیە و شێوازی فێربوونی جیاوازی هەیە . پێویستە هەریەكە لە مامۆستا و دایباب پڕۆگرامی تایبەت بەكاربهێنن ، تاكو لەگەڵا پێداویستیە تایبەتیەكانی منداڵا بگونجێ‌ . زۆر گرنگە ژینگەیەكی چەسپاو و دیاری كراو دابمەزرێنرێت لە هەریەكە لە قوتابخانە و ماڵەوە . پێویستە ئەم منداڵانە ڕۆتینی ڕۆژانە و چەند یاسایەكی بەردەوامیان هەبێت ، تاوەكو بە ئاسانی بتوانن پەیوەندی بكەن .
دانیشتن لە قوتابخانە
1-منداڵی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە لە كورسیەكانی پێشەوە دابنێ‌ لە ناو پۆلدا .
2-دوور لەو شوێنانەی دابنێ‌ كە تەركیزی پێ‌ دەڕوات وەك دەرگا ، پەنجەرە ، دەنگەدەنگ … هتد .
3-لە نزیك ئەم منداڵانەی دابنێ‌ كە ئاقڵا و ژیرن .
4-هەمیشە چاوت لەسەری بێت .
وانە وتنەوە
1-وابكە منداڵەكە ئارەزووی خوێندن و فێربوون بێت ، گیانی حەماسەت و حەزی لە ناخدا بوروژێنە .
2-هەوڵابدە لەگەڵا قسەكانت نواندنیش بكە ، تەعبیری وشەكان لە دەموچاوت ڕەنگ بداتەوە .
3-تۆنی دەنگت بگۆڕە بەپێی بارودۆخەكە لەم نزم بۆ بەرز ، بۆ هێواش … خێرا … هتد .
4-ڕووداوەكان بە شێوەی چیرۆك باس بكە .
5-قسەی خۆش و نوكتە بكە !
6-وانەكان بە ژیانی ڕۆژانەی قوتابیان پەیوەست بكە .
7-هەر وانەیەكی نوێ‌ ، بە پێداچوونەوە بە وانەكەی پێشوو دەست پێ‌ بكە و ، باس بكە چۆن ئەم وانەیە ، پەیوەندی بە وانەكەی پێشووترە .
8-زیاتر لە هەستێك بەكاربهێنە بۆ فێربوون :- بینین ، بیستن ، هەست ، تەنانەت بۆن و تام كردنیش .
9-وانە وتنەوەكەت هەمەجۆر بكە بە بەكارهێنانی پڕۆجێكتەر ، وێنە ، نەخشە … هتد .
منداڵەكان بكە گروپی بچووك ، ئەو ئامرازانە بۆ فێربوون بەكاربهێنە ، كەوا منداڵەكان بتوانن دەستی لێدەن و هەل بدە منداڵەكان تاوەكو لە دەرەوەی پۆل بخولێنەوە .
10-هەل بۆ قوتابیان بڕەخسێنە وانە پێشكەش بكە ، بە شێوەی نواندن ، لاسایی كردنەوە … هتد .
چەمكەكان ڕوون بكەوە
11-شێوازی ئاسان بەكاربهێنە بۆ ڕاڤە كردنی چەمكەكان
12-فێری شێوازەكانی بەهێزكردنی یادەوەریان بكە ( چۆن یادەوەری بەهێز دەكەن )
13-ڕێنمایی سادە ، ڕوون و ئاسانیان پێبدە .
.
بەردەوامـبوونی تەركیز
لە كاتی وانە وتنەوە لە دەوری پۆل جوولە بكە ، تاكو قوتابیەكان بەردەوام تەركیزیان هەبێت .
ئاماژە و ئاگاداری بكە ـ تاكو تەركیزی قوتابیان نەڕوات ، بە بەكارهێنانی زەنگ ، لایت … هتد .
بڵێ‌ ( هەموو ئامادەن ؟ ) ، دەی با دەست پێ بكەین .
پرسیاری ئاسان لەو منداڵە بكە ، كە خەریكە تەركیزی نامێنێ‌ .
ناوی منداڵەكە بڵێ‌ ، كاتێك پرسیارێكی ڕاستەوخۆی لێ‌ دەكەیت .

كۆنتـرۆل كردنی ڕەفتار
لە بەرامبەر منداڵەكە ڕاوەستە ، یان دەست لەسەر شانی دابنێ‌ ، بۆ دووبارە هێنانەوەی تەركیزەكەی ، یان هاندانی ڕەفتارێكی تایبەت .
پێی ڕابگەیەنە كە ئەو ڕەفتارەیە لای تۆ قبوڵە .
بە زوبان ، ڕەفتارە گونجاوەكە هان بدە .
ئەو منداڵە دەست نیشان بكە كە دەستی بەرز كردۆتەوە و پشت گوێی بخە كاتێك لە شوێنی خۆی بانگت دەكات .

منداڵەكە فێربكە چۆن كۆنتـرۆڵی تووڕەیی خۆی دەكات وەك هێوربوونەوە ، ڕۆیشتن ، هەناسەی قووڵا … هتد .
بونیاد نانی بەهای خود
هانی بدە و دڵی بدەوە ، هەر سەركەوتنێك گەر بچووكیش بێت ستایشی بكە و باسی بكە .
لێدوانی بونیادنەرانە بدە ، نەك ڕەخنەی ڕوخێنەر .
سەرنج بدە چ كاتێك منداڵەكە ڕەفتاری گونجاو دەكات ، سەرنجی هەر چاكبوونێك و پێشڤەچوونێك بدە لە خوێندنـدا و تیشك بخەرە سەر ڕەفتارە كۆمەڵایەتیە گونجاوەكان .
بە بەردەوامی پەیوەندیت لەگەڵا دایباب هەبێت دەربارەی هەر پێشڤەچوونێكی منداڵەكەیان و پێویستیەكی تایبەت .
بەهرە تایبەتیەكانی بێنەوە یاد ، كاتێك هەست بە لاوازی و بێ‌ هیوایی دەكات .
با منداڵەكە بەهۆی ئەم بەهرەوە یارمەتی منداڵەكانی تر بدات .
هەلی بۆ بڕەخسێنە تاكو شوێنی بەرپرسیاریەتی وەربگرێت و سەركردایەتی بكات لەو چالاكیانەی كە بەهرەمەندە تێیاندا وەك ( وەرزش ، نواندن ، هونەر ، بیركاری یان زمانەوانی ) . .
دروست كردنی تیم لەگەڵا دایباب
پێویستە دایباب و مامۆستایان وەك یەك تیم كاربكەن .
پێویستە مامۆستایان لە هەر پێشكەوتنێكی نوێی منداڵەكە ، دیباب ئاگادار بكەنەوە ، چ لە ڕێگەی نووسین یان بە زارەكی .
پێكەوە ستـراتیژیەك دابنێن تاكو پڕۆگرامێكی چەسپاو لە ماڵا و قوتابخانە هەبێت .
سەرچاوەكان
1- Oxford textbook of psychiatry
2- IRD manual by Bonnie miller