زۆرێک له‌دایک و باوکان سکاڵا ده‌که‌ن له‌ده‌ست خه‌وی منداڵه‌کانیان، یان هه‌ر نه‌بێت له‌کاتی تووشبوونی منداڵه‌کانیان به‌ جۆرێک له‌جۆره‌کانی تێکچوونه‌کانی خه‌و، یه‌کێک ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م له‌کاتی خۆیدا ناخه‌وێت)، ئه‌وی دی ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م ناوێرێت به‌ته‌نها له‌ژووری خۆیدا بخه‌وێت)، (له‌کاتی نووستندا به‌قیژه‌ و گریانه‌وه‌ به‌ئاگا دێته‌وه‌)، (میز ده‌کات به‌خۆیدا له‌کاتی نووستندا) و … تد. تێکڕا ئه‌م ‌حاڵه‌تانه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ژانکۆی گه‌وره‌ بۆ خێزانه‌کان و ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونی خه‌وی گه‌وره‌کانیش، بۆیه‌ له‌ هه‌ندێ باردا دایک و باوکان به‌شێوازی هه‌ڵه‌ به‌ڕووی منداڵه‌کانیاندا ده‌وه‌ستنه‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ش گرفته‌که‌ لای منداڵ زیاد ده‌کات.
منداڵانی تازه‌ له‌دایکبوو نزیکه‌ی (16-18) کاژێر ده‌خه‌ون که‌ دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر (4-5) ماوه‌دا، له‌پاش تێپه‌ڕبوونی دوو مانگ به‌سه‌ر ته‌مه‌نی منداڵدا خه‌وی منداڵ زیاتر ده‌که‌وێته‌ شه‌وه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌لێکی باشتر بۆ خه‌و و پشووی خێزان ده‌ڕه‌خسێنێت. هه‌رچه‌نده‌ ورده‌ خه‌وی منداڵ زیاتر به‌لای شه‌ودا خۆی ده‌کێشێت، به‌ڵام منداڵ نوستنی ڕۆژی هه‌رده‌مێنێت، کاتێک ته‌مه‌نی منداڵ ده‌گاته‌ (3-6) مانگ، پێویستی به‌ سێ جار نوستن و سه‌رخه‌و شکاندن ده‌بێت، وه‌ له‌ته‌مه‌نی (6-12) مانگیدا دوو جار ده‌خه‌وێت له‌ڕۆژدا و له‌ته‌مه‌نی یه‌ک ساڵیدا ته‌نها یه‌ک جار، به‌جۆریک کۆی کاژێره‌کانی خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا له‌نێوان (12-14) کاژێر ده‌بێت. به‌ڵام بێداربوونه‌وه‌ له‌خه‌وی شه‌ودا له‌ شه‌ش مانگی دووه‌می ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیدا زیاتر ده‌بێت، ئه‌م گرفته‌ هه‌تا ته‌مه‌نی دوو ساڵی منداڵ به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی کاتدا منداڵ له‌م گرفته‌ ڕزگاری ده‌بێت و هیچ کاریگه‌رییه‌کی نابێت له‌سه‌ر گه‌شه‌ و ته‌ندروستی منداڵ.
لێره‌دا چه‌ند ڕێنماییه‌ک بۆ دایک و باوکان ده‌خه‌ینه‌ ڕوو تاکو یاریده‌یان بدات له‌ پرۆسه‌ی گونجاندنی منداڵه‌کانیان له‌گه‌ڵ خه‌ودا له‌ ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیاندا:
1- منداڵه‌که‌ت وا بار بهێنه‌ که‌ شه‌و بۆ خه‌وه‌ و ڕۆژیش بۆ بێداری، هه‌ر له‌م ڕێیه‌وه‌ کاتی یاریکردنی ته‌نها له‌ڕۆژدا بێت.
2- هاوکاریی منداڵه‌که‌ت بۆ فێربوون له‌سه‌ر هاوبه‌ندی کردن له‌نێوان خه‌و و جێگه‌ی نووستندا، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ئامانجه‌ش بێته‌ دی ده‌بێت منداڵ له‌کاتی خه‌ویدا ببرێته‌ سه‌ر جێگه‌ی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی نه‌درێت له‌ژووری دانیشتن یان له‌باوه‌ش و کۆشی دایک و باوکدا بخه‌وێت.
3- ده‌بێت ڕووناکی له‌ژووری نووستندا ڕووناکییه‌کی کز بێت.
4- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت بێدار بووه‌وه‌ له‌شه‌ودا یه‌کسه‌ر سه‌رنجی مه‌ده‌، ئه‌گه‌ر گریا ئه‌وا به‌میهیره‌بانییه‌وه‌ هه‌وڵبده‌ هێمنی بکه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌، یان دایبییه‌که‌ی بۆ بگۆڕه‌ ئه‌گه‌ر پێویستی کرد، له‌م حاڵه‌تانه‌دا ڕووناکی ژووره‌که‌ هه‌ڵ مه‌که‌، ئه‌و وتووێژه‌ی له‌گه‌ڵ منداڵه‌که ده‌یکه‌یت با به‌ده‌نگێکی نزم و له‌سه‌رخۆ بێت، ئارامی خۆت له‌ده‌ست مه‌ده‌. ئه‌گه‌ر منداڵ هه‌ستی کرد بێداربوونه‌وه‌ی ده‌بێته‌ مایه‌ی گرنگی پێدانێکی زۆر له‌لایه‌ن گه‌وره‌کانه‌وه‌ ئه‌وا له‌سه‌ر ئه‌م باره‌ ڕادێت و ئیدی په‌نا بۆ ئه‌م ڕه‌فتاره‌ ده‌بات به‌مه‌ستی سه‌رنج ڕاکێشانی خێزان.
5- زۆر شیر پێدان به‌منداڵ له‌شه‌ودا کار ده‌کاته‌ سه‌ر خه‌وی منداڵ و ده‌بێته‌ مایه‌ی بێداربوونه‌وه‌ی فره‌بار بووه‌وه‌ (3-8) جار له‌شه‌وێکدا منداڵ بێدار ده‌کاته‌وه‌. له‌ته‌مه‌نی شه‌ش مانگیدا منداڵه‌ ته‌ندروسته‌کان ده‌توانن سه‌رچاوه‌ی خۆراکی پێویست له‌ ڕۆژدا وه‌ربگرن بۆ خۆیان، بۆیه‌ له‌کاتی زۆر بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ له‌کاتی خه‌ودا به‌مه‌ستی وه‌رگرتنی خۆراک، دروست وایه‌ ڕاوێژ به‌پزیشکی منداڵان بکرێت، بۆ گه‌یشتن به‌پلانێکی چاره‌سه‌ریی به‌مه‌به‌ستی که‌مکردنه‌وه‌ی له‌سه‌رخۆی بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ.
له‌قۆناغی ده‌ستکردن به‌ ڕۆشتن هه‌تا پێش چوونه‌ قوتابخانه‌:
له‌ته‌مه‌نی دوو ساڵیدا منداڵ به‌تێکڕا (12-13) کاژێر ده‌خه‌وێت، کاژێرێک یان دوو کاژێر له‌ڕۆژدا و (11) کاژێر له‌شه‌ودا، له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ کاتی نووستنی منداڵ ڕێکخستنێکی زیاتر به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت. به‌ڵام چه‌ند گرفتێکیش له‌م ته‌مه‌نه‌دا سه‌رهه‌ڵئه‌دات که‌ ئه‌وانیش: ڕه‌تکردنه‌وه‌ی منداڵ بۆ نووستنی به‌ته‌نها، گریان له‌ واده‌ی خه‌وتندا، بێداربوونه‌وه‌ به‌گریانه‌وه‌ له‌شه‌ودا.
بۆ گرتنه‌به‌ری شێوازی دروست بۆ گرفتانه‌ پێویسته‌ ئه‌م ڕێوشوێنانه‌ بگیرێنه‌ به‌ر:
1- کاتی نووستن بۆ منداڵ دیاری بکه‌ و به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م واده‌یه‌ بکه‌ره‌وه‌.
2- دوو بکه‌وه‌ره‌وه‌ له‌ وروژاندنی منداڵ به‌ که‌لوپه‌لی یارییه‌کانی له‌پێش کاتی خه‌وتنیدا.
3- هه‌وڵبده‌ منداڵه‌که‌ت ژووری نووستنه‌که‌ی خۆش بوێت، به‌هۆی دانانی پێخه‌فی سه‌رنج ڕاکێش و پاکوخاوێن ڕاگرتنی شوێنی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی پێبدرێت ئه‌و که‌ره‌سه‌ یارییه‌ی لای په‌سه‌ند و خۆشه‌ویسته‌ له‌ژووری نووستنه‌که‌یدا بێت.
4- منداڵه‌که‌ت ڕابێنه‌ له‌سه‌ر سیستمێکی دیاریکراو پێش خه‌و، وه‌ک خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک.
5- به‌رهه‌ڵستی ئاره‌زووی منداڵ بکه‌ بۆ درێژه‌دان به‌خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک یان هه‌ر شتێکی تر که‌ منداڵه‌که‌ بیه‌وێت به‌هۆیه‌وه‌ کاتی مانه‌وه‌ی دایک و باوکی له‌گه‌ڵیدا درێژتر بێته‌وه‌.
6- جێگیر به‌ له‌بڕیاره‌کانت و له‌سه‌ر هه‌مان پره‌نسیپ بڕۆ هه‌موو شه‌وێک.
7- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت به‌ته‌نها ده‌خه‌وێت له‌ژوورێکی تایبه‌تیدا وا ڕایبێنه‌ که‌ تۆ له‌گه‌ڵیدا نامێنیته‌وه‌ له‌ژووره‌که‌یدا هه‌تا خه‌وی لێده‌که‌وێت، به‌ڵام دڵنیای بکه‌ که‌ تۆ نزیکی لێوه‌ی هه‌ر کاتێک پێویست بکات.
8- له‌م ته‌مه‌ندا منداڵ ئه‌گه‌ری بێداربوونه‌وه‌ی هه‌یه‌ (وه‌ک گه‌وره‌کان)، بۆیه‌ ده‌بێت ورده‌ ورده‌ منداڵ فێر بکرێت چۆن ده‌ست بکاته‌وه‌ به‌ خه‌و. ئه‌گه‌ر منداڵ به‌گریانه‌وه‌ بێدار بووه‌وه‌ وه‌ تۆش زانیت ئه‌م بێداربوونه‌وه‌یه‌ نه‌ریته‌ نه‌ک تووشبوونی به‌حاڵه‌تێکی دیاریکراو، ئه‌وا پێنج خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ پێش چوونه‌ ژووری منداڵه‌که‌، کاتێکیش ده‌چیته‌ لای بۆ کاتێکی کورت لای بمێنه‌ره‌وه‌ و هه‌وڵی هه‌ڵگرتن و له‌باوه‌ش گرتنی مه‌ده‌، هه‌تا ده‌کرێت گفتوگۆی ساده‌ و کورتی له‌گه‌ڵ بکه‌، پاشان به‌جێی بهێڵه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر گریان، ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌رده‌وام بوو ئه‌وا ده‌ خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ ئه‌وجا سه‌ری لێبده‌ره‌وه‌ و به‌هه‌مان شێوه‌ کاتێکی زۆر که‌م له‌لای بمێنه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌.
ته‌مه‌نی (6-12) ساڵان – ته‌مه‌نی قوتابخانه‌:
به‌شێوه‌یه‌کی گشتی کاتێک منداڵ ده‌گاته‌ شه‌ش ساڵان ئیدی پێویستی به‌ خه‌وی ڕۆژ نامێنێت و کۆی کاژێره‌کانی خه‌و له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ بۆ خوار (11) کاژێر داده‌به‌زێت. کاتێک ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی (10) ساڵی ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌وی بۆ نزیکه‌ی (10) کاژێر داده‌به‌زێت.
له‌م ماوه‌یه‌دا زۆربه‌ی ئه‌و گرفتانه‌ی خه‌و نامێنێت که‌ قۆناغی سه‌ره‌تای منداڵیدا بوونیان هه‌بووه‌ و زۆرینه‌ی منداڵان له‌م قۆناغه‌دا له‌شه‌ودا به‌باشی ده‌خه‌ون و له‌ڕۆژیشدا بێدارن هه‌روه‌کو گه‌وره‌کان، هه‌ندێ منداڵ له‌م قۆناغه‌دا شه‌وانه‌ زوو ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌، هه‌ندێکیشیان شه‌وانه‌ دره‌نگ ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش دره‌نگ بێدار ده‌بنه‌وه‌. گرفتی سه‌ره‌کی له‌خه‌وی منداڵدا له‌م ته‌مه‌نه‌دا بریتییه‌ له‌ واده‌ی نووستنی منداڵدایه‌ زیاتر له‌وه‌ی له‌ خودی خه‌وه‌که‌یدا بێت. باوترین گرفتیش له‌م بواره‌دا بریتییه‌ له‌ ڕه‌تکردنه‌وه‌ی خه‌و له‌لایه‌ن منداڵه‌وه‌. منداڵ هه‌وڵ ده‌دات واده‌ی نووستنه‌که‌ی دوا بخات، ئه‌مه‌ش یان به‌هۆی یاری کردنه‌وه‌یه‌ یان ته‌ماشا کردنی ته‌له‌فزیۆن و به‌کارهێنانی یارییه‌ ئه‌له‌کترۆنییه‌کانی وه‌ک پله‌ی سته‌یشن، یاخود بۆ به‌جێهێنانی ئه‌رکه‌کانی قوتابخانه‌.
که‌م خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نه‌رێنی ده‌بێت له‌سه‌ر منداڵ له‌ ڕۆژدا، ئه‌و منداڵانه‌ی تێر خه‌و نابن تووڕه‌ ده‌بن و ڕه‌فتاری سه‌یر نمایش ده‌که‌ن، وه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌پۆلدا خه‌ویان لێبکه‌وێت و ته‌رکیزی که‌م ببێته‌وه‌.
لێره‌دا هه‌ندێ ڕێنمایی ده‌خه‌ینه‌ ڕوو بۆ دایک و باوکان تاکو بتوانن خه‌وێکی دروست و باش بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن:
1- واده‌یه‌کی زوو دابنێ بۆ خه‌وی منداڵه‌که‌ت، هه‌رچه‌نده‌ واده‌ی خه‌و له‌منداڵێکه‌وه‌ بۆ منداڵێکی تر جیاوازی ده‌بێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌سه‌ر دایک و باوکان ئه‌و واده‌یه‌ دابنێن بۆ خه‌وتنی منداڵه‌کانیان که‌ تێر خه‌وی بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن.
2- ده‌بێت ژووری نووستنی منداڵ سه‌رنج ڕاکێش و ئارام بێت.
3- نابێت له‌ ژووری نووستنی منداڵدا ته‌له‌فزیۆن و کۆمپیوته‌ر و پله‌ی سته‌یشن و ئامێری یاری کردنی تری تێدا بێت، ده‌بێت ڕێگه‌ بدرێت به‌منداڵ که‌ره‌سه‌یه‌کی یاری ساکار و په‌سه‌ند لای منداڵ له‌گه‌ڵ خۆیدا دابنێت له‌ژووری نووستندا.
4- منداڵه‌که‌ت له‌سه‌ر هه‌ندێ نه‌ریتی به‌سوود ڕابهێنه‌، وه‌ک: چوونه‌ سه‌ر پێشاو و ددان شتن، پێش چوونه‌ ناو جێگه‌ی نووستن.
5- ڕێگه‌ مه‌ده‌ منداڵه‌که‌ت ته‌ماشای فیلمی ترسناک بکات له‌شه‌ودا، یاخود ته‌ماشای ئه‌و فیلمانه‌ی له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نیدا ناگونجێن.
6- پێش هاتنی واده‌ی خه‌وی به‌ ماوه‌یه‌ک ئاگاداری بکه‌ که‌ واده‌ی خه‌وی نزیکه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌و چالاکییه‌ هه‌ڵبگرێت که‌ سه‌رقاڵه‌ پێوه‌ی و ئاماده‌گی وه‌ربگرێت بۆ چوونه‌ ناو جێگه‌.
7- هه‌وڵ مه‌ده‌ کێشه‌ و گرفته‌کانی خێزان له‌به‌رچاوی منداڵدا تاووتوێ بکرێت چونکه‌ کێشه‌ و ئاژاوه‌ی خێزان به‌مه‌ترسی داده‌نرێت بۆ سه‌ر ئاساییشی ده‌روونی منداڵ.

1- منداڵی بیركۆڵ بەوە جیادەكرێتەوە كەئارەزووی نزیك بوونەوە و تێكەڵبوون و خۆگونجاندنی هەیە لەگەڵ دایك و باوكی و گەورەكان و منداڵی هاوتەمەنی خۆیان, كە ئەم‌ خەسڵەتە كۆمەڵایەتییە نادیارە لەمنداڵی تەنها خودیدا.
2- منداڵی بیركۆڵ لەوانەیە دەسكەوتێكی زمانەوانی بۆخۆی بنیاد بنێت و گەشە بەزمانی بدات هەرچەندە تائەندازەیەك دوادەكەوێت بەڵام هەر هەندێك لەو قسانە بەكار دەهێنێت لەپەیوەندیكردن لەگەڵ خێزانەكەی و كەسانی تردا. منداڵی تەنهاخودی زۆربەی جار گەشەی زمانی وەستاوە یان سنووردارە هەتا ئەگەر دەستكەوتێكی كەمیشی هەبێت لەوشە زۆر بەكەمی بەكاری دەهێنێت لەپەیوەندی كردندا، ئەگەر هاتوو قسەش بكات ئەوا قسەكانی كەموكورتی دەبێت لەلایەنی چۆنێتی گوزارشتی زمانەوانی و بەشێوەیەكی ناتەواو دەریدەبڕێت كەبەتاڵە لەئاوازی دەنگە گوزارشتییەكان كەواتای شتەكان زیاد دەكات بەپێچەوانەی منداڵی بیركۆڵەوە.
3- منداڵی بیركۆڵ كەموكورتی نییە لەبەكار هێنانی ڕاناوەكان هەروەك چۆن منداڵی تەنها خودی تێكەڵییەك دروستدەكات، بۆنموونە لەنێوان ڕاناوی (من) و (تۆ)دا هەریەكەیان لەجێی ئەویتر دادەنێت و هەروەها بۆ ڕاناوەكانی تریش.
4- منداڵی بیركۆڵ شەڕەنگێزترن لەمنداڵی تەنهاخودی.
5- منداڵی بیركۆڵ زیاتر شێواوی جەستەییان لادەردەكەوێت وەكو (گەورەیی قەبارەی هەردوو گوێ‌ یاخود كورتی هەردوو شان و قاچەكان) بەڵام منداڵی تەنهاخودی شێوەی جەستەییان زۆر سروشتییە و ناتوانرێت دەستنیشانی هیچ كەموكورتییەك بكرێت لەڕوخساری دەرەكی‌ مناڵەكەدا‌.
6- منداڵی تەنهاخودی چەند ڕەفتارێكی جۆری و دووبارەیان هەیە وەك جوڵاندنی دەست و باڵ لەبەردەم چاویاندا و جووڵە جووڵی زۆر‌ لەبیركۆڵدا نییە.
7- منداڵی تەنهاخودی كتوپڕ دەست دەكات بەپێكەنین یان گریان یان هاوار كردن و بەردەوام دەبێت بۆماوەیەكی دوورو درێژ بەبێ‌ هیچ هۆكارێك كەئەمە لای منداڵی بیركۆڵ نییە.
8- منداڵی تەنهاخودی دوور دەكەوێتەوە لەپەیوەندی كردن بە چاو لەنێوان خۆی و كەسانی تردا كەقسەی لەگەڵ دەكەن بەڵام‌ ئەم سیفەتە زۆر كەمە لەمنداڵی بیركۆڵدا.
9- منداڵی بیركۆڵ بەشێوەیەكی ئاسانتر دەتوانرێت مامەڵەی لەگەڵ بكرێت و ڕابهێنرێت لەكاتی چارەسەركردندا، بەڵام منداڵی تەنهاخودی پێویستی بەئەرك و ماندووبوون و خۆڕاگری و كۆڵنەدانێكی زۆر هەیە لەمامەڵەكردن لەگەڵیدا و ڕاهێنانیان.
10- منداڵی تەنهاخودی زۆربەی جار پێویستی بەبەخێوكردنی هەتا هەتایی هەیە لەژیانیدا, بەڵام منداڵی بیركۆڵ (شێوە ئاسانەكەی) سەربەخۆییەكی خودی بەدەست دەهێنن لەڕێگای یارمەتیدانی، پشت بەخۆی دەبەستێت و دەتوانێت خۆی بپارێزێت لەمەترسی و لەبوارێكی گونجاوی خۆی ئیشێك دەكات.
11- لەهەندێ‌ كاتی كەمدا كەدەتوانرێت تاقیكردنەوەی ژیری تاكی بكرێت بۆ منداڵی تەنهاخودی بۆیە دەبینین كەجیاوازیەكی زۆر هەیە لەنێوان ئاستی ژیری دەربڕاو‌ بەزمانی ئاخاوتن (كەزۆر كەمە) و ئاستی ژیری دەرنەبڕاو بەئاخاوتن (كەزۆربەی جار زۆرە)، بەتایبەتی پێ‌زانین بەجووڵە و بینین و لێهاتوویی مامەڵەكردن. بەڵام ئاستی ژیری دەربڕاو و دەرنەبڕاو بەزمانی ئاخاوتن لای منداڵی بیركۆڵ هاوسەنگە.
12- منداڵی تەنهاخودی سەركەوتوو دەبێت یاخود لێهاتوییەكی باشی دەبێت لەیەكێك لەم لایەنانە: بیركاری یان هونەر (وەك مۆسیقا و وێنەكێشان) یان هۆنراوە یان چالاكی وەرزشی.

ئەگەر بمانەوێت لەم نەخۆشیە ووردبینەوە دەبینین بەم ناوە تازەیەی واتە ( كەمی ووریایی و جوڵەی زۆر ) مێژوویەكی لە مێژینەی نیە و ماوەیەكی كەمە بەم ناوە هاتۆتە مەیدانەوە , بەڵام ئەمە مانای ئەوە نیە كە ئەم نەخۆشیە تازەیە بەڵكو ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە جاران بە ( بچوكە لەناوچوونی مێشك Menimal Brain Damage ) ناسرابوو , ئەمە لەلایەك.لەلایەكی دیكەوە جاران ناوەكەی هەر ئاماژەبوو بۆ تەنها هۆكارێك و پشت گوێ‌ خستنی هۆكارەكانی تر.
ئەوەی گرنگە لێرەدا وەك دەروازەیەكی ئەم باسە جەختی لەسەر بكەینەوە ئەوەیە كە تێگەیشتنی تەواو دەربارەی ئەم نەخۆشیە لە نێو ماڵ و خوێندنگە و قوتابخانەكاندا نیە.كە ئەمەش وامان لێدەكا لە ئاستیدا هەڵوەستە بكەین و بڵێین , تا زووە با فریا كەوین بۆ ئەوەی هەوڵ و كۆشش بكەین بۆ چارەسەركردنیان و پاراستنیان لە داهاتوویەكی خراپ.
ئەم نەخۆشییە لە سەرەتادا پێ‌ی ئەوترا بچوكە لەناوچوونی مێشك ( Menimal Brain Damage ) (MBD) بەڵام لەبەرئەوەی نەخۆشییەكە چەند هۆكارێكی جیاوازی هەیە وتەنها شڵەژاندن و لەناوچوونی بەشێك لە مێشك نییەو هەروەها بە پێی كتێبی DSM4 ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder , Fourth Edition) كەتەنها باسی نیشانەكان دەكات و هۆكار باس ناكات ناوەكەیان گۆڕی بۆ (ADHD).
(ADHD) یەكێكە لە بڵاوترین نەخۆشیە تێكچوونە ڕەفتارییەكان كە لە قۆناغی تەمەنی قوتابخانەدا , بەتایبەت لە سێ‌ ساڵی یەكەمی قوتابخانەدا دەست نیشان كرابێت. ڕێژەی (3-5%) منداڵان لەم تەمەنەدا ئەم نەخۆشییەیان هەیە,واتە لە بیست قوتابی یەكێكیان ئەم نەخۆشییەی هەیە و دەركەوتووە كە لەهەر پۆلێكی قۆناغی سەرەتایی قوتابخانەدا (1-2) منداڵا تووشبوو بە (ADHD) ی تێدا بێت, هەروەها ئەم نەخۆشییە لە نێو كوڕاندا چوار ئەوەندەی كچانە ڕێژەكەی.

هۆكارەكانی (ADHD):
هۆكارەكانی بەڕوونی دیاریكراو نین ,بەڵام ئەم هۆكارانەی خوارەوە ڕۆڵیان لە دروست بوونیدا هەیە:
1. (60%) بۆماوەیییە (وراپی).
2. تێكچونی وڤیفی لەپێكهاتەی مێشك وەك :نەچوونی خوێن بەشێوەیەكی تەواوی بۆهەندێك بەش لە مێشك.
3.كەم بوونی ئۆكسجین (O2) لەلەشدا, كە لەوانەیە لەداهاتوودا ببێتە هۆی (ADHD),چونكە ئەوبەشەی لەمێشكدا بەرپرسی تركیز كردن و تەنسیق دروست كردنە زۆر هەستدارە لە بەرامبەر كەم بوونی ئۆكسجین (O2) دا. منداڵا لەچەند قۆناغێكی تەمەنیدا لەوانەیە تووشی كەم بوونی ( O 2 ) ببێت, لەوانە:
ا.لە كاتی سك پڕیدا لەوانەیە دایك تووشیهەوكردن (التهاب)ی ڤایرۆسی ببێت, مەشروبات و كحول خواردنەوە , یان جگەرەكێشان.
ب.منداڵا لەكاتی لەدایك بوونیدا. وەك لە باری ( لەدایك بوونی زەحمەت (الولادە العسرە)دا, یۆڵاش (حبل السری) بەدەوری ملی منداڵەكەدا هاتبێت ).
4. منداڵ لەكاتی ساواییدا (مانگی یەكەمی دوای لەدایك بوون) ئەم نەخۆشییانەی هەبێت (كێشەی هەناسەدان, زەردوویی, هەوكردنێكی پێش وەخت).

5. منداڵ لەتەمەنی باخچەی ساوایان ( روچە )دا تووشی هەوكردنی مێشك یان هەوكردنی پەردەی مێشك (سحایا) ببێت.
6. منداڵا پێش تەمەنی (4)ساڵی تووشی بەدخۆراكی بەهێز ببێت.
7. بەكارهێنانی هەندێك دەرمان لەلایەن دایكەوە لەكاتی سك پڕیدا وەك (بنزودیازپین).
8. هۆكاری دەروونی كۆمەڵایەتی لەناو خێزاندا وەك: هەژاری و خراپی باری ئابوری خێزان, دایك یان باوك (مدمن) بێت یان نەخۆشی دەروونییان هەبێت , پەیوەندی نێوان ئەندامانی خێزان خراپ بێت بەهۆی ململانێ‌ و بەكارهێنانی زەبرو زەنگ, منداڵەكە خۆی تووشی زەبری دەروونی (صدمە) بووبێت.
9. ژەهراوی بوون بە مادەی قوڕقوشم .
10. هەستداری(حەساسیەت) بەرامبەر هەندێك خواردن .
لەحاڵەتی (ADHD) دا گیرو گرفتمان لەم شتانەدا هەیە: }ووریایی (انتباه) (Attention), جووڵەو چالاكی (Activity), پشووكورتی اندفاعیە (Impulsivity){, بۆ ئەوەی دڵنیا بین لەنەخۆشییەكە بەپێ‌ی كتێبی (DSM4) ئەم نیشانەو مەرجانەی خوارەوەیان بۆ نەخۆشییەكە دانراوە :-

نیشانــــەكانــــی (ADHD):
بە گشتی لەتەمەنی ( 3-7 ) ساڵی نیشانەكانی دەردەكەوێت ,بەتایبەتی لە كاتی چوونە قوتابخانە بەشێوەیەكی ئاشكرا دەردەكەوێت . هەندێك جار لەساڵی یەكەمی قوتابخانەدا جوڵەی زیاد لە پێویست وەكو نیشانەی سەرەكی دەبینرێت .
*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەی خوارەوە بۆ كەمی ووریایی(انتباه) هەبن و بەلایەنی كەمەوە بۆ ماوەی (6مانگ) بەردەوام بن و بەشێوازێك بن لەگەڵا ئاستی گەشەكردنی منداڵەكەدا نەگونجێن.

نیشانەكانی كەمی ووریایی)انتباه(Attention :
1- زۆربەی كات ناتوانێت بە رامبەر ووردو درشت (تفاصیل) ووریا بێت و تركیزبكات, هەروەها لەئەركی (قوتابخانە, ئیش كردن, یاخود هەر چالاكییەكی تر) دا هەڵە دەكات .
2- زۆربەی كات گیرۆدەی زەحمەتی (انتباە) كردنی دوورودرێژە بۆ پێویستییەكانی یاخود چالاكی یاری كردن.
3- زۆربەی كات وا دەردەكەوێت گوێ‌ ناگرێت , كاتێك ڕاستەوخۆ قسەی لەگەڵا دەكەیت.
4- زۆربەیكات لەسەر ڕێنماییەكان ناڕۆن یان (فشل) دەهێنێت لەتەواوكردنی (كاری قوتابخانە, كاری ڕۆژانە, كاروباری شوێنی ئیش), ئەمانەش بەهۆی ڕەوشتی پێچەوانەو تێنەگەیشتن لە ڕێنماییەكان نییە.
5- زۆربەی كات تووشی زەحمەتی دەبێت لەڕێك كردنی پێویستی و چالاكییەكانی.
6- زۆربەی كات خۆی بەدوور دەگرێت و حەزی لەپابەندبوون بەو ئیشانە نیە كە توانای ژیرییان (عقلی) دەوێت وەك: ئەركی فوتابخانەو ئەركی ماڵا.
7- زۆربەی كات شتومەكی پێویستی خۆی وون دەكات, لەوانە : شتی یاری, قەڵەم , كتێب …هتد.
8- زۆر بە ئاسانی ووریایی(انتباە) بەهۆی كاریگەری دەرەكییەوە لادەچێت.
9- بەردەوام چالاكی ڕۆژانەی بیردەچێتەوە.

*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەی خوارەوە هەبن بۆ }جوڵەی زۆر(ماخۆلان) (Hyperactivity) و پشوودورتی اندفاعیە (Impulsivity){و بەلایەنی كەمەوە بەردەوام بێت بۆ ماوەی (6مانگ) و بەڕاددەیەك بێت لەگەڵا ئاستی گەشەكردنی منداڵەكەدا نەگونجێت :

نیشانەكانی جوڵەی زۆر (ماخۆلان) Hyperactivity :-
1- زۆربەی كات دانیشتنی ناڕێك وپێكی دەبێت یان لەسەر كورسییەكەی خۆی بەلایەكدا دەخات, یان بەردەوام قاچی یان دەستی دەجوڵێنێت.
2- زۆربەی كات جێگای خۆی لەپۆلدا یان لەهەندێك شوێن و جێگای تردا بەجێ‌ دەهێڵێت .
3- زۆربەی كات بەخێرایی بەڕێدا دەڕوات یان ڕادەكات یان زۆر جار لەشوێنی نەگونجاودا هەڵدەخلیسكێت.
4- زۆربەی كات لەبەشداری كردن لەیاری و پەیوەندی كردن بەهەندێك چالاكییەوە لەو كاتانەی بەتاڵە ناڕەحەتی هەیە.
5- لەڕۆیشتندا وا دەردەخات وەكو ئەوە وایە بەهۆی مەكینەیەكەوە لێبخوڕدرێت.
6- زۆربەی كات قسە زۆر دەكات, (چەنەباز)ە.

نیشانەكانی پشووكورتی (الاندفاعیە) Impulsivity:-
7- كاتێك پرسیارێكی لێ‌ دەكرێت بەخێرایی وەڵام ئەداتەوە , پێش ئەوەی پرسیارەكەت تەواو بكەیت , یان بێ‌ ئەوەی بیری لێ‌ بكاتەوە.
8- كێشەی لە چاوەڕوانی كردندا هەیە و ناتوانێت ئارام بگرێت .
9- زۆربەی كات (مقاگعە) ی خەڵك دەكات بەتایبەت لەكاتی گفتو گۆ ویاریكردن.

تێبینی 1 :
* بۆ ئەوەی دڵنیا بین حاڵەتەكە (ADHD) یە,پێویستە ئەو نیشانانەی باسمان كرد ببنە هۆی تێكچوون لەدووان یان زیاتر لەم شوێنانە (شوێنی ئیش, قوتابخانە, ماڵەوە).
* بۆ ئەوەی دڵنیا بین حاڵەتەكە (ADHD) یە, پێویستە نەخۆشییەكە كاریگەری كردبێتە سەرلایەنی (كۆمەڵایەتی, فێر بوون, چالاكی ئیش) و تووشی لاوازیی كردبێت.
* هەندێك حاڵەتی (ADHD) كەمی ووریایی (انتباە) وجوڵەی زۆریان بەیەكەوە هەیە.
* هەندێك حاڵەتی (ADHD) كەمی ووریایی (انتباە) زیاتر زاڵا ترە.
* هەندێك حاڵەتی (ADHD) جوڵەی زۆر(ماخۆلان) ەكەی زیاتر زاڵا ترە.

تێبینی 2 :
1. جیاوازی كردن لەنێوان چالاكی و جوڵەی زۆری سروشتی لەگەڵ چالاكی و جوڵەی زۆری نەخۆشی ئاسان نییە, چونكە هێڵێكی جیاكەرەوە نییە لەنێوانیاندا.
2. بەشێوەیەكی گشتی سكاڵا لەسەر ئەم نەخۆشییە لەلایەن دایك و باوك یان مامۆستا یان هاوڕێكانییەوە دەبێت.
3. بەئاسانی تووشی ڕوداوی زۆر دەبن.
4. ئەم جۆرە منداڵانە لای هاوڕێكانیان و مامۆستاكانیان كەسانێكی خۆشەویست نین لەبەر ئەوەی وادەزانن هەموو ئەو كردارانەی ئەو منداڵە دەیكات بە ویستی خۆیەتی,بۆیە هەندێك جار ئەو منداڵانە توشی لێدان و ئیهانەكردن دەبن و ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی زیاتر گۆشەگیربن و ڕقیان لە قوتابخانەبێت و هەڵسەنگاندنیان بۆ خۆیان و متمانە بە خۆبوونیان بەرەو دابەزین بچێت و زیاتر ڕوبەڕووی كێشە ببنەوە .

داهاتووی (ADHD) :
* هەندێكیان چواردەورەكەیان تێدەگەن لێیان و گرنگییەكی باشیان پێدەدرێت و چاودێری دەكرێن و چارەسەر دەكرێن, ئەم منداڵانە كاتێك دەگەنە تەمەنی هەرزەكاری (مراهق) چالاكی و جوڵەی زۆریان كەم دەبێتەوە, بەڵام لەوانەیە كێشەی تركیزكردن و انتباهكردنیان بەردەوام بێت .
* ئەو منداڵانەی چواردەورەكەیان تێناگەن لە حاڵەتەكەیان و گرنگیان پێ نادرێت و چارەسەر ناكرێن لە داهاتوودا زیاتر تووشی لادان(انحراف) دەبن و ڕێگەی دژی كۆمەڵگا دەگرنە بەر.

دەستنیشان كردنی( تشخیص كردنی) (ADHD) :
لە ڕێگەی پرسیار كردن لە دایك و باوك و مامۆستا و ئەو ژینگەیەی تیایدا دەژی لەلایەن كەسانی شارەزا(مختص) و خاوەن ئەزموون وە هەروەها بەپێی ئەو تایبەتمەندیانەی لە هەردوو كتێبی دەستنیشانكردن(تشخیص) ی نێو نەتەوەیی ) DSM, ICD (بۆ نەخۆشیەكە دانراون .

چارەســـــــــــەری (ADHD):-
تێبینی :
* پێویستە هاوكارییەكی تووندو تۆڵ لە نێوان خێزان و قوتابخانە و چەرەسەرسازدا هەبێت .
* دوای دەستپێكردن بەچارەسەر منداڵەكە بەخێرایی گۆڕانكاری تیا دروست نابێت و پێویستی بە كاتێكی درێژخایەن هەیە
* پێویستە بۆ بەرزكردنەوەی بەهای خۆیی (القیمە الژاتیە) و متمانە بەخۆبوون ( الپقە بالنفس) لای منداڵەكە هەوڵ بدەین .

چارەسەر لە قوتابخانە :
1. زانیاری تەواو دەربارەی حاڵەتەكە بۆ زیاتر تێگەیشتن لێی و دڵنەوایی كردنی بدرێت بە مامۆستاو بەڕێوەبەرایەتی قوتابخانە.
2. مندالەَكە لە كورسی پێشەوە دابنیشێت لە تەنیشتی دیوار و دوور لە پەنجەرە و دەرگا بۆ ئەوەی بتوانێت بەشێوەیەكی باش تركیز بكات .
3. پێویستە وەصفی منداڵەكە بكرێت و لەسەر هەڵسوكەوتە پۆزەتیفەكان و ئەنجامدانی ئەركی قوتابخانە هان بدرێت . هەروەها بەپێی توانا چاوپۆشی لە هەڵەكانی بكرێ‌.
4.پێویستە مامۆستا بزانێت ئەنجامدانی ئەركی قوتابخانە لەلایەن ئەم منداڵانەوە لە ڕۆژێكەوە بۆ ڕۆژێكی تر لە گۆڕاندایە, بۆیە پێویستە مامۆستا بەجیاواز ئەرك بەم جۆرە منداڵانە بدات و وەكو ئەوانی تر سەیریان نەكات .
5. نابێت سزای ئەم جۆرە منداڵانە بدرێت,چونكە دەبێتە هۆی دابەزینی بەهای خۆیی (القیمە الژاتیە) و خراپ بوونی حاڵەتەكەی .
6. هانی منداڵەكە بدرێت بۆ بەشداری كردن لەو یاریانەی تركیزی زۆریان ناوێت و سەربەستن ,ئەمەش دەبێتە هۆی پەیداكردنەوەی متمانە بەخۆبوون .
7.پێویستە ڕێگە بگیرێت لە گاڵتە پێكردن و لۆمە كردنی ئەم منداڵانە لەلایەن كەسانی ترەوە .

چارەسەر لە ماڵەوە :
* ڕۆشنبیركردنی دایك و باوك و گشت ئەندامانی خێزانەكە دەربارەی نەخۆشییەكە .
1.نابێت هاندان (تحفیز وایپارە ) بە شێوەیەكی زیاد بدەین بە منداڵەكە وەك : دانانی چەند یارییەك لە یەك كاتدا لەبەردەم منداڵەكە , بوونی چەند كەسێكی زۆر لە ژوورەكەدا , ئەمانە دەبنە هۆی سەرسام بوون و تێكچوونی تركیزی منداڵەكە .
2. دووركەوتنەوە لە هەندێك خواردن كە دەبنە هۆی زیادكردنی چالاكیجوڵە لەلای منداڵ .
3. هانی منداڵەكە بدەین لەسەر ئەنجامدانی كردەوە و ڕەوشتی باش . هەروەها پشت گوێخستنی هەڵەكانی بە پێی توانا .
4. دایك وباوك و خوشك وبراكانی تری یارمەتی بدەن لەجێ‌بەجێ‌كردنی ئەركی قوتابخانەو ماڵەوەدا.
5. لەكاتی جێ‌بەجێ‌كردنی ئەركەكانیدا لەماڵەوە لەشوێنێكی بێ‌دەنگ و ئارام دا بێت.
6. منداڵەكە ئارەزووی چی بوو, یان حەزی لەچ جۆرە چالاكییەك بوو, هانی بدەیت و بۆی ئاسان بكەیت.
7. كردنی وەرزش بەتایبەت ئەو وەرزشانەی تەنسیقی جووڵەیان پێویستە وەك: (مەلە كردن, ڕیشە).
چارەسەر بە دەرمان :
دەرمان بەكاردەهێنرێت وەك ( Amphetamine ,Methylphenidate ,Pemoline) لە هەندێك حاڵاتی بەهێزی نەخۆشیەكەدا بەتایبەت لەسەروو تەمەنی ( 5 ساڵ ). پێویستە بزانین چارەسەری دەرمان تەواوكەری چارەسەری دەروونی كۆمەڵایەتییە و بدیل نییە .

سەرچاوە :
1. كتێبی DSM4 ) ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder, Fourth Edition.
2. كتێبی Attention Deficit / Hyperactivity Disorder Diagnosis and Treatment of .
3. محاضراتی پرۆفیسۆر ( ماریان سیدربلەید ) ڕێكخراوی دیاكۆنیای سویدی / دهۆك كۆرسی ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵی 2001 .
4. محاضراتی دكتور ( تۆرگنی گۆستابسون ) ڕێكخراوی دیاكۆنیای سویدی / دهۆك كۆرسی ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵی 2000 .
5. Internet

منداڵان وشەیان کەمە، بەڵام هەرچۆنێک بێت لە کۆتاییدا هەر دەبێت بدوێن، لە پاش ئەمەش بخوێننەوە و بنوسن. گەر منداڵێک لە هاوتەمەنەکانی خۆی دوا کەوت، ئەمە هێمایەکە بۆ لاوازی و کێشەیەکی خوێندنەوە و نووسین.
ئایا منداڵەکەت وشەیەک هەڵدەگەڕێنێتەوە یاخود هەندێک دەستەواژەی لە بیر دەچێتەوە، کە لە پێشدا توانیویەتی؟ ئایا منداڵەکەت بە ناڕوونی قسە دەکات و حەز دەکات تاکەوشە بەکاربهێنێت زیاتر لە ڕستە، هەرچەندە هاوتەمەنەکەی دەتوانێت چیرۆکیش بگێڕێتەوە؟
ئایا ئەم لاوازییە بارێکی کاتییە و تێدەپەڕێت یاخود کێشەی لاوازیی فێربوونە؟ ئەم شتە تەنها پزیشک، زمانەوان” Logopäde”، دەرونناسی منداڵان یاخود زمانچارەسەرکەری تایبەت دەتوانێت ئەمە دیاری بکات. بۆ دایک و باوکیش یەک خاڵ هەیە کە دەبێت سەرنجی بدەن:
یەکێک لە دیاردەکانی کێشەی گەشەی ئاخاوتن بریتییە لە: منداڵەکە بە چەندەها مانگ هیچ پێشکەوتنێک بە خۆیەوە نابینێت. یەکەم جار لەوانەیە هەر لە کاتی کۆرپەییەوە دەربکەوێت. ئەگینا لە پاش کۆرپەیی لای منداڵی بچوک ئەم کێشەیە ڕوونتر دەردەکەوێت. بۆ نموونە: کاتێک منداڵێکی سێ ساڵانە کەمتر لە پەنجا وشە بزانێت، کە منداڵێکی دوو ساڵە هێندە دەزانێت. بە سێ ساڵی دەبێت منداڵەکەت ڕستەی سادە بە بێ کێشە و بە ڕوونیی دەرببڕێت.

ئەو منداڵەی لەگەڵ هاوڕێکانیدا نەدوێت، ئەوا کێشەی لە هەموو لایەکە هەیە.
تایبەتمەندەکان لەو باوەڕەدان کە بەلایەنی کەمەوە لەسەدا دەی منداڵەکان کێشەی زمانەوانی سەرنجڕاکێشی کاتییان هەیە، لە هەمان کاتدا تایبەتمەندان لە نێوان خۆیاندا کێشەیەکی گەورەیان هەیە سەبارەت بە دیاریکردنی سنوور و جۆرەکانی کێشەی زمانەوانی و هەروەها چ جۆرە کێشەیەک بە ئاسایی دابنرێت، کە پێویست بە چارەسەر و پشکنینی تایبەتی نەبێت. ئایا منداڵ چەند فێری شتێکی نوێ دەبێت؟ ئەمە پشت بە ئەتمۆسفێرە کۆمەڵایەتییەکەی دەبەستێت، کە تیایدا دەژی، بەڵام دەتوانین بڵێین[: هەرچەندێک ئەرکی زیاتر پێ بسپێردرێت و چەندیش هان بدرێت، هێندە خێراتر فێر دەبێت.
دوودڵن لەوەی کە منداڵەکەتان ناتوانێت بە باشی ڕستەکان دەرببڕێت، باشتر وایە بچن بۆ لای کەسی تاییبەتمەند بۆ یارمەتی. چەند زووتریش بچن بۆ دیاریکردنی کێشەکە، هێندە باشترە بۆ گەشەی منداڵەکەت. لەبەرئەوەی منداڵەکە هەمیشە دوودڵ دەبێت لە خۆی، کە تواناکانی خۆی بە ناتەواوی و ڕەشبینی دەبینێت. لەوانەشە لە باخچەی ساوایان یاخود قوتابخانە هەمیشە داوای لێ بکرێت، کە هەوڵ بدات بۆ چاککردنی زمانەکەی، لەبەر ئەوەی زۆر کەسانی قوتابخانە و باخچەی ساوایان لەو بۆچوونەدان مامەڵە سەرنجڕاکێشەکان و کەمتوانایی فێربوونی منداڵ لەگەڵ کاتدا چارەسەر دەبێت و هەروەها دەتوانرێت بە ئاسانی زاڵ ببن بەسەر دواکەوتنەکەی لە هاوتەمەنەکانی . بەڵام دیاردەکان شتێکی تر دەردەخەن، کە کێشەی زمانەوانی کێشە و ڕێگری تر بەدوای خۆیدا ڕادەکێشێت و شتەکان هەروا سادە نین. لە لایەنە کۆمەڵایەتییەکەشەوە: ئەو کەسەی نەتوانێت هاودوان بێت لەگەڵ دەوروبەردا، لە هەموو بوارەکانی ژیاندا کێشەی دەبێت.
زۆر مامۆستا لەو باوەڕەدان، کە لێگاستێنی بوونی نییە.
لێگاستێنی ” Legasthenie ” بریتییە لە وشەیەکی لێکدراوی لاتینی و ئەو لاوازیی و کێشەیە پیشان دەدات، کە کەسێک لە گۆڕینی قسە بۆ نووسنین هەیەتی واتە لە خوێندن و نووسیندا. لە جیهاندا نزیکەی چوار بۆ پێنج لە سەدای هەموو کۆمەڵگایەک کێشەی خوێندن و نووسینیان هەیە. هەرچەندە ئەم نەخۆشییە لە لایەنە زانستییەکەوە دانی پێدا نراوە، بەڵام لە لایەن زۆر مامۆستا و کارمەندانی بواری پەروەردە خراوەتە ژێر پرسیارەوە. ئەمەش چ ئەنجامێکی خراپی دەبێت: گەر مامۆستاکە هیچ بایەخێک نەدات بەكێشەی منداڵەکە و تێی نەگات، ئەوا پاشەڕۆژی ئەو منداڵە بەرەو ڕووخان دەڕوات. لەبەر ئەوە دەبێت هەمیشە دایک و باوک دڵشاد بن، هێندەی کێشەی منداڵەکە لەژێر سایەی زانستدا بتوانرێت چارەسەر بکرێت.
بە پێچەوانەی هەموو ئەو بۆچوونە هەڵە و پێشبڕیارانە، هەموو منداڵێک لە هیچ منداڵێکی تر تەمەڵتر نییە، بەڵکو تەنها پێویستی بە یارمەتییەکی تایبەتی هەیە، زیاتر قسەی لەگەڵدا بکرێت و هەروەها کاتێکی زۆرتری بۆ ئەرکەکانی قوتابخانەی پێویستە. شیکردنەوەکانی لێگاستێنی زۆرجار دەبنە هۆی ئارامکردنەوەی منداڵەکە، چونکە ئەو دوودڵیی و گومانەی کە هەیەتی بەرامبەر بە خۆی، کە وەک مندالەکانی تر هەنگاوەکانی خوێندن بە خێرایی ناهێنێت، دەبێتە هۆی نائارامییەکی دەروونی بۆ منداڵەکە و هەروەها ویستی منداڵەکە لە دوورکەوتنەوە لە قوتابخانە.
بۆچی منداڵێک کێشەی ڕێنووسی هەیە و زۆر جاریش ئەم دیاردەیە بە شاراوەیی دەمێنێتەوە. زۆرجار دایک و باوکەکە لاوازی خۆیان بەبیر دێتەوە کە لەگەڵ خوێندن و نووسیندا هەیان بووە. هۆکاری ئەم کێشەیەش هەندێک جار دەگەڕێتەوە بۆ کەمی بایەخ و کات بە منداڵەکە. هۆکاری جەستەییش وەک لاوازی بینین یاخود گوێگرانیی لەوانەیە ببن بە هۆکارێک بۆ ئەم کێشەیە.

دیاردەکانی ئەم کێشەیە
لەسەرەتای ژیاندا مرۆڤ زۆرترین شت فێر دەبێت: خواردن، ڕۆشتن، خواردنەوە و هەروەها قسەکردن. ئەو کەسەی فێر ببێت، هەڵەش دەکات. گەر منداڵەکەت بڵێ “مەرد” وە مەبەستی لە “بەرد” بێت، ئەوا شتێکی ئاساییە، چونکە ناتوانێت بە ڕاستی دان بە وشەکەدا بنیت. بەڵام پاش دوو سال ئەم کێشەیە بوونی نابێت: منداڵێکی چوارساڵ دەبێت پێکهاتەی ڕستەی ئاڵۆز بتوانیت.
ئەوەی بڕیاردەرە بریتی نییە لە هەڵەکە، بەلکو بریتییە لەوەی ئایا چەند ئەم منداڵە بەردەوام دەبێت لە هەمان هەڵەدا. کێشەی کۆرپە بچکۆلەکان لەگەل قوتدان و خواردنەوەدا لەوانەیە یەکەم ئیشارەت بن بۆ ئەم نەخۆشییە، بەڵام پێش بڕیاردان دەبێت ئەو پرسیارە بخرێتە بەردەم پزیشک. کۆرپەیەک هەر لە مانگی یەکەمەوە قوڵتەقوڵت دەکات و لە مانگی سێهەمەوە کۆرپە دەست دەکات بە گڕوگال. بەڵام گەر منداڵەکەت لە کاردانەوە و پەیوەندیدا دوا بکەوێت، ئەوا دوودڵ مەبە چونکە 75% لەپاش تەمەنی پینج مانگی دەکەونە پەیوەندییەوە.
ئایا بواری گەشەسەندنە تەندروستەکە چەندە، ئەوا ئەم ژمارانە هەندێک زانیاری دەردەخەن: هەندێک منداڵ لە تەمەنی دوانزە مانگیدا هەندێک وشە بە ڕاستی دەزانێت و دەیانڵێت، بەڵام 75% بە هەژدە مانگی لە هەمان ئاستدا دەبن. هەندیک منداڵ بە چواردە مانگی هەندێک ڕستەی دووسێ وشەیی دەتوانن دەرببڕن، بەڵام زۆربەیان بەر لە دووساڵیی دەتوانن بگەنە ئەو ئاستە. لە تەمەنی سی مانگیدا 97%ی منداڵان دەگەنە ئەوەی کە ئەو ڕستە سادانە دەرببڕن.
منداڵی پێنج ساڵە وا پێویست دەکات بپرسێت، بپرسێت، بپرسێت
بە پێنج ساڵی کچەکەت یان کوڕەکەت دەتوانێت بە لایەنی کەمەوە هەتا پێنج بژمێرێت و ڕستەی هەشت وشەیی دووبارە بکاتەوە و هەرچی دەوروبەری هەیە بە پرسیار گێژ کردبێت. مندال لەو تەمەنەدا هەمیشە پابەندن بە تێڕوانینەکانیانەوە و دەتوانین بڵێین، کە زۆربڵێن، گەر بارێکی باشیان بۆ بلوێت.
دیاردەی بێدەنگبوون سەرنجێکە کە لەوانەیە بەڵگەیەک بێت، کە ئەمە شتیکی ئاسایی نییە. باشترین ئاست ئەوەیە بەر لە خوێندن دەستپێکردن یاخود لە سەرەتای قوتابخانەیدا دەبێت منداڵ بە توانا بیت لە زمانە کوردییەکەیدا و بە ڕاستی وشەکان دەرببڕێت، واتاکانی بە ڕاستی تێ بگات و هەروەها لە لایەنی ڕێنووسی دەسەڵاتدار بیت. ئەگینا لەوانەیە کێشەی فێربوون و نووسین لەو منداڵەدا دەربکەوێت.
گەر منداڵەکەت لەم پاشەکشییە هەر بەردەوام بوو، ئەوا دەبێت بڕیار بدەن: بەبێ یارمەتی تایبەتمەندان ناتوانین کێشەکانی فێربوون چارەسەر بکرێت. لەوانەیە لە سەرەتادا بەوە دەست پێ بکرێت هەندێک پلانی دیفاعیی بەجێ بهینرێت واتە پلانێک دابنرێت بۆ ئەوەی ئەم کێشەیە بەرەوە گەورەبوون و زیادبوون نەڕوات، بەڵکو لەو ئاستەی خۆیدا ڕابگیرێت و لەپاشدا پلان دابنرێت بۆ چارەسەرکردنی، چونکە منداڵەکەت هەمیشە لاوازی خۆی سەبارەت بە دەربڕین دەبینێت. منداڵێک، کە بە تەمەنی چوار ساڵیی نەتوانێت ڕستە و دەستەواژەکانی خۆی دەرببڕێت و دەوروبەریش تێی نەگەن، ئەوا لەوە زیاتر پرسیار ناکات و لەوانەشە هەمیشە بەرەو کەمتر قسەکردن بڕوات.

دیاریکردنی کێشەکە

گەر مندالەکەت گرفتی لەگەل قسەکردندا هەیە، هۆکارەکانی لەوانەیە زۆر بن. بێگومان بۆ هەموو کەسێک لەو دەوروبەرە گرنگە، کە بزانن ئایا هۆکارەکانی چین. پزیشکیش دەبێت بە شێوەیەکی زنجیرەیی هەموو تواناکان بەکاربهنیت و هەروەها توانا جەستەییەکانیش بپشکنێت بۆ جارەسەر، چونکە لەوانەیە مداڵەکەت کێشەی بینینی هەبێت یاخود لەوانەیە هەوبوونی گوێچکەی ناوەڕاستی هەبێت و نەتوانێت باش گوێی لە وتووێژ بێت.
هەروەها پزیشک دەتوانێت ئەوەش بپشکنیت، ئایا هیچ تێکچوونیکی دەماریی لە ئارادا هەیە: ئەم گرفتانە دەتوانن ببنە هۆی تێکچوونی تواناکانی زمانەوانیی. لەوانەشە کاتی بەر لەدایکبوون ڕۆلی خۆی ببینیت، بۆ نموونە گەر دایکەکە لە کاتی سکبووندا نەخۆس بووبیت. گەر مندالەکە پێشکات لەدایک بووبێت لەوانەیە ئەمەش کاریگەری خۆی هەبیت لە گەشەسەندنەکاندا. لەگەڵ ئەمەشدا کێشەی زمانەوانی مندالەکە لەوانەیە بۆ ئەوە بگەڕێتەوە، کە کەم هانی بدرێت و قسەی لەگەڵدا بکرێت. بۆ کێشانی وێنەیەکی جێگیر زۆر بیرۆکە دێتە پێشەوە، کە بتوانین هۆکارەکان دیاری بکەین. کاتێک هۆکارەکان ڕوون دەکرێنەوە، لەگەڵ پزیشکەکەدا هەنگاوەکانی چارەسەر دیاری دەکرێن و ئامانجە واقیعییەکان دادەڕیژرێن.
تێکچوونی سیستمی جینەکانیش کارتێکەری خۆیان هەیە بۆ ئەوەی منداڵەکەت نەتوانێت بە ڕەوانی قسە بکات. گەر گرفتی منداڵەکەت قورس بێت، ئەوا بۆ چارەسەرکردنی بەر لە تەمەنی فێربوون زۆر ڕینامیی هەن، کە دەبێت جێبەجێ بکرێن، کە زۆر لایەنی ژیانی منداڵەکە دەگرنەوە. کێشەکەش تەنها بە وتووێژ چارەسەر ناکرێت، چونکە هەندیک جار منداڵەکە بە تەواوی لەوە ناگات، کە پێی دەوترێت.
لاوازیی دواکەوتنی گەشە لەوانەیە چارەسەربکرێت
لەم سەردەمەدا زانست وا دەبینیت، کە ئەم منداڵانە کەمتر بە بێچارەسەر واز لێ هێنراون. ئەم منداڵانە لە تەمەنی دوو ساڵیدا دوورن لەوەی کە فەرهەنگەکەیان ٥٠ وشەی تیدا بێت و بتوانن ڕستەی یەک وشەیی بنیات بنێن. وە لێکۆڵینەوەکان ئەوە دەردەخەن، کە تەنها 50% ئەم منداڵانە دەتوانن هەتا تەمەنی سێ ساڵی لەم کێشەیە دەربچن.
بۆ ئەوەی بێگومان بین، ئایا منداڵەکە لە چ بارێکدایە، دەبێت پزیشک پشکنینی ئاستی زیرەکیی و توانای زمانەوانی بۆ منداڵەکە بکات. لەم پشکنینەشدا تەنها سەیری توانا زمانەوانییەکەی منداڵەکە ناکرێت، بەڵکو سەرنج لە توانای جوڵەیی ئەو تەمەنەی منداڵەش دەکرێت، هەروەها توانای گوێ، چاو، چەند دەتوانێت بە ئازادی بڕیاری خۆی بدات و هەروەها ئایا بە ئاسانی پەیوەندی لەگەڵ دەوروبەردا دەکات.
گەر دایک و باوک لە ئەنجامی پشکنینەکانی پزیشکەکە دوودڵ بوون، باشتر وایە ڕوو بکەنە پزیشکێکی تر، چونکە بواری زمان و کێشەکانی زۆر بەرفراوان و ئاڵۆزە. بڕیاردانێکیش بۆ داهاتوو خاڵێکی گرانە و زیاتر پشت بەوە دەبەستێت، ئایا چۆن منداڵەکەت پەروەردە دەکەیت، چ چارەسەرێک دەکرێت وە چ هەنگاوێک بۆ منداڵەکەت دەنێیت. هەموو پلانەکانیش نابێت تەنها لاوازییەکە چارەسەر بکات، بەڵکو دەبێت منداڵەکەت بەهێز بکات.

مامەڵەیەکی زیرەکانە لەگەڵ زمانی منداڵەکەتدا
ڕێ مەدە زۆریی ڕێبازی چارەسەرەکان کێشەکەت بۆ ئاڵۆزتر بکەن، چونکە لەوانەیە هەندێک جار لە چارەسەری کێشەی زمانەوانییدا کەمێک زۆر بێت، لەبەر ئەوەی کە دایک و باوک یاخود چارەسەرکەر هەوڵ دەدەن هەموو چارەسەرەکە بە یەکجار بەدی بهێنن. زیادەڕۆیی لە چارەسەردا وا لە منداڵ دەکات کە هەست بکات، کە بە ڕاستی ناساغە و ئەو کاتە کاردانەوەیەکی نێگەتیڤانەی لەسەر منداڵەکەت دەبێت.
یاریکردن لە ماڵەوە ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت بە تایبەتی بۆ منداڵە بچکۆلەکان. بە هوشیاریی لەگەڵ شێوازی قسە و وتووێژەکانت لەگەڵ منداڵەکەدا بجوڵێرەوە. پێکەوە بخوێنن و هەوڵ بدە پێکەوە بچن بۆ وەرزش: هەموو ئەم شتانە کاردەکاتە سەر گەشەسەندنی منداڵەکەت. گەر کێشەی زمانەوانی منداڵەکەت گەورەتر بوو لە ئاسایی، باشتر وایە لە نێوان تەمەنی دوو سێ ساڵیدا بیگەێنیتە لای پسپۆری تایبەت چونکە هەرچەندە منداڵ بێت هێندە چارەسەری ئاسانتر و بوار فراوانترە.
گەر توانای زمانی منداڵەکەت سەرنجێکی نێگەتیڤانەی ڕاکێشایت، ئەوا بەلایەنی زۆرەوە بەر لە ساڵێک بۆ خوێندن دەبێت بخرێتە بەر پشکنینی تایبەتی، بۆ ئەوەی بزانیت ئایا منداڵەکەت کێشەی فێربوونی نوسین و خوێندنی دەبێت یان نا.
هەندێک ڕێنمایی
وەک یەکەم کەس کە پەیوەندییەکی لەم جیهانەدا لەگەڵ ئەو کۆرپەیەدا بەستبێت، هەرگیز کاریگەریی و ماندووبوونی خۆت زۆربەها دامەنێ. ئەو دایک و باوکەی کە گەشە و پەرەی منداڵەکە دەخوازن و خۆشی خۆیان لەگەڵ منداڵەکەدا بە وتووێژ دەردەبڕن کارێکی زۆر بەرز بەجێ دەهێنن. ڕۆڵی ئەوانیش لە یەکەم ساتی لەدایکبوونەوە دەردەکەوێت: لە کاتی شیردان و پێچانەوەی منداڵەکەتدا هەمیشە قسەی لەگەڵدا بکە و تەماشای منداڵەکەت بکە. بەردەوامبوونی پەیوەندیکردن لەگەل منداڵدا بە وتە لە یەکەم ڕۆژی لەدایکبوونەوە کاریگەرێکی زۆری هەیە بۆ ئەوەی منداڵ لەم کێشەیە دوور بێت و لە هەمان کاتدا منداڵەکەت زوو فێری زمان بێت، جگە لەوەی کۆرپە هەست بە بایەخ و خۆشەویستی دایک و باوک دەکات.
هەوڵ بدە، کە هەمیشە بە ڕاستی و ڕەوانی قسە لەگەڵ منداڵەکەتدا بکەیت. واتە گەر منداڵەکەت بە هەڵە وشەیەکی دەربڕی، هەوڵ مەدە لە خۆشەویستی منداڵەکەت بە زمانی ئەو هەلەکە دووبارە بکەیتەوە، بەڵکو وشە ڕاستەکە دەرببڕە لە هەمان کاتدا بە بەردەوامی قسەکان بۆ منداڵەکەت ڕاست مەکەرەوە. لەوانەیە منداڵەکەت یاریدەدەرێک بێت بۆ ڕێنمایکردنی زمانەوانی بۆ نموونە: منداڵەکەت دەڵێت: “من یاری ئەوێت”. باوکەکە دەتوانێت بڵێت:”بەڵێ، تۆ ئەتەوێت یارییەکت هەبێت”. ئەم شێوازە ڕاستکردنەوەیەش کاتێک ڕۆڵی خۆی دەبینێت، ئەگەر دایک و باوکەکە ئەو زمانەی پێی دەدوێن زۆر بە باشی بیزانن، نەک زمانێکی بێیانی، کە بە تەواوەت نایزانن.
زۆر لە پسپۆران داوای ئەوە دەکەن لە دایک و باوکان، کە پشتگیری منداڵەکانیان بۆ وەرزش بکەن، ئەگەرچی کێشە زمانەوانییەکان پابەند بن بە هۆکاری جینی یاخود جەستەیی. پەیوەندی نێوان گەشەی جەستەیی و زمانەوانی بایەخێکی زۆری پێ دراوە، بەڵام هەتا ئێستا زۆر نەخراوەتە ژێر لێکۆڵینەوە.
گوێ لە مۆزیک بگرە لەگەل منداڵەکەتدا چونکە موزیکەکە دەبێتە هۆی ئەوەی ئەوەی منداڵەکەت ئارەزوی سەما بکات، کە ئەویش چالاکییەکی جەستەیی و ڕۆحییە و هەروەها هانی بدات بۆ قسە، تەماشاکردن، گوێگرتن و کۆنترۆلکردنی بەشەکانی لەش.
گرنگە زۆر، کە منداڵ متمانەی بە خۆی هەبێت و هەست بە بوون و کەسایەتی خۆی بکات لە ناو دەوروبەرەکەیدا. هەروەها پشتگیری هاوپۆلەکانی و قوتابخانەکەی هەبێت بە بەشداریکردنی لە چالاکییە هونەریی و وەرزشیی و لایەنەکانی تردا، بۆ ئەوەی منداڵەکە بتوانێت بواری تری ئارەزوو بدۆزێتەوە.
منداڵ هەرچۆنێک چارەسەر بکرێت، بێسوود دەبێت گەر قسەی لەگەڵدا نەکرێت و هەروەها ئەرکی پێ نەسپێردرێت وە لە بری ئەوانە وازی لێ بهێنرێت بە درێژایی کاتەکە بەدیار تەلەڤزیۆنەوە. منداڵ دەبێت تێر خەو بێت، خواردنی باش بێت و لە ئەمەندەی لە توانادا بێت لە هەرا و کێشەی ناو خێزان بە دوور بێت.
لێکۆڵینەوەکان ئەوە دەردەخەن، کە ئەو منداڵانەی کاتێکی زۆر لەگەڵ تەلەڤزیۆندا بەسەر دەبەن کێشەی خوێندنەوەیان زۆرتر هەیە، ئەویش بەهۆی ئەوەی زۆربەی وزەی هزریی خۆیان لە سەیرکردنەکەدا بەکار دەهێنن و ناتوانن بیری خۆیان لە لایەنی تردا بەکاربهێنن بە تایبەتی بۆ ئەم منداڵانەی کە کێشەی زیرەکیی یاخود زمانەوانییان هەیە. جگە لەوەی کە تەلەڤزیۆن منداڵ لەگەڵ بەشەکانی تری خێزانەکە جیا دەکاتەوە و بواری بایەخ و تێکەڵاوبوون و وتووێژ کەمتر دەکاتەوە. بۆ هەندێک منداڵیش تەلەڤزیۆن کەرەسەیەکە بۆ ڕاکردن لە تەنهایی و بێتاقەتیی، هەرچەندە تەنهاییەکەیان وەک بوونێک هەر دەمێنێتەوە.

سەرنجی وەرگێڕ:
بە داخەوە لە کوردستاندا هەتا ئێستا بواری ئەم کێشەیە بایەخیکی زۆری پێ نەدراوە و کەمی پسپۆرمان سەبارەت بە دەروونناسی منداڵان و کێشەی زمانەوانی زۆرە. جگە لەوەی کە ئاستی ڕۆشنبیری کۆمەلگاکەمان لە ئاستێکی وادا نییە، کە دایک و باوکەکانمان زوو هەست بەو کێشانە بکەن و بەپیر چارەسەرەکانەوە بڕۆن. جگە لەوەش لەو باوەرەدا نیم مامۆستاکان و ئەوانەی لە بواری خویندندا کار دەکەن کێشەی ئەو مندالانە بخەنە ژێر پرسیار و توێژینەوە و جارەسەرکردن، بەڵکو زۆر جار بە شتیکی ئاسایی دادەنێن یاخود منداڵەکە دەخرێتە ژێر گومانی تەمەڵیی و گێلیی، بەبێ ئەوەی پرسیارێک لە هۆاکری ئەو لاوازییە لە خۆمان بکەین.
بۆ نموونە ئایا چەند باوک و دایک دەزانن ئاستی زمانەوانی منداڵێک لە چ تەمەنیکدا دەبێت بگاتە چ ئاستێک؟ ئایا چەند لە دایک و باوکەکانمان شەوان بەر لە خەوتنی منداڵەکە چیرۆک بۆ منداڵەکان دەخویننەوە؟ ئایا چەند لە دایک و باوکەکانمان تەلەڤزیۆنیان کردووە بە کەرەسەیەک بۆ بێدەنگکردنی منداڵەکە و ڕاکردن لە بەرپرسیارێتی بەرامبەریان؟

خراپ رەفتار كردنی سێكسی( Sexual Abuse) :
وەك پێناسەكردنێك بۆ ئەم چەمكە كۆمەڵەی پزیشكی ئەمەریكی (AMA) بەم جۆرە پێناسەی دەكات، “هەوو ناچاركردنێكی منداڵە لە كاتێكدا منداڵ بە هیچ شێوەیەك ئامادەیی تیدا نیە هەروەرها بەهیچ جۆرێك توانای پشان دانی رەزامەندی نیە بۆ ئەم كارە” بەم شێوانە وەسف دەكرێت هەڵخەڵاتاندن ، بەكارهێنانی هێز ، یان ناچاركردن.
ئەم چەند كارانە لەخۆدەگرێت ، یاری كردنی سێكسی (Fondling) ، ماچ كردنی سۆزداری ، یان ئاوهێنانەوەی بەزۆر(Forced Masturbation) یان سێكسی قسەكردن یان پەنجە گوشین یان یان خستنە ناو دەمی ئەندامی نێرینە ، یان خستنەناو ئەندامی مێینە، هەروەها لەش فرۆشی منداڵان ، بەرەڵایی سێكسی .
پسپۆرانی نەتەوە یەكگرتوەكان خراپ رەفتار كردنی سێكسیان بەو جۆرە پێناسەكردوە، ” رازی كردن یان ناچار كردنی منداڵان (تەمەنی دیاری كراوی یاسایی) بە خستنە ناو چەند رەفتارێكی سێكسیەوە بەرێگایەكی راستەو خۆ یان ناراستەو خۆ لەگەڵ یەك كەس یان چەند كەسێكدا ئیتر لەهەر تەمەنێكدا بن، لەگەڵ رەگەزی خۆیان بن یان رەگەزی بەرامبەر ، دەبێت بزانرێت پێوانە كانی بەرەڵایی(اباحیە) سێكسی جۆراو جۆرن( رەوشتی ، رۆشنبیری، سێكسی، كۆمەڵایەتی، ئاینی) هروەها بەپێی كۆمەڵگاكان جیاوازیان هەیە هەروەك چەمكی (منداڵ) .
تاساڵەكانی حەفتاكانیش خراپ رەفتار كردنی سێكسی لە ویلایەتە یەگكرتوە كان دەگەمەن بوو، و لە ناوچە هەژار نشینەكاندا چڕ ببوە، بەڵام ئێستا ئەم رەفتارە لەسەر هەموو ئاستەكانی كۆمەڵایەتی و ئابوورییش بونی هەیە(NRC,1993) ، یەك مێ‌ لە ناو 3 مێدا لەخوار تەمەنی 18 ساڵیدا خراپ رەفتاری لەگەڵ دەكرێت، هەروەها یەك كچ لە هەر 4 كچێك لەتەمنی 14 ساڵیدا، یەك كور لە ناو 6 كوردا خراپ مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت (Hopper, 1997) .
لەئاسیادا بەلایەنی كەمەوە ملوێنێك منداڵ هەیە كەلە شوێنە جیاوازەكانی وەك شوێنە لاشە فرۆشەكان و بارەكان شەقامەكان ئیستغلالی سێكسی كراون، ئەمە وای كرد كۆبونەوەكی نێو دەوڵەتی ساز بكرێت دژی بەكارهێنانی منداڵ لە بازرگانی كردن وەك چێژێكی سێكسی، لە سوید و لە ماوەی نێوان 27-31/8/1996 بۆ وتوێژ كردن لەسەر ئەم دیاردە ترسناكە.نزیكەی 1879 كەس ئامادەی ئەم كۆبونەوەیە بوون ، لەناو ئەو ئامادەبوانەدا (718) نوێنەری حكومی ئەمەریكی بوون .
(فیتیت مەنتاربهۆرن Vitit Muntarbhorn وتی ” بوار بۆ هەڵبزركاندن نیە ) كەس ناتوانێت نكوڵی لە كێشەی بازرگانی كردن بەمنداڵەوە بكات لە مەبەستە سێكسیەكاندا ، ئێستا بوونی هەیە ، و لەهەموو دەوڵتێكی جیهاندا، ئەم خراپ رەفتاركردنە لەناوچە لادێ‌ نشینەكان و هەروەها شارستانیەكانیشدا روودەدات، و لەناو هەموو نەژادەكان كۆمەڵە جیاوازەكاندا و لەئاستە جیاوازەكانی كۆمەڵایەتی و ئابوری. لە (16% ) تاوانەكانی ناچاركردنی سێكسی(أغتصاب) لەو منداڵانەدا روو دەدەن كەتەمەنیان لە شازدە ساڵ تێپەری نەكردوە و لە 50% ئەو تاوانانە لەو ناو ئەو منداڵانەدا روودەدات كە تەمەنیان لەخوار هەژدەساڵەوەیە .
زۆربەی ئەو منداڵانەی دەست درێژی دەكرێتە سەریان لەلایەن كەسە ناسراوەكانەوەیە، لە 82% ی حالەتەكان بكەرەكە هەرزەكارە و پەویوەندیەكی توندو تۆڵًی هەیە لەگەل تاكەكانی خیزاندا .
خراپ رەفتار كردنی سێكسی مەبەست پێی دەست دریًژی سێكسیە بۆسەر منداڵ بە هەمو جۆرەكانیەوە، بەگشتی لە كۆمەڵگا رۆژئاواییەكاندا سەرچاوەی ئەم دەست درێژیە لە ناو خودی خێزانەكەدایە، بۆیە ئەمەش بە (سفاح الاسرە) ناو دەبرێت ، ئەم دەست درێژیە لە هەمان كاتدا بە زینای محارم ناودەبرێت ، بێگومان ئەم تاوانە دەبێتە روخانی هەموو بەهاكانی مرۆڤایەتی و ئەم رەفتارە بە هەموو شێوەیەكی ئاینی و كۆمەڵایەتی و رەوشتی رەت دەكرێتەوە.
1- تەحروشی سێكسی منداڵ(Child Molestation) :
سیستەمی زانیاریەكانی نیشتیمانی بۆ خراپ رەفتار كردن و پشت گوێ‌ خستن پێوانەیەكی نزیكەیی بۆ ئەم دیاردەیە خستە روو (NCANDS,1995) كە 12.6% ی سەرجەم خراپ رەفتار كردنەكان ، خراپ رەفتار كردنی سێكسی بوە ، یان (2) منداڵ لە هەر 1000 منداڵ ئەوانەی تەمەنیان لە خوار 18 ساڵەوەیە بونەتە قوربامی ئەم جۆرە خراپ رەفتار كردنە.
خراپ رەفتار كردنی سێكسی ئەم جۆرە رەفتارانە لەخۆ دەگرێت، یاری كردن بە ئەندامی زاوزێ‌ ، مومارەسە كردنی سێكسی، دەست درێژی سێكسی كەسە نزیكەكان، ناچار كردن، نمایش كردنی سێكسی، ئیستغلال كردنی سێكسی، هەمو ئەم رەفتارانە لەیەن لێپرسراوی منداڵەكەوە ئەنجام دەدرێت یان لە لایەن ئەو كەسەی پێی دەوترێت (جلیسە اڵاگفالBaby Stiller) یان كەس و كار یان لیپرسراوان، بەڵام گەر لە لایەن كەسێكی بێگانەوە ئەنجام درا ئەوا بەدەست درێژی سێكسی دادەنرێت(Assauh Sexual) و لایەن پۆلیس و دادگاوە چارەسەر دەكرێت، خراپ رەفتار كردنی سێكسی ئەم حالەتانە لە خۆ دەگرێت:
1- رەفتاری دەست لیدان .
ئەم كارانە دەگرێتەوە:
= نمایش كردنی ناشایستەی منداڵ .
- خستنە پێش چاوی بابەتە سێكسیەكان لەبەرچاوی منداڵ.
- ناچار كردنی منداڵ بە هەندێك كاری سێكسی .
2- دەست لێدانی سێكسی: یاری پێكردن (Fondling) .
بە جۆرێك وا لە منداڵ بكرێت دەست لە ئەندامی زاوزیێ‌ گەورەكان بدات.
1- ئیستغلال كردنی سێكسی ئەم شتانە دەگرێتەوە:
- بەكارهینانی منداڵ لە كاری لەش فرۆشیدا.
- بە كارهێنانی منداڵ بۆ تۆمار كردنی فلیمی سێكسی .

شێوازەكانی خراپ رەفتار كردن:
توندوتیژی و خراپ رەفتار كردن زۆربەی كات لەناو چوارچێوەی خێزاندا روودەدات ، كە كاردانەوەكانی زۆر خراپ دەشكێنەوە بەسەر منداڵدا ، توندوتیژی ناوخۆیی دەرەنجامێكی راستەوخۆی لێدانە فیزیقیەكانە (لاشەیی) یان ئازارە دەروونیەكانی منداڵە، ئەم شێوازە ئازاریانە بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ كار دەكاتە سەر دایك و باوك و دەرەنجامەكەی پشت گوێ‌ خستنی منداڵ و خراپ رەفتار كردنە لەگەڵ ئەم كائنە.
1-خراپ رەفتار كردنی جەستەیی (Physical Abuse) :
ئەو رەفتارانەیە كە بە (خراپ رەفتار كردنی جەستەیی) پێناسە دەكرێت تەنها خۆی لە “بەركەوتنە جەستەییەكاندا” نابینیێتەوە وەك بۆكز ، قازلێگرتن، سوتان، یان هەر شێوازێكی دی كە ئازاری منداڵ بدات و روداو نەبێت . دورنیە باوك و دایك یان لێپرسراو بە دەستی قەست ئەم رەفتارانە ئەنجام نەدەن ، ئەم بەركەوتنە جەستەییەنە دەرەنجامی شێوازەكانی پەروەردەكردن بێت و زیادە رۆیی بێت لە پەروەردەكردن و سزادانی لاشەیی و نەگونجاو بێت لەگەڵ تەمەنی ئەو منداڵە.
خراپ رەفتار كردنی جەستەیی بریتیە لە بەكار هێنانی هێز و زیان گەیاندن بە گەشەی منداڵ . چەندێتی ئەو ئازارە بە قەدەر ئەو واتایە رۆڵ نابینێت كەلەپشت ئازار دانەكەوە دەوەستێت واتە بە چ مانایەك و روویەكەوە ئازری دەدرێت ، ئازارە جەستەییەكان شوێن كارەكەی چاك دەبنەوە بەڵام جێكارە هەڵچونەكانی ماوەیەكی درێًژ دەخایەنێت .
2- خراپ رەفتارە هەڵچونەكان (سۆزداری) ( Emotional Abuse) :
پێناسەیەك بۆئەم جۆرە خراپ رەفتار كردنە ئاستەمە لە هەردوو روی تێوری و كرداریەوە.
بەڵام دەكرێت لە چەند جۆرێكدا كۆی بكەینەوە وەك رەقزكردنەی خێزان و كەس و كار بۆ زەردەخەنە بەروی منداڵ ، یان ئیهمال كردنی قسەكردن لەگەڵی، سزادانی رەفتارە ئاساییەكانی بەتایبەتی ئەوانی پەیوەندیان بە رێز گرتنی خودی منداڵەوە هەیە . ئەویش ئەوەیە رێگری بكرێت لەوەی منداڵ كۆمەڵایەتی بێت و پشت بەخۆی بەستێت . رەفز كردن و رەت كردنەوەی منداڵ جۆرەها جێكاری نێگەتیڤ لە سەر دەرونی منداڵ جێدەهێڵن وەك دەرەكەوتنی چەند رەفترێكی ناپەسەند لە منداڵدا : دژ بوون و دژایەتی كردنی بەرانبەر و پیشت بەستن بە بەرانبەر ، تێگەشتنێكی هەڵە لەسەر خود…هتد)

3- پشت گوێ‌ خستن (Child Neglect) :
پشت گوێ‌ خستنی منداڵ بە گەورەترین مەترسی هەژمار دەكرێت بەسەر ژیانی كۆمەڵایەتی ، دورنیە ببێتە هۆی مردنی ( نەخواردنی خۆراك وەك دەرەنجامێك بۆ پشت گوێ‌ خستن) ، پشت گوێ‌ خستن بەوە وەسف دەكرێت كە منداڵ بێ‌ بەش بكرێت بە پێداویستیە سەرەكیەكانی ، دورنیە ئەم پشت گوێ‌ خستنە فیزیقی بێت (جەستەیی) ، یان هەڵچونی بێت(أنفعالی) یان سۆزداری بێت یان پەروەردەیی بێت.
a) پشت گوێ‌ خستنی جەستەیی( Physical Neglect) . ئەم شتانە لەخۆ دەگرێت ، رەفز كردن ، یان دواكەوتن لە پێدانی چاودێری تەندروستی یان بەجێهێشتنی ( Abandonment) یان دەركدنی (Expulsion) لە ماڵ ، و رێگەنەدانی بەگەرانەوەی و رێنومایی كردنی بەهەڵە.
b) پیشت گوێ‌ خستنی پەروەردەیی( Educational Neglect) : یەكێك لە شێوەكانی بریتیە لە تۆمار نەكردنی لە قوتابخانە ، و گوێ‌ نەدان بە پێداویستیە پەروەردەییە تایبەتەكانی ، و رێگەپێدانی بە ئامادەنەبوونی لە قوتابخانە (Truancy) .
c) پیشت گوێ‌ خستنی سۆداری(هەڵچونی) (Emotional Neglect) :
ئەم پشت گوێ‌ خستنە لە چەند شێوازێكی ناراستەخۆدا دەردەكەوێت وەك مامەڵەی توندو تیژی نێوان ژن و مێرد و ئامادەبونی منداڵ ، و رێگەدان بەمنداڵ بە خواردنەوەی مادە كحولیەكان و مادە بێهۆش كەرەكان ، و نەتوانین بۆ پێشكەش كردنی چاودێریە دەرونیە گونجاوەكان .
لە هەندێك لە توێژینەوەكاندا وەك توێژینەوەكەی (Downing) دەركەوت زۆربەی حاڵەتەكانی مردن بەهۆی پشت گوێ‌ خستنی خێزانیەوە بوە . بۆمنداڵ پشت گوێ‌ خستن بەواتای كردارێكی دەرونی دێت تیایدا پێداویستیە سەرەكیەكانی ژیانی رەفز دەكرێتەوە ، ئەمە دەرەنجامێكە بۆ نشوست هێنانی خێزان بۆ پێشكەش كردن و رێنومایی كردنی واقعیانەی منداڵ ، سەرەنجام منداڵ ئەو هەستەی بۆدروست دەبێت كە پشت گوێ‌ خراوە لە لایەن خێزانەكەیەوە (Dowing,1978) .
گرنگی دانە كان و تەركیز كردنە سەر لایەنە كانی خراپ رەفتار كردن یان رونتر بڵێین ،بەپێی كێڵگە جیاوازەكانی زانستەكان دەگۆرێت ، پزیشكی شەرعی تەركیز دەكاتە سەر پێكانە فیزیقیەكان (جەستەییەكان) ی منداڵ، بەڵام پسپۆری كۆمەڵایەتی تەركیز دەكاتە سەر جێكارە سۆزداریەكانی داهاتوو كە منداڵی دوچاری دەبێت ، لەكاتێكدا دادگەر پێناسەی یاسایی ئەم رەفتارە دەكات وەك دەست درێژی كردن.

بەردەوام منداڵ وەك قوربانیەكی تاوانكاریەكانن بە درێژایی مێژوی مرۆڤایەتی، خراپ رەفتاركردنی منداڵ لە رۆژڤاری ئەمرۆدا وەك كێشەیەكی كۆمەڵایەتی سەردەمە، و هەروەها وەك تاوانێكی سەردەم سەیردەكرێت لە سەر ئاستی نێو دەوڵەتی، ئەم كێشەیە لە رۆژگاری ئەمرۆدا زۆر پەرەی سەندوەو بەربلاوە ئەویش بەهۆی شكست هێنانی خێزان لە جێبەجێ‌ كردنی ئەركەكانی خۆی بەهۆی گۆرانە كۆمەڵایەتیەكان و ئابووریەكان و رۆشنبیریەكان ، كە بەگشتی كۆمەڵگا بە خۆوەدەبینێت.
چەمكی خراپ رەفتار كردنی منداڵ (Child Abuse) بەرانبەر بەو دەست درێژیانە بەكاردێت كە دەكرێتە سەر منداڵ لە ناو خێزان و دەرەوەی خێزان، جۆرەها شێواز و رێگا هەیە منداڵ دەكاتە قوربانی ئەم دیاردەیە چ بەدەست درێژی كردنە سەری یان خراپ مامەڵەكردن یان بەكارهێنانی لە مەبەستە سێكسیەكاندا. لەهەمان كاتدا چەمكی خراپ مامەڵەكردن لەگەڵ منداڵ وەك ئەو دەستدرێژەیە فزیقیانە (جەستەیی) بەكاردێت لە كاتی رەفتار كردن لەگەڵی.
بەشێوەكی گشتی دەتوانرێت دووبەش لە خراپ رەفتار كردن جیابكرێتەوە:
1- ئەو مامەڵەخراپانەی بەرامبەر منداڵ بەكادرێت لە ناو چوارچێوەی خێزاندا، دەكرێت بە دوو بەشەوە
- خراپ مامەڵكردنی جەستەیی دەرەنجامی ئەو تێكەڵكاریەی لە نێوان شێوازە كانی پەروەردەكردنی زانستیانەو دەست درێژی كردنە سەری لە رووی جەستییەوە و مامەڵەی نادروست.
- خراپ مامەڵكردنی گشتیانە (جەستەیی، سێكسی، ئینفعالیانە-سۆز) لە كاتی بوونی فشارە كۆمەڵایەتیەكانی وەك تێكچون و شڵژانە دەروونیەكانی ناو خێزان، بەتایبەت لە لایەن باوك و براكانەوە….هتد)
2- ئەو مامەڵە خراپانەی لە دەرەوەی خێزان دوچاری دەبێت ، وەك بازرگانی بەمنداڵ ، كرین و فرۆشتن و فراندنی منداڵ بە كارهێنانی لە بواری بازرگانی سێكسی….

هۆكارەكان لەسەر ئاستی كۆمەڵگای گەورە (كۆمەڵگا جیاوازەكان Macro):
ئەم فاكتەرانە پەیوەندیان بە بارودۆخە ئاساییەكانی كۆمەڵگاوە هەیە و پەیوەندیان بە كێشە كۆمەڵایەتیەكانی وەكو (هەژاری و نەخوێًندەواری و تاوان و هتد…) ەوە هەیە، و ئەم فاكتەرانە دەگرێتەوە:
1-گۆرانی كۆمەڵایەتی.
2- بەشارستانی بوون
3- كۆچ.
4- گەرەكە میللیەكان
5- بێ‌ كاری.
6- نەخوێندەواری.
7- هەژاری.
8- بەجیهانی بوونی تاوان.
9- كێشەخێزانیەكان
10- نەبوونی تەشریعە یاساییەكان یان ئەكتیڤ نەكردنی.
11- گەندەڵی حكومەت.
12- بیروبۆچونە هەڵەكان .

1- گۆرانی كۆمەلایەتی: سەرجەم كۆمەڵگا جیاوازەكان بە كۆمەڵێك گرانكاری پێكهاتیدا دەرۆن، خێرا لەرەتدا و گرانكار لە پێكهاتەدا و لە هەڵسوكەوتدا و لە پێوەرەكاندا و لە نەریتەكانی كۆمەڵگادا، زۆرجار دەبنە هۆی هەڵوەشانەوەی و دروست كردنی كەشێكی نالباری لادان و تاوانە جۆربەجۆرەكان.
2- بەشارستانی بوون: بەشارستانی بوون رۆلًَی دەبێت لە پێك هاتنو دروست بوونی دوو ناوچەی گەرەكی تیاژیانی جیاواز، گەرەكە میللیەكان زۆرەملێیەكان لە چواردەوری شارەگەورەكان، زۆربەی كات ئەم گەرەكانە ماڵە هەژارەكان لەخۆ دەگرێت ، ئەوانەی كەم دەستن بە لەبەدیهێنان و پر تێركردنی پێویستیە جۆرەبەجۆرەكانی پێشكەوتن ، سەرەنجام منداڵەكانی لە خوێندن وازدەهێنن و بێكاردەبن ـ یان لەبوارە سێكسیەكاندا كاردەكەن و ئیستغلال دەكرێن ….هتد.
3- كۆچ: چەند فاكتەرێكی كۆچ هەیە بۆ كاری لادەرانەو لە پێناو پركردنەوەی پێویستیەكانی شارو كاركردن و ململانێ، منداڵان زۆرترین قوربانیانی ئەم دیاردەیەن .
4- گەرەكە میللیەكان: ئەم گەرەكانە سەنتەری داماوی كۆمەڵگاكانن لە كۆبوونەوەی بێ‌ كۆنترۆڵی خێزانەكان و بێ‌ خزمەتەكان پێك هاتووە ، بێ‌ بەشن لەزۆرەبەی خزمەت گوزارەیەكانن، چەندەها نەخۆشی تێدایە وەك نەخوێندەواری و هەژاری نەخۆشیە جەستەییەكان ، كاركردنی منداڵی كەم تەمەن دیارترین سیمای ئەم گەرەكانەیە.
5- نەخوێندەواری: نەخوێندەوای رۆڵێكی گەورەی هەیە لە نەبوونی یان دەست نەكەوتنی میهنیەكی دیاری كراو بەتایبەت نەخوێندەوای باك و دایك، و هەروەها سەردەكێشێت بۆ چەندین كێشەی تری وەكو غیابی بنەما پەروەردەییەكانی گەشەی كۆمەلایەتییانەی تاك و رۆڵی دەبێت لە خراپ رەفتار كردن لەگەلً منداڵ ، كاپێكردنیان لە جۆرەها بوار و تەنانەت بازرگانی پێوەكردنیان.
6- هەژاری: چەند توێژنەوەیەك لەم داوییانەدا ترسناكیەكانی ئەم دیاردەیەیەان لەم كێشەیەدا دەرخست بەتایبەت لە بواری بازرگانی كردن بەمنداڵان و رزگاربوون لیًَیان بە هیوای دابین كردنی ژیانێكی تەندروستی و پەروەردەیی فێركاری باشتر بۆیان ، یان ئەوەی زۆربەی كات خێزان ناچاردەبن بەخستەكای منداڵەكانیان لەپێناو بەرز كردنەی ئاستی بژێویان ، ئەم بەرپرسیاریە پێش وەختە دەبێتە هۆی وازهێنانیان لەخوێندن ودوچاربوونیان بەجۆرەها سوكایەتی لە بازاری كاردا.
7- كێشەخێزانیەكان: بەشێكی زۆربی خێزانەكان دوچاری كێشەجۆربەجۆرەكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی دەروونی دەبن كاردانەوەی ئەم كێشانە لەمنداڵانی كەم تەمەندا زیارتر رەنگ دەداتەوە و زۆربەی كات دەكەونە بەر خراپ رەفتاریەكانی باوان و دەرچونیان لە ماڵی ئاژاوەدا.
8- نەبوونی تەشریعە یاساییەكان و ئەكتیڤ نەبوونیان : تاوانەكان بە دەقی یاساكان دیاری دەكرێن ، زۆر جار یاسای پێویست نیە بۆ ئیدانە كردنی هەندێك رەفتار ، لەبەر ئەوە ئاسان بوونی تاوانە جۆربەجۆرەكان بەئاشكرا لەناو كۆمەڵگادا دەبینرێن.
9- گەندەڵی : زۆربەی كات گەندەڵًی لە دەزگا حكومیەكاندا بە جۆرەها تاوانەوە گرێ‌ دراوە ، چ گەندەلیەكانی خاوەن كاە سپیەكان بن( ئەوانەی لەپش مێزەكانەوە كار دەكەن) یان ئیستغلال كردنی دەسەڵات بێت ، یان بەشداری كردن بێت لە بازاری تاوان ، لەناو ئەم جۆرە جیاوازانەی تاوان تاوانی بازرگانی كردن بە منداڵیش بە ئاشكرا دەبینرێت .
10- بیرو بۆچونە هەڵەكان : هەندێك بیرو بۆچونی باوی هەڵەهەیە كەلەناو رۆشنبیریەجیاوازەكاندا هەیە وەك ئەوەی ممارەسەكردن لەگەڵ منداڵدا گەورەكان دەپارێزێت لە توش بوون بە ئایدز ، یان هەندێك جار گوایە یارمەتی چاك بوونەوە دەدات لە نەم نەخۆشیە، بەم هۆیەوە داواكاری لەسەر منداڵ بۆئەم كار زیادی كردوە و خراپ رەفتار دەكرێت لەگەڵیان .
هۆكارەكان لە سەرئاستی كۆمەڵایەتی بەش (Micro) :
كۆمەڵێك هۆكارن پشت بە هۆكارە كەسی و خودیەكانی بكەرەكانی دەبەستێت هەروەها بەهۆكارەكانی وەك بارو گوزەرانی ژیانی خێزانیان ( وەك شڵەژانە دەرونیەكان ، بێكاری، فشارەكانی ژیان…هتد) ئەم شتانە لەخۆدەگرێت : نەخوێندەواری ، موحتاجی خێزان ، فشارە دەروونیەكانی تاكەكانی خێزان ، مێژوی پێشوی خێزانی وەك ئەوەی قوربانی خراپ رەفتار كردن بێت، لەئەستۆگرتنی منداڵ بۆ پەیداكردنی نان و پارە، و بەكار هێنانی منداڵی ناو خێزان بەمەبەستی بازرگانی سێكسی..) .