موزیک چۆن کاردەکاتە سەر منداڵان؟ – ئامادەکردنی: کامەران چڕوستانی

ئایا موزیک چۆن کاردەکاتە سەر مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتی؟ سەدەها ساڵە کارتێگەرە سیحراویەکەی موزیک لەسەر مرۆڤ وەسف دەکرێت، بەڵام ناتوانرێت ڕوونکردنەوەیەکی جێگیر بدرێت.
شێوازی کارکردنی مرۆڤ لەگەڵ زانیارییەکاندا:
مرۆڤ بەهۆی گوێگرتنەوە تابلۆیەکی “وروژێنەرێکی بیستراو” لە هزریدا بنیات دەنێت. گۆڕینی ئەم شەپۆلی دەنگانەش بەشێوەیەکی گشتی بۆ هێمایەکی دەماریی زۆر کەمە. کاریگەرێتی ئەو دەنگەش پشت دەبەستێت بە جۆر و توندیی دەنگەکە، سەرچاوەکەی، چڕییەکەی وە ئەو گۆڕانکارییەی لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا بەسەر دەنگەکەدا دێت. کارکردن لەسەر ئەم شەپۆلانە بە سێ قۆناغی جیاواز لەیەک دەڕوات، کە بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین بڵێین، کە وروژاندنەکە بۆ پێکهاتەیەکی دەروونی دەگۆڕێت، پاش ئەوە بۆ ئاستێکی هزریی و لە کۆتاییدا لە کارپێکردنی ناوەندیدا گۆشەنیگاکان شی دەکرێتەوە.
پێکهاتەی دەروونی:
ئەمەش ئاستێکی نەستییە، کە مرۆڤ بە هزر ناتوانێت کاری لەسەر بکات. بۆ نموونە ئەو وروژاندنە بیستراوە پێناسە دەکات، دەنگە سەرەکییەکان لە دەنگە لابەلاییەکان جیادەکرێتەوە یاخود کەرەسە موزیکییەکان، دەنگی گۆرانیبێژەکان وە قسەکەرەکان لەیەک جیا دەکرێنەوە. لایەنە دەروونییەکەی بەشی نەستی بیستراوەکان لە گوێوە دەست پێدەکات، یەکەم دەمارەکانی ناسینەوە، گورزەکانی دەماری هەستی بیستن هەتا دەگاتە تاوەرەکانی بیستن. لە میانی پەیوەندی نێوان بەشە ئاڵۆزەکە زەیتونییەکەی مۆخ، بۆچوونکێکی واش هەیە، کە لەوانەیە مۆخی بچوک کار لەسەر ریتم و کاتی موزیکەکەدا بکات. ئەوەی گرنگە لەم بەشە موزیکییەدا ئەوەیە، کە هەست بە هەڵە و شڵەژاندنێکی موزیکی لێرەدا ناکرێت، بەڵکو لەوانەیە گونجاندن و هارمۆنییەکی ڕیتمی جێگیر وەک شڵەژاندنێکی ئاوازی بگرێتە خۆ یان بە پێچەوانەوە.
کارکردنی ئاستی هزریی:
لەم ئاستەدا هزر توانای کار و چالاکی هەیە، بەڵام مەرج نییە، کە وەک ئەرکێکی پێویست هۆشمەندانە و هزرییانە کاری لەسەر بکات. بەپێی بۆچوونەکانی جەستەناس کارڵ پریبرام لەم بەشەدا سێ تەوەر هاوکات مێشک کار دەکات:
تەوەری یەکەم: بابەت و تەنە هەستپێکراوەکان پێناسە دەکرێن و لە تۆڕێکی پەیوەندیدا دیار و دەستنیشان دەکرێت
تەوەری دووهەم: هەستپێکراوەکان لە هەموو ئاستێکی نوێدا دەپشکنرێت و بەهای بۆ دادەنرێت بە چ ئاراستەیەک دەڕوات.
تەوەری سێهەم: بەها و ڕۆڵی گرنگێتی هەستپێکراوەکان لە ناو بارە نوێکەدا دەپشکنرێت.
لە تەوەری یەکەمدا دەنگ و کاتەکان بۆ ئاواز و ڕیتم و وێنە موزیکییەکان پۆڵێن دەکرێن. بۆ ئەم پرۆسەیەش بنەماکان بەکاردەهێنرێت، کە پشت بە ئاراستە و کولتوری موزیکی دەبەستێت. لێرەدا بەکارهێنان و گوێگرتنی موزیکەکە لە ئاستێکی هزریدا دەبێت و گەر گوێگر کەسێکی مۆسیقاژەن یان توێژەرێکی موزیکی بێت، ئەوا لەم ئاستەدا توانای شیکردنەوە و بەهای زانستییانەی ئەو پارچە موزیکەی هەیە. واتە لەم تەوەرەدا بوونە دەنگییەکان لە نەستەوە بۆ یەکەیەکی موزیکی هزریی بەرجەستە دەکرێت.
تەوەری دووهەم تایبەتە بە بیر و هەستەکان. لەسەر بەنمای ئەو زانیارییانەی کە لە ناو بیردا “هۆشدا” کۆکراوەتەوە و پارێزراوە بڕیار دەدرێت ئایا “دەنگ” زانیارییە هاتووانە بە بیر نوێن یاخود کۆنن، ناسراون یاخود نەناسروان. لێرەدا پەیوەندییەکان بەستراون بە ڕووداوە ناونراوەکان، ئەویش بە پەیوەندیکردنی نێوان دەنگ و ئاوازە بیستراوەکان بە پێکهاتە بینراوە پارێزراوەکان وەک نووسراوەکان، تێبینییەکان وە وێنەی وشەکان لە لایەک وە پێکهاتەی بیستراوی وشەکان. لەهەمان کاتدا ئەو هەست و سۆزانە بە ئاگا دێن، کە پەیوەندییەکیان بەو واقیعەی ئەو ساتەوە یان واقیعێکی هاوشێوەوە هەیە.
لە تەوەری یەکەم و دووهەمدا ئەوەی دەردەکەوێت بریتییە لە چێژ و پەسەندکردنە موزیکییەکانی تاک، کە هاوکات لەگەڵ زانیارییە موزیکییەکان و یادەوەرە تایبەتییەکان و ئەزموونی گوێگرتندا کاردەکات و دەبن بە یەک یەکەی یەکرتوو.
تەوەرەی سێهەم: کە تیایدا کەمتر هزر کاریگەر دەبێت لە شیکردنەوەکاندا، بەڵکو زیاتر کار لەسەر مامەڵە و کاردانەوە دەکات تیایدا. لێرەدا کار لەسەر هەموو زانیارییەکی دەوروبەری هەستپێکراو دەکرێت، ئایا ئەو زانیارییە موزیکییانە گرنگن یاخود هیچ گۆڕانکارییەک لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن. بۆ نموونە سەرنجڕاکێسان بۆ پارچەیەک لە موزیکەکە یاخود یەکێک لە ئامێرەکانی ناو پارچە موزیکییەکە.
لە لایەنە پێکهاتە جەستەییەکەوە هەر سێ تەوەرەکە بەهۆی پێکەوە کارکرنی بەشە تایبەتییەکەی مۆخ بەرجەستە دەکرێت، کە تایبەتمەندە بە بیستن. لە چەقی ئەو بەشەدا بریتییە لە ئەموگدالا “Amygdala” وە هیپۆکامپوس “Hippocampus” ، کە ڕۆڵێکی گرنگ دەبینن لە یادە کورتخایەن و درێژخایەنەکاندا. لێرەدا هەموو زانیارییە کارپێکراوەکانی هەستپێکراوەکان کۆدەبنەوە وە ئەم دوو بەشە بە سیستمی لیمفەکانەوە بەستراون، کە ئەمانیش بۆ کارکردن لەگەڵ هەست و سۆزەکاندا ئامادەن. زانیارییە کۆکراوەکان بەهۆی ئەمیگدالاوە مامەڵەیەک دیاری دەکات و دەنێردرێتە بەشی پێشەوەی مێشک و لەوێشەوە بۆ “ناوەندی مۆتۆڕی مۆخ” دەنێردرێت.
کارپێکردنی ناوەندی:
کارپێکردنی ناوەندی هەموو بیرۆکەکان و هەموو پرۆسە هزرییەکان لە ئاستێکی هۆشمەندیدا دەبێت. مرۆڤ لێرەدا هۆشمەندییانە پرۆسەیەکی دیاریکراو پێناسە دەکات و بەو پێیە مامەڵەی لەگەڵدا دەکات.
پاشکۆکان:
لەم کورتە شیکردنەوەوە بۆمان دەردەکەوێت کە کاریگەرییە هەستییەکانی بیستنی پارچە موزیکێک چۆن کاردەکات. بەڵام دەربڕین و بنەما ویستراوەکانی ئاوازدانەرەکە، کە خۆی لەناو پارچە مویکییەکەدا دەردەبڕێت، لەلایەن گوێگرەوە بە هزر یان بە نەست هەستی پێدەکرێت. لە میانی مێشکەوە مۆدێلێکی تایبەتی بۆ دەستنیشان دەکرێت بۆ ئەو شێوازە دەربڕینە، کە پێکهاتە فیزیایییەکەی پارچە ئاوازەکە دەستنیشانی دەکات. ڕۆشنبیریی زانستیمان سەبارەت بە موزیک وە سەبارەت بە مۆدیلی جیاوازەکانی مامەڵە موزیکییەکان و هەروەها بوونی ساتیی ئەو کەسە پێکەوە کار لەگەل مامەڵەکردن لەگەڵ پارچە موزیەکەکدا دەکەن. جگە لەوەش پێکەوەژیانی ساتیی موزیکەکە بە مامەڵە پێداویستییەکان کۆنترۆڵ دەکرێت، کە بۆ هەر پارچە موزیکێک جۆرە مامەڵە و کاردانەوە و یاد و هەستێکی جیا دەدات بەو کەسە.
بە یارمەتی توێژینەوەیەک ئەوە دەرکەوتووە، کە موزیک کاریگەرێکی هێمنکەرەوەتری دەبێت، کاتێک نەخۆش بەر لە نەشتەرگەری بە ئارەزووی خۆی پارچە موزیکێک هەلبژێرێت.
پێوەری گۆڕانکارییە جەستەییەکان:
موزیک دەتوانێت لە کەمتر لە چرکەیەکدا کەشی کەسێک بگۆڕێت وە دەتوانێت ڕۆح هێمن بکاتەوە، هەستکردن بە کەسی دیکە، خۆشی و شادی بێنێتە کایەوە و دڵیش ببوژێنێتەوە.
ئایا موزیک کار لەسەر چ بەشێکی جەستە و ئەرکەکانیان دەکات؟
- هەناسە
- لێدانی دڵ
- فشاری خوێن
- گرژی ماسولکەکان
- باری جەستەیی
- گەرمیی جەستە
- ئەنزیم و لیمفەکان، …..

بەڵام مرۆڤ پرسیار لە خۆی دەکات، چۆن موزیک ئەم هەموو کارتێکەرانەی دەبێت، کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێداوە. بەر لە هەموو ڕوونکردنەوەیەک دەبێت ئەوە بزانین، کە جەستەی مرۆڤ هەمووی پێکەوە کاردەکات. بەپێی شێوازی ئاوازەکە، رێتمەکەی، هارمۆنێتی، خێرایی و جۆری دەنگەکان موزیک دەتوانێت هەێمن بکاتەوە، هارمۆنێتییەک بەرجەستە بکات یان گوێگر چالاکتر بکات، بەڵام لە باری زۆر دەگمەندا موزیک دەبێتە هۆی ترس و ناڕەحەتی. بەشێوەیەکی گشتی کاریگەرێتی لە سەر سێ بەش لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت:
• لەرینەوە کە سەرتاپای جەستە دەگرێتە خۆی
• هەست و سۆز، کە لە فراوانترین دەروازەکانەوە دەچێتە ناو ڕۆحی مرۆڤ
• هارمۆنێتی و ڕێکخستن لە ئاستی ڕۆحیدا بەل بەشانەدا، کە دەروون و ڕۆح دووچاری بەستن و مانەوە بوون، کە بەهۆی موزیکەکەوە دەبێتە هۆی دروستبوونی بالانسێکی نوێ لە پێکهاتە ناوەکییەکەی مرۆڤدا.
ئەو موزیکەی کە هەمان ریتم و هارمۆنێتی ئاواز و مانەوەی لە یەک خێراییدا بەشێوەیەکی هێمنکەرەوە کار دەکاتە سەر گوێگر، بەڵام ئەمە ناتوانین شێوازێکی گشتی بدەینێ، بەڵکو هەموو مرۆڤێک لەو بارەدا کاریگەرییەکی تایبەتی بەسەردا دێت بە تایبەتی لە ڕۆژی ئەمڕۆماندا فشار لەسەر تاک زۆرە و مەرج نییە هەموو موزیکێک بەهەمان ئاست هێمنی و هارمۆنی لەگەڵ خۆیدا بهێنێت. بەڵام لە بارە ئاساییەکەدا ئەم موزیکە خاوکردنەوەیەک بەرجەستە دەکات: هەناسە بێ ئەوەی هەستی پێبکەین قوڵتر و درێژتر دەبێت، هەندێکجاریش خۆت لەگەڵ خێرایی و ریتمی موزیکەکەدا دەگونجێنێت، بەهۆیەوە لێدانی دڵیش هێواشتر دەبێتەوە. بەم هۆیەوە فشاری خوێن دادەبەزێت و پلەی گەرمی جەستە دێتە خوارەوە. لە کۆتاییدا ماسولکەکان دەتوانن خۆیان لە گرژبوونەکان ڕزگار بکەن و لەهەمان کاتدا چەندێتی ئۆکسجین و ئەنزیم و هۆرمۆنەکانیش خۆیان ڕێکبخەنەوە.
باشترین نموونە کۆرپەیەکی بچوکە: گۆرانییەکی هێمن بەشێوەیەکی زۆر سەرنجڕاکێش کاریگەرێتی لە هێمنکردنەوەی منداڵەکەدا دەبێت. نۆتەی سێچارەکیی هاوئاستی پارچە موزیکێک، میلۆدییەکی هارمۆنی و دەنگێکی متمانەبەخشی دایک یان باوک زۆر بە خێرایی منداڵ هێمن دەکەن و خەویان لێدەخەن. بەگشتی دەتوانین بڵێین کە کارتێکەرەکان و کارتێکراوەکان هەموویان پێکەوە بەستراون و موزیک کار دەکاتە سەر جەستە و ڕۆح و دەروون.
هەر لەەبر ئەم هۆکارانەیە دەبینین موزیک هەموو ڕۆژێک زیاتر موزیک بەکرادەهێنرێت لە چارەسەرییە دەروونییەکان وە بەتایبەتی لە ئەمریکادا، کە ئاواز و ریتمە جیاوازەکان بەکردەهێنرێن لە ناو نەخۆشخانە و چارەسەرە دەروونییەکاندا بۆ ئەوەی پرۆسەی چارەسەرەکە خێراتر بکات. ئەنجامی هەندێک توێژینەوە ئەوەیان دەرخستووە، کە کاریگەرییە پۆزەتیڤەکانی موزیک وای کردووە، کە بەکارهێنانی موزیک لەناو نەخۆشخانەکان و پزیشکەکانی دداندا لە زیادبووندایە بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکان و هێمنکردنەوەی بارە دەروونیی و جەستەییەکەی نەخۆشەکان وە هەروەها بۆ کەمکردنەوەی فشاری دەروونیی و ترس و تەنگەژی. مامانەکانیش موزیک بەکاردەهێنن بۆ کەمکردنەوەی ئازاری دووگیانەکان و ئاسانکردنی پرۆسەی منداڵبوونەکە.
چی ڕوودەدات، کاتێک منداڵێک لە تیپێکی موزیکیدا بەشدار دەبێت؟
لە گەشەی منداڵدا موزیک چ ڕۆڵێک دەبینێت؟
کاتێک مرۆڤ سەیری گەشەی کۆمەڵگای هاوچەەرخ دەکات و بیردەکاتەوە، چ هۆکارێک بۆ نەوە گەشەسەندووە نوێکە دابینبکرێت. لە کۆتاییدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە باشترین شت کە بتوانرێت بۆ کارپێکردن بەکاربهێنرێت بریتییە لە موزیک.
لە فەرهەنگی زانستی پەروەردەدا زۆرجار ڕیزبەندی گرنگێتی “کلیلی پۆلێنکردن”ەکان بریتین لە: توانای پەیوەندیکردن، توانای هاوکاریی، نەرمیی، ڕۆحی خەلقکردن، بیرکردنەوە لە بابەتە دیاریکراوەکە، سەربەستی خود، توانای چارەسەری کێشە، توانای گەیاندن، ئامادەیی فێربوون و ویست بۆ سووربوون لەسەر کۆشش.
یاریکردن لە گروپێکدا بەبێ بوونی توانای پەیوەندیکردن ناتوانرێت بەرجەستە بکرێت، هەروەها پێویستی بە بوونی توانایەکی هاریکاری و نەرمیی موزیکانتەکان هەیە، بۆئەوەی بتوانن لە کۆرسێکدا کارێکی پێکەوەیی بکەن. ڕۆحی خەلقکردن و بیرکردنەوە لە بابەتە دیاریکراوەکە و سەربەستی خود پێویستە بۆ مۆویکژەنێکی سۆڵ کاتێک بە تەنها دەیەوێت کار لەسەر بەرهەمێک بکات. بەم شێووەیە هەموو ئەو خاڵە گرنگانەی پەروەردە دەتوانین بە شێوەیەک لە شێوەکان لە موزیکدا بەدی بکەین و بیانکەین بە بنەمایەک بۆ پەروەردەی منداڵان.
بۆچی منداڵانی ئەم سەردەمە پێویستیان بە موزیک هەیە؟
هۆکارە ئەنترۆپۆلجییەکان: مەبەست لە “بوونێتی مرۆڤ”ە لە گۆشەنیگای موزیکەوە. موزیکدانان و ژیان لەگەڵ موزیکدا جۆرێکی زۆر تایبەتە لە “بوونێتی” بۆئەوەی تاک بتوانێت خۆی بدۆزێتەوە. واتە موزیک کەرەسەیەکی زۆر گرنگە بۆ بەرجەستەکردنی خود وە بە تایبەتی لای هەرزەکاران و لاوان، کە موزیک تیایدا سومبولێکی بەرز دەنوێنێت و لە هەمان کاتدا ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە پەیوەستیکردن و ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان تاکەکان.
هۆکارە پەروەردەیی-کولتورییەکان: مرۆڤ بوونەوەرێکی کولتورییە (ئارنۆڵد گێلن)؛ مرۆڤ داهێنەرە و لە لایەن کولتورەوە مرۆڤ دادەهێنرێت (مایکڵ لاندمان). لە ڕابوردوو و هەنووکەدا هیچ شارستانییەک نییە لە جیهاندا بەبێ موزیک. لەمیانی وانەی موزیکەوە دەتوانین لاوەکان بکەین بە کەسانی “داهێنەر”.
هۆکاری بوونێتی “Ontology”: ئەم گۆشەنیگایە بەستراوە بە بوونی خودی نوزیک، چونکە موزیک جیاوازە لە هونەرەکانی دیکە. ئەی باشە موزیک چ شتێک لەپشت خۆیەوە دەشارێتەوە، چ شتێکی تایبەت و دەگمەن لەناو خەسڵەتەکانی خۆیدا حەشار دەدات؟ زانای موزیکی بەناوبانگ “هانز هاینریخ” دەڵێت: موزیک وەک شانشینی دەنگ و بیستراوەکان، کە تایبەتمەندێتییەکەی موزیک پیشاندەدات، ئەویش ئەو تایبەتمەندێتییەیە کە تەنها بۆ خودی خۆی هەیەتی لە ناو ئەو شانشینەدا.
موزیک ئەو هونەرە بێوتە و بێدەستەواژەیە، کە بە هەموو کەسێک دەتوانێت شتێک ڕابگەێنێت یاخود هەروەک ڤیکتۆر هیگۆ دەڵێت: موزیک ئەوە دەردەبڕێت، کە ناتوانرێت بوترێت و بێدەنگبوونیش لێی مەحاڵە.
هۆکاری بیردۆزی خوێندن و سیاسەتی پێگەیاندن: گەر چاوێک بە سیستێمی پەروەردەی هەرێمدا بخشێنین، سەرنجی ئەوە دەدەین، کە لەمێژە ئێمە ڕێبازێکی پڕهەڵەمان گرتووە لەم میانەدا، چونکە هونەری موزیک هەتا ئێستاش بە وانە بنەڕەتییەکان دانانرێت، هەرچەندە هەموو زانیاریی و زانستە نوێکان ئەوەیان دەرخستووە، کە موزیک بۆ گەشەی کەسایەتیی و ڕۆحیی و توانای داهێنان زۆر گرنگن، چونکە قاڵبکردنی خوێندکار لە ناو چوارچێوەی وانە زانستییە وشکەکاندا کاردانەوەی زۆر نێگەتیڤی دەبێت. گەر پرسیارێک لە منداڵ و هەرزەکار و لاوان بکرێت سەبارەت بەوەی کە لە هەنووکەدا دەیکەن ڕۆژانە و هەروەها لەوەی کە لە داهاتوودا دەیانەوێت بیکەن، ئەوا زۆرکەمیان هەیە، کە ئاوڕێک لە هونەری موزیک بداتەوە، کە ئەمەش هۆکاری کەمیی دەوڵەمەندێتی ڕۆحی ئەو منداڵەیە سەبارەت بە هونەری موزیک.
هۆکاری پەروەردەی کۆمەڵایەتی: بێگومان موزیک کۆمەڵایەتیترین هونەری هەموو هونەرەکانە. کەشی موزیک بوارێک بۆ مرۆڤ لەگەڵ مرۆڤی تردا دەکاتەوە. چونکە موزیک تەنها وەک توخمێکی ناو ناوەندێکی کۆمەڵایەتی و کارتێکەرێکی کۆمەڵایەتی تەنها بوونی دەتوانرێت هەبێت.
هۆکارە چارەسەریی و غەریزییەکان: بۆ هەموو لایەنەکان ئەوەی ئاشکرایە بریتییە لە “هێزی کارتێکەری موزیک لەسەر دەروونمان”. ئێمە ئەمڕۆ سەبارەت بە ڕۆڵی موزیک دەزانین سەبارەت بە توانا و پیرۆزیی ئەم هونەرە لە بواری چارەسەرە جیاوازەکاندا. موزیک لە ڕۆحی هیچ منداڵێک ناپرسێت ئایا دەیەوێت یان ئارەزوویەتی یان نایەوێت یان دەیزانێت، چونکە ئەو توخمە پارچەیەکە لە ڕۆحی هەموو کەسێک. ئێمە هەر ئەوەندە لەسەرشانمانە، کە ڕێگەی بۆ بەرەڵا بکەین. لەم میانەدا لە سێ بواردا کاریگەرە:
1. زاڵبوون بەسەر هەستە نێگەتیڤەکان لە کاتی گۆرانیوتندا.
2. زیادبوون و ڕێکخستنی وزەی باری هەستە پۆزەتیڤەکان.
3. گۆرانیوتن وەک شێوازێک لە نەرمێتی خود.
هۆکارەکانی دەر لە موزیک:لێرەدا مەبەست لە گواستنەوەی کاریگەرییەکانی موزیکە لەسەر کەسایەتی. ئێمە لە بنەمای توێژینەوە نوێکانەوە، کە لە قوتابخانەکانی بەرلیندا کراوە، ئەوەمان بۆ ڕوو بۆتەوە، کە موزیک پەروەردەیەکی هزری موزیکیی، ڕۆحێکی داهێنانیی، جوانکاریی، کۆمەڵایەتیی، سۆزداریی و جوڵەی دەروونیی لە هەمان ئاستی خوێندن و پرۆسەی پەروەردەدا بەرجەستە دەکات. ئەمەش لە دوو دیاردەدا ڕەنگ دەداتەوە: گەشەپێدانی زیرەکیی و فراوانکردنی توانا کۆمەڵایەتییەکان. لە تەمەنێکی دیاریکراودا پەیوەندییەکی زۆر بەهێز هەیە لەنێوان زیرەکیی و گەشەپێدانی بەهرە موزیکییەکان. دیاردەی دووهەم بریتییە لە پتەوکردنی ڕۆحی داهێنان، کە بنەمایەکی زۆر بەهێزە بۆ گەشەی کۆمەڵگا لە هەموو لایەنەکاندا.
هۆکارە دەمار-بایۆلۆجییەکان و دەمار-فیزیکییەکان:
توێژینەوەکانی سەر بواری مێشک ئەوەیان دەرخستووە، کە گوێگرتن لە موزیک و کارکردن لەسەر موزیک پەیوەندیی و چالاکی هەردوولای مێشک بەهێزتر دەکات وە هەروەها دەبێتە هۆی تۆڕێکی دەماریی زۆر بەرفراوان. ئەمڕۆ دەزانین، کە کاکردن لەسەر میلۆدییەکان بە شێوەیەکی گشتی لە بەشی ڕاست و کاکرکردن لەسەر ریتم لەبەشی چەپی مێشکدا بەجێ ڕوودەدات. بەم شێوەیە موزیک هەردوو بەشی مێشک چالاک دەکاتەوە، کە بۆ بالانسێکی نموونەیی لەناو دوولای مێشکدا.
توێژینەوە زانستییەکان و ئەنجامەکانی:
پرۆفیسۆر “هانز گیونتەر” توێژینەوەیەکی درێژخایەنی ئەنجام دالە بەرلین لەسەر قوتابیانی بنەڕەتی لەسەر ” کاریگەرێتی پەروەردەی موزیکی لەسەر گەشەی کەسایەتی منداڵ”. توێژینەوەکەش بەشێوەیەک بوو، کە منداڵان فێری ئامێرێکی موزیکی بکرێت، لە کۆرسێکدا بەشداری بکات وە بەهۆی پەروەردەی موزیکییەوە بتوانن توانا هزریی، ڕۆشنبیریی، موزیکیی، داهێنانیی، دەرونیی و کۆمەڵایەتییەکانی خۆیان گەشە پێبدەن و کاریگەربن تیایدا. لەپاش ئەوە سەرنج دراوە لە باری سۆزداریی و خودهاندانی منداڵەکان لە میانە جیاوازەکانی فێربوون، کۆشش، وردبینیی، ڕۆحی لێپرسینەوە، ئازادکردن و سەربەستی خود، توانای بەرگریی، ڕەخنەی خود و بەرامبەر.
توێژینەوەکە لەسەر هەندێگ گروپی منداڵان کرا، کە تەمەنیان لەنێوان 6 هەتا 12 ساڵ بووە. هەفتانە دوو کاژێر وانەی موزیکیان وەرگرتووە، کە تیایدا بەشداری فێربوونی ئامێرێکی موزیکی یاخود گۆرانیوتن لە کۆمەڵێکد.
توێژینەوەکان ئەم ئەنجامەیان دا بەدەستەوە:
- هەردوو گروپەکە لە ساڵی یەکەمی خوێندنی موزیکدا ئاستی ژیرێتییان بە پێوەری “IQ” گۆڕانکارییەکی هێجگار زۆریان بەسەر نەهاتووە، بەڵام لەپاش چوار ساڵ بەرهەمی کارەکەیان ئاشکراتر دەرکەوتووە، ئەویش بەوەی کە ژیرێتییان و نیشانەکانی “IQ” ئاستێکی زۆر بارزتریان پیشان داوە.
- ئەو منداڵانەی بەشداریی توێژینەوەکەیان کردووە پاش چوار ساڵ توانایەکی هزریی و هەستدارێتیی ئاستبەرزتریان نیشان داوە.
- ئەو منداڵانەی کە بەر لە توێژینەوەکە ئاستی هزریی و ژیرییان لە ئاستێکی نزمدا بووە، پاش چوار ساڵ لە کار لەسەر موزیک بەرزبوونەوەی ئاستە جیاوازەکانی هزری و هەستییان پیشان داوە و بەڵکو هەندێکیان لە بوارە کۆمەڵایەتیی و دەروونییەکەشدا گۆڕانکارییەکی هەستپێکراویان بەخۆیانەوە بینیوە.
ئەم لێکۆڵینەوانەش بەردی بناغەیەک بوون بۆئەوەی، کە لایەنە پەیوەندیدارەکانی سیاسەتی پەروەردە لە دەوڵەتە ئەوروپییەکان سیاسەتی پەروەردەی موزیکی بکەن بە بەشێک لە سیاسەتی کۆمەڵایەتیی و زانستیی بواری پەروەردە.
کێشەی پەروەردەی موزیکی لە کوردستان:
لە کوردستاندا هەتا ئێستا ئێمە نەگەشتوینەتە ئەو تێگەشتنەی، کە موزیک دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ ببینێت لە گەشەی کەسایەتی و هەستی و هزری منداڵ، ئەم گەشەیەش بە درێژایی ژیانی مرۆڤ دەتوانێت بەردەوام بێت. بە شێوەیەکی گشتی تێگەشتنمان بۆ موزیک لە بەشی پەروەردەی منداڵاندا زۆر جار لە سنووری چێژ وەرگرتن و خۆشی بەخشین تێناپەڕێت. خاوەن ئەزموون و پسپۆرەکانیش لەم بوارەدا بەداخەوە لەناو پلاندانانی کۆمەڵایەتی و پەروەردەییدا خاوەنی دەسەڵاتێکی هەستپێکراو نین و لە لایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە گوێیان لێ ناگیرێت و بواریان پێ نابەخشن ڕۆڵێکی گرنگتر ببینن، ئەمەش هۆکارێکە، کە هونەری موزیکی منداڵ زۆر بە دواکەوتویی بمێنێتەوە.
نەبوونی بنەمایەکی زانستی لە گەلێک لایەنی پەروەردەیی و گەشەی مرۆیی هەر لە دایەنگاکانەوە هەتا زانکۆکانمان وای کردووە بۆ نموونە باخچەی ساوایان وەکو شوێنێک تەماشا بکرێن زیاتر بۆ کات بەسەربردنی منداڵان و دوورخستنەوەی منداڵ لە ژینگەی ماڵەوە، ئەگەر چاوێک بە ڕێژەی پسپۆرانی پەروەردەی منداڵان لە باخچەی ساوایان و دایەنگەکاندا بخشێنین، ئەوا ئەو کاتە بارە کارەساتاوییەک ئەم بنکانەمان بۆ دەردەکەوێت، کە چەند بێپلان و بێبایەخن. قوتابخانەکانمان زیاتر لە سەربازگەیەکی فێربوون دەچن نەک لە بنەمایەک بۆ پەروەردە و گەشەی کەسایەتی و بنیاتنانی کەسێکی پێگەشتوو. ئەم لایەنە لاوازانەی بواری پەروەردەی منداڵان، پەروەردەی موزیکیشی گرتۆتەوە. لە دایەنگە و باخچەی ساواکاندا زۆر بە دەگمەن کەسێک بدۆزیتەوە کە پسپۆر بێت لە دەرونناسی منداڵاندا و یاخود ئەزمونێکی باشی هەبێت سەبارەت بە موزیک و موزیکی منداڵان بە تایبەتی. هەرچی لە قوتابخانەکان دەگوزەرێت لەوە باشتر نییە، بەڵکو وانەی موزیک وەکو وانەیەکی پلە سێ و پلە چواری بێ بایەخ هەڵدەسەنگێنرێت و وانەیەکە زیاتر بۆ پشوی مامۆستا و قوتابی و کات بەسەربردنێکی بێ سوود. هەرچی ڕێنمایی و ڕوونکردنەوەکانی وەزارەتی پەروەردە و لایەنە پەیوەندیدارەکانە هیچ ئاماژەیەک بە پەروەردە موزیکییەکان نادەن و هیچ پلانێکیشیان بۆ ەئو جۆرە پەروەردەیە نییە، چونکە بە شتێکی لاوەکی و بێبەهای هەژمار دەکرێت.
هۆکارێکی دیکەی لاوازی پەروەردەی موزیکی بریتییە لە نەبوونی هۆڵ و ژووری تابەت بە موزیک و سەما لە قوتابخانەکان. هەتا ئێستاش کەم قوتابخانە هەبن کە هۆڵێکی مۆدێرن و شیاویان هەبێت بۆ چالاکییە موزیکییەکان، بە شێوەیەک کارکردن و پەخشی موزیک تیایاندا کار نەکاتە سەر وانەی پۆلەکانی دیکەی قوتابخانەکە.
بنکەکانی منداڵان و هەرزەکاران و لاوان هەتا ئێستاش کەمن و بەپێی ئاست و پێداویستی سەردەم نین، بەڵکو ئەوەی زیاتر بەربڵاوە بریتییە لەو کۆمپانیا و مامۆستایانەی کە بە شێوەی وانە و کۆرسی تایبەت زانستی موزیک بە بەشداریکەران و ئارەزوومەندان دەگەێنن.
لە لایەکی دیکە هونەەری موزیکی منداڵان لە کۆمەڵگاکەماندا هەتا ئێستاش پێشکەوتنێکی وای بەخۆیەوە نەبینیوە لە لایەن داڕشتن و تۆن و هۆنراوەی تایبەت بە منداڵ و شێوازی وتن و دابەشکردنی موزیکیی و دەرهێنانی کلیپەکان ئەگەر خۆمان بەراورد بکەین بە هونەری فارسی و تورکی و عەرەبی. بەڵکو زۆر بەرهەممان هەن، کە تەنها بوونی بریتییە لە پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی، کە لە هونەری منداڵاندا هەمانە و هیچی دیکە. جگە لەوەی دانانی هەندێک لەو ئاوازانە لە لایەن کەسانێکەوەن، کە نە ئەزموونێکی وا قوڵیان لەو بارەیەوە هەیە و نە زانیارییەکی یەکجار زۆریان سەبارەت بە موزیک و دەرونناسی منداڵانەوە هەیە. ئەمەش وای کردووە کە نمایشی هەندێک لە گۆرانییەکانی منداڵان بەرگ و ڕوخسار و ڕەفتارێکی پێگەشتوانەی پێوە دیار بێت زیاتر لە ڕووکەشێکی منداڵانە.
هەموو ئەم گۆکارانە وای کردووە، کە منداڵ نەتوانێت هاوڕێیەتی لەگەڵ جۆرە موزیکێکدا ببەستێت، کە بۆ تەمەنی ئەو بگونجێت و هاوزمانیش بێت بۆ منداڵەکە. منداڵیش بوونەوەرێکی ڕەزامەندە. ئەوە وەردەگرێت، کە پێی دەدرێت. ئەویش لەم هەژاریی جیهانەی خۆیدا هیچ ڕێگەیەکی دیکەی بۆ نامێنێتەوە تەنها ئەوە نەبێت، کە گەورەکان گوێی لێ دەگرن. چونکە هیچ یاریدەدەرێک و پاڵنەرێک نییە، کە یارمەتی منداڵەکە بکات بۆ ئەوەی ڕۆحی منداڵەکە بە موزیکێکی گونجاو ئاو بدات. بەڵام ئایا لە کوردستاندا چ جۆرە موزیکێک بەربڵاوە؟
ئەوەی جێگەی ئاماژەی ئەوەیە، کە هونەری موزیک لە کۆمەڵگای کوردیدا وە بە تایبەتی لە بسیت ساڵی پێشوودا زیاتر خۆی بەستۆتەوە بە هونەرە تورکی و عەرەبی و فارسییەکەوە، کە وای کردووە گوێگری کورد زیاتر گوێبیستی ئەو جۆرە گۆرانیانە بێت و هەر کاتێکیش باس لە موزیکی ڕۆژئاوا بکرێت، ناوی چەند گۆرانیبێژێک و موزکانتێکی دیاریکراو بکرێت: یانی، مایکڵ جاکسن، براین ئادامس، ئێمینیم، . . . هتد. هەرچەندە موزیکی ڕۆژئاوا زۆر دەوڵەمەندە و بەڵکو لەناو گەنجینەکەیدا گەلێک جۆرە موزیکی وا بەدی دەکرێت، کە خودی موزیکی ڕۆژهەڵاتیش دەتوانێت سوودی لێ وەربگرێت، بەڵام بە داخەوە کە مێدیای کوردیش نە وەکو زانستێک و نە وەکو ڕۆشنبیرییەکی گشتی کارێکی وای نەکردووە، کە تاکی کورد بە لایەنە نەناسراوەکەی موزیکی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوا ئاشنا بێت.

سەرچاوەکان:

•Bastian, Hans Günter; „Kinder optimal fördern – mit Musik“, Atlantis Musikbuch-Verlag, 3.Auflage Oktober 2003
• Bruhn, Herbert; „Musiktherapie; Geschichte – Theorien – Methoden“, Hogrefe
• Kraus, Werner; „Die Heilkraft der Musik – Einführung in die Musiktherapie“; Becksche Reihe, 2.aktualisierte Auflage 2002
• Schwarz, Aljoscha A. und Schweppe, Ronald P.; „Mit Musik heilen“; Südwest Verlag 2000

قۆناغه‌کانی گه‌شه‌ی ره‌وشتی له‌ روانگه‌ی ((کۆلبێرگ)) ـه‌‌وه‌ – نووسه‌ر: م. عومه‌ر فه‌تاح مه‌عرووفی – م.ی. زانکۆی سۆران

به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بیرۆکانه‌ی که‌ لایان وایه‌ ڕه‌وشت واتایه‌که‌ که‌ گه‌وره‌کان به‌سه‌ر منداڵه‌کانیانی داده‌سه‌پێنن (پێناسه‌ی ده‌روونشیته‌لکاری له‌ ڕه‌وشت) یان وه‌ک شتێک که‌ ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای خۆ پاراستن له‌ دڵه‌کوته‌ و هه‌ست به‌ تاوان پێک هاتبێت(پێناسه‌ی ره‌فتاریه‌کان له‌ ڕه‌وشت)، کۆلبێرگ لای وایه‌ که‌ منداڵه‌کان خۆیان دادوه‌ری ڕه‌وشتی خۆیان به‌رهه‌م ده‌هێنن. سه‌ره‌تا له‌ناو په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانه‌وه‌ هانده‌درێت – که‌ بریتین له‌ به‌ دایک و باوک، خوشک و برا، هاوته‌مه‌نه‌کان، هاوڕێکان، به‌ڵام ته‌نیا به‌وه‌شه‌وه‌ نابه‌سترێته‌وه‌ – دووهه‌م به‌ هۆی چه‌ند هه‌ستێکی جۆراوجۆر – وه‌کو ئه‌وین، ڕێز، هاوهه‌ستی و لکان، به‌ڵام ته‌نیا به‌وانه‌شه‌وه‌ نابه‌سترێته‌وه‌- منداڵه‌کان هۆکاره‌ ڕه‌وشتیه‌کانیان په‌ره‌ پێده‌ده‌ن. تاقیکاریه‌کانی کۆلبێرگ له‌ ڕێگای بینین و سایکۆمێتری (پێوانی زیره‌کی) منداڵان و گه‌وره‌کانه‌وه‌ ئه‌وی گه‌یانده‌ ئه‌و ئاکامه‌ که‌ گه‌شه‌ کردنی مرۆڤه‌کان به‌ره‌به‌ره‌ و بێ پچڕان و له‌ئاکامی هێزی لێکدانه‌وه‌ ڕه‌وشتیه‌‌کانیان دا و له‌ شه‌ش قۆناغی زۆر ئاشکرادا که‌ به‌ گشتی ده‌تواندرێ به‌ سێ ئاست پۆلێن بکرێن پێک دێت.
بیردۆزی کۆلبێرگ له‌سه‌ر بنه‌مای بیری سوقرات ‌ که‌ ده‌یکوت” دادپه‌روه‌ری ئه‌وپه‌ڕی هه‌موو به‌ڵگه‌یه‌کی ڕه‌وشتیه‌”، هه‌روه‌کا له‌سه‌ر بیرۆکه‌ی پیاجێت له‌مه‌ڕ قۆناغه‌کانی جۆریی گه‌شه داندراوه.( Diessner& Simmons2000)
ئه‌و شه‌ش قۆناغه‌ له‌ هزری ڕه‌وشتی مرۆڤی ، جۆره‌کانی جیاوازی بیرکردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ری کێشه‌ له‌ هه‌ر قۆناغێک له‌خۆ ده‌گرێت.
ئاست قۆناغ ئارسته‌ی بڕیاردان

پێش نه‌ریتی 1………… سزا و ملکه‌چی
2………… ئاڵوگۆڕی ئامرازی
نه‌ریتی 3………… Interpersonal conformity
4………… یاسا و ڕێکی
پاش نه‌ریتی 5………… Prior rights and social contract
6………… ڕێسا جیهانیه‌ مۆڕالیه‌کان

کۆلبێرگ ڕای وابوو که‌ گه‌شه‌ی تاکه‌کان ته‌نیا به‌ناو ئه‌و قۆناغانه‌دا تێپه‌ڕده‌بێت و له‌ هه‌ر کاتێکیشدا ته‌نیا ده‌توانن یه‌ک قۆناغ ببڕن، واتا ناتوانن له‌ یه‌ک کاتدا، له‌ دوو قۆناغ دابن. ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕوانگه‌ی مازلۆ (1943،1968،1972) له‌سه‌ر زنجیره‌ پێداویتیه‌کانی مرۆڤ دا ناکۆکی هه‌یه‌. به‌ پێی بۆچونه‌که‌ی کۆلبێرگ، هیچ مرۆڤێک نه‌ ده‌توانێت قۆناغێک تێپه‌ڕێنێت و نه‌ ده‌شگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغه‌کانی پێشوتر. واتا مرۆڤه‌کان به‌ تێگه‌یشن له‌ لێکدانه‌وه‌ و به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ مۆڕاڵیه‌کان، ده‌چنه‌ ناو قۆناغێکی سه‌رتر له‌ گه‌شه‌ی مۆرالی و به‌ چونه‌ ناو قۆناغی سه‌رتر، ئیتر نایانهه‌وێت بگه‌ڕێنه‌وه‌ قۆناغی خواروتر و نزمتر.
به‌ڕای کۆلبێرگ، له‌ قۆناغێ له‌ گه‌شه‌ی مۆرالی ‌ ئێستاکه‌یان، له‌ ڕێگای وڵامدانه‌وه‌ به‌ ناکۆکی له‌ زانیاریه‌کانیاندا، ئاستی گه‌شه‌ی مۆرالی خۆیان ده‌به‌نه‌ سه‌ر. به‌ڵام، که‌سانی ده‌ورووبه‌ر وه‌ک (دایک و باوک ، هاوڕێ، که‌سانی ئایینی، ڕێبه‌ران و زانا سیاسی و بازارگانی و…تاد) ده‌بێت له‌ ڕێگای هێنانه‌ به‌رباسی پرسی ئاڵۆز و ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌ و مشتومڕ کردن له‌سه‌ریان. نه‌ته‌نیا هاریکاری تاکه‌کان بده‌ن که‌ نه‌ته‌نیا ژیرانه‌ بوونی قۆناغی سه‌رتری هزری مۆرالی بناسێت به‌ڵکو هانبدرێت، گه‌شه‌ی مۆرالی خۆی به‌ره‌و ئه‌و ئاراسته‌ ببات و به‌و پێیه‌ بجوڵێته‌وه‌.
کۆلبێرگ لای وابوو که‌ به‌ر له‌هه‌موو شتێک تێکه‌ڵاوی کۆمه‌ڵایه‌تی و گفتوگۆ ده‌بێته‌ هۆی خێراتر کردن وپه‌ره‌پێدانی گه‌شه‌ی مۆرالی مرۆڤ. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، بۆ نموونه‌، بنه‌ماڵه‌کان، هاوڕێکان و مامۆستایان له‌ ڕێگای خستنه‌ به‌رباسی به‌ڵگه‌ و ڕێسا په‌یوه‌ندی داره‌کان له‌گه‌ڵ قۆناغی پێشوتری گه‌شه‌ی مۆرالی هاریکاریان بکه‌ن تا بگه‌نه‌ قۆناغێکی سه‌رتر له‌ گه‌شه‌ی مۆرالی.
کۆلبێرگ له‌و کاته‌دا که‌ به‌رپرسیاره‌تی به‌شی په‌روه‌رده‌ی زانکۆی هارواردی به‌ئه‌ستۆوه‌ بوو ده‌ستی دایه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌مباره‌وه‌. ئه‌و له‌ تێکۆشا له‌ڕێی هه‌وڵدان بۆ شکڵ دانی دێمۆکراسی یان “ته‌نیا کۆمه‌ڵگا” له‌ ناو قوتابخانه‌ و زیندانه‌کاندا، تیۆریه‌کانی په‌ره‌پێدانی مرۆڤ به‌ شێوه‌یه‌کی کرداری جێبه‌جێ بکات. ئه‌و ڕای وابوو که‌ په‌روه‌رده‌ی مۆراڵی له‌ هه‌ر ژینگه‌یه‌کدا که‌ تاکه‌کان هێزی بڕیاردانیان هه‌بێت، گه‌شه‌ ده‌کات.
کۆلبێرگ له‌ ساڵی ئاخیره‌کانی ساڵی 1960 دا له‌ هه‌ر دوو ڕووی جه‌سته‌یی و ده‌روونیه‌وه‌ تووشی نه‌خۆشی هات، بر گوێره‌یه‌ک که‌ ساخله‌میه‌که‌ی به‌ره‌و خراپی ڕۆیشت و ژیانی تووشی ئاڵۆزی بوو، هه‌ندێک بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ ئه‌و به‌شی هه‌ره‌ زۆری کاره‌که‌ی خۆی ڕاپه‌ڕاندوه‌. له‌ به‌ره‌به‌ری کۆتایی ژیانیدا، ڕۆژ به‌ ڕۆژ شێواو و ئاڵۆزتری ده‌بوو تا ئه‌وه‌ی که‌ ڕۆژێک دوای خه‌واندنی له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌کی خۆجێی له‌ 19ی جانویێری 1987، بردرایه‌ وینترۆپ ، ماساچۆسێت، ترۆمبیله‌که‌ی خۆی له‌ شه‌قامیکی بۆمبه‌ست دا ڕاگرت و خۆی فڕێدایه‌ ناو سه‌هۆڵه‌کانی ئۆقیانوسی ئارام و مرد. ئه‌و ته‌نیا 59 ساڵ ژیا و ته‌مه‌نێکی تژی به‌رهه‌م و چالاکی هه‌بوو.
له پاش مردنی کۆلبێرگ ، زۆرێک له‌ هاوکاره‌کانی ده‌ستیان کرد به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ هۆکاری خۆکوشتنه‌که‌ی. ئایا چالاکیه‌ کرداریه‌کانی لێکۆڵینه‌وه‌ تیۆریکه‌کانی ئه‌ویان لاواز کردبوو؟ هه‌ندێک که‌سیش پێداگریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کرد و ئێستاش به‌رده‌وامن له‌سه‌ر پیداگریکردنه‌که‌یان و ده‌ڵێن کۆلبێرگ میراتی ژیانی کۆلبێرگ له‌ قوتابخانه‌ی په‌روه‌رده‌ی هارواردبوو له‌ ژێر کارتێکه‌ری به‌رنامه‌گه‌لێک وه‌ک “ریسک و به‌رگری”. ئه‌و ئاکامانه‌ی کۆلبیرگ پییان گه‌یشتبوو له‌ لێکۆڵینه‌وه‌گه‌لی نێوان – که‌له‌پوری که‌ له‌ تورکیا، تایوان، هیندوراس، ئامریکا، کانادا، به‌ریتانیا و ئیسراییل ئه‌نجام دراون، دووپاته‌ بوونه‌وه‌، له‌م ڕوه‌وه‌ که‌ بیردۆزی کۆلبێرگ بناغه‌یه‌کی له‌ ڕاسته‌قینه‌ هه‌یه‌ بۆته‌ باسێکی جێی مشتومڕ و به‌رباس.
ورده‌کاریه‌کانی په‌یوه‌ندیدار به‌ هه‌ر کام له‌ قۆناغه‌کانی گه‌شی مۆڕالی(ڕه‌وشتی):
ئـ) ڕه‌وشتی پێش نه‌ریتی :
(ئاراسته‌ی بڕیاردان: ڕه‌وشت له‌ڕێگای مه‌زه‌نده‌کردنی چێژ یان ئازار ڕووده‌دات).
قۆناغی 1: سزا و گوێڕایه‌ڵی
ئه‌وه‌ی که‌ وا به‌ قۆناغی “پێش ڕه‌وشتی” ناوی لێده‌بردرێت، ئه‌وه‌یه‌ که‌ بکه‌ر به‌ لێکدانه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌سکه‌وته‌ جه‌سته‌ییه‌ ڕاسته‌وخۆیه‌کان که‌ له‌وانه‌شه‌ بایه‌خێکی ڕه‌وشتیان نه‌بێت، کاره‌که‌ ده‌کات، واتا ئامانجی بکه‌ر لێره‌دا خۆبواردنه‌ له‌ سزادانی جه‌سته‌یی. هه‌روه‌ها له‌ قۆناغی یه‌که‌مدا گوێ ڕایه‌ڵی کردنه‌که‌ش هه‌ستێکی ڕه‌وشتی له‌گه‌ڵدا نیه‌، به‌ڵکو ئه‌وه‌ سزاکه‌یه‌ که‌ ده‌بێته‌ هۆکاری بڕیاردان له‌سه‌ کردن یان نه‌کردنی کارێک.
قۆناغی 2: ئاڵوگۆڕی ئامرازی (گوێڕاڵی و هاوڕێ بوون له‌گه‌ڵ که‌سانی تر بۆ وه‌رگرتنی پاداشت)
لێره‌دا بکه‌ر هه‌رچی پێویست بێت و خاڵێکی به‌دوادابێت بۆ که‌سانی باڵاده‌ستی خۆی ده‌یکات، به‌ڵام تاکه‌ ئامانجی له‌م ئه‌نجامدانه‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌(ـه‌کانی) خۆیه‌تی. لێره‌دابڕیاردانی ڕه‌وشتی تاک وه‌ک دوکانێک ده‌چێت که‌ بکه‌ری ڕه‌وشته‌که‌ به‌دوای زۆرترین خه‌ڵات و که‌مترین سزادا ده‌گه‌ڕێت. له‌م قۆناغه‌دا بکه‌ر به‌دوای ئه‌وه‌ دانیه‌ که‌ باڵاده‌سته‌که‌ی خۆی له‌ خۆی رازی بکات و دڵی به‌ده‌ست بهێنێت به‌ڵکو زۆرتر به‌دوای ئه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت که‌ خه‌لاتێکی زۆرتر له‌م باڵاده‌سته‌ی خۆی وه‌ربگرێت. باشترین نموونه‌ بۆ ئه‌م قۆناغه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت: “بۆیه‌ت پیده‌ڵێم خاڵه‌ تا چۆله‌کانم بۆ بگری” یان “ئه‌گه‌ر پشتم بۆ بخورێننی منیش پشتی تۆ ده‌خورێنم”. واتا بکه‌ر هیچ کارێک بێ به‌رانبه‌ر ناکات.
بـ) ڕه‌وشتی نه‌ریتی:
(ئاراسته‌ی بڕیاردان: ڕه‌وشت له‌ ڕێگه‌ی قه‌بووڵ کردنی یاسا و ڕێساکان و ستانداره‌کانی گرووپێک دێته‌ ئاراوه‌)
قۆناغی 3: هاوڕا بوون له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی (بڕیاردان به‌ پێی کوڕی باش / کچی باش بوون)
له‌م قۆناغه‌دا بکه‌ر بۆ وه‌ده‌ستهێنانی هه‌ست و سۆز نیه‌ که‌ ره‌وشتێک یان کارێک ده‌نوێنێت، به‌ڵکو مه‌بستی له‌ کردنی ئیش یان ده‌رخستین ڕه‌وشت وه‌ده‌ستهێنانی ئه‌و بایه‌خانه‌یه‌‌ که‌ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگا یان گرووپێکه‌وه‌ به‌ “باش” یان “خراپ” پێناسه‌ کراون. ڕه‌وشت یان کرداری ئه‌نجام دراو لیره‌دا هیچ بایه‌خێکی ڕه‌وشتی نیه‌. لێره‌دا تاکی بکه‌ر به‌دوای قایل کردنی خه‌ڵکانی تره‌ و ئه‌و شته‌ ده‌کات که‌ کۆی خه‌ڵکی پێیده‌ڵێن باشه‌ و به‌ باشی ده‌زانن و به‌ پێی ئه‌و ده‌جوڵێنه‌وه‌ ئه‌گینا لای گرینگ نیه‌ کرداره‌که‌ بایه‌خی ڕه‌وشتی و مۆرالی هه‌یه‌ یان نا به‌ڵکو گرینگ ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵکی به‌ باشی ناوزه‌د بکه‌ن و دانی پێدابێنن. لیره‌دا کرداری “خراپ” یان “گوناح” کردارێکه‌ که‌ ‌پێچه‌وانه‌ی چاوه‌روانی کۆمه‌ڵگایه‌ک بیت که‌ تێیدا ده‌ژیت. له‌م قۆناغه‌دا سزادان به‌کۆمه‌ڵه‌ بۆ نموونه‌ سزایه‌ک ده‌توانێت ئه‌وه‌ بێت که‌ کۆمه‌ڵێک تاکه‌که‌ له‌خۆیان دووره‌په‌رێز ده‌که‌ن.
قۆناغی 4: یاسا و ڕێکوپێکی (بڕیاردان به‌پێی یاسا):
له‌م قۆناغه‌دا ره‌وشت بریتیه‌ له‌ ڕێزگرتن له‌ یاسا، ڕێساکان و وه‌رگرتنی پۆست یان هێز به‌پێی یاسا و له‌به‌رچاوگرتن و پاراستنی ڕێک و پێکی جڤاک و بنکه‌ له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی خۆی. لێره‌دا بکه‌ری ڕه‌وشتی ته‌نیا بۆ ڕاگرتی هه‌لومه‌رجی ئێستاکه‌ی خۆی، خۆشگوزه‌رانی خه‌ڵکی ده‌پارێزێت. ڕه‌وشتی باش له‌م ئاسته‌دا بریتیه‌ له‌ پێکهێنانی ڕێکوپێکی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌به‌ر پاراستنی خۆدی تاک بۆ نموونه‌ “وه‌رگرتنی پاره‌ی باش له‌ به‌رانبه‌ر کاری باشدا” واتا ئه‌و ڕۆژه‌ بۆ تاک باشه‌ که‌ له‌ هه‌مبه‌ری کاری چالاکانه‌دا پاره‌یه‌کی باشی ده‌ست که‌وتبێت. تاکی باش و به‌رپرس که‌سێکه‌ که‌ زۆر که‌م له‌ هۆکار بپرسێت و چی له‌ لایه‌ن به‌رپرسه‌کانه‌وه‌ پێی کوترا ئه‌نخامی بدات و بکه‌ری ڕه‌وشتی لای وایه‌ به‌رپرسه‌که‌ی ڕاسته‌ و هه‌ڵه‌ ناکات چون له‌باری یاساییه‌وه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌.
له‌م ئاسته‌دا تاک لای وایه‌ بۆیه‌ ده‌بێت یه‌کگرتوویی و پێشینه‌ له‌به‌ر چاو بگیردرێت چونکه‌ شکست و هه‌ره‌س هێنان و له‌ژێر پێنانی یاسا و ڕێسا و ڕێکوپێکی کۆمه‌ڵگا، ئه‌گه‌ر خودی کۆمه‌ڵگاش له‌ مه‌ترسی نه‌هاوێت ئه‌وا تان و پۆیه‌کانی کۆمه‌ڵگا له‌ مه‌ترسی ده‌هاوێت.
له‌ قۆناغی 4دا “دادپه‌روه‌ری” به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی ده‌ڕوا به‌ره‌و لای دادپه‌روه‌ری تاوانی یان دادگه‌ری، داواده‌کرێت تاوانباره‌کان یان هه‌ڵه‌که‌ره‌کان به‌ “دانی قه‌رز واتا سزا به‌ کۆمه‌ڵگا” ته‌نێ بکرێن و سزا بدرێن که‌ پێی ده‌کوترێت “سزای ڕه‌وا یان دادگه‌ری”، هه‌روه‌ها که‌سانی یاساپاریزیش ده‌بێت به‌هۆی پایبه‌ند بوونی بێ ئه‌ولاوئه‌ملایان به‌ یاسا و به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ری، خه‌ڵات بکرێن. که‌واته‌ نادادپه‌روه‌ری بریتیه‌ له‌ خه‌ڵات نه‌کردنی که‌سانی شیاو و سزادانی که‌سانی شیاو، که‌ شیاو و نه‌شیاو بوون لێره‌دا ته‌نیا له‌ ڕووی گوێ ڕایه‌ڵ بوون یان نه‌بوون بۆ یاسا پێوانه‌ ده‌کرێت.
قۆناغی ½4:
له‌ نێوان قۆناغی نه‌ریتی و پاش نه‌ریتیدا، کۆلبێرگ قۆناغێکی گواستنه‌وه‌ی ئاشکرایگریمانه‌ کردوه‌، بۆ نموونه‌: له‌و که‌سانه‌دا که‌ له‌ ته‌مه‌نی ‌زانکۆدان که‌سانێک هه‌ن که‌ ڕه‌وشتی نه‌ریتیان پێ به‌راوردی (نسبی) و ئاره‌زووکارانه‌یه‌(خودسه‌ر) به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتیشدا هێشتا نه‌گه‌یشتونه‌ ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت. له‌جیاتی هه‌نگاونان به‌ره‌و به‌کار هێنانی ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت له‌ کاتی بڕیاردانێ ڕه‌وشتیدا…………….
ج) قۆناغی پاش نه‌ریتی یان ڕێسادار
(ئاراسته‌ی بڕیاردان: ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت)
قۆناغی 5: بڕیاردان له‌سه‌ر بنه‌مای گرێبه‌سته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان.
بکه‌ری ڕه‌وشتی لێره‌دا له‌سه‌ر بنه‌مای به‌ڵێنی دوولایه‌نه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی تاکه‌که‌سی کار ناکات و ‌ چاکه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی گشتی له‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندی تاکه‌که‌سیه‌وه‌یه‌ و تاک به‌ پێی ئه‌و ڕێسایانه‌ ده‌جوڵێته‌وه‌ که‌ خه‌ڵکی وه‌ک ستاندارد و به‌رهه‌مهێنه‌ری به‌خته‌وه‌ری کۆمه‌لایه‌تیان پێناسه‌ ده‌که‌ن. لێره‌دا هه‌رچه‌ندئازادی بکه‌ری ئه‌خلاقی ده‌توانێت له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌ قۆرغ بکرێت، به‌ڵام ئه‌و ئازادیانه‌ کاتێک قۆرغ ده‌کرێن که‌ ئازادی و مافی که‌سێکی تر پێشێل یان ڕه‌تبکه‌نه‌وه‌. لیره‌دا کرداری ڕه‌وشتی له‌سه‌ر بنه‌مای یاسا و ڕێسرا نووسراوه‌کان، سیاسه‌ت یان گرێبه‌سته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، پێناسه‌ ناکرێن، به‌ڵکو له‌سه‌ر بنه‌مای به‌کارهێنانی لۆجیک و مه‌نتقی ڕێسا ڕووت و جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت و هه‌روه‌ها پێویستی و خوازراوی هه‌لومه‌رجی ڕوودانی ڕه‌وشته‌که‌،پێناسه‌ ده‌کرێن. له‌ هه‌مان کاتیشدا، بکه‌ری ڕه‌وشتی خاوه‌نی هه‌ندێک مافی سرووشتی و سه‌لمێندراوه‌ که‌ ده‌بیت له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌ ڕێزی لێبگیردرێت و پارێزگاری لێبکردرێت.
لێره‌دا تاک به‌ بێ بنما و کوێرانه‌ ڕێڕه‌وی له‌ یاساکان ناکات و لای وایه‌ یاسا کاتێک باشه‌ و ده‌بێت ڕێڕه‌وی لێ بکردرێت که‌ زۆرترین باشه‌ بۆ زۆرترین تاکه‌کان به‌رهه‌م بێنێت، تاک له‌وه‌ ده‌کۆڵێته‌وه‌ ئایا یاساکان ڕێز له‌ مافه‌ ڕه‌واکانی مرۆڤ وه‌ک مافی ژیان یان ئازادی ده‌گرن یان نا؟ له‌م قۆناغه‌دا بکه‌ری ڕه‌وشتی وا بیرده‌کاته‌وه‌ که‌ یاسا ده‌بێت ڕێڕه‌وی لێ بکردرێت به‌ڵام کاتێک بزانێت که‌ یاسا ، ڕێسا یان سیسته‌مێکی فکری یان ئایینی یان کۆمه‌ڵگایه‌ک بایه‌خی زاتی و شکۆی مرۆڤ ڕه‌تدکاته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ وازی لێبێنێت.
قۆناغی 6: بڕیاردان له‌سه‌ر بنه‌مای ڕێسا ڕه‌وشتیه‌ جیهانیه‌کان
که‌سێکی که‌ ده‌گاته‌ ئه‌م قۆناغه‌ به‌ پیی پێوه‌ر و ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت ‌ که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌کسانی و بایه‌خی ڕاسته‌قینه‌ی هه‌موو مرۆڤه‌کان که‌ خۆی شتێکی نه‌بڕاوه‌یه‌ پێکهاتوون ده‌جوڵێته‌وه. ئه‌م قۆناغه‌ به‌ “یاسای زێڕین” به‌ناوبانگه‌. له‌م قۆناغه‌دا ئیتر تاک پیویستی به‌ یاسا نووسراوه‌کان نیه‌، چونکه‌ ئیتر له‌سه‌ر بنه‌مای یاسا مرۆڤی و جیهانیه‌کان ده‌جوڵێته‌وه‌ و بڕیار ده‌دات و ئه‌وان هانده‌رنی بۆ بڕیاردان و جووڵانه‌وه‌.
به‌کارهێنانی گه‌شه‌ی ڕه‌وشتی کۆلبێرگ له‌ یاسا ڕه‌وشتیه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌ریدا:
شیکاری مۆدێلی گه‌شه‌ی ڕه‌وشتی کۆلبێرگ له‌سه‌ر مرۆڤه‌کان، ڕوانگه‌یه‌کی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ چۆن ڕێکخراوه‌کان ده‌توانن “کۆمه‌ڵگا ره‌وشتیه‌کان” پێک بینن، داڕشتوه‌، هه‌روه‌ها چۆنایه‌تی پێکهێنانی ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌ له‌لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌ران و ڕێڕه‌وه‌کانیانه‌وه‌.
o.mahroufi@gmail.com

به‌م شێوه‌یه‌ سۆز ببه‌خشن به‌منداڵان – نوسینى: احترام صدری – وه‌رگێڕانى: توێژه‌رى ده‌روونى – عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یى

منداڵان خۆشه‌ویسترین بوونه‌وه‌رانى سه‌ر ڕووى زه‌وینء ته‌واوى دایكانء باوكان هه‌میشه‌ تێده‌كۆشن، تاوه‌كو خۆشه‌ویستى خۆیان به‌شێوه‌ى جیاواز پێیان نیشان بده‌ن. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م ئاكاره‌ زۆر باشه‌، به‌لاَم هه‌رشتێكى باش ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌ى خراپ پیشانى بدرێت، نه‌ك ته‌نها هیچ تایبه‌تمه‌ندیه‌كى پۆزه‌تیڤى نابێت، به‌ڵكو زه‌ره‌رى پێده‌گه‌یه‌نێت. به‌تایبه‌تى ئه‌زموونه‌كان سه‌لماندوویانه‌ ده‌ربڕینى سۆز بۆمندالاَن ئه‌گه‌ر به‌شێوازى دروست نه‌بێت، مندالاَن فێرى نازونوك كردن، پڕچاوه‌ڕوانى، خۆپه‌رستىء…..تد ده‌بن.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ شاره‌زایانى په‌روه‌رده‌و فێركردن ده‌رئه‌نجامى توێژینه‌وه‌كانیان، ڕێڕه‌وگه‌لێكیان بۆده‌ربڕینى ئه‌ڤین به‌مندالاَن دۆزیه‌وه‌ء به‌دایكانء باوكانیان ڕایده‌سپێرن.
هێزو په‌روه‌رده‌ به‌شێوه‌ى دروست:
له‌كاتى گفتوگۆ كردن له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانتادا سود له‌ووشه‌ى ڕه‌سه‌نء ئه‌رێنىء توانا به‌خشانه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ده‌یڵێن، بۆپه‌روه‌رده‌ كردنیان به‌نه‌رمء نیانى هه‌ڵسوكه‌وتء مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵیاندا بكه‌ن، له‌شێوازى توندوتیژ بۆپه‌روه‌رده‌كردن كه‌ڵك وه‌رمه‌گرن، كاتێك ڕه‌فتارى جوان ده‌كه‌ن ئافه‌رینیان بكه‌ن یان خه‌لاَتێكى بچوكیان بكه‌ نء به‌ڕسته‌ى ستایش ئامێز وه‌سفیان بكه‌ن، كاتێك كه‌ منداڵ كارێكى باش ئه‌نجام ده‌دات، ئه‌وه‌نده‌ بایه‌خى هه‌یه‌ كاتێك توش ده‌بێت به‌ئه‌نجامدانى كارێكى هه‌ڵه‌و، وه‌بیرى دێننه‌وه‌. به‌منداڵ ده‌رفه‌ت بده‌ن، تاوه‌كو به‌هۆش بێته‌وه‌ ئێوه‌ چ ئاكارگه‌لێك یاخود كارێكى خۆشتان لێى نایه‌ت. له‌فه‌رهه‌نگى زمانه‌وانى كه‌ بۆقسه‌كردن له‌گه‌ڵ مندالاَندا به‌كارى ده‌هێنن، ده‌سته‌واژه‌ى(( هه‌موو)) ((هه‌میشه‌)) ((هه‌رگیز)) بسڕنه‌وه‌، ته‌نانه‌ت به‌گاڵته‌وه‌ له‌گه‌ڵ مندالاَندا له‌م ده‌سته‌واژانه‌ كه‌ڵك وه‌رمه‌گرن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ مندالاَن به‌بىَ ئه‌وه‌ى ئاگادارى نیازء نیه‌تى ئێوه‌ بن، ئه‌م ووشانه‌ ده‌سپێرن به‌مێشك.
ده‌ستبه‌جێَ په‌رچه‌كردار نیشانبده‌ن:
له‌پرسیاركردنى منداڵ، داخوازیه‌كانى، پێداویستیه‌ فیزیكىء ڕۆحىء… خێرا وه‌لاَم بده‌نه‌وه‌. كاتێك منداڵه‌كه‌تان توڕه‌، شه‌ڕانى، خواروخێچ ده‌بێت، ئه‌وله‌ناخى دڵه‌وه‌ له‌ئامێزى بگرنء بیلاوێننه‌وه‌ء ئاماژه‌ى پێنیشانده‌ر له‌میهرو سۆز ئاڕاسته‌ى بكه‌ن. هه‌رگیز به‌درێژاى ڕۆژانه‌ء مانگانه‌ء سالاَنه‌ له‌پشتیوانى كردنى خۆتان بۆمندالاَن ئاخ هه‌ڵمه‌كێشنء نا ئاسوده‌یى پیشان مه‌ده‌ن. بۆپه‌یوه‌ست بوون به‌هاوڕێیه‌تى له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانتاندا هۆگرى پیشان بده‌نء هه‌رگیز ئه‌و له‌لاى هاوڕێیانى شه‌رمه‌زارء سه‌ركۆنه‌ى مه‌كه‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر منداڵ هه‌ستى وه‌ها بكات، دووچارى شڵه‌ژانء نیگه‌رانى ده‌بێتء ئارامشى ناهاوسه‌نگ ده‌بێت. ئاگاداربن كاتێك منداڵ ده‌مى ده‌كاته‌وه‌، تاوه‌كو سه‌باره‌ت به‌شتێك قسه‌بكات، كه‌ ئازارى نه‌داوه‌، قسه‌كانى به‌تاقه‌ته‌وه‌ گوێى لىَ بگرنء خێرا دادوه‌رى مه‌كه‌ن
سه‌رمه‌شقى منداڵه‌كانتان بن:
هه‌وڵ بده‌ن له‌به‌رامبه‌ر منداڵدا ئه‌ده‌بء ڕێز، چ له‌ماڵء چ له‌ده‌ره‌وه‌ به‌باشى له‌به‌رچاوبگرن، له‌گه‌ڵ مندالاَنى خۆتاندا به‌ئه‌ده‌به‌وه‌ قسه‌بكه‌نء، ووشه‌ى( به‌داخه‌وه‌م، زۆر سوپاس، بىَ زاحمه‌ت) له‌هه‌موو بارودۆخء مه‌وقعێكدا به‌كاربهێنن. ئێوه‌ ئه‌گه‌ر عیشق به‌كه‌سانى دیكه‌ ببه‌خشن، هه‌میشه‌ پێویسته‌ سۆزیش به‌منداڵه‌كانتان ببه‌خشنء هیچ كات فه‌رامۆشیان نه‌كه‌ن، هه‌روه‌ها له‌هاریكارى كردنى مندالاَن كه‌م ته‌رخه‌م مه‌بنء یادى خوداوه‌ند له‌زینده‌گیتاندا له‌یادنه‌چێت، منداڵه‌كانتان ئه‌م شتانه‌ فێرده‌بێت. باشترین ڕێگه‌ بۆفێربوونى شتگه‌لى ئیجابى بۆمندالاَن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ چاكسازى له‌خۆتاندا بكه‌ن.
دروست ژیان بكه‌ن:
ته‌ندروستى مندالاَن په‌یوه‌ندى زۆرى هه‌یه‌ به‌سانا زینده‌گى خێزانیانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ به‌باشى ئاگادارى له‌خۆتان بكه‌نء به‌ته‌ندروستى جه‌سته‌ء ڕۆحى خۆتان بایه‌خ بده‌ن. مندالاَنیش ئه‌م فه‌رمانه‌ فێرده‌بن. خوءى سالمء ناسالم له‌ده‌ستپێكى ژیاندا له‌وجودى مرۆدا سه‌قامگیرده‌بێت، پارێزگارى له‌منداڵ له‌به‌رامبه‌ر نه‌خۆشگه‌لى، ڤایرۆش، په‌تا، فێرى بكه‌ن كه‌ چۆن له‌جه‌سته‌ى پارێزگارى بكات، وه‌كو: ( به‌كارهێنانى فڵچه‌ى ده‌مء ددان، پارێزگاریگردن له‌خواردنى پیسء پۆخڵ، دڵنیایى له‌ڕژێمى خواردنى گونجاء) ئافه‌رینء ستایشكردنى منداڵ بۆ وه‌رزش كردن. گرێدانى منداڵ له‌نمایشگاى كارى گروهىء… به‌مندالاَن هاوكارى ده‌كات، تاوه‌كو ئاینده‌یه‌كى باشترى هه‌بێت.
به‌مندڵان ئه‌نگیزه‌ بده‌ن:
باشترینء گرنگترین دیاریه‌ك كه‌ دایكانء باوكان ده‌توانن به‌مندالاَنى خۆیان ببه‌خشن، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌گه‌شه‌ى به‌رزه‌خۆیى( عزت نفس) ئه‌وان هاریكارى بكه‌ن. مندالاَن به‌پاڵپشتىء هاندانى توندء بىَ خه‌وشى دایكانء باوكان نیازیان هه‌یه‌، تاوه‌كو به‌هۆكارى ئه‌وانه‌ هێزى ده‌روونى خۆیان بدۆزنه‌وه‌ء په‌روه‌رده‌ى بكه‌ن. مندالاَن پێویستیان به‌وه‌ هه‌یه‌ دایكء باوكیان باوه‌ڕیان پىَ بكه‌ن، به‌هه‌مانشێوه‌ خۆشى هه‌وڵ ده‌دات، تاوه‌كو به‌خۆى باوه‌ڕبكات. منداڵ به‌بىَ به‌ندء به‌ست خۆش بوێت، كاتى بۆته‌رخان بكه‌، گوىَ بۆقسه‌كانى بگرن، باوه‌ڕى پىَ بكه‌ء بوارى پىَ ببه‌خشه‌، تاوه‌كو خۆى شته‌كان هه‌ڵبژێریتء هه‌ڵه‌ش بكات، كاتێك هه‌ڵه‌یه‌ك ده‌كات، ده‌رفه‌تى بده‌ن، هه‌تاوه‌كو درك به‌هه‌ڵه‌كه‌ى بكات، نه‌وه‌ك ده‌سبه‌جىَ ئازارى جه‌سته‌یى یاخود سه‌رزه‌نشتء لۆمه‌ى بكه‌ن.
ئاگادارى منداڵه‌كانتان بن:
كاتێك له‌هه‌فته‌دا، یان هه‌موو ڕۆژێك بۆمنداڵ ته‌رخان بكه‌ن، له‌كه‌ناریدا بن، كارگه‌لێك به‌هاوڕاى ئه‌و ئه‌نجام بده‌نء له‌وه‌ى كه‌ له‌كه‌نارى ئه‌ودان، خۆتان كامه‌ران پیشان بده‌ن. هه‌ندێكجار پێویسته‌ دایك و باوك، له‌نیازه‌كانى، پێداویستیه‌كانى، به‌رنامه‌كانى له‌به‌رخاترى منداڵه‌كانى وه‌لابنێتء كاتى خۆیان له‌كه‌نارى ئه‌واندا بگوزه‌رێنێن. هه‌ندێكجار مندالاَن تینوى ساتێك مانه‌وه‌ن له‌كه‌نارى خێزانى خۆیاندانداء هه‌مان سات ئه‌گه‌ر جیدى نه‌یگرن، له‌ناكاو مه‌وداى زۆر له‌نێوان مندالاَنء دایكء باوك دروست ده‌بێت، بۆپارێزگارى كردن له‌م زه‌ره‌ره‌، پێویسته‌ له‌كه‌نارى مندالاَنى خۆتاندا نان بخۆنء خواردنێك كه‌ ئه‌وحه‌زى لێیه‌تى بیخۆن. به‌هاوڕایى ئه‌وان خشته‌ حه‌ل بكه‌ن، ئۆتۆمبیل بشۆن. مندالاَن شه‌یدای یاده‌وه‌رى خۆیانء دایك ء باوكیانن، وێنه‌ء گرته‌ى ڤیدۆى كه‌ په‌یوه‌ندى به‌ڕابردووه‌وه‌ هه‌یه‌، په‌یوه‌ندیه‌كى قوڵ له‌نێوان دایكان و باوكان و مندالاَندا ده‌خولقێنێت.
خۆشمده‌وێیت، له‌یادتان نه‌چێت:
ڕسته‌ى سیحراى(( خۆشمده‌وێیت)) به‌سانایى و به‌ئه‌ڤینه‌وه‌ به‌منداڵان بڵێن، گرنگ نییه‌ منداڵه‌كانتان له‌ چ ته‌مه‌نێكدان، مانگێك یان په‌نجا ساڵه‌، به‌چاوانء سترانى شه‌یداییه‌وه‌ فیداى بكه‌ن.
وازبهێنن له‌خوێندنه‌وه‌ى ڕۆژنامه‌ء گۆڤارء سه‌یر كردنى تیڤى، به‌سۆراخى منداڵى مێرمنداڵى خۆتان بڕۆنء له‌ئامێزیان بگرنء پێیان بڵێن خۆشمانده‌وێنء ساتێك دوور له‌ئێوه‌ ناتوانین بژین.

Omer. Halabjay@yahoo.com

نینۆک کرۆژتن لای منداڵان – ئا: داناز عه‌بدولڕه‌حمان – سوید

ڕێگا چارەسەرەکان بۆ دەربازبوون لەم خووە ناتەندروستە
دایکێک وتی..
شەکەت و ماندوو بوم .ئەوەندەم وت.بێ سودە.تازە هەرچی یەک بکەم کەڵکی نی یە! ئەو باش وخراپی خۆی نازانێت. هیچ نافامێ و هەست بەهیچ ناکات. تەنانەت زۆر جار نینۆکەکانی بەددانەکانی دەکرۆژێت هەڵیان دەکەنێت هەتا خوێنیان لێ نەهێنێت.
وازنا هێنت..کە بیر ئەکەمەوە زۆر خەفەت ئەخۆم.
نازانم چی بکەم!!
ئەو بەتایبەت شەوانی تاقیکردنەوەی ئەم ڕەفتارە زوو زوو دوبارە ئەکاتەوە.یان کاتێک سەیری تەلەفزیۆن ئەکات بە ددانەکانی نینۆکەکانی ئەکرۆژێت. هەندێک جار قوتیان ئەدات یان فڕیان ئەداتە دەرەوە.
منیش توڕە ئەبم هەندێک جار شتی نەشیاو بەدەما دێت کەنابێ بیانڵێم. بەڵام ناتوانم کۆنترۆڵی خۆم بکەم … هاوار ئەکەم بەدەنگی بەرز
دەستت لابە! ئەمجارە پەنجەکانت ئەقرتێنم وا بکەیت. ئەم خوە نەگریسە چی یە تۆ فێر بویت. ئەمە زیانێکی زۆر بە تەندروستیت ئەگەیەنێت.
هەرچی سەرکۆنە و سەرزەنشتی ئەکەم. هەروەکو خۆیەتی و واز لەم خوە نا تەندروستەی خۆی ناهێنێت. زۆری پێ ناچێ دەستپێ ئەکاتەوە.
نینۆک جیە؟
نینۆك به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی له‌ رۆژێكدا (0.1)میلیم و له‌ مانگێكیشدا (3) میلیم درێژ ده‌بێ، نینۆكی ده‌ست زوترله‌ نینۆكی پێیه‌كان درێژ ده‌بێت،
خێرایی درێژ بوونی نینۆك له‌ وه‌رزی هاوین زیاتره‌ له‌ خێرایی درێژ بوونی نینۆك له‌ وه‌رزی زستان.
خێرایی درێژبوونی نینۆكی ده‌ستی راست له‌ (راست ده‌سته‌كان) و درێژبوونی نینۆكی ده‌ستی چه‌پ له‌ (چه‌پ ده‌سته‌كان)دا زیاتره‌
خێرایی درێژبوونی نینۆك له‌ پیاواندا زیاتره‌ تاوه‌كو خێرایی درێژبوونی نینۆك له‌ ژناندا (جگه‌ له‌ ژنانی دووگیان یان به‌ساڵاچوو)
ئه‌گه‌ر نینۆكی ده‌ست به‌ ته‌واوه‌تی له‌ جێی خۆی هه‌ڵكه‌نرێت، ئه‌وه‌ (6-3) مانگ ده‌خایه‌نێت تا وه‌ك خۆی لێبێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ پێیه‌كاندا پێویستی به‌ (18-12) مانگ هه‌یه‌ تا به‌ته‌واوه‌تی گه‌شه‌ بكات.
نینۆک کرۆژتن، یەکێکە لەو دیاردە بەرچاو وباوانەی کە لە نێوان دنیاى منداڵان وگەورە ساڵانیشدا بەردەوام بونی هەیە و ڕۆژانە لە زۆربەی ماڵ وقوتابخانە وبازار …هتد بەرچاومان دەکەوێت.
ئەم دیاردەیە بە یەکێک لە سەخترین خوەکان دادەنرێت،چونکە کۆڵنەدان وازهێنان لێی کارێکی ئەوەندە ساناو ساکار نی یە پێویستی بە کاتێکی دورو دێژ هەیە تا مناڵان وگەورەساڵان بتوانن لێ قوتاربن، هۆکاری سەرەکی ئەم حاڵەتەش هاوڕێیە بۆ چەند لایەنێکی سایکۆلۆژی وەک کێشە وگرفتە کۆمەڵایەتییەکان، هەڵچون وگرژی دەرونی ونیگەرانی وناسەقامگیری باری سۆزداری وڕاڕایی ودڵەڕاوکێ وتێرنەبوونى پێویستیە بایۆلۆجیەکانی مناڵان، ئەگەر هەر یەک لەم حاڵەتانە هۆکاریک بن بۆ دەستپێکی ئەم دیاردە ناتەندروستە. خۆ دەبێت ڕێگە چارەسەریش هەبێ بۆ قوتار بون لەم دیاردەیە.لێرەدا چەند پرسێک دێتە ئاراوە.
ئایا نینۆک کرۆژتن چارەسەری هەیە؟
بۆ چارەسەر لە کوێوە دەست پی بکەم؟
هۆکاری تەشەنەسەندنی ئەم خوە چی یە؟
چۆن ببمە ڕێگر لەبەردەم ئەم خوە ناتەندروستە؟
منداڵەکەم بۆ نینۆکی دەکرۆژێت؟
سەرەتا لەو پرسیارە دەست پێ دەکەین
زیانەکانی ئەم ڕەفتارە چین؟
سەرەتا ئەم خوە لەتەمەنی سێ ساڵی یان چوارساڵیدا بە باشی سەرهەڵئەدات ومنداڵ دەیکاتە خویەکی ڕۆژانەو کاتی و هۆگری ئەبێت هێدی هێدی ئەم خوە ناتەندروستە تەشەنە ئەسێنێت وگەورە ئەبێت تا ئەو کات دەبێتە خویەکی جێگر ومنداڵ زۆر زۆر بە درەنگ بتوانێت وازی لی بهێنێت. بۆیە دایکان و باوکان نابێ پەنا بۆ توندوتیژی بەرن وەک هەڕەشە و چاو سورکردنەوەو لێدان وسزای دەرونی. زۆر لە خێزانەکان هەمیشە هەوڵ دەدەن بۆ وازهێنانن منداڵەکانیان لەم دیاردەیە، بۆ چارەسەر پەنا بۆ لێدانى پەنجەکانی دەبەن یاخود بێ بەشکردنى لە هەموو داواکاری وپێویستیەکانی رۆژانەى وەک تۆڵە سزایەکی دەرونی یان بۆیەکردنى نینۆکەکانى بەدەرمانى تاڵ یان بەستنەوەى هەر دوو دەستى لەدواوە، بەڵام ئەم رەفتارانە زیاتر منداڵەکە دوچارى شڵەژان ونیگەرانی دەکات و زیاتر هانى دەدات بۆپەنابردن بۆقرتاندنى نینۆکەکانى لەجیاتى وازلێ هێنان، ئه‌م خوڕەفتارە هەر بەتەنیا زیان بە لایەنی دەرونی و منداڵان ناگەیەنیَت، به‌ڵكو زۆر جار زیانێکی گەورە و ترسناک بە تەندروستی منداڵان دەگەیەنیت،چونکە لە ڕێگای کرماندنی نینۆکەکانی یەوە میکرۆب زۆر بە ئاسانی پێدزە ئەکات بۆ ژورەوە لە وێوە ڕاستەوخۆ بۆ ناو گه‌ده‌ و ریخۆڵه‌كان دەچێت، هەروەها لە ژێر نینۆکەکان كۆمه‌ڵێك میكرۆب ده‌ژی وپیسی كۆده‌بێته‌وه‌، وەکو جۆرە کرمێکە کە باریکە، هێلکەی ئەو کرمە دەچێتە ناوەوەی منداڵ بەسەختی توشی نەخۆشی ئەکات،‌لەوانە هەوکردنی ددانەکان وهەوکردنی قورگ ولەوزەتێن کە بەدرێژخایەنی دەمێنەوە، هەندیک جاریش زیان بە ضواردەورو قەراغ ودیوی دەرەوەی ددانەکان دەگەیەنێت، لە ئەنجامی بەریەککەوتنی نینۆک و ددانەکان.هەندیک جاریش ئەبێتە هۆی خوێن بەربون و سوربونەوەی سەری پەنجەکان. هەروەها کار دەکاتە سەر تیکجونی پەنجەکانی دەستەکان بەگشتی،
بۆ چارەسەر لە کوێوە دەست پی بکەم؟
له‌به‌رئەوەی ‌ دەرونشیکارو زانایان ئه‌وه‌یان ئاشکرا کردوە، ئه‌م خوڕەفتارە ‌ نیگەتیڤە‌ له‌زۆربه‌ی‌ ته‌مه‌نی منداڵان و مێرد منداڵاندا به دی ئەکرێت، بۆیه‌ دەست نیشانی ئەم رێژه‌‌یان کردوە، له‌ 50% گیرۆده‌ی‌ ئه‌م خوڕەفتارەن ئەمە‌ پتر ئەو مناڵانە ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ته‌مه‌نیان له‌نێوان 10 تا 18ساڵدایەولە ‌23% كه‌سه‌ باڵغه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌وا ته‌مه‌نیان 10 تا22 ساڵه‌، زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆریشیان له‌ته‌مه‌نی‌ 30 ساڵی‌ بۆ یه‌كجاره‌كی‌ واز له‌م خو رەفتارە دێنن، ته‌نهالة 10% نه‌بێ‌ كه‌وا دوای‌ ئه‌م قۆناغه‌ش نینۆك قرتاندنیان هه‌ر ده‌مێنێ‌ وه‌كو تێبینیش كراوه‌ ئه‌م خوه‌ زیاتر له‌لایه‌ن ره‌گه‌زی‌ نێره‌وه‌ به‌رچاو ده‌كه‌وێ‌. هەروەها هەموومان ئەوە ئەزانین ئەم دیاردەیە ڕەفتاریکی خۆنەویستە لەمنداڵاندا. ئەگەر ئەم دیاردەیە پێناسێک بێت لەنێوان دڵەڕاوکێ وڕاڕایی تێکچونى دەرونى نیگەرانی لای منداڵان کەوا بێ منداڵان تاوانیان چی یە کە بەرەنگاری حاڵەتێک لەم حاڵەتان ئەبێنەوەکە ناچارەسەر لای ئەوانە نە خودی خۆشیان لە بنەڕەتەوە خاوەنی کارەکەن، بۆیە دایکان و باوکان . لە سەرەتادا پێویستە وا لە منداڵەکە بکەن کەهەست بکات ئەو کێشەیەى هەیە و فێرى بکەن کە چۆن بتوانێ زاڵبێت بە سەر ئەو جوڵە خۆنەویستەیدا، بەڵام ئەم هەوڵە دەبێت دور لە دەنگ بەرزکردنەوە و توڕە بوون و لێدان بێت، کەماناى بێزارى کەس وکاربێت، بەڵکو دەبێ بەدەنگى نەرم وپڕ سۆز منداڵەکە ئاگادارکەنەوە لەوەى کەدەستیکردووە بە قرتاندنى نینۆکى. بۆ ئەوەى هەست بەشەر مەزارى نەکات، دەرونناسەکان هانى دایک وباوک دەدەن کە مناڵەکانیان رابهێنن کە هەستن بە ئەنجام دانى ئەو چالاکیانەى کە پێویستى بەدەستیانە، کەمنداڵەکە تێر دەکات و یارمەتى دەدات بۆ دەربڕینى ئەو بارگاوى بونەى کە هەیەتى، چونکە دەزانین نینۆک کرۆژتن نەخۆشی نیە هەتا دەرمانی بۆ دابین بکرێت، بەڵام خویەکە دەتوانرێت بگۆردرێ.
1ـ مەبە بە بەربەست لە بەردەم حەزە سروشتییەکانی، بۆنمونە ئەگەر منداڵ کەلوپەلی یارییەکانی بەدەوری خۆیا بڵاوکاتەوە یان بیانشێوێنێت، هیچ ڕێگرییەکی لێ مەکەو هەرگیز سەرزەنشتی مەکە.
2- هەمیشە وا بکە مەهێڵە هەست بەتەنیایی بکات.
3- کاتێک ئەم پرسیارەی لێ دەکەیت (بۆچی نینۆکەکانت دەکرۆژیت)؟!! چاوەڕوانی وەڵام بکە، هەرگیز بەهۆی نینۆک کرۆژتنەوە سەرکۆنە و سەرزەنشتی مەکە.
4- هةرطيز سزاى مةية، سزادان نینۆک کرۆژتنەکە زیاتر ئەکات.
5- ڕەفتاری نینۆک کرۆژتنەکە بۆ خەڵکانی تر باس مەکە، با ئەو هەست بە شەرمەزاری نەکات.
6- دەستەکانی مەبەستەرەوە و مادةی تاڵ بۆنی ناخۆش مەیە لەسەری نینۆکەکانی.
7- لاسایی مەکەرەوە بە قسەی شیاو گاڵتەی پێ مەکە.
8- بۆڵە بۆڵ مەکە بەسەریا، هەندێک جار ئەو ترسە هۆکارە بۆ بەردەوامی.
چۆن ببمە ڕێگر لەبەردەم ئەم خوە ناتەندروستە؟
1ـ لە هەموو بوارەکاندا ئاسودەیی و ئارامی بۆ دابین بکە هەوڵبدە ئاسودەیی ژیان،دەرونی، سۆزداری وکۆمەڵایەتی،جار جار لە ئامێزی بگرە ماچی بکە دڵنیای بکەرەوەکە هیچ مەترسییەک هەڕەشەی لێ ناکات. تۆ هەمیشە چاودێروپارێزگاری ئەویت.هەروەها پێ بڵێ خۆشم ئەوێت.
2ـ پەنجەکانی بخەرە ئیش دوای لێ بکە ئیشی دەست بکات یاخود نیگار بکێشێت.
3- هەوڵبدە بزانیت چ شتێک ئارامی وئاسودەی شێواندوە.
4- نینۆکەکانی کورت بکەرەوە.
5ـ بۆ ئەوەی بەردەوام سەرقاڵ بێ بنێشتی بدەرێ.
6ـ دەتوانیت نینۆکی کچە جوانەکەت بە جوانی بهێڵیتەوە، تاوەکو ئەویش بەهۆی هێشتنەوەی جوانی نینۆکەکانییەوە بەباشی بیانپارێزێت.
7- بۆچارەسەر کردنی گرفتەکە ئەتوانیت دوای ڕێگاچارە لە خۆی بکەیت.
8ـ ئەبێ ئاخاوتنی لەگەڵ بکەیت بە زمانێکی شرین،بۆی ڕون بکەیتەوە کە ئەم کردەوەی تۆ ئەکەیت باش نی یە، زیان بە تەندروستیت ئەگەیەنێت.
9ـ هەوڵبدە هانی بدەیت و بەڵێنی پێبدەی کە دیاریەکی باشی بۆ بکڕیت ،ئەگەر وازبهێنێت.
10ـ واباشترە منداڵەکەت بە وەرزشەوە سەرقاڵ بکەیت.
11- دەتوانیت دەستکێش بخەیەتة دەستی بۆ ئەوەی نەتوانێت نینۆکەکانی بقرتێنێت.
12ـ سەرقاڵی کە بە رستن وچنینەوە بۆ ئەوەی دەستەکانی بەبەردەوامی بجوڵێت.
13ـ منداڵه‌كه‌ت به‌شدار بكه‌ له‌ چالاكی زیاتر وه‌ك خولی مه‌له‌ كردن و باله‌ و وێنه‌كێشان و…
14ـ کتێب خویندنەوە و گیڕانەوەی چیرۆک لە سەر هەمان رەفتار بە شیوازیکی پەروەدەیانە.
هۆکاری تەشەنەسەندنی ئەم خوە چی یە؟
ئەبێ ئەوە بزانین زۆربەی هەرە زۆری ئەو مناڵانەی کە توشی ئەم دیاردە خۆنەویستە دەبنەوە کەسانی کەم ڕوو و شەرمنن.
خاڵی گرنگ ئەوەیە کە دایکان و باوکان بزانن کە هۆکاری سەرهەڵدانی ئەم گرفتە بدۆزنەوە، زۆر لە دەرون ناسەکان بڕوایان وایە کە بێ گومان ناتوانرێت هۆکاریکی تایبەت بۆ ئەوە بدۆزرێتەوە، بەڵکو منداڵ ئەم کارە لە کەسێکەوە فێر دەبێت، بە دووبارەکردنەوەی خوی پێوە ئەگرێت وهۆگری ئەبێت، زۆرجار منداڵ لەوانەیە بە نینۆک کرۆژتن هەستێکی دڵخوازی تاقی بکاتەوە، بۆ نمونە لەوانەیە لەکاتی ددان دەرکەوتن و هەوکردنی پوکەکانی خوو بەم کارەوە بگرێت وبەردەوام بێت، کۆمەڵێک لە دةرون ناسان پێیان وایە کە هەر لە بنەڕەتەوە هۆکاری ئەم ڕەفتارە نادیارە، بەڵام لەهەموو هەل ومەرجە تایبەتمەندیەکاندا ئەم ڕەفتارە زیاتر ئەبێت ومانەوەشی لەهەمان دۆخدا مناڵ هاندەدات بۆ نینۆک کرۆژتن
فرۆیدیش کە زانایەکی دەرونشیکارییە پێی وایە :
پێویستیە سۆزداریەکانى قۆناغى شیرخواردن کەلەمنداڵدا دەبێت و هانى دەدات بۆپەنابردن بۆئەم رەفتارە یاخود هەندێ جار بۆ قژبادان یان شیرینی خواردن یان برسى بوونى هەمیشەیی یان مژینى پەنجەى یان نینۆک قرتاندن، چونکە ئەم تێرنەبونى سۆزداریە حاڵەتى شڵەژانى دەرونى لاى منداڵەکە دروست دەکات، ئەم رەفتارە وا دەکات، پێچەوانەى فرۆید هەندێ لەزانایانی دیکە پێیان وایە پەرت بونى خێزان و بێ سەروبەرەیی رۆڵی هەیە بۆ دەرکەوتنى ئەم دیاردەیە هەربۆیە لە دواى چەندەها تویژینەوە بۆیان دەرکەوت، دابڕانى منداڵ لەدایکى یاخود شیر پێنەدانى لەسنگى خۆى، یان بەخێرایى شیر پێدانى یان لەشیر بڕینەوەى بەزوویی هۆکارى سەرەکین بۆدروست بوونى ئەم حالەتە، بەڵام ئەو منداڵانەى کەخێزانەکانیان پەرت بووە، زۆر بەتوندى نینۆکیان دەقرتینن کەزۆر جار خوێنى لێدێنن، لەتویژینەوەیەکى تر کە 162 منداڵى لەخۆگرتبوو لە تەمەنەکانى (5ـ 6) سال بۆیان دەرکەوت کە ئەو منداڵانەى کە لە سنگى دایکان شیریان پێدراوە لا دەدەن بۆ قرتاندنى نینۆکیان زۆر زیاتر لەریژەى ئەو منداڵانەى کە بە شوشە شیریان داونەتێ ئەو منداڵانەى کە بە شێوەیەکى لەسەر خۆ لە شیر براونەتەوە زۆرتر توشى ئەم حاڵەتەبوون زیاتر لەو منداڵانەى کە بە کتوپڕى لە شیر بڕاونەتەوە کەئەمانە هەموو پێچەوانەى ڕاکانى فرۆیدن.
ئەمەش وایکرد کە زانایان بە شوێن هۆکارى تردا بگەڕێن، هەرچەندە ئەم دەرئەنجامانە دوریش لەو بارو دۆخە دەرونییەى کە منداڵەکەى تێدەکەوێ کەوەڵامى بۆدەست ناکەوێ و ناچارە کە لەناخى خۆیدا بیهێڵێتەوە، بۆیە بەرەفتار هەوڵى دەربڕین دەدات، یەکێک لەو هۆکارەى کەزانایان دۆزیانەوە (ئیرەیى نێوان خوشک و براکان) یان دەسەڵاتى زۆردارى باوک یان رەفتارى پەروەردەکردنى هەڵە یان رێگەنەدان بەمنداڵ بەدەربڕینى راو بۆچونەکانى و ئارەزووەکانى یان رێزگرتنى کەسێتى و تواناکانى، یان سزادانى قورس، یان دابرانى لەدایکى بە تایبەتى لەیەک دووساڵى یەکەمدا هەربۆیە زانایان گەیشتنە ئەو دەرئەنجامەى کە بێبەرى بوون (حرمان) بەشێوەیەکى گشتى هۆ کارى سەرەکیە بۆدەرکەوتنى ئەم رەفتارە لەلاى منداڵان.
لەساڵەکانى کۆتایى سەدەى بیستەم هەندى لەزانایان گەشتنە ئەو دەرئەنجامەى کە نینۆک قرتاندن یەکێکە لە (رەفتارە لادەرەکان) لەلاى منداڵان، ئەمەش بەلێکدانەوەى ماناى لادان بە مانا زاراوەییەکەى نەک دەرونیەکەى چونکە لە روى زمانەوانیەوە لادان واتا دەرچون لەرە فتارى ئاسایى، بەڵام بەمانا دەرونیەکەى لادان واتە ئەنجامدانى رەفتار دژى کۆمەڵگا و بیروباوەڕو پێوانەکانى وبەهاکانى هەر لەم دوانگەیەوە ئەم شیکاریە دژى ئەو رەفتارەیە کە ئەو مندالانە دەیکەن.
چ هۆکارێ دەبێتە هۆکاری سەرهەڵدان یان خوپێوەگرتننی نینۆک کرۆژتن؟
دڵەڕاوکێ و ڕاڕایی: بە هۆکارە هەرە سەرکییەکان دائەنریت. کاتێ منداڵ هەست بە دڵە ڕاوکێ وڕاڕایی دەکات یەکسەر دەست بۆ دەمی دەبات و چونکە سروستی هەموو مرۆڤیک وایە لەکاتی هەر ڕوداویکدا یان کارەساتیکدا پەشۆکاو و نیگەران و دەبیت و توشی دڵەڕاوکێ وراڕایی دەبیت .ناچار دەبیت سەرقاڵ ئەبیت بە شتێکەوە،ئەگەر بشزانێت ئەو رەفتارەی کە ئەو دەیکات بێ کەڵکە وسودی نیە.
توندوتیژی: یەکێکە لە هۆکارە بنەرەتییەکان وەک سەپاندنی یاسایەکی قورس بۆ منداڵان، کە منداڵ نەتوانیت جێ بەجێیان بکات و توانستی بەسەریاندا بشکێت. ئەمە وادەکات منداڵان بەردەوام لەبەردەم دنیای دڵەواکی و ڕاڕایدا ژیان بگوزەرێن، بەردەوامیش بیریان لای سزایە قورسە و باوەکان بێت، بۆ نمونە مامۆستایەک کاتیک پرسیاریک لە قوتابییەکان ئەکات، کە قوتابی توانستی وەڵامدانەوەی نیە یەکسەر دەست دەبات بۆ دەمی و بە کرۆژتنی نینۆکەکانی سەرقاڵ دەبێت، بۆ ئەوەی خۆی لە بارودۆخە بدزێتەوە قوتاری بێت.
هەست کردن بە تەنیایی: منداڵ کاتێک هەست بکات تەنیا و پەراوێز دەخرێت وگوێ بۆداواکارییەکانی ناگیرێ هەستیکی شکانەوەی دەرونی و خۆ بەکەم زاننینی لا دروست ئەبیت، بۆ یە هەر ئەم حاڵەتەشە لای تەشەنە ئەکات و دەبێتە گرێیەکی کوێرەیەکی دەرونی وئازار دەکێشێت، دەشێ بۆ زاڵبون بەسەر ئەم گرێ وتەنگەژە درونيیەی پەبا بۆ کرماندنی نینۆکی ببات.
ترس: لەهەندێک هۆکاری جۆراوجۆر وەک ترسە درێژخایەنەکان،ترس لەسزادان،ترس لەمانەوەی لە دۆخی پەرێشانیدا،
دەبیتە هۆکاریکی سەخت بۆ منداڵان ..وەک درەنگ ڕۆشتنەوە بۆ ماڵ ،کەم کۆشش کردن،خۆنەشتن و نە گۆڕینی جل و بەرگ ونان نەخواردن.
کێشەی ناوخۆییەکانی خێزان: کێشە ناوخۆییەکانی خێزان یەکیکی ترە لە هۆکارە بنەرەتییەکان، منداڵان دوجاری دڵەڕاوکی وڕاڕایی ئەکات،شەرو ئاژاوە لە نێوان دایکان وباوکان، وا لە مناڵ دەکات بەردەوام لەماڵەوە بیت و ئاگاداری دایک و باوکی بێت.کە ئازاری یەکتری نەدەن، بۆیە ئەم هۆکارە وا لە منداڵان دەکات بەردەوام لە بیرکردنەوەیەکی قوڵە بێت لە ماڵ ودەرو قوتابخانەش بیری لای دایک و باوکی بێت، ناجار دەبێت خۆنەویستانە پەنا بۆ دەمی بەرێت ونینۆکەکانی بکرۆژێت.

پێویستە جی بکرێت؟
دایک و باوک ئەبێت زۆر بەوریاییەوە مامەڵە لەگەڵ منداڵەکانیان بکەن لە ئەنجامی توشبون بەم جۆرا رەفتارانە، ئەم دیاردەیە پێویستیەکی تەواوی بە چاودێری و نەرم ونیانی هەیە بۆ ئەوەی منداڵ هەست بە بونی خۆی بکات و پشت بەخۆی ببەستیت، خۆی یەکەمین هۆکار بێت بۆ چارەسەر کردنی ئەم رەفتارە خۆنەویست.
هەندێک خاڵى گرنگ ئەبێ زۆر رەجار بکرین لەکاتی توش بون بەم رەفتارە وەک:
* لە کاتی هەوکردنی پوکدا، ئەو کەرەستە گونجاوانەی کە بۆ هەمان مەبەست دروست کراوە بیخەرە بەردەستی تا سودیان لێ ببینیت وسەرقاڵ بێ پێیانەوە.
* هەڵسوکەوت و ڕەفتاری بخەرە ژێرجاودێرییەوە بزانە لەج کاتێکدا ئەم ڕەفتارە دوبارە ئەکاتەوە .

* هەوڵبدە سەرگەرم و سەرقاڵی بکە بە یارییکردن بە بوکە شوشە یاخود بە يارييةکانی، ئەگەر لە کاتی یاریکردندا بێ ئاگایانە دەستی برد بۆ دەمی بێ ئەوەی هەستی پی بکات، دەستی بگرە وپێ بڵێ دەی بەردەوام بە لە یاری کردن.

* لە چالاکی یە جۆراجۆرەکاندا بەشداری پی بکە تامتمانەی بە خۆی بێت،وهەست بە تەنهایی نەکات.
* کاتی زیاتر تەرخان بکە و گفتوگۆی لەگەڵدا بکە وئەوەش بزانە بایەخ پێدان باشترین وکاریگەرترین شێوازە بۆ وازهێنان لە نینۆک کرۆژتن وپەنجە مژین.
* پێویستە چواردەورو قەراغی نینۆکەکان بۆ منداڵان بقرتێنیت، بۆ ئەوەی منداڵ نەتوانێت سەقاڵی کرماندنی نینۆکەکانی بێت.

سەرچاوە
* ـکتێبی (کودک وناخن وجویدن)جاپ اول ـبهار١٣٨٨
* ئینسکوپیدیای خێزانی نوێ
*تۆڕی ئەنتەرنێت

منداڵ و وێنه‌ – داناز عه‌بدولره‌حمان – سوید

ئه‌گه‌ر كرداری دروست بوونی مرۆڤ وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌چه‌ند ڕه‌هه‌ند و قۆناغێكدا گوزه‌ر بكات، ئه‌وا قۆناغی منداڵی به‌ گرنگترین پێگه‌ بنه‌ره‌تی و ڕیشه‌یی ئه‌ژمار ده‌كرێت .بۆ پێشڤه‌چونی خودو هزری ئاده‌میزاده‌كان. وه‌ ده‌بێته‌ رێچكه‌ و ڕێبازێك و كار ده‌كاته‌ سه‌ر كۆی ره‌وتی ژیانی مرۆیی .
وه‌ك ده‌زانین دنیای هونه‌ر به‌ گشتی و وێنه‌ به‌تایبه‌تی لای مناڵان دنیایه‌كی بێ ئه‌ندازه‌ گرنگه‌ ناسك هه‌ستیاره‌بۆ تێربوونی حه‌ز وخه‌ونه‌كانیان، چون هونه‌ر هێز و توانستێكی بێ شومار گه‌وره‌ و گرنگه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی هزرو هه‌ست و خواسته‌ تایبه‌تییه‌كانی مناڵ .
مناڵ خۆی وابه‌سته‌یه‌ به دنیای جوان وحه‌زه‌هه‌میشه‌یه‌كانی خۆی ،حه‌ز ئه‌كات دنیا به‌ جوانی و پاكیزه‌یی ببینێت جیاوازتر له‌ دنیا واقیعی مرۆیی .ئه‌و دنیایه‌كی فه‌نتازی له‌ناو هزری خۆیا وێنا كردوه‌ نایه‌وێت هیج كات ده‌ستبه‌رداری بێت, بۆیه‌ به‌لای ئه‌وه‌وه‌باشترین ڕێگا بۆ گه‌یاندن په‌نابردنه‌ بۆ دنیای وێنه‌و نه‌خشاندنی ڕه‌نگ وێنه‌.مناڵ كاتێك ئاشنا ده‌بێت به‌شته‌كانی ده‌وروبه‌ر تامه‌زرۆیی وێنه‌و دیمه‌نه‌ جوانه‌كانی ده‌بێت.چونكه‌ لای ئه‌و گرنگرتین كه‌دنیا كه‌ سه‌رنجی راده‌كێشێت و پایه‌ند ده‌بێت پێیه‌وه‌ ئه‌و فه‌زا ڕادیكاڵ و بێسنوره‌یه‌كه‌ له‌هزری خۆیدا بونی هه‌یه‌.
واته‌ مناڵ دنیایه‌ك به‌رائه‌ت وخۆشنودی پاك و بێخه‌وشه‌،هه‌میشه‌ به‌دیمه‌نه‌ جوانه‌كان سه‌رسام ده‌بێت و پرسیاریان له‌باره‌وه‌ ده‌كات و وێنه‌یان ده‌كێشێت .جا ئه‌و وێنه‌یه‌ كه‌ ده‌یكێشێت به‌هێمایه‌ك دای ده‌نێت كه‌ لای خۆی مانایه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌.
هه‌ر له‌ ڕێگه‌ی وێنه‌وه‌ لاسایی سروشت ئه‌كاته‌وه‌.واته‌ خه‌ونه‌كانی خۆی به‌ پێی ته‌مه‌نی خۆی داده‌ڕێژێت .بۆیه‌ ده‌بینین قوتابی پۆلی یه‌ك به‌ ره‌مز وێنه‌ ده‌كێشێت و قوتابی پۆلی دوه‌م وه‌نه‌كان به‌ جۆر و شێوازێكی تر ده‌نه‌خشێنێت.نه‌خشاندنی وێنه‌ به‌ پێی كات و ته‌مه‌ن وگۆڕانكاری به‌سه‌ردا دێت .
مناڵ شتێك نه‌بینێت هه‌رگیز وێنه‌ی ناكێشێت یان توانستی ئه‌وه‌ی نی یه‌ كه‌ وێنه‌ وه‌كو خۆی بكێشێته‌وه‌.مناڵ وێنه‌ی شتێك ده‌كێشێت كه‌ بینیبێتی یان ده‌ستی لێدا بێت .بۆیه‌ زۆرجار په‌ڕاوێك بخه‌یته‌ به‌رده‌ستی مناڵێك به‌ هێڵ و به‌خه‌ت پڕی ده‌كاته‌وه‌ .یان كۆمه‌ڵێك هێڵی خوارو خێچ و كۆمه‌ڵێ هێڵی ره‌ش ده‌بینرێت .
ئه‌مه‌ مانای ئه‌و هیج نازانێت به‌ڵكو مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و به‌و شێوه‌یه‌ له‌ دنیا ده‌ڕوانێت له‌ له‌ هزری ئه‌ودا بوونی هه‌یه‌ .وه‌كو ته‌م ومژێك هه‌یه‌ وه‌كو ترس و ناخۆشی فۆبیا .هه‌موو خه‌ون و ئایدیاكانی خۆی له‌سه‌ر په‌ڕاو ده‌نه‌خشێنێت و خه‌ونه‌كانی خۆی تێدا به‌رجه‌سته‌ ده‌كات .
به‌و پێ یه‌ مناڵ هیج كات وێنه‌یه‌ك ناكێشێت مانایه‌كی تایبه‌ت به‌خۆی نه‌بێت ، بۆیه‌ مناڵ زۆر جار ژیانی رۆژانه‌ی خۆی ده‌نه‌خشێنێت واته‌ دیمه‌نی نێوان واقیع و خه‌یاڵ وێنا ده‌كات.
ئه‌و به‌خه‌یاڵ وێنه‌ی واقیع ده‌كێشێت.
له‌ هه‌مان كاتدا واده‌زانێت له‌ ناو واقیعدایه‌ .
خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌ی مناڵ خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه یه‌كی بێ ئه‌ندازه‌و بێ سنوره‌ له‌ به‌رده‌م هیچ له‌مپه‌رو به‌ربه‌ستێك ناوه‌ستێت ،هه‌میشه‌له‌ خه‌یاڵدا ده‌ژی هه‌میشه‌ش پرسیار ده‌كات .ده‌رباره‌ی ئه‌و شتانه‌ی تازانه‌ی كه‌ ده‌یان بینێت و ئه‌و شته‌ تازانه‌ش كه‌ ده‌یانبیستێت.
به‌و وته‌یه‌ی كه‌ ده‌ڵێت مناڵ و فه‌یله‌سوف دوكائینی زۆر گه‌وره‌ن هه‌رگیز له‌پرسیاركردن ناوه‌ستن)
مناڵ هه‌موو كات پرسیار ده‌كات له‌ شته‌ تازه‌كان هیچ كاتێكیش له‌پرسیار كردن ناوه‌ستێت ئه‌و شتانه‌ی كه‌ نامۆن پرسیاریان ده‌رباره‌ ئه‌كات .وه‌ك جوانییه‌كانی سروشت .وێنه‌ تازه‌كان.وێنه‌ سه‌رنج ڕاكێشه‌كان .به‌تایبه‌تی وێنه‌كانی ده‌وبه‌ر .چونكه‌ وێنه‌ لای مناڵ گه‌وره‌ترین و خۆشه‌وسترین دنیایه‌ كه‌ هه‌میشه‌ خۆی گرێ ئه‌دات پێوه‌ی .دروست كردنی هه‌ر وێنه‌ی لای ئه‌و جۆره‌ یاریكردنێكه‌ له‌ گه‌ڵ خودی خۆی تام وچێژێكی تایبه‌تی پێ ده‌به‌خشێ..هونه‌ر لای ئه‌وان خۆشه‌وسیترین یاری یه‌و گه‌مه‌یه‌.چونكه‌ به‌وێنه‌ كردنی شته‌كانی ده‌وروبه‌ر دێنه‌به‌رچاوی خۆیان به‌رامبه‌ری ڕاده‌مێنن و سه‌رسام ده‌بن پێی.
بڕوا بونێك به‌ خۆی دروست ده‌كات ئه‌ویش وه‌كو گه‌وره‌كان ده‌توانێت وێنه‌ بكێشێت .خه‌ونه‌كان دروست بكات وبه‌رجه‌سته‌یان بكات .یاری به‌و ماتریاڵ و ڕه‌نگانه‌ش بكات و شتی جوانیان لێ به‌رهه‌م بهێنێت.
بۆیه‌ده‌بێت هه‌میشه‌ به‌ورد بینییه‌وه‌ له‌وێنه‌ و كه‌ڤاڵی مناڵان بڕوانین و پێمان وانه‌بێت وێنه‌یكی ساده‌ ساكار و هیچی تر.
چونكه‌ وێنه‌كان ده‌بێت به‌ وریایه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگێنین و لایه‌نی سایكۆلۆژی و ده‌روونی شرۆڤه‌ بكه‌ین زۆرجار له‌ڕێگای وێنه‌كانیانه‌وه‌ ئه‌توانی لایه‌نی ده‌رونیان لێكبده‌ینه‌وه‌ و چاره‌سه‌ری كێشه‌و گرفته‌كانیان بكه‌ین و ڕێگه‌ چاره‌یه‌كیان بۆ بدۆزینه‌وه‌،
هونه‌رمه‌دن بیكاسۆ
(من زۆر جار خه‌یاڵی تابلۆكانم له‌ مناڵانه‌وه‌ وه‌رگرتوه‌)وێنه‌ی مناڵان ناواخن وكرۆكێكی زۆر جوان وپرمانا و واتاداری هه‌یه‌،ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌رنج بده‌ین و لێكیبدوینه‌وه‌ یان شرۆڤه‌یان وراڤه‌یان بۆ بكه‌ین بێ ئه‌ندازه‌ مانادارن .ره‌نگدانه‌وه‌ی ناخی خۆیه‌تی و نوسینه‌وه‌ی خودی خۆیه‌تی .لێدوانی ژینگه‌كه‌یه‌تی كه‌ ئه‌یكێشێت ،لێدوانی ژینگه‌ی ماڵ و گیرو گرفی رۆژانه‌یه‌تی .چیرۆكی خۆشی و ناخۆشی ژیانی رۆژانه‌یه‌تی ،كه‌ وێنای ده‌كات و ده‌یكێشێت).
سیزان ی هونه‌رمه‌ند ئه‌ڵێت گه‌ر ڕوانیته‌ وێنه‌یه‌ك پێویسته‌ ئه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ له‌ بیر خۆت به‌ریته‌وه‌ كه‌ چی ده‌نوێنێت).
به‌و تیۆره‌ی سیزان ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی وێنه‌ .ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ جوانیت نیشان بدات كه‌ له‌ واقیعدا هه‌یه‌ .به‌ڵكو ناوه‌ڕۆك و ناواخنی وێنه‌كه‌ مه‌رجی سه‌ره‌كی تابلۆكه‌یه‌و وێنه‌و داخوازی ناو ی چیه‌و لێدوان ده‌رباره‌ی جی ئه‌كات!
هه‌مومان ئه‌وده‌زانین كه‌ زۆرجار وێنه‌ لای مناڵان داخوازی كردنێكه‌ له‌ شتێك .واتا كاتێك داواكاری ده‌بێت ئه‌و ده توانێت په‌یامه‌كه‌ی خۆی بگه‌یه‌نێت و بیخاته‌ ڕوو وه‌ك نه‌خشاندنی وێنه‌ی پاكسیلێك كه‌ زۆر زۆر كێشانی دوباره‌ بكاته‌وه‌ ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ حه‌ز ده‌كات پاسكیلی هه‌بێت .
وێنه‌ له‌ دنیا مناڵاندا ئاماده‌گیه‌كی بێشومار گه‌رم وگوڕی هه‌یه‌و ئازادی خه‌ون و ئومێد وهیوایه‌كی ڕۆشن و ڕوناك و زه‌به‌ند و گه‌وره‌ به‌ ئاینده‌و داهاتو ده‌گه‌یه‌نێت.
بۆیه‌ ده‌بێت هه‌رچی له‌مپه‌ڕ وبه‌ربه‌ست و حه‌سار هه‌یه‌ كه‌ ده‌بنه‌ ڕێگر له‌ ئاست دنیا جوان و بێ گه‌ردو بێ خه‌وشه‌كه‌ی مناڵان تێكیان بشكێنین .چیتر ڕێگا نه‌ده‌ین وانه‌ی هونه‌ر ببێته‌ پاشكۆی وانه‌كانی تر له‌ سه‌رجه‌م قوتانخانه‌كاندا ونه‌بنه‌ خۆراكی وانه‌كانی تر.
هونه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی لابردنی سه‌رجه‌م ته‌نگو چه‌ڵه‌مه‌و ئازاره‌كانی ژیانه‌ .لابردنی و سڕینه‌وه‌ی هه‌موو شه‌رو تراژیدیایه‌كانی خودو هه‌ناوی مرۆڤه‌كانه‌.
نیكۆلاس كازانتزاكیس:(هونه‌ر جۆره‌ سیحرێكی ڕوحه‌ بۆ چونه‌له‌شه‌وه‌ .هێزه‌ شه‌ڕانگێز و خوێن ڕێژه‌كانی ناوه‌وه‌ی ئێمه‌ هۆیه‌كی شومن بۆ كوشتن و وێرانكردن و رق و شه‌ره‌ف شكاندن .له‌وكاته‌وه‌ هونه‌ر به‌ ئاوازه‌ خۆشه‌كه‌یه‌وه‌ دێت و له‌ ده‌ست ئه‌و ئه‌هریمه‌نه‌ زژگارمان ده‌كات).
قۆرخكردن و مۆنۆپۆلكردنی ئاوه‌ز(عه‌قڵ)ی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ مناڵان ده‌بێته‌ هۆی كوشتنی خود ودروستكردنی نه‌وه‌یه‌كی خه‌سێنراو .بۆیه‌ ده‌بینین له‌ زۆربه‌ی قوتابخانه‌كاندا وانه‌ی هونه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا ناخوێندرێتو به‌ چاوێكی سوكه‌وه‌ سه‌یر ده‌كرێت .كه‌ ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا لێستاندنه‌وه‌ ئازادی بیرو ڕای مناڵانه‌ له‌ ته‌مه‌نێكی زۆر هه‌ستیار و هه‌سته‌وه‌ردا.
كوشتنی ئه‌م هه‌موو حه‌ز وخولیایه‌ی كه‌ مناڵان كاردانه‌وه‌یه‌كی ته‌واو خراپی ده‌بێت له‌ رویی سایكۆلۆزی و ده‌رونی یه‌وه‌.
هه‌موو ئاره‌زو خولیاكانی له‌ ناو مێشكی دا به‌ په‌نگ خواردوی ئه‌منێنه‌وه‌ و ده‌به‌ن غه‌ریزه‌یه‌ك و به‌رامبه‌ر به‌ شتێكی تر ده‌ر ده‌بڕێت و حاڵه‌تی خراپی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ته‌واو ته‌واو نێگه‌تیڤیشی ده‌بێت له‌ ئاینده‌ مناڵاندا.
بۆیه‌ مامۆستا له‌و بریاره‌ قه‌به‌یه‌ دور كه‌وێته‌وه‌ كه‌ وه‌كو یاسا ده‌یسه‌پێنن به‌سه‌ر خودی قوتابیاندا وێنه‌یه‌ك له‌سه‌ر ته‌خته‌ ره‌شه‌كه‌ دروست بكه‌ن و دواتر قوتابییه‌كان وێنه‌ی مامۆستاكه‌ بكێشنه‌وه‌لاسایی هه‌مان كاری مامۆستا بكه‌نه‌وه‌ .ئه‌م ڕێگا هه‌ڵه‌یه‌ وا له‌ مناڵان ده‌كان له‌ قاڵب بدرێن و وابه‌سته‌بن به‌ لاسایی كردنه‌وه‌نه‌ك خه‌یاڵ بكه‌نه‌وه‌ .ئیدراك و هزری مناڵان دۆگما ده‌كرێت و مناڵان ناتوانێت پشت ببه‌ستێت به‌ خه‌یاڵ و بیركردنه‌وه‌كه‌كانی خۆیان .مناڵان ده‌خرێنه‌ زیندانی هه‌تا هه‌تاییه‌وه‌ ناتوانن وه‌كو پێیست خه‌یاڵ بكه‌نه‌وه‌ به‌ڵكو هه‌مووكات چاوه‌ڕوانن له‌ جیات خه‌یاڵ كردنه‌وه‌ به‌ هزری خۆیان كه‌سێكی تر هه‌بێت خه‌یاڵیان بۆ بكاته‌وه‌ و كۆمه‌كیان بكات .
مناڵان له‌ هه‌ر قۆناغێكی ژیاندا بێت وه‌كو پێوسیت چاك و خراپی خۆی نازانێت.چی بوێت ده‌یكات . چی بوێت لاسایی ده‌كاته‌وه‌ جی بوێت ده‌یخواته‌وه‌.چی بوێت ده‌یشكێنێت .چی بوێت وێنه‌ی ده‌كێشێت.
بۆیه‌ مامۆستا بابێت ببێته‌ پۆلیس و به‌ سه‌رییه‌وه‌ چاودێری ئه‌وه‌ بێت كه‌ چی وێنا ده‌كات و چی ده‌شكێنێت .نابێت سنور بۆ كاری هونه‌ری دابنرێت له‌ هیج قۆناغێكی ته‌مه‌ندا. خودی هونه‌ر بێسنورترین دنیایه‌.مناڵایش خه‌یاڵی بێ ئه‌ندازه‌ بێسنوره‌ له‌سه‌ر هه‌رشتێك بیه‌وێت ده‌نیشێته‌وه‌ و هێلانه‌ی خۆی چێ ده‌كات.
بۆیه‌ مناڵ ئه‌وكاته‌ ده‌بێته‌ مرۆڤێكی كامڵ و له‌ش ساغ و ته‌ندروست له‌ ڕوی سایكۆلۆژی وده‌رونییه‌وه‌ له‌ جڵه‌وی خۆی له‌ده‌ستی خۆیدا بێت و بیر و هزری هۆشی فه‌رمانڕه‌وایی بێتنه‌سۆز و خولیا وئاره‌زوی ،
بیر وهۆش و ماسولكه‌كان و وزه‌و توانسته ‌شاراوه‌كانیان به‌ده‌رخه‌ین و یارمه‌تی و كۆمه‌كیان بكه‌ین له‌ هه‌موو ڕوییه‌كه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌كی كاراو چالاك بئه‌فرێنین ..

شێوازى مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ جگه‌رگۆشه‌كانت – د. رێدار محه‌مه‌د ئه‌مین – پسپۆری نه‌خۆشیه‌ ده‌روونییه‌کان

هه‌موو دایك و باوكێك حه‌زده‌كات مناڵه‌كانى به‌و شێوه‌ په‌روه‌رده‌ بكات كه‌ خۆى ئاره‌زوو ده‌كات، به‌لێم كه‌س ئه‌و پرسیاره‌ له‌ خۆى ناكات،تا چه‌ند ئه‌و شێوازه‌ى له‌ په‌روه‌رده‌كردنى مناڵه‌كانى به‌كارى ده‌هێنێت راست و دروسته‌؟ تاچه‌ند له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ مناڵه‌كانى بنه‌ماى په‌روه‌رده‌یى و ده‌روونى و زانستى په‌یڕه‌و ده‌كات؟
زۆر جاران ئێمه‌ له‌ دڵسۆزى بۆ مناڵه‌كانمان، ده‌كه‌وینه‌ى هه‌ڵه‌ى زۆر گه‌وره‌، كه‌وا مناڵه‌كانمان تا كۆتایى ژیانیان باجى ده‌ده‌ن، زۆر جار له‌ ده‌ره‌نجامى مامه‌ڵه‌ى نادروست كه‌سایه‌تى مناڵه‌كانمان تێك ده‌شكێنین و تووشى چه‌ندین گرێى ده‌روونى ده‌كه‌ین، وه‌ك گرێى هه‌ستكردن به‌كه‌مى، ئه‌سته‌مى له‌ بڕیاردان، پشت به‌ خۆنه‌به‌ستن و چه‌ندین گرێى تر .
ئه‌گه‌ر دووكه‌س هه‌بن له‌ جیهانداو حه‌ز بكه‌ن مرۆڤێكى تر وه‌ك خۆیان یان له‌ خۆیان به‌رزتر بێت، ئه‌وا حه‌زى دایك و باوكه‌ بۆ مناڵه‌كانیان! هه‌ر بۆیه‌ش له‌ پێناو هاتنه‌دى ئه‌م حه‌زه‌ چه‌ندین رێگاى دروست و نادروست ده‌گرنه‌به‌ر، زانینى لایه‌نى ده‌روونى و ژیرى منداڵ و به‌كارهێنانى ستایلى دروست، یارمه‌تى دایك و باوك ده‌دات، مامه‌ڵه‌یه‌كى دروست له‌گه‌ڵ مناڵه‌كانیان بكه‌ن و له‌هه‌مان كاتیشدا یارمه‌تى منداڵ ده‌دات ببێته‌ خاوه‌ن كه‌سایه‌تى خۆى.
منداڵ و به‌هاى خود self-esteem
به‌هاى خود بریتیه‌ له‌ تێڕوانینێكى دروست و لۆژیكانه‌ به‌رامبه‌ر خود، ئه‌و كه‌سه‌ى تێڕوانینێكى نێگه‌تیڤانه‌ى به‌رامبه‌ر خودى خۆى هه‌یه‌،ئه‌وا له‌ به‌هاو نرخى خودى خۆى كه‌م ده‌كاته‌وه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ى تێڕوانینێكى پۆزه‌ تیڤانه‌یان به‌رامبه‌ر خود هه‌یه‌ ئه‌وا نرخ و به‌هاى خود ده‌زانن، ئه‌و كه‌سانه‌ى له‌ راده‌به‌ده‌ر هه‌ست به‌به‌هاى خود ده‌كه‌ن ، ئه‌وا گرفت بۆخۆیان و كه‌سانى ده‌وروبه‌ریان دروست ده‌كه‌ن، ئه‌و كه‌سانه‌ به‌چه‌ند سیفاتێك ده‌ناسرێنه‌وه‌ وه‌ك: نێرگزى(خۆشه‌ویستى خود)،لوت به‌رزى، ئه‌و بڕوایه‌ى كه‌ ئه‌وان له‌ خه‌ڵكى تر باشترن و له‌ خه‌ڵكى تر گرنگترن، هه‌ر كێبرَكێیه‌ك هه‌بێت، ئه‌وان شایسته‌ى یه‌كه‌من، كه‌ به‌راوردى خۆیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵك ده‌كه‌ن، هه‌میشه‌ خۆیان پىَ باشتره‌، هه‌موو سه‌ركه‌وتنێك،چاكه‌یه‌ك پیاوه‌تیه‌ك بۆخۆیان ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وانیشدا،ئه‌و كه‌سانه‌ى له‌ راده‌به‌ده‌ر له‌ به‌هاى خود كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌ پێیان وایه‌ ئه‌وان له‌ خه‌ڵكى تر نزمترن، بىَ تواناترن، بىَ هێزو بىَ متمانه‌ترن ، له‌ نێوان ئه‌م دوو گروپه‌ش گروپى سێیه‌م هه‌ن، كه‌وا پارسه‌نگیه‌ك بۆ به‌هاى خود داده‌نێن، ئه‌م گروپه‌ پێیان وایه‌ ئه‌وان نه‌زیاتر نه‌ كه‌مترن له‌ خه‌ڵكى تر، ئه‌وان مرۆڤن و هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن و هه‌میشه‌ سنوورى خۆیان ده‌زانن، ئاشكرایه‌ هه‌ریه‌ك له‌ ئێمه‌ دایك و باوكى خۆمان هه‌ڵنه‌بژاردووه‌، به‌لێم به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هه‌ستكردنمان به‌ به‌هاى خود و متمانه‌ به‌خۆ بوونمان له‌وانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌،بۆیه‌ مامه‌ڵه‌كردنى تۆ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانت به‌راده‌یه‌كى زۆر ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌رى ئه‌وه‌ به‌ چ شێوازێك دایك و باوكت له‌ مناڵیدا مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ كردوى ، ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێت هه‌مان هه‌ڵه‌ى دایك و باوكت له‌ شێوازى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ مناڵه‌كانت دا دووباره‌ نه‌كه‌یته‌وه‌،ئه‌وا پێویسته‌ له‌سه‌ره‌تادا له‌وه‌ تێبگه‌یت، كه‌وا چۆن مامه‌ڵه‌ى دایك و باوكت كاریان كردۆته‌سه‌رت و چۆنیش له‌ ره‌فتارى تۆ به‌رامبه‌ر منداڵه‌كانت ره‌نگى داوه‌ته‌وه‌.
شێوازه‌كانى مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ منداڵدا:
له‌كاتى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ منداڵدا چوار شێواز هه‌ن كه‌ ئه‌مانه‌ن:
1- شێوازى مامه‌ڵه‌ى باوكسالارى
2- شێوازى مامه‌ڵه‌ى ئامۆژگاریكار
3- شێوازى مامه‌ڵه‌ى رێگاپێدراو
4- شێوازى مامه‌ڵه‌ى پشت تێكردن
شێوازى مامه‌ڵه‌ى باوكسللارىAuthoretarian یان دیكتاتۆرى:
له‌م شێوازه‌ى مامه‌ڵه‌ كردنه‌دا باوك هیچ بوارێك ناداته‌ منداڵه‌كه‌ى بۆ گفتوگۆكردن، هیچ بوارێكى ناداتىَ بۆ هه‌ڵبژاردن، وه‌لێمى هیچ پرسیارێكى ناداته‌وه‌.
باوك سالار پێى وایه‌ هیچ پێویست ناكات یاساكان بۆ مناڵه‌كه‌ى شى بكاته‌وه‌، ته‌نها له‌سه‌ر باوك دایك ئه‌وه‌یه‌ یاسا ده‌ربكه‌ن و له‌سه‌ر مناڵیش ئه‌وه‌یه‌ په‌یڕه‌وى لىَ بكه‌ن، كاتێك مناڵ داواى رونكردنه‌وه‌ ده‌كات دایك و باوك ده‌ڵێن “چونكه‌ من ده‌ڵێم وا بكه‌” ! به‌م شێوه‌یه‌ش دایك و باوك كۆنترۆڵى منداڵ ده‌كه‌ن و هیچ بوارێكى هه‌ڵبژاردنى ئازادانه‌ى بۆ ناده‌ن، دایك و باوكى باوكسالار داواكارى زۆریان بۆ مناڵه‌كانیان هه‌یه‌ و زۆر كه‌م بایه‌خ به‌ هه‌ست و سۆزى مناڵه‌كه‌یان ده‌ده‌ن، چونكه‌ پێیان وایه‌ هه‌رچى ده‌یكه‌ن له‌ سوودى مناڵه‌كه‌یانه‌، هه‌ربۆیه‌ش گرنگى به‌وه‌ ناده‌ن گفتوگۆ له‌گه‌ڵ مناڵه‌كه‌ بكه‌ن ، به‌ڵكو جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن چه‌نده‌ ده‌توانن مناڵه‌كه‌یان كۆنترۆڵ بكه‌ن ،بۆیه‌ پابه‌ند بوون به‌ یاساكان ماناى رازى بوونى دایك و باوكه‌و ده‌رچوون لێیان سزاى توندى لێده‌كه‌وێته‌وه‌.
كاریگه‌رى شێوازى باوكسالارى له‌سه‌ر منداڵ:
ئه‌م منالێنه‌ له‌ داهاتوودا هه‌ست به‌ به‌رپرسیاریه‌تى ده‌كه‌ن و ده‌بنه‌ هاولێتیه‌كى پابه‌ند به‌ یاساكان، بۆیه‌ ده‌بنه‌ مرۆڤى به‌رهه‌مهێن و به‌توانا، ئه‌مه‌ش شتێكى لۆژیكانه‌یه‌، چونكه‌ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ فێربوونه‌ كه‌وا پابه‌ند بوون به‌یاساكان ماناى ده‌ستكه‌وتنى پاداشت وشكاندنیان ماناى سزادانه‌، به‌لێم له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا مناڵى په‌روه‌رده‌كراو له‌ خێزانێكى باوكسالار،كه‌م تێكه‌ڵى خه‌ڵك ده‌بێت و لایه‌نى كۆمه‌لێیه‌تى لاوازه‌و شاره‌زاى عورف و عاده‌ته‌كان نابێت، زۆر دوودڵ و راڕایه‌و به‌ئه‌سته‌م ده‌توانێت بڕیار بدات، زۆر به‌شیان پێیان وایه‌ بیروڕاى ئه‌وان گرنگ نیه‌ چونكه‌ هه‌ر له‌ منداڵیه‌وه‌ فێربوونه‌ ته‌نها پابه‌ندى یاساكان بن و هیچ گفتووگۆیه‌ك نه‌كه‌ن.
هه‌ندێك له‌و منالێنه‌ له‌ داهاتوودا ده‌كه‌ونه‌ ژێر ركێف و ده‌سه‌لێتى خه‌ڵكى ترو،هه‌ندێكى تریان ده‌بنه‌ دژه‌ كۆمه‌ڵگاو چه‌قاوه‌سوو، مامه‌ڵه‌ى باوكسالارى رێگره‌ له‌ گه‌شه‌سه‌ندنى ئه‌قڵى و زیره‌كى منداڵ و هه‌موو حه‌زو ئاره‌زوویه‌كى منداڵیش له‌ناو ده‌بات ، ئه‌م منالێنه‌ هه‌ستى به‌هاى خودیان لا لاواز ده‌بێت و كه‌م متمانه‌یان به‌ خۆیان ده‌بێت ، بۆیه‌ هه‌رگیز ناتوانن رۆڵى سه‌ركرده‌ ببینن، مناڵى په‌روه‌رده‌كراو له‌ خێزانى باوك سالار هه‌مان ره‌فتار له‌ دواڕۆژدا به‌رامبه‌ر مناڵه‌كانى دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌، ئه‌م منالێنه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ ده‌ره‌وى خێزاندا كۆنترۆڵى كه‌سانى تر بكه‌ن و توندو تیژانه‌ ره‌فتار ده‌كه‌ن، هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن خۆیان له‌ دایك و باوك لابده‌ن و لێیان دوور بكه‌ونه‌وه‌،له‌كاتى پێویستیش داواى یارمه‌تى و رێنماییان لىَ ناكه‌ن، به‌م جۆره‌ش بىَ رێنمایى و بىَ پاڵپشت ده‌مێننه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ ده‌ره‌وه‌ى خێزان داواى پاڵپشتى و رێنمایى بكه‌ن، زۆرجاریش ئه‌م كاره‌ به‌ زیانى مناڵه‌كه‌ كۆتایى دێت.
شێوازى مامه‌ڵه‌ى ئامۆژگاریكار Authoretative(دیموكراسى):
ئه‌و دایك و باوكه‌ى ئه‌م شێوازه‌ به‌كار ده‌هێنێت، دیموكراتیانه‌ مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن، رێز له‌ راوبۆچوونه‌كانى مناڵ و تایبه‌تمه‌ندیه‌كانى ده‌گرن، به‌لێم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا خۆیان دوا بڕیار ده‌ده‌ن، ئه‌وا جه‌خت له‌سه‌ر گرنگى بڕیاره‌كانى خۆیان ده‌كه‌نه‌وه‌، به‌لێم زۆر له‌ منداڵ ناكه‌ن پابه‌ندى بن، به‌م پێیه‌ش رۆڵى پاڵپشتى ده‌بینن، نه‌ك سزاده‌ر، دایك و باوكى ئامۆژگاریكار هاوسه‌نگى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ مناڵه‌كانیان ده‌پارێزن، باوه‌ڕیان به‌ په‌یوه‌ندیه‌كى هاوڕێیانه‌ هه‌یه‌ و له‌هه‌مان كاتیشدا چاوه‌ڕێى پابه‌ندبوون له‌ مناڵه‌كانیان ده‌كه‌ن، یاساكانى دایك و باوكى ئامۆژگاریكار روون و ئاشكران، له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نى مناڵ ده‌گونجێن و داد په‌روه‌رانه‌ن، ئه‌وان گوێگرێكى باشن و هانى منداڵیش ده‌ده‌ن ناخى خۆى ده‌ربرَێت، ئه‌گه‌رچى زۆر جاریش دوا برَیار هى دایك و باوكه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌بوون داواى لێبوردن ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر پێویست بو سوپاسى مناڵ ده‌كه‌ن، هه‌وڵ ده‌ده‌ن ببنه‌ نموونه‌ى بالێ بۆ مناڵه‌كانیان.
كاریگه‌رى شێوازى ئامۆژگاریكار له‌سه‌ر منداڵ:
لێكۆڵینه‌وه‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن ، ئه‌و مندالێنه‌ى له‌ خێزانى دیموكرات په‌روه‌رده‌ ده‌بن، زیاتر تواناى خۆگونجانیان له‌گه‌ڵ ژیان هه‌یه‌، شاره‌زایى و تواناى زاڵبونیان به‌سه‌ر خۆیان هه‌یه‌، هه‌ر له‌ مناڵیه‌وه‌ فێرده‌بن چۆن گرفته‌كانیان چاره‌سه‌ر بكه‌ن بڕیارى دروست بده‌ن و ره‌فتارى گونجاو بكه‌ن، ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌یه‌ش بىَ گرفت نیه‌، چونكه‌ دایك و باوك پێویستیان به‌ ئارامگرتن و پشودرێژى زۆره‌ بۆ ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌ كردنه‌ و،ده‌بێت ناوه‌ ناوه‌ش پێداچوونه‌وه‌ بۆ ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌كردنه‌ بكه‌ن كه‌وا تاكو چ راده‌یه‌ك به‌ره‌و پێش چوونه‌، مناڵه‌كان فێركراون هه‌میشه‌ پرسیار بكه‌ن و پێیان وایه‌ هه‌موو وه‌لێمێكیشیان ده‌ست ده‌كه‌وێت، ئه‌مه‌ش هه‌ندێك جار گرفت بۆ دایك و باوك دروست ده‌كات، چونكه‌ بێگومان ئه‌وان وه‌لێمى هه‌موو پرسیارێك نازانن، به‌لێم له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا ئه‌م مندالێنه‌ فێرى هه‌ست به‌ به‌رپرسیاریه‌تى ده‌بن و گوێڕایه‌ڵى دایك و باوك ده‌بن، ئه‌م گوێڕایه‌ڵیه‌ش له‌ رێزه‌وه‌یه‌ نه‌ك له‌به‌ر ترس و سزادان.
شێوازى مامه‌ڵه‌ى پشت تێكردن un-involved:
له‌م شێوازه‌دا دایك و باوك داواكارى كه‌م یان هه‌ر داواكارییان نییه‌، ئه‌وان هیچ سۆز و خۆشه‌ویستیه‌ك ده‌رنابڕن، كه‌مته‌رخه‌م و بىَ باكن، ئه‌م جۆره‌ دایك و باوكانه‌ خواردن، جل و به‌رگ، كه‌رسته‌ى پێویست بۆ مناڵه‌كانیان ده‌كڕن،به‌لێم ده‌ست ناخه‌نه‌ كارو بارى ژیانى منداڵه‌كانیان، ئه‌مه‌ش ماناى ئه‌وه‌ نییه‌ هیچ یاساو رێسایه‌ك له‌ماڵ نییه‌! به‌لێم یاساكان كه‌م و زۆر ساده‌ن ئه‌م جۆره‌ دایك و باوكه‌ چاوه‌ڕێى هیچ له‌ منداڵه‌كانیان ناكه‌ن و داواشیان لىَ ناكه‌ن! زۆر جاریش هه‌وڵ ده‌ده‌ن خۆیان له‌ مناڵه‌كانیان یان له‌ داواكارى مناڵه‌كانیان بدزنه‌وه‌، بۆیه‌ ناتوانن وه‌ك پێویست سه‌رپه‌رشتى مناڵه‌كانیان بكه‌ن و هه‌میشه‌ بۆشاییه‌ك له‌ نێوانیان هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ زۆر ئه‌سته‌مه‌ ئه‌مه‌ باوه‌ڕ بكرێت، به‌لێم بوونى دایك و باوكى كه‌مته‌رخه‌م ماناى ئه‌وه‌ نیه‌ ئه‌وان مناڵه‌كانیان خۆش ناوێت، له‌ راستیدا زۆر له‌م دایك و باوكانه‌ به‌هۆى سه‌رقاڵ بوونیان به‌ كارى خۆیان ناتوانن كاتى پێویست به‌ مناڵه‌كانیان بده‌ن، ئه‌وان له‌ژێر فشارى دارایى ، كار ،یان كۆمه‌لێیه‌تیدان هه‌ندێكیان گرفتى ئاڵوده‌بوون به‌ ده‌رمان و ئه‌لكهولیان هه‌یه‌، تاڕاده‌یه‌ك كه‌وا مناڵه‌كان ده‌بێت به‌سه‌رپه‌رشتى ئه‌وان بكه‌ن! هه‌ندێكیان خۆیان گرفتىخه‌مۆكى و سۆزداریان هه‌یه‌، له‌ شێوازى مامه‌ڵه‌ى پشت تێكراودا، دایك و باوك ئه‌وه‌نده‌ى سه‌رقاڵى پێداویستى و پرسه‌كانى خۆیانن، تا ئه‌ندازه‌یه‌ك درك به‌وه‌ ناكه‌ن كه‌وا پاڵشتى سۆزدارى و ده‌روونیان به‌ منداڵه‌كانیان نه‌داوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش بزانن ئه‌وه‌ باكى پێناده‌ن و گرفتى خۆیان پىَ سه‌ره‌كیتره‌ له‌ هه‌ مناڵه‌كانیان .
گرفته‌كانى شێوازى مامه‌ڵه‌ى پشت تێكراو:
ئه‌م مندالێنه‌ى له‌ لایه‌ن دایك و باوكیان پشت گوىَ خراون به‌ ئه‌سته‌م ده‌توانن له‌ داهاتوودا په‌یوه‌ندى و له‌یه‌كتر نزیك بوونه‌وه‌ دروست بكه‌ن، ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانى خۆشیان! ئه‌م شێوازه‌ى مامه‌ڵه‌كردن به‌ئاسانى له‌ نه‌وه‌یه‌ك بۆ یه‌كێكى تر ده‌گوازرێته‌وه‌، چونكه‌ مناڵه‌كان فێرى هه‌مان ستایل ده‌بن،ئه‌م منالێنه‌ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌وا ئه‌وان هیچ گرنگ نین و شایه‌نى ئه‌مه‌ نین بایه‌خیان پىَ بدرێت، ئه‌مه‌ش هه‌ستى به‌هاى خود لایان نزم ده‌كاته‌وه‌ و متمانه‌یان به‌خۆیان كه‌م ده‌بێته‌وه‌.
ئه‌م مندالێنه‌ نمره‌یان له‌ خوێندن كه‌مه‌و كه‌متر ده‌توانن په‌یوه‌ندى كۆمه‌لێیه‌تى دروست بكه‌ن، زیاتر ئه‌گه‌رى ئه‌مه‌یان هه‌یه‌توڕه‌و توندو تیژ بن، كه‌متر گوێڕایه‌ڵى یاساو حكومه‌ت ده‌بن و،زیاتر ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ تووشى ئالوده‌بوون بن به‌ ماده‌ى هۆشبه‌ر.
شێوازى مامه‌ڵه‌ى رێگا پێدراو permissive:
به‌ پێچه‌وانه‌ى شێوازى مامه‌ڵه‌ى باوكسالارى، مامه‌ڵه‌ى رێگا پێدراو داواكارى كه‌میان له‌ مناڵه‌كانیان هه‌یه‌ و كه‌مترین چاوه‌ڕوانیان لێده‌كه‌ن و، پێیان وایه‌ كه‌مترین كۆنترۆڵیان له‌سه‌ر مناڵه‌كانیان هه‌یه‌و وه‌ك پێویستیش لێهاتوو نین بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیان ، كاتێك له‌وبه‌رى شه‌قام له‌گه‌ڵ كه‌سێك قسه‌ ده‌كه‌یت و مناڵه‌كه‌ت له‌ ده‌ستت را ده‌كات و ده‌یه‌وێت به‌ راكردن بپه‌ڕێته‌وه‌ ئوتومبیلێك دێت و خه‌ریكه‌ لێى بدات ، تۆ بێده‌نگ ده‌بیت و هیچ كاردانه‌وه‌یه‌كت نابێت! دایك و باوكى بێباك زۆر كه‌م یاساو رێسا بۆ مناڵه‌كانیان داده‌نێن، ئه‌وان زیاتر ئاره‌زوو ده‌كه‌ن مناڵه‌كان خۆیان كارى خۆیان رێك بخه‌ن و یاسا دابنێن ، به‌مه‌ش ده‌یانه‌وێت له‌ رووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان خۆیان لابده‌ن، به‌گشتى خه‌ڵك بڕوایان وایه‌ ئه‌گه‌ر رێگا به‌ منداڵ درا كاروبارى خۆى رێك بخات، ئه‌وا فێرى پشت به‌خۆ به‌ستن ده‌بێت، به‌لێم له‌ راستیدا ئه‌م شێوازه‌ى مامه‌ڵه‌كردن رێك ئه‌م كاره‌ پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ كاتێك منداڵ خۆى یاسا بۆ خۆى داده‌نێت،ئه‌وا دایك و باوك هیچ كۆنترۆڵیان نا مێنێت و مناڵه‌كه‌ش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ مناڵه‌كانى خۆى په‌روه‌رده‌ ده‌كات.ئه‌و دایك و باوكه‌ى شێوازى رێگه‌ پێدراو ده‌گرنه‌ به‌ر،ئه‌وا مناڵه‌كانیان زۆر خۆش ده‌وێت و هه‌موو ژیانیان بۆ ئه‌وان داده‌نێن، هه‌وڵ ده‌ده‌ن وه‌ك هاوڕىَ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بكه‌ن ، چونكه‌ بڕوایان وایه‌ به‌م شێوه‌یه‌ په‌یوه‌ندیان باش ده‌بێت، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات منداڵ له‌ به‌رامبه‌ر دایك و باوك یه‌كسان بێت، نه‌ك كه‌سێك بێت پێویستى به‌ دایك و باوك بێت، بۆ ئه‌وه‌ى گوێڕایه‌ڵى مناڵه‌كانیان ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن، دایك و باوك هه‌وڵى پێدانى به‌خشیش و پاره‌ ده‌ده‌ن نه‌ك دانانى یاساو رێسا، تێڕوانینى خه‌ڵك بۆ دایك و باوكى رێگا پێدراو ئه‌وه‌یه‌ پێیان وایه‌ ئه‌وان كه‌مته‌ر خه‌م و بێباكن،ئه‌م دایك و باوكانه‌ چه‌ند چه‌مكێكى هه‌ڵه‌یان هه‌یه‌ وایان لێده‌كات به‌م شێوه‌یه‌ به‌رامبه‌ر مناڵه‌كانیان ره‌فتار بكه‌ن وه‌ك:ئه‌گه‌ر من ئه‌و شته‌ نه‌كه‌م منداڵه‌كه‌م داواى ده‌كات، ئه‌وا منداڵه‌كه‌م منى خۆش ناوێت، به‌م پێیه‌ش داواكاریه‌كانى جێبه‌جىَ بكه‌م، ئه‌وا دڵنیا ده‌بم منى خۆش ده‌وێت ، كاتێك داواكاریه‌كانى مناڵه‌كه‌م جێبه‌جىَ ده‌كه‌م ئه‌وا له‌گه‌ڵى تووشى كێشه‌ نابم، بۆیه‌ باشترین رێگا بۆ خۆلادان له‌ كێشه‌ دابینكردنى داواكاریه‌ كانیه‌تى، دابینكردنى داواكاریه‌كانى منداڵه‌كه‌م ماناى ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و گرنگه‌ بۆ من، من نامه‌وىَ باوكسالار بم بۆیه‌ رێگه‌ى پێده‌ده‌م خۆى بڕیار بدات! پێویسته‌ ئه‌م دایك و باوكانه‌ بزانن منداڵ به‌بىَ مه‌رج دایك و باوكى خۆش ده‌وێت، ئه‌گه‌ر یاساو رێنمایى بۆ ره‌فتاره‌كانى مناڵه‌كه‌ت دابنىَ و سنوورى بۆ دیارى بكه‌یت، ماناى ئه‌وه‌ نییه‌ مناڵه‌كه‌ت رقى لێت ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ دانانى سنوور به‌ شێوه‌یه‌كى درووست وا ده‌كات منداڵ رێز له‌ دایك و باوكى بگرێت.
كاریگه‌ریه‌كانى شێوازى مامه‌ڵه‌ى رێگا پێدراو permissive:
ئه‌م منالێنه‌ى به‌م شێوه‌یه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌كرێن هه‌ست به‌ نائارامى و نا ئاسایشى ده‌كه‌ن، چونكه‌ كه‌س رێنمایى و زانیاریان پێنادات، بۆیه‌ هه‌ست به‌ به‌رپرسیاریه‌تى ناكه‌ن و بیركردنه‌وه‌یان پێگه‌یشتوو نییه‌، ئه‌وان هه‌میشه‌ گرفتیان له‌ قوتابخانه‌ هه‌یه‌و له‌ وانه‌كانیان دوا كه‌وتوون، ئه‌م شێوازه‌ى مامه‌ڵه‌یه‌ ئازادییه‌كى ره‌ها ده‌داته‌ منداڵ و ئه‌ویش له‌ ده‌ست خۆى ده‌رده‌چێت و به‌ ئاره‌زووى خۆى ره‌فتار ده‌كات، به‌لێم ژیان له‌ ده‌ره‌وه‌ى ماڵ به‌م شێوه‌یه‌ نییه‌، ئه‌و ناتوانێت ئازاد بێت، لێره‌شدا له‌گه‌ڵ هاوڕێكانى تووشى گرفت ده‌بێت ئه‌م منالێنه‌ ناتوانن خودى خۆیان یان ئاره‌زووه‌كانیان كۆنتڕۆڵ بكه‌ن ، چونكه‌ هیچ كاتێك پێویستیان پىَ نه‌بووه‌، ئه‌و دایك و باوكه‌ى به‌م شێوازه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان ده‌كه‌ن، رێگه‌ له‌وه‌ ده‌گرن منداڵ فێرى هه‌ر شاره‌زاییه‌ك یان شێوازێك بێت بۆ خۆگونجاندن له‌ داهاتوودا.
دوا ووته:‌
په‌روه‌رده‌ى مناڵ بابه‌تێكى ئاڵۆزه‌و هه‌ر مناڵێك تایبه‌تمه‌ندى خۆى هه‌یه‌، به‌داخه‌وه‌ هیچ كه‌ته‌لۆكێك یان خشته‌یه‌ك نییه‌، گه‌ره‌نتى ئه‌وه‌ بدات مناڵه‌كه‌ت به‌ باشترین شێواز په‌روه‌رده‌بێت، زانیارى له‌ باره‌ى شێوازى مامه‌ڵه‌ى جیاواز و ده‌ره‌نجامه‌كانیان یارمه‌تى ئه‌وه‌ت ده‌دات چ شێوازێك بۆ په‌روه‌رده‌ به‌كار بهێنیت، ئه‌مه‌ش گرنگه‌ بزانیت ئه‌م شێوازانه‌ ره‌ها نین، به‌ڵكو له‌سه‌ر بنه‌ماى لێكۆڵینه‌وه‌و توێژینه‌وه‌ دانراون، چونكه‌ جگه‌ له‌م شێوازانه‌ كه‌سایه‌تى و میزاجى دایك و باوك و مناڵه‌كه‌ش گرنگى خۆیان هه‌یه‌، جگه‌ له‌وه‌ جیاوازى له‌ شێوازى مامه‌ڵه‌ى دایك و باوك و كه‌سایه‌تى هه‌ر یه‌كه‌یان و ئایدۆلۆژیاو بیركردنه‌وه‌ى ئه‌و له‌ ژیان و باگگراوه‌ندى په‌روه‌رده‌یى خۆى.
ئه‌مانه‌ هه‌مووى بڕیارى ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌ كانت ده‌كه‌یت، چونكه‌ مه‌به‌ستى كۆتایى به‌خته‌وه‌رى خێزانه‌.

منداڵ لاسایی ئه‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ ده‌یبینێ، حه‌زی له‌ یاری و سه‌ره‌ڕۆییه‌، دیمه‌نه‌ خوێناویه‌کانی (ئه‌فسانه‌ی جومونگ) شه‌ڕی لێده‌بارێ – به‌دواداچوون: ئاسۆ بیاره‌یی – ماجستێر له‌ ده‌روونناسی کۆمه‌ڵگه‌ – سوید

لەبەر ئەوەی دەزگای تێگەیشتنی منداڵ بە تەواوەتی گەشەی نەکردەوە و توانای ئەوەی نیە کە ڕووداو و دیاردەکان لە یەکەیەکەی هاوکۆکدا گرد بکاتەوە، زۆر جار چاوەکانی وەک ئامێرێکی تۆمارکردن بەکاردە‌هێنی و فێر دەبێ. تا ژمارەی ئەو ڕووداو و وێنانەی هه‌مە ڕەنگبن، کاتێکی زیاتر دەوێ بۆ ئەوەی بیرۆکەیەک یان بەستەرێکی تێگەیشتن لە نێوانیان دروست بکات. کە منداڵ لە ئاوینەی کۆمەڵگەدا، یان لە لایەن ژینگە کۆمەڵایەتییەکەیەوە خۆی بینیەوە، یان زۆرجار هاندرا، ئەو وێنە و کرتەڕوداوانە کە لە ڕێگەی چاوەکانیەوە بە نموونە بۆ خانەکانی مێشکیەوە لەڕێگەی دەمارە وورەدکانەوە دەگوازرێتەوە، ڵتر جێگەی خۆیان دەگرن و دواتر لە هه‌ڵسوکەوتی ڕۆژانەی و ڵیوەندی کۆمەڵایەتی ڕەنگدەدەنەوە.
پرۆسەی لاسایی کردنەوە و هه‌ستکردن بەبوون و سەروەری خود، لەڕێگەی هاندانی گەورە سالانەوە، بە تایبەتی باوک ودایک، بەشێکی هه‌رە گرنگی ڕێرەوی گەشەکردنی منداڵ ڵێکدەهێنێ. هەر بۆیەش زۆرجار مندال لە ڕێی لاساییکردنەوە و یاریییەوە باشتر فێردەبێ، تاکو داتا و ماتریاڵکی ڕووت و ووشکی بخرێتە بەردەم. مندال زۆر جار هه‌ڵسوکەوتی گەورەسالان بە یاری تێدەگا، نەک دنیای واقع و راستەقینە، لێ ئەو هێشتا ، ئاوزەێکی(عەقڵیکی) گەشەسەندوی نیە کەبتوانێ جیاوازی نێوان مەترسی ئاگر و ئاو جیابکاتەوە، بۆیە تا هه‌ست بەو گەرمییەش نەکا کە خەریکە دەستەکانی دەسوتێنی، سڵ ناکاتەوە. زۆربەمان ئەوەمان بینوە کە منداڵێ ئەگەر دەستی سووتابێ ڵتر لەو شتانە خۆی دەڵارێزی کە گەرم دەبن.

دیمەنە خویناویەکانی جومونگ وهه‌ندێ کلیڵی دی، ئەگەر ئەمڕۆ کاریگەرییان لەسەر بیرکردنەوە و هه‌ڵسوکەوتی منداڵ نەبێ، لە دواڕۆژێکی نیزیکدا ئاسەواری خۆیان بەجێدەهێڵن، دووبارە بوونەوەی بەردەوامی ئەو ڕووداوانە، بە تایبەتی ڵێش خەوتن، زۆربەی ئەو دراما زنجیرانە کە ئێواران ڵەخشان دەکرێن، تۆی خەیاڵ و نەمامی دنیایەکی توندو تیژی لە ئاوزەی ئەو منداڵە دەچێنن. بۆچی؟ مندالان کە لەدایک دەبن خاون ئەو سیستەمە بیرکردنەوە ئامادەیە نین کە بۆ نموونە وەک گیانلەبەرەکانی دی بتوانن ماوەیەکی کورت دوای لە دایک بوون، خۆیان بەرن بەرێوە، نموونە وەک بێچوە ڵشیلەیەک. ئەوە کۆمەڵگەیە کە ئەو بیرکردنەوە شارەستانی و کۆمەلایەتییە دەبەخشێت بە منداڵ، لە هه‌موو رووەکانەوە، بە تایبەتی لە قۆناغی ڵەروەردەی سەرەتاییدا کە تا تەمەنی حەوت ساڵ دەخاێنێت، مەبەست ڵەروەردەی دایک وباوک. لێرەدا جێگەی خۆیەتی ڵتر تیشک بخرێتە سەر ئەو منداڵە چکۆلانەی کە هێشتا بە ڵەروەردەی یەکەمدا تێنەڵەریون و فریای قۆناغی دووەم، کە ڵەروەردی کۆمەڵە، نەکەوتوون. کەواتە کاتێ ئێواران ئەو منداڵانە سەیری ئەو کوشت و بڕ و خوینرێشتنە دەکەن، دایک وباوکیان ئەو ڕۆڵەی گرنگەی خۆیان لە دەست دەدەن کە وەک ڕابەری ئەو ڵەروەردە سەرەتاییەن. بەڵی! دراما خوێناوییەکان ئەو ڕۆڵە دەبینن. لێرەشدا هیچ سەیر نیە کە لێرەو لەوێ دەبینین کە منداڵان لاسایی کوشتن و برین دەکەنەوە، هه‌ر چەندە هه‌ندێکیشیان تازە زمانیان گرتووە. بەداخەوە هه‌ندێ لە باوکودایکەکان دەبنە ئامێرێکی هاندانی ئەو مندالانە، هه‌ندێکێ دیشیان، لەروی سۆز و خۆشەویستییەوە ئەوە دەکەن، ئەوەیان لە بیر دەچێتەوە کە ئەو هاندانە دیوی شەڕانگیزی منداڵەکانیان بەهێز دەکا.

ئەو جۆرە هاندانەی باوک ودایک لە لایەک و دووبارە سەیرکردنی ئەو دیمە ترسناکانە، منداڵ لە دنیای ساکار و بێ تاوانی بێبەش دەکا زۆربەی ووزەی گەشەکردنی بەرەوە ئاراستەیەکی نادیار و ترسناک دەبا. بەداخەوە ئەو دراما و یاریانەش بەو جۆرە دەروونیانە ڵێک ئاوێزان کراون، کە تا پتر سەیریان بکرێ، منداڵ باشتر خوییان ڵێوە دەگرێ و کاتی فێربوونی کەمتر دەبێ. هەرەوەها منداڵ لە دنیای ڕاستەقینە دوور دەخاتەوە گیانی شەڕانگیزی زۆرتر دەبێ. هه‌ندێ لە منداڵەکانیش تووشی دوورە ڵەرێزی دەبن و بەوە توانای تێکەلاوی کۆمەلایەتییان کەمتر دەبێ. بەوەش ئەو بەرگە کۆمەلایەتیە گرنگە لە دەست دەدەن و توانای خۆگونجاندیان لەگەڵ گروڵ و پێرە مندالەکانی دیدا لاواز دەبێ. چارەسەر گەلێک هه‌یە لەوانە:

• پیشاندانی ئەو درامایانە لە کاتێکی گونجاودا، کە کاتی مندالان نەگرێتەوە.
• دروستکردنی پردێکی دیالۆگ و ئاخافتن لە نێوان مندال و باوک ودایکەکاندا و ڕونکردنەوەی دنیای خەیاڵ و واقع بە شیوەیەکی سادە و ڕەوان.
• سنووردارکردنی کاتی یاری( عەتاری) و هه‌ڵبژاردنی ئەو جۆرە یاریانە و بوونی گەورە ساڵێک لە کاتی یارکردندا.
• بوونی ڵلانێکی زانستی لەلایەن وەزارەتی ڵەروەردەو بۆ ئەوەی ڵتر بایەخ بە بەرنامەی مندالان لە ڕاگەیاندن بدرێ..
• سەرگەرمکردنی مندال بە وەرزش، مۆسیقا و گۆرانی یان هه‌ر ئارەزوویەک کە ژیانێکی هێمن و ئاسییش بێ.

لە کۆتاییدا مەحال نیە ئەگەر وەزارەتی پەروەردە و فێرکردن، بتوانێ کەسانی پسڵۆر و شارەزا بۆ پەروەردەیەکی تەندروست لە راگەیاند و خۆێندگە تەرخان بکات و بانکێکی زانیاری گشتی دەربارەی ڕەنگدانەوەی ئەو دراما خوێناویانە دروست بکات. ئەوەش بۆ ئەوەی خێزانەکان کەناڵیکیان هه‌بێت بۆ ئەوە رووی تێبکەن و یان ئەگەر هاتو زانیارییان دەربارەی ڵەروەردەی مندال ڵێویست بێ.

تێبینی:-
ئەو وینەیە لە گۆگل وەرگێراوە
مافی بلاوکردنەوەی ئەم بابەتە تەنها بە ڕەزامەندی نووسەرە.

منداڵه‌که‌م خواردن ناخوات – د . ڕێدار محه‌مه‌د ئه‌مین – پسپۆری نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان – هه‌ولێر

زۆر له‌ دایكان ئه‌م گرفته‌یان هه‌یه‌ وگله‌یی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن بۆچى منداڵه‌كه‌یان نان ناخوات ، به‌مه‌ش خه‌فه‌ت ده‌خۆن ، یان توشی دڵه‌ ڕاوكێ ده‌بن پێیان وایه‌ منداڵه‌كه‌یان ئاسایی نیه‌ ! به‌تایبه‌تى كاتێك منداڵه‌كه‌یان لاوازه‌ وبه‌راوردى ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ منداڵێكى ترى دراوسێ كه‌وا قه‌ڵه‌وتره‌و به‌ قه‌باره‌ش گه‌وره‌تره‌ ئه‌وش نیگه‌رانیان زیاتر ده‌كات ، بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن به‌ زۆر یان هه‌ندێك جار به‌ هه‌ڕه‌شه‌و لێدانیش بێت خواردن بده‌نه‌منداڵه‌كه‌یان ، به‌ڵكو ئه‌ویش قه‌ڵه‌وبێت و زوو گه‌وره‌تربێت !
گرفتى خواردن نه‌خواردن ڕه‌نگه‌ هه‌ر له‌ ساڵی یه‌كه‌مى ته‌مه‌نى منداڵه‌وه‌ ده‌ست پێبكات ، ئه‌و كاته‌ منداڵه‌كه‌ ته‌نها شیره‌ خۆره‌یه‌و ته‌نها كه‌مێك خواردن ده‌خوات ، لێره‌شدا ڕ‌نگه‌ منداڵه‌كه‌ واز له‌ خواردنى شیر بهێنێت ووته‌نها خواردن بخوات ، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ى شیره‌كه‌ى تامى خۆش نیه‌ ، خواردنه‌كه‌ تامى خۆشه‌ (دیاره‌ مه‌رجیش نیه‌ ، تامى خۆشی ته‌ندروست بێت !) هه‌ندێك جاریش پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ منداڵه‌كه‌ ته‌نها شیر ده‌خوات وخواردنى تر ناخوات ، له‌ هه‌ردوو حاڵه‌تدا هیچ گرفتێك نیه‌ به‌لاَم ئه‌وه‌ى له‌سه‌ر دایك پێویسته‌ كه‌وا هه‌وڵ بدات هاوسه‌نگیه‌ك له‌ تام وچێژ له‌ نێوان شیر وخواردندا دروست بكات ، واته‌ خواردنى زۆر شیرین وا ده‌كات منداڵ له‌ شیری دایك دوور بكه‌وێته‌وه‌ ، ئه‌و خواردنه‌ش تام وبۆنى ناخۆشه‌ منداڵ هان نادات بۆ خواردن ، بۆ نموونه‌ په‌تاته‌ى كولاَو ، هێلكه‌ى كولاَو ، شۆرباى نیسك به‌ گه‌رمى …هتد .
كتێك منداڵ ده‌گاته‌ ته‌مه‌نى 2-3 سالاَن ، ئه‌وا له‌ قۆناغى من له‌ چه‌قدایه‌ Ego centrism ، له‌م قۆناغه‌شدا منداڵ هه‌ست ده‌كات ، دایك ، باوك ، گه‌ردوون ، باران….هتد هه‌مووى له‌ پێناوى حه‌ز وئاره‌زوه‌كانى ئه‌و دروست بوون ، بۆیه‌ش شتێكى ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر كه‌لله‌ ڕه‌ق بێت وگوێڕایه‌ڵ نه‌بێت . كاتێكیش دایك ده‌یه‌وێت خواردنى به‌ زۆر پێبدات هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ سنوری سه‌روه‌ریه‌كانى ئه‌وى شكاندوه‌ ! بۆیه‌ ده‌یداته‌ كه‌لله‌ ڕه‌قی وخواردنه‌كه‌ ناخوات ، دایكه‌كه‌شی پێی وا یه‌ هۆكاره‌كه‌ى ئه‌وه‌یه‌ منداڵه‌كه‌ حه‌زى له‌ خواردنه‌كه‌ نیه‌ یان به‌ دڵی نیه‌ (له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ش هۆكارێكى تره‌) .
بۆیه‌ پێویسته‌ دایك ئه‌و ڕاستیه‌ بزانێت كه‌وا هه‌ر كاتێك منداڵه‌كه‌ى دایه‌ كه‌لله‌ ڕه‌قی ، ئه‌وا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك زۆرى لێنه‌كات ، چونكه‌ ئه‌م زۆر لێكردنه‌ ، له‌لاى منداڵ وه‌ك به‌زاندنى سه‌روه‌ریه‌كانیه‌تى له‌ جیهانى Ego centrism وهیچ جۆره‌ به‌ڵگه‌ وپاڕانه‌وه‌یه‌كیش وادى دایك نادات ، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت واز له‌ منداڵه‌كه‌ بهێنێت ، له‌م حاڵه‌ته‌شدا دواى ماوه‌یه‌ك منداڵًه‌كه‌ خۆى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ونان ده‌خوات ، ئه‌مه‌ش كاتێك برسیه‌تى ته‌نگى پێ هه‌ڵده‌چنێ ، به‌لاَم پێویسته‌ دایك تێبینى ئه‌وه‌ بكات ، ئه‌م ڕ‌فتاره‌ى منداڵ نه‌بێته‌ خوه‌كى به‌رده‌وام ! واته‌ هه‌ر جارێك ویستى خواردن نه‌خوات ودوایی بۆى ئاماده‌ بكرێت ، به‌ڵك وكاتێك ده‌گاته‌ ته‌مه‌نى 6-8 ساڵ ئه‌م ساته‌ى خه‌ریكه‌ قه‌لاَى (من له‌ چه‌قدا) به‌ره‌به‌ره‌ ده‌ڕوخێت وئه‌م وه‌همه‌ى منداڵ كاڵ ده‌بێته‌وه‌ ، ئه‌و ساته‌ پێویسته‌ دایك گوێڕایه‌ڵى داوا نابه‌جێكانى منداڵه‌كه‌ى نه‌بێت ویاساكانى ماڵ جێبه‌جێ بكات ، یه‌كێك له‌ یاساكانى ماڵیش ئه‌وه‌یه‌ ، هه‌ركه‌سێك له‌ كاتى ژه‌مدا نان نه‌خوات ، بۆی نیه‌ دوایی داوا بكات تا ژه‌مێكى ترى خواردن دێته‌وه‌ . به‌م پێیه‌ش منداڵ به‌ شێوه‌یه‌كى سروشتى له‌ قۆناغى من له‌ چه‌قدا تێده‌په‌ڕێت .
• چۆن وابكه‌یت منداڵه‌كه‌ت ئاره‌زووى خواردن بكات ؟
ته‌نها تاكه‌ هۆكار بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ى خواردن له‌لایه‌ن منداڵ ، زۆر لێكردن نیه‌ له‌ لایه‌ن دایكیه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌ندێكجار بۆنى خواردنه‌كه‌و ره‌نگه‌كه‌ى وا ده‌كه‌ن منداڵ نان نه‌خوات، بۆیه‌ باشتر وایه‌ شوێنى چێشت لێنان شوێنى نان خواردن نه‌بێت، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش نه‌گونجا، هه‌وڵبدرێت ماوه‌یه‌ك له‌ نێوان ئاماده‌كردنى خواردنه‌كه‌و ده‌ست پىَ كردنى خواردنه‌كه‌ هه‌بێت، له‌م ماوه‌یه‌شدا دایك هه‌وڵ ده‌دات هه‌ر بۆنێكى ناخۆش له‌ چێشتخانه‌كه‌ نه‌هێڵێت، جگه‌ له‌ بۆن ره‌نگیش كاریگه‌ریه‌كى زۆرى له‌سه‌ر ده‌روونى منداڵ هه‌یه‌ و ئاره‌زووى خواردنى لاده‌گۆڕێت، ئه‌و ره‌نگانه‌ى ئاره‌زووى خواردن لاى منداڵ زیاد ده‌كه‌ن بریتین له‌ پڕته‌قاڵى، سوورو سه‌وز، جگه‌ له‌مه‌ش ده‌توانرێت مه‌یلى منداڵ بۆ خواردن زیاد بكرێت، له‌ رێگاى دروستكردنى كێك و سه‌موون له‌سه‌ر شێوه‌ى یارى وه‌ك ئه‌وه‌ى باوك بڵىَ: ئه‌ها ئه‌مه‌ (خواردنه‌كه‌) شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌ دێت… دێت… ئینجا ده‌مى ده‌كاته‌وه‌و خواردنه‌كه‌ ده‌خوات، رازاندنه‌وه‌ى سفره‌ى نان خواردن، ره‌نگى په‌رداخه‌كان، ناوه‌ ناوه‌ گۆڕینى شوێنى نان خواردن تاكو منداڵه‌كه‌ هه‌ست به‌ بێزارى نه‌كات، گرنگتر له‌ مانه‌ش ئه‌وه‌یه‌ خواردنى زۆر له‌به‌رده‌م مناڵه‌كه‌ داده‌نێیت . وه‌ هه‌ر كاتێك ویستى ئینجا بۆی بهێنی . چونكه‌ سروشتى مرۆڤ به‌ گشتی ئاوایه‌ كه‌ نرخى شتێك نازانێت زۆربێت وئاسان ده‌سته‌به‌ربێت.
ئایا جگه‌ له‌مانه‌ى سه‌ره‌وه‌ هیچ هۆكارى تر هه‌ن بۆ نه‌خواردنى منداڵ؟ به‌ڵىَ جگه‌ له‌م هۆكارانه‌ى باس كران هۆكارى تر هه‌ن، وه‌ك هه‌وكردنى ریخۆڵه‌ى منداڵ كه‌وا به‌هۆیه‌وه‌ تووشى سكچوون و رشانه‌وه‌ ده‌بێت، دره‌نگ چوونه‌ سه‌رئاو یان(قه‌بز بوون)، خواردنى شیرینى و قاوه‌ له‌ نێوان ژه‌مه‌كان كه‌وا هۆكارێكى زۆر گرنگه‌ و زۆر له‌ مندالێن نزیكه‌ى نیوكاتژمێر به‌ر له‌ ژه‌مىچاوه‌ڕوانكراو برسیان ده‌بێت و ئه‌گه‌ر له‌لایه‌ن دایباب ئاگادار نه‌كرێنه‌وه‌، ئه‌وا ئارامیان نامێنىَ و ده‌ست به‌ خواردنى شیرنه‌مه‌نى و قاوه‌ ده‌كه‌ن، كه‌وا هیچ سوودیان بۆ گه‌شه‌ى ئه‌و نییه‌، به‌ڵكو گه‌شه‌ى دواده‌خات و قه‌ڵه‌وى ده‌كات و ددانه‌كانیشى ده‌ڕزێنن.
پێویسته‌ لایه‌نى ده‌روونى دوا نه‌خرێ !
له‌به‌ر چاوگرتنى لایه‌نى ده‌روونى منداڵ زۆر گرنگه‌، چونكه‌ هه‌ریه‌ك له‌ دڵخۆشى زۆرو دڵته‌نگى زۆر ده‌بنه‌ هۆى كه‌م ئاره‌زووكردن، كاتێك منداڵ دڵته‌نگه‌ ئه‌وا له‌ رێگاى ئازارو گله‌یى جه‌سته‌یى و نان نه‌خواردن ده‌رى ده‌بڕێت،یان كاتێك دڵى زۆر خۆشه‌، وه‌ك له‌ كاتى یارى كردن پلاى ستێشن و فیلمى كارتۆندا، ئه‌وا هه‌سته‌كانى هه‌مووى ئاراسته‌ى یارى ده‌كات و ئاگاى له‌ جه‌سته‌ى خۆى نامێنىَ، جگه‌ له‌مانه‌ ترس له‌ خواردنه‌كه‌ (ترس له‌پیسى، تووش بوون به‌نه‌خۆشى، ترس له‌ قه‌ڵه‌وبوون..) هۆكارى ترن بۆ ئه‌وه‌ى منداڵه‌كه‌ نان نه‌خوات.
خواردن له‌ باخچه‌ى ساوایان و قوتابخانه‌كاندا
ئه‌وه‌ى تێبینى ده‌كرێت زۆرینه‌ى مندالێن و قوتابیان له‌ باخچه‌ى ساوایان و قوتابخانه‌كان نان ناخۆن، له‌ كاتێكدا زۆریش برسیانه‌و چاوى دایباب دیار نییه‌ تا فشاریان بخه‌نه‌سه‌رو له‌گه‌ڵ هاوڕێكانیانن، ئایا ده‌بێت ئه‌مه‌ هۆى چى بێت؟
1- له‌قوتابخانه‌دا هه‌وڵ ده‌درێت ژه‌مى ته‌ندروست پڕ له‌ ماده‌ى به‌سوود دروست بكرێت، زۆر جاریش ئه‌م جۆره‌ خواردنانه‌ هه‌رچه‌نده‌ به‌سوودن و بۆ گه‌شه‌ باشن، به‌لێم تام و چێژى پێویستیان نییه‌.
2- دووباره‌ بوونه‌وه‌و ده‌باره‌ بوونه‌وه‌ى هه‌مان خواردن، وه‌ك رۆتینێكى رۆژانه‌ ئه‌مه‌ش ئاره‌زووى منداڵ بۆ خواردن نا هێڵێت، چونكه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ فێرى ئه‌م جۆره‌ شێوازه‌ى خواردن نه‌بووه‌.
3- وه‌رنه‌گرتنى راى قوتابى و به‌شدارى پىَ نه‌كردنى له‌ هه‌ڵبژاردنى خواردنه‌كاندا، بێگومان كاتێك منداڵ به‌شدارى هه‌ڵبژاردنى خواردن ده‌كات، جگه‌ له‌وه‌ى ئه‌و خواردنه‌ هه‌ڵده‌بژێرێت كه‌وا حه‌زى لێیه‌تى، ئه‌وا هه‌ست به‌بوونى خۆى و به‌ به‌رپرسیاریه‌تى ده‌كات.

مه‌ڵێ منداڵه‌ هیچ نازانێت – توێژه‌ری ده‌روونی – هۆشدار ئیسماعیل مه‌نصور

هەر لەو ساتەى مناڵ لە دایک دەبێت وەک پەڕەیەکى سپى وایە ئەو شتەى کە خۆت ئەتەوێ ئەتوانى لێى بنووسى و بەو شێوەیە پەروەردەى بکەى و پڕى بکەیتەوە,, بە پلەى یەکەم خێزان بەرپرسە لە پەروەردەکردنى مناڵ و هەلس و کەوتى لە کۆمەڵگە دوای ئەوە قوتابخانەو ژینگە دێت.
بەکورتى ئەو مناڵەى لە دایک دەبێت نازانێت ناوى چیەو کێ دایک و باوکیەتى زمانى چیەو ئاینى چیەو ژینگەى کوێیە!!
بە بەسەرچوونى کات هەستى پێدەکات و فێرى ئەو شتانە دەبێت,بۆ نموونە- ئەگەر بمانەوێت مناڵێکى ساواى دایک و باوکێکە ئینگلیزى مەسیحى لە ژینگەیەکى کوردى ئیسلامى پەروەردە بکەین مناڵەکە کوردێکى موسوڵمان دەردەچێت و ئەو کەسانە بە دایک و باوکى خۆى ئەناسێ کە پەروەردەیان کردووە.
زۆرێک لە دایک و باوکان بیرو باوەڕیان وایە مناڵ پێش ئەوەى فێرى قسە بێت و یاخود تا تەمەنى ٣-٤ ساڵى شت تێناگات و نازانێت هەربۆیە زۆر گوێ بە مناڵ نادەن و زۆر قسەو باس یاخود کێشەى خێزانى هەیە لەبەردەمى مناڵ باسى دەکەن و ئەڵێن مناڵە هیچ نازانێ.
بە پێچەوانەوە مناڵ لەو کاتەى لە دایک دەبێت لە مێشکى خۆى لێکۆڵینەوە ئەکات و هەوڵى ئەوە ئەدات شارەزایى پەیدا بکات لەو شتانەى لە دەورووبەرى هەیە و هەوڵى ناسینیان دەدات بۆیە هەرشتێک ئەبینێ یان ئەیبستێ لە مێشکى خۆى هەڵیئەگرێت و سوودى لێئەبینێ بۆ داهاتووى و ئەو ژینگە نوێیەى تێیدا هاتۆتە دنیاوە,,
هەروەک چۆن سەرەتا هەوڵی ناسینەوەى دایک و باوک و ئینجا سەیرکردنى دەورووبەرى بۆ فێربوونى ئەو زمانەى گفت و گۆى پێئەکەن یاخود سەیریان ئەکات چۆن رێ ئەکەن ئەرۆن بە رێگایا تا کاتێکى بۆ ئەگونجێ و ماسولکەکانى گەشە ئەکەن و یارمەتى ئەدەن بۆ قسە کردن و پێ گرتن بە پێى بەسەرچوونى کات.
بۆیە دایک و باوکانى خۆشەویست لەبەردەمى مناڵەکەت خۆت بە دووربگرە لەشەر و ئاژاوەى خێزانى و هەندێک کردارى بەینى خۆت و هاوسەرەکەت یاخود قسەو باسێک کە پەیوەندى نەبێت بە مناڵ چونکە کاریگەرى خراپ دروست ئەکات لەسەر کەسایەتى مناڵەکەت لە داهاتوو.
بەهیواى پەروەردە کردنێکى تەندروست دەروونێکى ئارام.

هۆکاره‌کانی لادانی منداڵ و کاریگه‌رییه‌کانی له‌سه‌ر خۆی و ده‌وربه‌ری – نووسینی – توێژه‌ری ده‌روونی: عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یی

ئه‌گه‌ر بێتو چه‌مكى((لادان)) بخه‌ینه‌ به‌ر شرۆڤه‌و لێكدانه‌وه‌، ئه‌وا ده‌ڵێن” (( به‌هه‌موو ئه‌وڕۆیشتنه‌ ده‌ره‌وانه‌ ده‌وترێت كه‌ له‌پره‌نسیپو یاسا ده‌ڕۆنه‌ ده‌ره‌وه‌، كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌و دابونه‌ریتو ئاینه‌وه‌ ئیتارێكى بۆكێشراوه‌ به‌چاوى پیرۆزه‌وه‌ سه‌یر ده‌كرێت، هه‌روه‌ها به‌زاندنى ئه‌وهێلاَنه‌، شكاندنى هه‌ره‌مى كۆمه‌ڵگاو دابونه‌ریتو ئاینه‌، له‌هه‌مانكاتدا، ده‌ستگرتن به‌ویاساو ڕێسایانه‌وه‌، جوانىو جه‌ماڵى ده‌به‌خشێته‌ ژیان، جه‌وهه‌رو ماهیه‌تى زینده‌گى پىَ ده‌ڕازێته‌وه‌)).
خێزان ئه‌ودره‌خته‌یه‌ كه‌ له‌ژێر سایه‌و سێبه‌ریدا هه‌موو دوانه‌یه‌كى نێرومىَ په‌یمانى پیرۆزى پێكه‌وه‌ ژیان ده‌به‌ستن، هه‌روه‌ها به‌رهه‌مى ئه‌وپه‌یمانه‌ش میوه‌ى شیرینى منداڵه‌، كه‌ ده‌بێته‌ چراى ماڵو ڕوناكى چاوانى دایه‌و بابه‌، هه‌روه‌ها گرنگترین هۆكارن بۆئارامىو ئاسوده‌یى ماڵه‌كان. هه‌رمنداڵه‌كانیش ده‌بنه‌ پیاو ژنى دواڕۆژو ئه‌ركى به‌ڕێوه‌بردنو به‌رده‌وام بوونى ژیانیان ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ.
ئه‌وئه‌نجامگیریه‌ى كه‌ له‌ته‌ماشاكردنى ئه‌م ده‌لاقه‌وه‌ به‌ده‌ست ده‌كه‌وێت ئه‌وه‌یه‌، كه‌ خێزانو منداڵ بنچینه‌و بناغه‌ى ژیانێكى ئاسایى داده‌مه‌زرێنن.
ئه‌ى كه‌وایه‌ بۆچى جیهان پڕه‌ له‌خێزانى شپرزه‌و منداڵى سه‌رشه‌قام؟” جگه‌له‌وه‌ ئه‌وهۆكارانه‌ چین بووه‌ته‌ هۆى به‌دیهاتنى ئه‌م باره‌؟” ئه‌وه‌ى كه‌ پێویستى به‌تێڕامانو له‌سه‌ر وه‌ستان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها پێویستى به‌لێكدانه‌وه‌و ڕاڤه‌ى وورد هه‌یه‌.
لێره‌دا هه‌ندێك له‌وفاكته‌رو میكانیزمانه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو كه‌ ده‌بێته‌ هۆى لادانو به‌لاڕێبردنى منداڵ.
یه‌كه‌م: خێزان، به‌خاڵى هه‌ره‌ جه‌وهه‌رو ناواخنى لادانى منداڵ داده‌نرێت، چونكه‌ خێزان به‌شاده‌مارى په‌روه‌رده‌یى دروستو له‌هه‌مانكاتدا ناته‌ندروست داده‌نرێت له‌دروست كردنو بونیادنانى منداڵگه‌لێكى په‌روه‌رده‌ ته‌ندروست.
ئه‌گه‌ر هاتوو خێزان هه‌ڵگرى ئایدۆلۆژیایى ناته‌ندروست بوو له‌په‌روه‌رده‌كردنى منداڵدا، لێره‌وه‌ هه‌ره‌سى په‌روه‌رده‌ى منداڵ، سه‌ره‌تایه‌كى به‌جێیه‌ بۆخستنه‌ ڕووى كوتله‌یه‌كى تێكشكاو بۆنێوه‌ندى كۆمه‌ڵگا، هه‌روه‌ها سه‌ره‌كیترین جومگه‌كانى خێزان دایكوباوكه‌، كه‌واته‌ دروست كردنى منداڵگه‌لێكى باش، چ له‌ڕووى سایكۆلۆژیىو ژیرىو په‌روه‌رده‌ییه‌وه‌، چ له‌ڕووى دروست بوونى كه‌سایه‌تیه‌كى به‌هێز بۆداهاتووى منداڵ، هه‌ردایكو باوكه‌، واته‌ بنچینه‌ترین پایه‌ى لادانى منداڵ خێزانه‌.
به‌لاَم به‌داخه‌وه‌ هه‌تاوه‌كو هه‌نوكه‌، خێزان نه‌یتوانیوه‌ به‌ئاگابێت له‌گشت ڕه‌هه‌نده‌كانى په‌روه‌رده‌كردنى منداڵ، واته‌ بىَ ئاگایى دایكو باوك له‌هه‌موو ئه‌وگۆڕانكاریانه‌ى كه‌ به‌سه‌ر جه‌سته‌و فیسۆلۆژىو ژیرى منداڵ دێت بێ ئاگایه‌ لێى.
هه‌میشه‌ منداڵ به‌وعه‌قڵیه‌ته‌وه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌كرێت، كه‌ دایكوباوك خۆیان ده‌یانه‌وێت، دروست كردنى سێبه‌رى خۆیان، نه‌وه‌ك په‌روه‌رده‌یه‌كى ته‌ندروست.
له‌كاتێكدا ئیمامى ئیمامى عه‌لى ده‌فه‌رموێت: (( منداڵه‌كانتان فێرى په‌روه‌رده‌ى خۆتان مه‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان بۆكاتو زه‌مانى ئێوه‌ له‌دایك نه‌بوون))
دووه‌م: ئابورى، یه‌كێكه‌ له‌بنچینه‌ترینو سه‌ره‌كیترین ئه‌ومیكانیزمانه‌ى كه‌ ده‌بێته‌ هۆى منداڵ ڕێگاى لادان هه‌ڵبژێرێت.
ده‌رئه‌نجامى ئه‌وناهاوسه‌نگیه‌ ماددییه‌ى كه‌ باڵى به‌سه‌ر خێزانه‌كاندا كێشاوه‌، نه‌بوونى ده‌رامه‌تو زۆر كه‌م دابین كردنى پێداویسته‌یه‌كانى منداڵ له‌لایه‌ن خێزانه‌وه‌، بۆپڕكردنه‌وه‌ى ئه‌ولایه‌نه‌ خاڵیه‌و ده‌ست كورتىو كوله‌مه‌رگیه‌ى كه‌ خێزانه‌كه‌ى تێى كه‌وتوووه‌، په‌نا ده‌باته‌ به‌ر هه‌موو ڕێگایه‌ك بۆدابین كردنى بڕێكى كه‌م له‌پێداویسته‌یه‌كانى گوزه‌رانى، له‌كاتێكدا سه‌رئه‌نجامێكى ترسناك چاوه‌ڕێى ئه‌ومنداڵه‌ ده‌كات.
یاخود منداڵ به‌زۆر خستنه‌ به‌ر كارو كه‌سابه‌ت له‌لایه‌ن خێزانه‌وه‌، به‌زۆر به‌سه‌ریداچه‌سپاندن بۆبه‌ده‌ستهێنانى بڕێكى دیارى كراو پاره‌و پول، له‌كاتێكدا ئه‌وكاره‌ له‌گه‌ڵ تواناى جه‌سته‌ییدا ناگونجێتو ناتوانێت ئه‌وبڕه‌ پاره‌یه‌ به‌ده‌ستبهێنێت، هه‌ربۆیه‌ دیسان ڕێگاكانى لادان هه‌ڵده‌بژێرێت، بۆپه‌یداكردنى ئه‌وپاره‌یه‌، له‌ئه‌نجامى ترسان له‌خێزان كه‌ پێشتر هه‌ڕشه‌ى لىَ كراوه‌، به‌وه‌ى ده‌بێت ڕۆژانه‌ ئه‌وه‌نده‌ پاره‌ به‌ده‌ستبهێنیت وه‌گه‌رنا سزا ده‌درێت.
سێیه‌م: ڕۆڵى ڕاگه‌یاندنه‌كان، هه‌موو ئه‌وئامێره‌ كه‌ ده‌نگو ڕه‌نگو هه‌موو چاپه‌مه‌نیه‌كانیش ده‌گریه‌ته‌وه‌، ئه‌مانه‌ ڕۆڵى خۆیان ده‌بینن، یان ڕوونتر بڵێین پانتایه‌كى فراوان داگیر ده‌كه‌ن له‌ڕێچكه‌ى لادانى منداڵ.
ده‌رئه‌نجامى سه‌یركردنى زنجیره‌ى دۆبلاژ كراو، كاتێك منداڵێك ڕۆڵى كه‌سایه‌تییه‌كى سه‌ركێشو لاده‌ر یان دزى كردنو كارى بزێوى نایاسایى ئه‌نجام ده‌دات، له‌ئه‌نجامى سه‌یركردنى ئه‌وشێوازه‌ زنجیرانه‌، مندالاَن هانده‌دات پڕاكتیزه‌ى بكات له‌ژیانى خۆیدا، چونكه‌ فكره‌یه‌كى لاده‌ر چه‌سپیوه‌ له‌مێشكیدا.
هه‌روه‌هاله‌ڕۆژگارى ئه‌مڕۆدا به‌شێكى زۆرى خێزانه‌كان، سه‌رقاڵى ته‌ماشاكردنى ئه‌وشێوازه‌ زنجیرانه‌نو مندالاَنیش به‌شێكن له‌وخێزانانه‌، ئه‌مه‌ وایكردووه‌ ئه‌و شێوازه‌ ڕه‌فتارو په‌روه‌رده‌یه‌، كه‌ له‌سه‌یركردنى زنجیره‌كانه‌وه‌ بۆناو عه‌قڵى منداڵو به‌رجه‌سته‌كردنى له‌ژیانى ڕۆژانه‌یدا ڕه‌نگ بداته‌وه‌، له‌كاتێكدا ئاماره‌كان ده‌ریانخستتووه‌، كه‌ ئه‌وروپا باجێكى زۆر قورسى ماددىو مه‌عنه‌وى ده‌دات، له‌پێناو ئه‌وهه‌موو سه‌ركێشیانه‌ى مندالاَن ڕۆژانه‌ ئه‌نجامى ده‌ده‌ن.
مه‌به‌ست له‌منداڵ، به‌ومندالاَنه‌ ده‌وترێت كه‌ پێیا خستۆته‌ ته‌مه‌نى شه‌ش ساڵیه‌وه‌، چونكه‌ له‌م قۆناغه‌دا له‌حاڵه‌تێكى زۆر هه‌ستیاردایه‌، وه‌ك هه‌ویرێك وایه‌ چۆنو چیت بووێت لێى دروست ده‌كه‌یت، هه‌ربۆیه‌ هه‌رشێوازێك په‌روه‌رده‌ بكرێت به‌وشێوه‌یه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ى ده‌بێت بۆخێزانو كۆمه‌ڵگا، له‌ئه‌نجامى هه‌ڵكشانى ته‌مه‌نى منداڵ هه‌موو ئه‌وهزره‌ لاده‌رانه‌، له‌مێشكیدا ده‌چه‌سپێتو كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بێت، به‌هۆى بیستنو بینینى ڕاگه‌یاندنه‌كانه‌وه‌، ده‌بێته‌ هۆى كه‌سایه‌تیه‌كى داڕووخاوله‌نێو كۆمه‌ڵگادا.
ده‌رئه‌نجامى نه‌بوونى زنجیره‌ دراماو ئیفلام كارتۆنى كوردى ڕاگه‌یاندنه‌كان له‌كوردستاندا په‌نا ده‌به‌نه‌به‌ر نمایشكردنو وه‌رگێڕانى زنجیره‌ دراماى بیانى، له‌كاتێكدا ئه‌وزنجیره‌ درامایانه‌ به‌تایبه‌تى توركىو مه‌كسیكیه‌كان، هه‌روه‌ها به‌تایبه‌تیتر زنجیره‌ كۆریه‌كان، به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ په‌روه‌رده‌ى كوردیدا ناگونجێت، چونكه‌ دراما كۆریه‌كان ژیان تیایدا وه‌ك جه‌نگه‌ڵستانێكه‌ گه‌وره‌ بچووك ده‌خواتو تێكى ده‌شكێنێت، هه‌ركه‌سێك هێزى فره‌تربێت ئه‌وا به‌رامبه‌ره‌كه‌ى به‌هه‌موو بوونه‌وه‌ قرۆخو مۆنۆپۆل ده‌كات، له‌كاتێكدا هیچ كۆمه‌ڵگایه‌ك ئه‌وه‌نده‌ى كۆمه‌ڵگاى كوردى ده‌ستو په‌نجه‌ى له‌گه‌ڵ شه‌ڕو كوشتنو بڕیندا نه‌رم نه‌كردووه‌، ئیدى كاتى ئه‌وه‌ هاتووه‌ به‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌، هه‌وڵو به‌رپرسیارێتى ئه‌وه‌ بخه‌ینه‌ ئه‌ستۆى خۆمان كه‌ بتوانین ژینگه‌یه‌كى له‌بارى خێزانىو ڕاگه‌یانى په‌روه‌رده‌ ته‌ندروست بونیاد بنێین، بۆئه‌وه‌ى نه‌وه‌یه‌كى ساغو سه‌لامه‌تو له‌ته‌ك ئه‌مانه‌شدا په‌روه‌رده‌ جوان پێكبهێنین، به‌لاَم هیچ كات زمانى گفتوگۆو دانوستان له‌زنجیره‌ كۆریه‌كان بوونى نییه‌، ئه‌مه‌ش كاریگه‌رى نێگه‌تیڤى ده‌بێت له‌سه‌ر هزرو كه‌سایه‌تى منداڵ. ئه‌م كاره‌ى ڕاگه‌یاندنه‌كان ته‌نها له‌ڕووى زیادكردنى بینه‌ره‌وه‌ بۆخۆیان ئیجابى هه‌یه‌، ئه‌گینا وه‌كوتر گه‌وره‌ترین زیان به‌په‌روه‌رده‌ى منداڵى كوردىو خێزانى كوردى ده‌گه‌یه‌نێتو ده‌سته‌لاَتیش پشكێكى له‌وزیانه‌ به‌رده‌كه‌وێت، به‌هۆى ئه‌وبۆشاییه‌ى كارتۆنىو فلیمو دراماى كوردییه‌وه‌، مندالاَنى كوردستان له‌ئێستادا به‌شه‌ڕدێن له‌سه‌ر كۆنتڕۆڵى سه‌ته‌لایته‌كه‌و ده‌سبه‌جىَ ده‌یخه‌نه‌ سه‌ر ئه‌وكه‌نالاَنه‌ى كه‌ زنجیره‌یه‌كى توركى یان كۆرى به‌دۆبلاژى كورى په‌خشده‌كه‌ن، دواجار په‌روه‌رده‌ى خێزانى ئه‌ومندالاَنه‌و واقیعى ئه‌و ولاَته‌ى كه‌ چیرۆكى دراماو فلیمه‌ بیانیه‌كانى له‌سه‌ر دروست كراوه‌ زۆر جیاوازنو دوو دونیاى پێچه‌وه‌انه‌ن، بۆیه‌ بینینى ئه‌م جۆره‌ دراماو فیلمه‌ بیانیانه‌ وا له‌ومندالاَنه‌ ده‌كات، كه‌ نه‌توانن به‌پێى پێوه‌ره‌ یاسایىو كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان مامه‌ڵه‌بكه‌نو ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى دروست بوونى كێشه‌ له‌نێوان مناڵو به‌خێوكه‌ره‌كه‌یداو دواجاریش كاریگه‌رى سه‌لبى له‌سه‌ر هه‌ڵسوكه‌وتو كه‌سایه‌تى ئه‌ومندلاَنه‌ ده‌بێت له‌داهاتوودا.
چواره‌م: هاوڕێى خراپ، ئه‌مه‌ش به‌یه‌كێكى تر له‌وهۆكارو میكانیزمانه‌ هه‌ژمار ده‌كرێت، كه‌ ڕه‌گو ڕیشه‌ى زۆر دیارى هه‌یه‌ له‌ژیانى هه‌رمنداڵێكى لاده‌ردا. هاوڕىَ به‌هۆكارێكى زۆر به‌هێز داده‌نرێت له‌ژیانى هاوڕێیه‌تیدا، له‌ڕاڤه‌ى ئه‌م فه‌رمووده‌ى پێغه‌مبه‌ر ((د.خ)) ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ده‌فه‌رموێت: (( هاوڕىَ له‌سه‌ر دینى هاوڕێكه‌یه‌تى)) ئه‌گه‌ر بێتو لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى وردوو به‌دواداچوونێكى لۆژیكانه‌ ئه‌نجام بده‌ین له‌هۆكارى منداڵ، ئه‌وا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ یه‌كێك له‌سه‌رچاوه‌ به‌هێزه‌كانى منداڵى لاده‌ر هاوڕێى خراپه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌ومندالاَنه‌ى شه‌ڕه‌نگێزو بێزاركه‌رو خاوه‌ن په‌روه‌رده‌یه‌كى داڕماوى خێزانین، كاتێك منداڵێك ده‌بێته‌ هاوڕێى هه‌رمنداڵیكى دیكه‌، منداڵه‌ دووه‌م یان منداڵه‌كه‌ى به‌رامبه‌ر بارگاوى ده‌بێت به‌خوڕه‌وشتو هه‌ڵسوكه‌وتى منداڵى یه‌كه‌م، به‌مه‌ش كاریگه‌رى نه‌رێنى ده‌بێت له‌سه‌ر مندالاَنى هاوڕێى، بۆیه‌ پێویسته‌ دایكانو باوكان سانسۆرێكى وردى منداڵه‌كانیان بكه‌ن بۆئه‌وى بزانێت له‌گه‌ڵ چ جۆره‌ منداڵێكدا هاوڕێیه‌، دكتۆر ( سۆزان فیشه‌ر) مامۆستا زانستى ده‌روونى منداڵ له‌زانكۆى شیكاگۆ ده‌ڵێت” (( كاتێك منداڵێك له‌گه‌ڵ منداڵێكى دیكه‌دا یارى ده‌كات چه‌نداین شتى نوىَ فێرده‌بێت كه‌ له‌ژیانى ڕۆژانه‌ی خۆیدا سودى لىَ ده‌بینێت))

زیره‌کی منداڵ له‌نێوان بۆماوه‌ و ژینگه‌دا – د . ڕێدار محه‌مه‌د ئه‌مین – پسپۆری نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان

چەمكی زیرەكی لای رۆشنبیرو خەلك بە گشتی وەك یەك وایە! خەلكی عەوام بە منداڵێك دەڵێن زیرەك ئەگەر زوو فێری شت بوو،یاخود رەفتارێكی كۆمەڵایەتی تایبەتی هەبوو،كە مانای بەهرەو لێهاتوویی بگەیەنێت،یاخود سەركەوتوو بێت لەو كارانەی پێویستیان بە لێزانی و وردبینی هەیە،هەروەها بەو خوێندكارە دەڵێن زیرەك ئەگەر لەیەكەمەكانی قوتابخانە بوو،بە كابرای پیر دەڵێن زیرەك،ئەگەر چەند بڕوانامەیەكی خوێندنی وەرگرتبوو،یان لە كارەكەی سەركەوتووبوو،زانین و شارەزایی زۆری هەبوو،یاخود توانای چارەسەركردنی كێشەی خەلكی بە زانایی و دانایی هەبوو.
لەهەموو ئەم حاڵەتانەدا دەبینین چەمكی زیرەكی لای خەلك پەیوەستە بە رادەی سەركەوتنی ئەو كەسە لە كارانەی كەپێویستیان بە توانای بیرو هۆش هەیە.بەڵام ئەگەر بمانەوێت بە شێوەیەكی زانستی و ورد پێناسەی بكەین ئەوا دەڵێین: زیرەكی بریتیە لە توانای مرۆڤ بۆ وەرگرتنی زانیاری وشارەزایی،ئەم توانایەش بریتیە لە ئەزبەركردن و یادكردنەوە،سود وەرگرتن لە ئەزمون و بارودۆخی پێشوو بۆ رووبەڕوووبونەوەی هەڵوێستی نوێ و خۆر گونجاندن لە گەڵیدا،ئەمانەش هەموویان پێویستیان بە كرداری بیری ئاڵۆز هەیە بۆ جیاكردنەوەو بیركردنەوە و زانینی هۆكارو توانی بیركردنەوە،بۆ ئەمەش هەمووی پێوستیمان بە هێزی یادكردنەوە و بیستن و بینین و دەربڕینی زمانەوانی و توانای مێشكی ئاڵۆز هەیە،پێناسەی زیرەكیش لای زانایانی دەروونی زۆرەو بە كورتی دەتوانین بڵێین:بریتیە لە توانای فێربوون و خۆ گونجاندن.
*ئایا زیرەكی بۆماوەییە یان فێربوونە؟
گومان لەوە دا نیە كەوا مرۆڤ بڕێك لە زیرەكی لە دایكوباوكی وەردەگرێت(هەروەك چۆن خاسیەتە دەروونی وجەستەییەكانی تر وەردەگرێت)،بەڵام ئەم زیرەكیە بە تەنیا بەس نیە! بەڵكو پێویستە لە رێگای هەستەكان و كۆئەندامی دەمار زانیاری لە دەوروبەر وەربگرێت و رۆژ بە رۆژ پەرە بە تواناكانی بدات. منداڵ لەسەرەتادا تێرامان و بزەو پێكەنین دەكات،پاشان قسەكردنی سەرەتایی(وشەی پچڕ پچڕ)،دوای ئەوەش قسەكان روونتر دەبن و رستەیان لێ‌ درووست دەكات و لە جولەی پەرتەوازەوناڕێكەوە هەنگاو دەنێت بەرەو جولەی ڕێك و مەبەستدار،یەكەمجار زۆر ساویلكانە هەوڵی پشكنینی شتەكان دەدات،پاشان لێكۆڵینەوەی ئاڵۆز ئەنجامدەدات.
ئەوەی مرۆڤی زیرەك و لێهاتو لە مرۆڤی ئاسایی جیادەكاتەوە،ئەم قوناعانە خێراتر دەبڕێت و لێهاتوانە كارەكانی ئەنجام دەدات،چونكە تونای ئەقڵی زیاترە،بۆیەش زیاتر ڕوو بەڕوو بوونەوەی بارودۆخ وچارەسەركردنی گرفتی هەیە و زیاتریش توانای داهێنان و دۆزینەوەی هەیە.
ئایا ژینگە چۆن كار لە منداڵ دەكات؟
مەبەستمان لە ژینگە ماڵ و قوتابخانە و كۆمەڵگایە،كەوا كار لەگەشەسەندنی زیرەكی منداڵ دەكەن،چونكە ئەمانە سەرچاوەی سەرەكی فێربوون و وەرگرتنی زانیاری و هۆشیارین،بێگومان جیاوازی هەیە لە نێوان ژینگەیەكی گۆشەگیرو نەفام و ژینگەیەكی شارستانی و رۆشنبیر.ئەوەی یەكەمیان تواناكان كاڵ دەكاتەوە و رەنگە بیانكۆژێنێتەوە و ئەوەی دووەمیان پەرەی پێ دەدات.
جیاوازیەكی زۆر هەیە لە نێوان گەشەی منداڵ لە خێزانیكی بەختەوەر و تێگەیشتوو لەگەڵ گەشەی منداڵ لە خێزانیكی پەرتەوازە،كە ڕق و كینە گیرو گرفت تێیدا زاڵن،ئەمەش وای لە د.واتسۆن رابەری قوتابخانەی رەفتاریكرد بڵێت:دوانزە منداڵم بدێ و من سەرپشكم لەوەی كە بەبێ دیاریكردن و هەڵبژاردن یەكێكیان بكەمە پزیشك و ئەویتر ئەندازیار و سێیەم پارێزەر وچوارەم ژەنیار وئەگەر بمەوێت یەكێكیان دەكەمە دز و ئەویتر چەتە وڕێگر…بەمجۆرەش ئەم دكتۆرە بروای وایە بەهرەی بۆماوەیی و ئاكارو سیفەتی گواستراوە نیە و بروای وایە،كە ژینگە كاریگەری گەورەی هەیە لەسەر زیرەكی منداڵ و كەسایەتی وچۆنیەتی رەفتاركردنی.
مەبەستی مرۆڤ لە زیرەكی….
لەوەی دەفامرێتەوە،كەوا هەردوو لایەنی بۆماوە و ژینگە كاریگەری لەسەر دەرخستنی تواناو بەهرەكان و نەشونماكردنی زیرەكی هەیە،بۆیە پێویستە ئیچمە لە پڕٍۆسەی پەروەردەیی ئەم پرسیارانە لە خۆمان بكەین،ئایا مەبەست لە پڕۆسەی پەروەردەیی ناسینی فێرخوازە بەهرەمەندەكانە تاكو ئاراستەی ئەو پیشەییان بكەین كە تێیدا بەهرەمەندن؟یاخود پڕۆسەی پەروەردە تەنها بریتیە لە وانە وتنەوەیەكی كلاسیكی وپۆلینكردنی خوێندكار لەسەر بنەمای نمرەدانان؟حالەتی دووەم ڕێگایەكی باوە لە پڕۆسەی پەروەردەیی ئێمەدا،بۆیە هەمیشە خوێندكارەكانی ئێمە لەسەر ئەم بنەمایە پۆلین دەكرێن،لەم رووە باس لە چیرۆكیكی راستەقینە دەكەین:كاتێك سەرپەرشتیارێكی پەروەردەیی بڕیاری سەردانی قوتابخانەیەك دەدات،مامۆستا داوا لە خوێندكارێكی( تەمبەڵ)دەكات،بچێتە ماڵەوە،چونكە زۆر دەبەنگە ومامۆستاش نایەوێت تووشی هەڵوێستێكی ناخۆش بێت بەرامبەر سەرپەرشتیارەكە،كاتێك سەرپەرشتیارەكە بەرەو قوتابخانەكە دەكەوێتە ڕێ،ئۆتۆمبیلەكەی لە رێگادا پەكی دەكەوێت و تووشی مناڵیێك دەبێت،ئەویش لێهاتوانە ئۆتۆمبیلەكەی بۆ چاك دەكاتەوە،سەرپەرشتیارەكەش لێی دەپرسێت:تۆ چكارەی؟ ئەویش دەڵێت:خوێنكارم،ئەویش دەڵێت:ئەی چی دەكەیت لێرە؟ئەویش دەڵێت:مامۆستاكەمان وتی ئەمڕۆ سەرپەرشتیار دێت و تۆش تەمبەڵی،با لەپێش سەرپەرشتیار ئیحراج نەبین!
ئەم چیرۆكە ئەوەمان پێدەڵێت،كەوا هەموو زیرەكیەك بەدەستهێنانی نمرە نیە،زیرەكی زمان،دەست،لێهاتویی…هەن،ئەگەر بەم هەنگاوە كلاسیكیەی پەروەردە هەنگاو بنێین،ئەوا بێگومان چەندین قوتابی بەهرەمەند لەدەست دەدەین،پێویستە ئێمە سوود لە بۆماوەی زیرەكی وەربگرین و تێكەڵ بە ژینگەی بكەین،ئەركی مامۆستایە بزانێت كامە قوتابی لە چ لایەنێكی ژیان زیرەكە و زیاتر پەرەی پێبدات.بەم پێیەش دەتوانین قوتابیان بەو ئاراستەیە ببەین كە خۆیان حەزیان لێیە.

یاری گونجاو بۆ منداڵه‌که‌ت – د . ڕێدار محه‌مه‌د ئه‌مین – پسپۆری نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کان

پێویستە ڕێگا بە منداڵەكەت بدەیت خۆی یاری خۆی هەڵبژێرێت ،بەلاِم دەبێت ئاگاداری ئەوە بیت چ یارییەك بۆی گونجاوە ،چونكە هەندێك جار منداڵ لە ژێر كاریگەری هاورێ ،یان فلیمی كارتۆن یاریەكانی هەڵدەبژیرێ،ئەمەش ڕەنگە لەگەڵَ تەمەنی گونجاو نەبێت یاخود مەترسیداریش بێت ،لێرەدا هەوڵ دەدەین یارمەتی دایك و باوك بدەین بۆهەڵبژاردنی ئەو یاریەی بۆ منداڵەكە گونجاوە ،بێ گومان لە هەموو بارەكاندا دەبێت ڕەزامەندی مناڵەكەی لەگەڵدا بێت ، بەڵام مەرج نیە ئەوەی منالەكە حەزی لێدەكات هەر ئەو یاریەی بۆ بكڕێ،بەڵكو دەكرێ لەرێگای گفتوگۆ لەگەڵی بگەیتە ئەنجام . دیاریكردنی دیاری بۆ منداڵ دەبێ سەرچاوەی دڵ خۆش و شادی ئەو بێت ، جگە لەوە دەبێت ئامرازێكی بە سود بێت بۆ فێركردن و خافڵاندنی منداڵ و گەشەسەندنی بەهرەكانی ،ئەم یاریانەی وای لێدەكەن تێكەڵ بەمنداڵانی تر بێت و پشت لە گۆشە گیری بكات .هەندێك جار بێ ئەوەی هەست بكەین یاری دەبێتە سەرچاوەی ترسناكی و گرفت بۆیە پێویستە ئەو پرسیارە بكەین چی لەسەر دایك و باوك پێویستە ئاگاداری بن لە كاتی هەڵبژاردنی یاری بۆ مناڵەكەیان ،ئایا چاوەرێی چی بكەن لەم هەڵبژاردنەدا؟ زۆر جار بووكە شوشە جێگای سەرنجی گەورانە ،بەڵام ڕەنگە درك بەوە نەكەین پرچی بووكە شووشەكە دەمبوسێكی تێدا بێت و منالەكەت قوتی بدات ،ئەی ئەگەر پەلێكی لێكردەوەو قوتی دا ؟ ئەمە لە كاتێكدا منداڵ حەز دەكات هەموو شتێكی دەورووبەرئاشكرا بكات و تاقی بكاتەوە ،هەندێك جار دایباب ئەم كارە سەختتر دەكەن كاتێك دەبینن مناڵەكەیان خەریكە شتێك قوت بدات، ئەوانیش دەیكەنە هەراو هۆریا و ڕەنگە توشی هستریاش ببن، لەئەنجامیشدا ڕەنگە منداڵەكە بەهۆی ئەم ترسەوە شتەكە قوت بدات !كارەساتی زۆریش لە ئەنجامی بەكارهێنانی ئەم بووكە شوشانە كەوتۆتە .جگە لە دەمبوس و بزمارشتێكی تر بریتی یە لەو بۆیەیەی یاریەكانی پێ بۆیە كراوە .كەوا مادەی قوڕقوشمیان تێدایە و زۆر جاران منداڵ یاریەكە لەناو دەمی دەنێت ئەمەش بە تێپەر بوونی كات دەبێتە هۆی مژینی قوڕقوشم و تێكەڵ بوونی لەگەڵ خوێن و ژەهراوی بوون *یاری توندوتیژیلەم وڵاتەی ئێمەدا ، كڕینی دەمانچەی باغەو نایلۆن بۆتە شتێك كە هەر یەكە لە باوك و مناڵان شانازی پێوە دەكەن جگە لەو دەمانچانەی تیر دەهاوێژن ، دەمانچەی تر هەن باڕووت و دەنكۆڵەی بچوك دەهاوێژن ،مناڵان حەز لەیاری دزو پۆلیس دەكەن ،كەوا هەمووی توندو تیژ یە و باوكانیش شانازی بەم زیرەكیەی مناڵانیان دەكەن .جگە لەمانە یاری تۆن تریقە (ئاگرینە ) هەیە كەوا مەترسی سووتان و لەدەست چوونی ئەندامێكی لەش هەیە وەك چاو .ئەم یاریانە هەموویان وا لە مناڵ دەكەن كەوا توندو تیژ بێت و وا بزانێت توند و تیژی تەنها سیمای مرۆڤی ئازایە ،بەتابەتیش كاتێك لە تەلەفزیۆنەكان ئەم هەڵسوكەوتانە ددەبینن.مناڵ لەم ڕۆژگارەی ئەمڕۆماندا بە هەموو بەهەموو ئاراستەیەك ڕووبەڕوی توندی و تیژی دەبێتەوە لە تەلەفزیۆن ،پلەی ستەیشن،تەنانەت گفتوگۆی دایبابیش *كاریگەر یاری لەسەر مناڵلەنەستەوە ئێمە مناڵ فێر دەكەین ،توندو تیژی ئاساییە ،كوشتن ئاساییە ،بەكڕینی ئەم جۆرە یاریانەش یارمەتیان دەدەین ببنە پیاو كوژ !كاتێك باوكان یاری چەك و تەقەمەنی بۆ مناڵەكانیا دەكڕن ،ئەوا بە هێلێكی پان دوا ڕۆژێكی ڕەش بۆ مناڵەكانیاندەكێشت ! *یاری تێكدەر
ئەم یاریانەت ، كەوا منداڵ دەتوانیت تیایاندا ڕۆڵی جەلاد ببینن،هەروەها ئەو یاریانەش دەگرێتەوە كەوا ڕووت و قوتن یان زیان بە ئاین دەگەیەنن ئێستا كە ئەم یاریانە زیاتر لە پلەی ستەیشن دا هەن ، بۆ نموونە لە یەكێك لە یاریەكانی پلەی ستەیشن لە سەر شەڕی فەللوجەیەو دەبێت هەموو ئەو دەنگانە كپ بكەیت كە دەڵین اللُە اكبر! *یاری بە سود!
لە كاتی كڕینی هەر یاریەك پێویستە دایباب چاودێری تەمەنی مندال و ئارەزووی بكەن و بزانن یاریەكە چەند بە دڵی منداڵەكەیە نەك بە دڵی خۆیان، مناڵ لە تەمەنی 8 مانگی تا یەك ساڵی حەز لەو یاریانە دەكات ،كەوا دەستیان لێ بدات و فڕێیان بدات و بە زەویان دا بدات . مەرجەكانی ئەم جۆرە یاریانە دەبێت نەرم بن بەرگری شكان و شەشتن بكەن هەروەها قەبارەیان گەورە بێت كەوا منداڵنەتوانیت قوتیان بدان . لە نێوان ساڵی یەكەم و دووەم مناڵ حەز لەم یاریانە دەكات وەك تۆپ و شێوە ئەندازەیی (میكانۆ)و فڕۆكە لەنێوان یاڵی سێ یەم و چوارەم حەز لەو یاریانە دەكات كەوا هەڵی بوەشینیتەوەو ڕێكی بخاتەوە . ئەم یاریا نەش جگە لەوەی مناڵ كاتی خۆی پێ بەسەر دەبات ، ئەوا فێریش دەبێت چۆن شتەكان ڕێك بخات ،لەگەڵ زیاد بوونی تەمەنیش مناڵ ڕێچكەیەكی تر دەگرێتە بەر ئەویش ئارەزووكردنی بۆ هەڵدانەوەی لاپەڕەو نوسین و وێنە كێشان و ڕەنگوكان،بۆیە لەسەر دایباب پێویستە لەم قۆناغەدا كەل و پەلی پێویست بۆ مناڵەكەیان بكەن وەك شەمەندەفەر ئوتومبیل پایسكلێكی سێ تایەو ئامرازی بازرگانی و قوتوی ڕەنگ بۆ پەرە پێدانی بەهرەی هونەری . ئەم یاریە بە سودانە توانای منداڵ و گەشەی سروشتی زیاد دەكەن فێری شێوازی دەڕبڕین دەبێت،دەست و پەنجەكانی ڕادەهێنێت و زیاتر كۆنتڕۆڵی خۆی دەكات و بەهرەكانی گەشتر دەبن و زیرەكی زیاتر دەبێت

سایکۆلۆژیای خه‌و – منداڵ و خه‌و – ده‌روونناس: سامان سیوه‌یلی

زۆرێک له‌دایک و باوکان سکاڵا ده‌که‌ن له‌ده‌ست خه‌وی منداڵه‌کانیان، یان هه‌ر نه‌بێت له‌کاتی تووشبوونی منداڵه‌کانیان به‌ جۆرێک له‌جۆره‌کانی تێکچوونه‌کانی خه‌و، یه‌کێک ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م له‌کاتی خۆیدا ناخه‌وێت)، ئه‌وی دی ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م ناوێرێت به‌ته‌نها له‌ژووری خۆیدا بخه‌وێت)، (له‌کاتی نووستندا به‌قیژه‌ و گریانه‌وه‌ به‌ئاگا دێته‌وه‌)، (میز ده‌کات به‌خۆیدا له‌کاتی نووستندا) و … تد. تێکڕا ئه‌م ‌حاڵه‌تانه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ژانکۆی گه‌وره‌ بۆ خێزانه‌کان و ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونی خه‌وی گه‌وره‌کانیش، بۆیه‌ له‌ هه‌ندێ باردا دایک و باوکان به‌شێوازی هه‌ڵه‌ به‌ڕووی منداڵه‌کانیاندا ده‌وه‌ستنه‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ش گرفته‌که‌ لای منداڵ زیاد ده‌کات.
منداڵانی تازه‌ له‌دایکبوو نزیکه‌ی (16-18) کاژێر ده‌خه‌ون که‌ دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر (4-5) ماوه‌دا، له‌پاش تێپه‌ڕبوونی دوو مانگ به‌سه‌ر ته‌مه‌نی منداڵدا خه‌وی منداڵ زیاتر ده‌که‌وێته‌ شه‌وه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌لێکی باشتر بۆ خه‌و و پشووی خێزان ده‌ڕه‌خسێنێت. هه‌رچه‌نده‌ ورده‌ خه‌وی منداڵ زیاتر به‌لای شه‌ودا خۆی ده‌کێشێت، به‌ڵام منداڵ نوستنی ڕۆژی هه‌رده‌مێنێت، کاتێک ته‌مه‌نی منداڵ ده‌گاته‌ (3-6) مانگ، پێویستی به‌ سێ جار نوستن و سه‌رخه‌و شکاندن ده‌بێت، وه‌ له‌ته‌مه‌نی (6-12) مانگیدا دوو جار ده‌خه‌وێت له‌ڕۆژدا و له‌ته‌مه‌نی یه‌ک ساڵیدا ته‌نها یه‌ک جار، به‌جۆریک کۆی کاژێره‌کانی خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا له‌نێوان (12-14) کاژێر ده‌بێت. به‌ڵام بێداربوونه‌وه‌ له‌خه‌وی شه‌ودا له‌ شه‌ش مانگی دووه‌می ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیدا زیاتر ده‌بێت، ئه‌م گرفته‌ هه‌تا ته‌مه‌نی دوو ساڵی منداڵ به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی کاتدا منداڵ له‌م گرفته‌ ڕزگاری ده‌بێت و هیچ کاریگه‌رییه‌کی نابێت له‌سه‌ر گه‌شه‌ و ته‌ندروستی منداڵ.
لێره‌دا چه‌ند ڕێنماییه‌ک بۆ دایک و باوکان ده‌خه‌ینه‌ ڕوو تاکو یاریده‌یان بدات له‌ پرۆسه‌ی گونجاندنی منداڵه‌کانیان له‌گه‌ڵ خه‌ودا له‌ ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیاندا:
1- منداڵه‌که‌ت وا بار بهێنه‌ که‌ شه‌و بۆ خه‌وه‌ و ڕۆژیش بۆ بێداری، هه‌ر له‌م ڕێیه‌وه‌ کاتی یاریکردنی ته‌نها له‌ڕۆژدا بێت.
2- هاوکاریی منداڵه‌که‌ت بۆ فێربوون له‌سه‌ر هاوبه‌ندی کردن له‌نێوان خه‌و و جێگه‌ی نووستندا، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ئامانجه‌ش بێته‌ دی ده‌بێت منداڵ له‌کاتی خه‌ویدا ببرێته‌ سه‌ر جێگه‌ی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی نه‌درێت له‌ژووری دانیشتن یان له‌باوه‌ش و کۆشی دایک و باوکدا بخه‌وێت.
3- ده‌بێت ڕووناکی له‌ژووری نووستندا ڕووناکییه‌کی کز بێت.
4- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت بێدار بووه‌وه‌ له‌شه‌ودا یه‌کسه‌ر سه‌رنجی مه‌ده‌، ئه‌گه‌ر گریا ئه‌وا به‌میهیره‌بانییه‌وه‌ هه‌وڵبده‌ هێمنی بکه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌، یان دایبییه‌که‌ی بۆ بگۆڕه‌ ئه‌گه‌ر پێویستی کرد، له‌م حاڵه‌تانه‌دا ڕووناکی ژووره‌که‌ هه‌ڵ مه‌که‌، ئه‌و وتووێژه‌ی له‌گه‌ڵ منداڵه‌که ده‌یکه‌یت با به‌ده‌نگێکی نزم و له‌سه‌رخۆ بێت، ئارامی خۆت له‌ده‌ست مه‌ده‌. ئه‌گه‌ر منداڵ هه‌ستی کرد بێداربوونه‌وه‌ی ده‌بێته‌ مایه‌ی گرنگی پێدانێکی زۆر له‌لایه‌ن گه‌وره‌کانه‌وه‌ ئه‌وا له‌سه‌ر ئه‌م باره‌ ڕادێت و ئیدی په‌نا بۆ ئه‌م ڕه‌فتاره‌ ده‌بات به‌مه‌ستی سه‌رنج ڕاکێشانی خێزان.
5- زۆر شیر پێدان به‌منداڵ له‌شه‌ودا کار ده‌کاته‌ سه‌ر خه‌وی منداڵ و ده‌بێته‌ مایه‌ی بێداربوونه‌وه‌ی فره‌بار بووه‌وه‌ (3-8) جار له‌شه‌وێکدا منداڵ بێدار ده‌کاته‌وه‌. له‌ته‌مه‌نی شه‌ش مانگیدا منداڵه‌ ته‌ندروسته‌کان ده‌توانن سه‌رچاوه‌ی خۆراکی پێویست له‌ ڕۆژدا وه‌ربگرن بۆ خۆیان، بۆیه‌ له‌کاتی زۆر بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ له‌کاتی خه‌ودا به‌مه‌ستی وه‌رگرتنی خۆراک، دروست وایه‌ ڕاوێژ به‌پزیشکی منداڵان بکرێت، بۆ گه‌یشتن به‌پلانێکی چاره‌سه‌ریی به‌مه‌به‌ستی که‌مکردنه‌وه‌ی له‌سه‌رخۆی بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ.
له‌قۆناغی ده‌ستکردن به‌ ڕۆشتن هه‌تا پێش چوونه‌ قوتابخانه‌:
له‌ته‌مه‌نی دوو ساڵیدا منداڵ به‌تێکڕا (12-13) کاژێر ده‌خه‌وێت، کاژێرێک یان دوو کاژێر له‌ڕۆژدا و (11) کاژێر له‌شه‌ودا، له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ کاتی نووستنی منداڵ ڕێکخستنێکی زیاتر به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت. به‌ڵام چه‌ند گرفتێکیش له‌م ته‌مه‌نه‌دا سه‌رهه‌ڵئه‌دات که‌ ئه‌وانیش: ڕه‌تکردنه‌وه‌ی منداڵ بۆ نووستنی به‌ته‌نها، گریان له‌ واده‌ی خه‌وتندا، بێداربوونه‌وه‌ به‌گریانه‌وه‌ له‌شه‌ودا.
بۆ گرتنه‌به‌ری شێوازی دروست بۆ گرفتانه‌ پێویسته‌ ئه‌م ڕێوشوێنانه‌ بگیرێنه‌ به‌ر:
1- کاتی نووستن بۆ منداڵ دیاری بکه‌ و به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م واده‌یه‌ بکه‌ره‌وه‌.
2- دوو بکه‌وه‌ره‌وه‌ له‌ وروژاندنی منداڵ به‌ که‌لوپه‌لی یارییه‌کانی له‌پێش کاتی خه‌وتنیدا.
3- هه‌وڵبده‌ منداڵه‌که‌ت ژووری نووستنه‌که‌ی خۆش بوێت، به‌هۆی دانانی پێخه‌فی سه‌رنج ڕاکێش و پاکوخاوێن ڕاگرتنی شوێنی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی پێبدرێت ئه‌و که‌ره‌سه‌ یارییه‌ی لای په‌سه‌ند و خۆشه‌ویسته‌ له‌ژووری نووستنه‌که‌یدا بێت.
4- منداڵه‌که‌ت ڕابێنه‌ له‌سه‌ر سیستمێکی دیاریکراو پێش خه‌و، وه‌ک خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک.
5- به‌رهه‌ڵستی ئاره‌زووی منداڵ بکه‌ بۆ درێژه‌دان به‌خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک یان هه‌ر شتێکی تر که‌ منداڵه‌که‌ بیه‌وێت به‌هۆیه‌وه‌ کاتی مانه‌وه‌ی دایک و باوکی له‌گه‌ڵیدا درێژتر بێته‌وه‌.
6- جێگیر به‌ له‌بڕیاره‌کانت و له‌سه‌ر هه‌مان پره‌نسیپ بڕۆ هه‌موو شه‌وێک.
7- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت به‌ته‌نها ده‌خه‌وێت له‌ژوورێکی تایبه‌تیدا وا ڕایبێنه‌ که‌ تۆ له‌گه‌ڵیدا نامێنیته‌وه‌ له‌ژووره‌که‌یدا هه‌تا خه‌وی لێده‌که‌وێت، به‌ڵام دڵنیای بکه‌ که‌ تۆ نزیکی لێوه‌ی هه‌ر کاتێک پێویست بکات.
8- له‌م ته‌مه‌ندا منداڵ ئه‌گه‌ری بێداربوونه‌وه‌ی هه‌یه‌ (وه‌ک گه‌وره‌کان)، بۆیه‌ ده‌بێت ورده‌ ورده‌ منداڵ فێر بکرێت چۆن ده‌ست بکاته‌وه‌ به‌ خه‌و. ئه‌گه‌ر منداڵ به‌گریانه‌وه‌ بێدار بووه‌وه‌ وه‌ تۆش زانیت ئه‌م بێداربوونه‌وه‌یه‌ نه‌ریته‌ نه‌ک تووشبوونی به‌حاڵه‌تێکی دیاریکراو، ئه‌وا پێنج خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ پێش چوونه‌ ژووری منداڵه‌که‌، کاتێکیش ده‌چیته‌ لای بۆ کاتێکی کورت لای بمێنه‌ره‌وه‌ و هه‌وڵی هه‌ڵگرتن و له‌باوه‌ش گرتنی مه‌ده‌، هه‌تا ده‌کرێت گفتوگۆی ساده‌ و کورتی له‌گه‌ڵ بکه‌، پاشان به‌جێی بهێڵه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر گریان، ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌رده‌وام بوو ئه‌وا ده‌ خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ ئه‌وجا سه‌ری لێبده‌ره‌وه‌ و به‌هه‌مان شێوه‌ کاتێکی زۆر که‌م له‌لای بمێنه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌.
ته‌مه‌نی (6-12) ساڵان – ته‌مه‌نی قوتابخانه‌:
به‌شێوه‌یه‌کی گشتی کاتێک منداڵ ده‌گاته‌ شه‌ش ساڵان ئیدی پێویستی به‌ خه‌وی ڕۆژ نامێنێت و کۆی کاژێره‌کانی خه‌و له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ بۆ خوار (11) کاژێر داده‌به‌زێت. کاتێک ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی (10) ساڵی ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌وی بۆ نزیکه‌ی (10) کاژێر داده‌به‌زێت.
له‌م ماوه‌یه‌دا زۆربه‌ی ئه‌و گرفتانه‌ی خه‌و نامێنێت که‌ قۆناغی سه‌ره‌تای منداڵیدا بوونیان هه‌بووه‌ و زۆرینه‌ی منداڵان له‌م قۆناغه‌دا له‌شه‌ودا به‌باشی ده‌خه‌ون و له‌ڕۆژیشدا بێدارن هه‌روه‌کو گه‌وره‌کان، هه‌ندێ منداڵ له‌م قۆناغه‌دا شه‌وانه‌ زوو ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌، هه‌ندێکیشیان شه‌وانه‌ دره‌نگ ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش دره‌نگ بێدار ده‌بنه‌وه‌. گرفتی سه‌ره‌کی له‌خه‌وی منداڵدا له‌م ته‌مه‌نه‌دا بریتییه‌ له‌ واده‌ی نووستنی منداڵدایه‌ زیاتر له‌وه‌ی له‌ خودی خه‌وه‌که‌یدا بێت. باوترین گرفتیش له‌م بواره‌دا بریتییه‌ له‌ ڕه‌تکردنه‌وه‌ی خه‌و له‌لایه‌ن منداڵه‌وه‌. منداڵ هه‌وڵ ده‌دات واده‌ی نووستنه‌که‌ی دوا بخات، ئه‌مه‌ش یان به‌هۆی یاری کردنه‌وه‌یه‌ یان ته‌ماشا کردنی ته‌له‌فزیۆن و به‌کارهێنانی یارییه‌ ئه‌له‌کترۆنییه‌کانی وه‌ک پله‌ی سته‌یشن، یاخود بۆ به‌جێهێنانی ئه‌رکه‌کانی قوتابخانه‌.
که‌م خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نه‌رێنی ده‌بێت له‌سه‌ر منداڵ له‌ ڕۆژدا، ئه‌و منداڵانه‌ی تێر خه‌و نابن تووڕه‌ ده‌بن و ڕه‌فتاری سه‌یر نمایش ده‌که‌ن، وه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌پۆلدا خه‌ویان لێبکه‌وێت و ته‌رکیزی که‌م ببێته‌وه‌.
لێره‌دا هه‌ندێ ڕێنمایی ده‌خه‌ینه‌ ڕوو بۆ دایک و باوکان تاکو بتوانن خه‌وێکی دروست و باش بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن:
1- واده‌یه‌کی زوو دابنێ بۆ خه‌وی منداڵه‌که‌ت، هه‌رچه‌نده‌ واده‌ی خه‌و له‌منداڵێکه‌وه‌ بۆ منداڵێکی تر جیاوازی ده‌بێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌سه‌ر دایک و باوکان ئه‌و واده‌یه‌ دابنێن بۆ خه‌وتنی منداڵه‌کانیان که‌ تێر خه‌وی بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن.
2- ده‌بێت ژووری نووستنی منداڵ سه‌رنج ڕاکێش و ئارام بێت.
3- نابێت له‌ ژووری نووستنی منداڵدا ته‌له‌فزیۆن و کۆمپیوته‌ر و پله‌ی سته‌یشن و ئامێری یاری کردنی تری تێدا بێت، ده‌بێت ڕێگه‌ بدرێت به‌منداڵ که‌ره‌سه‌یه‌کی یاری ساکار و په‌سه‌ند لای منداڵ له‌گه‌ڵ خۆیدا دابنێت له‌ژووری نووستندا.
4- منداڵه‌که‌ت له‌سه‌ر هه‌ندێ نه‌ریتی به‌سوود ڕابهێنه‌، وه‌ک: چوونه‌ سه‌ر پێشاو و ددان شتن، پێش چوونه‌ ناو جێگه‌ی نووستن.
5- ڕێگه‌ مه‌ده‌ منداڵه‌که‌ت ته‌ماشای فیلمی ترسناک بکات له‌شه‌ودا، یاخود ته‌ماشای ئه‌و فیلمانه‌ی له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نیدا ناگونجێن.
6- پێش هاتنی واده‌ی خه‌وی به‌ ماوه‌یه‌ک ئاگاداری بکه‌ که‌ واده‌ی خه‌وی نزیکه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌و چالاکییه‌ هه‌ڵبگرێت که‌ سه‌رقاڵه‌ پێوه‌ی و ئاماده‌گی وه‌ربگرێت بۆ چوونه‌ ناو جێگه‌.
7- هه‌وڵ مه‌ده‌ کێشه‌ و گرفته‌کانی خێزان له‌به‌رچاوی منداڵدا تاووتوێ بکرێت چونکه‌ کێشه‌ و ئاژاوه‌ی خێزان به‌مه‌ترسی داده‌نرێت بۆ سه‌ر ئاساییشی ده‌روونی منداڵ.

منداڵانی تووشبووی کۆسپی سۆزداری – ڕێناس ساڵح – زانکۆی کۆیه‌ – به‌شی ده‌روونزانی

منداڵانی تووشبووی كۆسپی سۆزداری
رێناس صالح
زانكۆی كۆیە
بەشی دەروونزانی

هۆی گرفتی سۆزداری وەك هەر گرفتێكی تر لەكات و ساتێك روودەدات كە كۆمەڵێك هۆكار هەبێت ، گرفتی سۆزداری لەو كاتە روودەدات كە باوكان و دایكان بە هۆی سەرقاڵبوونیان بە كار و پیشەكانیانەوە منداڵەكانیان پشتگوێ بخەن، ئەمەش دەبێتە هۆی بێبەش بوونی ئەو منداڵە لە سۆزی دایك و باوكی ، كە لە دوارۆژدا هەرگیز ناتوانرێت قەرەبووی ئەو زیانە بكرێتەوە كە منداڵ تووشی هاتووە.
منداڵ هەیە لەتەمەنی گەشە لەدوای سێ ساڵانەوە بەبێ ئەوەی تووشی نەخۆشیەكی قورسی جەستە و دەمار بێت نیشانە گەلێك لە خەمۆكی و داهێزراوی و ماندووبوونی لەرادەبەدەر و بێ ئازاری و ساردی عاتیفی و بێ لایەنی عاتیفی و سۆزداری لەخۆیان نیشان دەدەن.
-دیاردەی سۆزداری لە منداڵدا:
دایك و باوك لەماوەی پەروەردەكردنی منداڵەكانیاندا هەڵبەتە رووبەرووی حاڵەتی دەروونی و سۆزداری دەبنەوە ، منداڵەكە وای لێدێ خو بە رەوشتی توورەبوون و هەڵاتن لە قوتابخانە و دروست كردنی كێشە و ئاژاوە بە بیانووی نەخۆشی یان ژانەسەری وەهمی.
نیشانەكان :
زیان دان لەخود ، رەفتاری پێنەگەیشتوو و ناپوخت وەكو گریانێكی سەیر و سەمەرە كە 9 ساڵە وەك منداڵێكی 3 ساڵان دەگری هەروەها ئەم منداڵانە گرفتی فێربوونیان هەیە ( Learning problems) هەروەها هەڵمەت بەری بە هاوار و هەندێك لە نیشانەكانی ADHD نیشان دەدەن.
-هۆشمەندی منداڵ و یاسای گەشەكردنی سۆزداری:
زۆربەی منداڵان لەتەمەنی دیاریكراو دوای 6-7 ساڵی یان كەمتر دوور دەكەونەوە لە سۆزی باوانیانەوە ئەم دووركەوتنەوەیە زۆرجار دەبێتە هۆی ئەوەی لەدەستدانی هۆشمەندی و نەبوونی بیركردنەوە لەدوا رۆژی و بەتایبەتی كاتێ تەمەنیان دەگاتە 6 ساڵان وە زۆر جاریش گۆرانكاری لەم قۆناغەدا بەدی دەكرێت لە دایك و باوكدا.
لەبەرچی منداڵ لەم قۆناغەدا هەڵچوونی دەروونی و توند و تیژی پێوە دیارە ؟؟
لێرەدا زانایانی دەروونزانی گەیشتونەتە ئەو رایە ئەم قۆناغە سۆزی دایك و باوك بەرجەستە دەكات ئەم سۆزە دەروونیە پەیوەستە بەسۆزداری كەوا خورەوشتی جوان لەدەروونی ئەم منداڵە رەنگ بداتەوە وەك چاپ كردنی گیانی خۆشەویستی.
-تێك چوونەكانی ویژدانی:
كۆمەڵە تیكچوونێكی زهنی پیشەییە بە نیشانەكانی جیادەكرێتەوە لە خەمۆكی یان هەلوەسە یان هەردووكیان كاردەكاتە كەسی تووشبوو لە تێروانینی بۆ ژیان ، وە جیادەكرێتەوە بە گواستنەوەی سۆزداری توند بێ ئەوەی لە بنیادی كەسایەتی گشتی دابێت ، گواستنەوەی سۆزداری لەو بارەدا قوڵترین و توندترینە لە هەچ هەڵگەراوەیەكی سۆزداری كە مرۆڤ بەدەستیەوە دەناڵێنێ لە ژیانی رۆژانەیدا كە ئەویش دوو جۆری سەرەكیە:
خەمۆكی و نائومێدی ، وە گۆرانكاریەكان بەشێوەیەكی خێرا دەست پێدەكات وە بەلای كەمەوە لە %75 ی حاڵەتەكانە بەڵام لە رێژەكانی تر گۆرانكاریەكان بەشێوەیەكی لەسەرخۆیی و نەرمی و پەیژەیی بەدەردەكەوێت.
چارەسەر:
لێكۆڵینەوەكانی پەروەردەی دەروونی بەنزیكەی 50 ساڵە ئاشكرایان كردووە كە خۆشەویستی لەنێو خێزان كاردەكاتە سەر منداڵ وە كاردەكاتە سەر پێكهاتەی بونیادی ژیری لاشەیی و سۆزداری و دەروونی، ئەو منداڵانەی كە لە خێزانێك دەژین كە تووشی دارمانی سۆزداری بوونە یان دایك و باوكیان ئاستی سۆز و گرنگی دانی كەم بەرامبەری كاریگەری نەرێی دەكاتە سەر گەشەی ئیدراك و بیری توانایی لەگەڵ ئەوەش تووشی گرێی دەروونی دەبن.
ئەم منداڵانە واتا ( دارمانی سۆزداریان هەیە ) بەبەراورد لەگەڵ ئەو منداڵانەی لە خێزانێكی باشتر و ژینگەیەكی سۆزداری و چاودێری باش پەروەردە دەبن جیاوازیان زۆرە ، ئەمەش لەلایەن (رێكخراوی ئەمریكی بۆ پێشخستنی زانیاری – الرابطة اڵامریكیە لتقدم العلمی) ئاشكرا كراوە كە ئەو منداڵانەی دەناڵێنن بەدەست دارمانی سۆزداری كۆسپیان هەیە لە گەشە كردن وەك گەشەی باڵا ئەوانەی كە كێشەی سۆزداریان هەیە بە بەراورد لەگەڵ ئەوانەی كەلە خێزانێكی باش دەژین درێژی باڵایان لە %10 كورتترە.
وە تێبینی ئەوەیان كردووە كە ئەو منداڵانەی كۆسپی سۆزداریان هەیە كە ئەگەر هاتوو بیانگوازینەوە بۆ ماڵێك كە چاودێری كۆمەڵایەتیان تێدایە ئەوە بەسەر كۆسپی گەشەكردنیاندا زاڵ دەبن.
( دانا جۆنس ) پرۆفیسۆر لە زانكۆی ( فینیسوتا ) دەڵێت ئەگەر هاتوو ئەو منداڵانەی كە دووچاری دارمان بوونە بگوازرێنەوە بۆ بنكەی چاودێری ئەوا بەسەر كۆسپی ژیریەكەیان زاڵ دەبن و گەشەكردنی باڵایان پێنج ئەوەندەی پێشووتر كە لە بارێكی خراپ بوونە خێرا دەبێت.
رێنمایی پێویست بۆ مامۆستای ئەم گروپە:
• رەفتاری مامۆستا بەنەرمی و كراوەیی و هاوپێچ لەگەڵ بزەو پێكەنین یارمەتیەكی باش دەدات بۆ كرانەوەی پۆل و گروپی ئەو منداڵانە.
• مامۆستا دەبێت ئاگاداری نیشانە سۆزداری و تایبەتیەكان بێت و چاودێری و كۆنترۆڵیان بكات ، وەك حاڵەتی بوغز و گریان كە ئەكەر لەناو پۆل منداڵەكە تووشی ئەم حاڵەتە بوو پێویستە لەسەر مامۆستا بە نەرمی و ئارامی ژیری بكاتەوە و بیباتە دەرەوە لە پۆل و پیاسەی پێ بكات و هەوڵ بدات لەكێشەكەی بگات.
• مامۆستا دەبێت ئاگاداری جووڵە و هەڵس و كەوتی ناوپۆلی ئەم منداڵانە بێت ، لەم پۆلەدا وەك پۆلی ADHD رێنماییەكانی ئیدارەی گروپ و ناوپۆل هەندێك وشك و دەق گرتووە ، بۆ نموونە خوێندكار نابێت بێ یارمەتی مامۆستا بچێتە دەرەوە هەرچەندە لەهەر حاڵدا نەرمی مامۆستا كارتێكەرە.
جا بۆیە پێویستە بۆ باوان كە پەروەردەكردنی سۆزداری منداڵەكانیان پشتگوێ نەخەن وە لە كاتی خۆیدا ئەو سۆزەیان پێ بدەن كە پێویستیانە.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سەرچاوە سوود لێ وەرگیراوەكان:
-الدلیل الطلبة و العاملین فی التربیە الخاصە ، محمد عامر الدهمشی.
-النمو النفسی و العاطفي و اڵاجتماعی ، حمزە الجبالی.
-العنایە بالعقل و النفس ، عبدالعلی الجسمانی.

گرنگی یاری کردنی منداڵ له‌ده‌ره‌وه‌ی ماڵه‌وه‌ – توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی – هه‌رێم عبدالرحمن

گرنگی یاری کردنی منداڵ له‌ده‌ره‌وه‌ی ماڵه‌وه‌
توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی
هه‌رێم عبدالرحمن

له‌م کاته‌ی ئێستادا که‌ یاریه‌ کۆمپیوته‌ریه‌کان و که‌ناڵی تیڤیه‌کان به‌ڕێژه‌یه‌کی زۆر په‌ره‌یان سه‌ندوه‌ وای له‌ مناڵ کردوه‌ که‌ زۆربه‌ی کاته‌کانیان به‌ دانیشتن و سه‌یرکردنی تیڤی و یاریه‌ ئه‌لکترۆنیه‌کانه‌وه‌ به‌سه‌ر ببات ، یاخود دراماکان که‌ بۆ ته‌مه‌نیان گونجاو نیه‌ ،له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ بچنه‌ده‌ره‌وه‌و هاوڕێیه‌تی‌ دروستبكه‌ن، نیوه‌ی‌ منداڵانی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ قوتابخانه‌ی‌ لێده‌رچێت ناچنه‌ ده‌ره‌وه‌، هیچ چالاكییه‌كی‌ جه‌سته‌یی‌ ئه‌نجامناده‌ن وه‌ك یاریكردن‌و دووگۆڵی‌ و چاو شارکێ و ڕاوڕاوێن یان هه‌رشتێكی‌ دیكه، ، ئه‌م دیارده‌یه‌ زۆر به‌دی ده‌کرێت به‌ تایبه‌تی له‌ شاره‌کاندا که‌ وای له‌ مناڵ کردوه‌ وه‌ک مناڵی خۆی هه‌ڵسوکه‌وت ناکات،بێزاری و خه‌مۆکیان تێدا به‌دی ده‌کرێت، پێویسته‌ دایک و باوک کاته‌کانی سه‌یرکردنی ته‌له‌ڤزیۆن و به‌رنامه‌کان دیاری بکه‌ن بۆ مناڵه‌کانیان و زیاتر هه‌وڵ بده‌ن ،ڕه‌وانه‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵیان بکه‌ن به‌مه‌رجێک له‌ژێر چاودێری خۆیاندا بن ،بۆ ئه‌وه‌ی یاری جه‌سته‌یی و جوڵه‌ی مێشکیان بخه‌نه‌ کار تا ببنه‌ خاوه‌ن ئه‌ندێشه‌ی‌ قوڵ، توانای‌ به‌رگه‌گرتنی‌ هه‌ندێك مه‌ترسییان هه‌بێت، هه‌ندێك هه‌ڵه‌ی‌ بچووك ئه‌نجامبده‌ن تا وانه‌ی‌ لێوه‌رگرن،به‌ پێی هه‌ندێک لێکۆڵینه‌وه‌ یارییكردنی‌ ناڕێكخراو، چاكترین كاره‌ تا هزری‌ منداڵ به‌شێوه‌یه‌كی‌ ته‌ندرووست گه‌شه‌ بكات، یاریكردنی‌ چالاك‌و نا ڕێكخراوی‌ منداڵانه‌، ئه‌ندێشه‌ی‌ منداڵ قوڵده‌كاته‌وه‌‌و فێری‌ داهێنانی‌ ده‌كات‌و فێری‌ كاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان‌و لێهاتوویی ده‌كات له‌هه‌ستكردندا.

پەڕەی داهاتوو »