منداڵەکانتان بە گەشبینی پەروەردەبکەن .. رەزا شوان – نەرویج

لەوە جوانتر نییە کە رۆژەکانمان، بە زەردەخەنەیەکی گەشبینی ناسک دەستپێبکەین، بۆ ئەوەی ناخۆشی و ئازاراکانمان لە یادبکەین .. گەشبینی گوڕ و توانایەکی زیاترمان پێدەبەخشێت .. مژدەی داهاتوویەکی جوانتر و گەشتر و مەزنترمان دەداتێ .. گەشبینی هاندەر و پاڵنەرمانە بۆ کار و داهێنان و بەرهەمهێنان .. بڕوابەخۆبوونمان زیاتر دەکا ..
وامان لێدەکات کە هەرگیز بێ هیـوا نەبین و کۆڵنەدەین و .. درێژە بە رەوتی ژیانمان بدەین و، هەرگیز خۆمان بە دەستی بێزاری و بێ ئومێدییەوە نەدەین .
هەردەم گەشبین و کۆڵنەدەربن، گەر دوێنێتان لە دەستچووە، ئەمڕۆتان لە بەردەستدایە .. ئەمڕۆش بارگەی دەپێچێتەوە و دەڕوات .. پێویستە پێشوازی لە بەیانی بکەن .. خەم لە دوێنێ مەخۆن، رۆیی و ناگەڕێتەوە، بۆ ئەمڕۆش دڵتەنگ مەبن، ئەمڕۆش دەڕوات .. خەون بە خۆرێکی گەشەوە ببینن کە لە بەیانیدا هەڵدێت .. ئەوەش بزانن ژیان بەبێ خۆشەویستی و گەشبینی و هیـوا، ژیان نییە .. گەشبینی کلیلێکی هەمیشەی شادی و ژیانێکی سەرکەوتووە .. گەشبینی بەشێکی گرنگە لە پێشکەوتنی بایۆلۆژیمـان، لە پێناوی مانەوە لە ژیاندا، ئەمەش ئەوەیە کە زانای دەروونناسی ( تیگەر ) لە کتێبەکەیدا ( بایۆلۆژی هیوا : ١٩٧٩ ) دا ئاماژەی پێکردووە .. جەختی لەسەر ئەوە کردووە کە گەشبینی یەکێکە لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی گۆنجان و یەکلایکەرەوە بۆ بوونی مرۆڤایەتی .. هەر بەپێی توێژینەوە دەروونییەکان ئەوە دەردەکەوێت، کە گەشبینی پەیوەندی بە گەلێ لایەنی ئەرێنی ژیانەوە هەیە، وەک : تەمەندرێژی، تەندروستی گشتی، تەندروستییەکی باشی دەروونی، بە دەستهێنانی سەرکەوتنێکی زیاتر لە کار و لە وەرزشدا، لە زووتر چاکبوونەوەی نەشتەرگەریی دڵ، لە ستراتێژییەکی کارا و بەهێز لە رووبەڕووبوونەوەی تەنگانە دەروونییەکان .. گەشبین هیچ شتێک بە ئەستەم نازانێت و .. لە تەنگانەترین کاتیشدا هیوای بە سەرکەوتن و رزگاربوون هەیە .. تەنانەت پێوندی دەستەکانیشی، بە بازنگی زێڕ دێتەبەرچاو .. گەشبین لە ناوەڕاستی تاریکیدا، تروسکەیەکی رووناکی دەبینێت .. هەردەمیش لە پێشی خۆی دەڕوانێت و .. ئاوڕ لە دواوە نادات .. گەشبین ئەگەر بکەوێتە دەریایەکێشەوە، خۆی بە پووشێکەوە دەگرێت و هیوای بە رزگاربوون هەیە .
.. بە کورتی گەشبینی هیوای لێدەبێت .. هیواش کاری لێدەکەوێتەوە .. کارییش ژیانی لێدەبێت .. گەشبینی و هیواش هاودەمی هەموو قۆناغەکانی ژیانی مرۆڤن .
( هیلین کیلەر ) دەڵێ : ” گەشبینی ئەو باوەڕەیە کە بەرهەمی دەبێت، هیچ شتێکیش بەبێ هیوا و بڕوا نایەتەدی ”
گەشبین دەڵێ : نیوەی پەرداخەکەم پڕە .. رەشبینیش دەڵێ : نیوەی پەرداخەکەم بەتاڵە . رەشبین سڵ لە گوڵ دەکاتەوە کە دڕکی هەیە، گەشبین لە گوڵی سەر دڕکەکە دەڕوانێت .
( جین هاوەرد ) دەڵێ : ” گەشبین گوڵ دەبینێت .. رەشبینیش دڕک دەبینێت ”
گەشبینی لەوە زیاترە کە تەنها بیرۆکەیەکی ئەرینی بێت .. بەڵکو خووگرتنە بە بیرۆکەی ئەرێنییەوە .. گەشبینی بریتییە لە ئارەزوو و لە پەرۆشی بۆ روانین لە باشترین دۆخ و رووداواەکان، لە پێشبینی کردنی باشترین ئەنجامیش .. بێگومان گەشبینی باوەڕێکی ناخی و رەوشتێکی گرنگی هەموو سەرکەوتوویەکە .. رەوشتێکە کە پیاوانی شکۆدار بنیات دەنێت .. گەشبینی رووناکییە لە تاریکیدا .. دەروازەی دەربازبوونە لە تەنگانەدا .. هیوا لە شکستیدا .. ئەوە گەشبینییە کە گرێکان دەکاتەوە و، کێشەکان چارەسەر دەکات و.. خەمەکان خامۆش دەکات و .. ئازارەکان ساڕێژ دەکات ..
ئەوە گەشبینییە کە پێمان دەڵێ : ” لە پاش تەنگـانە خۆشـییە ”
زۆر لە توێژەران ئەوەیان سەلماندووە، کە مرۆڤی گەشبین کەمتر هەست بە تەنگەژە دەکات و، زیاتر سەرکەوتووە و، تەندوستیشی باشترە و، لێو بەخەندە و رووخۆش و دڵخۆشە .. بە پێچەوانەی مرۆڤی رەشبینەوە، هەردەم دڵتەنگ و رووگرژە و، کورد وتەنی : ” دەڵێی بارە ترشی کەوتۆتە ئاوەوە ” بە چاوێلکەیەکی تاریکەوە لە ژیان دەڕوانێت .. لاوازە لە رووبەڕووبووونەووەی کێشەکان و، بەرگەی تەنگانە ناگرێت و تا رادەیەکیش دوودڵ و ترسنۆکە و دەشەڵەژێ .
( نیکۆلاس ماری بوتلیر ) دەڵێ : ” گەشبینی بنەمای ئازاییە ”
دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان ” منداڵەکانتان بە گەشبینی پەروەردە بکەن ”
منداڵان کە لەدایک دەبن، پڕن لە گەشبینی .. منداڵان لە میانەی پەیوەندییەکانیان بە
دایک و باوکیانەوە، بە تایبەتیش بە دایکیانەوە .. فێری گەشبینی و رەشبینی دەبن .. پەروەردەکردنی منداڵان بە گەشبینی، وا لە منداڵەکانتان دەکات کە هەردەم باوەڕیان بە سەرکەوتن هەبێت و درێژە بە سەرکەوتنەکانیان بدەن .. بە چاوی هیـواوە لە ئایندە بڕوانن .. لە بڕیارداندا، ئەوە دەردەخەن کە بەهرە و توانایەیان تێدایە، ئەو ئیراردە بە هێزەیان هەیە کە رووبەڕووی تەگەژە و بەرهەڵستییەکان ببنەووە .. منداڵانی گەشبین شادترن و، تەندروستییان باشترە و، ئازاتر و بڕوابەخۆترن لە هاوڕێیانی رەشبینیان .
( لویس ئەمۆجین ) دەڵێ : ” منداڵان کە لە دایک دەبن کەسانێکی گەشـبینن .. ئێمە تێڕوانینی گەشبینیان بۆ ژیان، خاودەکەینەوە و دەگۆڕین ”
بۆیە پێویستە لەسەر دایکان و باوکان، هەوڵێکی تایبەتی بدەن بۆ ئەوەی تۆی گەشبینی و هیوا لە دڵێ منداڵەکانیاندا بڕوێنن . فێریان بکەن کە هەمیشە بە ئاسایی و ئاسانییەوە، رووبەڕووی خۆشی و ناخۆشییەکانی ژیان ببنەوە .. پێویستە خۆیان هەردەم گەشبینبن و، ببنە نموونەیەکی گەشبینی باش بۆ منداڵەکانیان .. تەنانەت ئە گەر خرۆشی گەشبینی رەمەکیش لە منداڵاندا نەبێت .. دەتوانن گەشبینی وەرگرن و فێربن .
هەندێ لە دایکان و باوکان هەڵدەکەن و، لە بڕوا و توانای منداڵەکانیان کەم دەکەنەوە، وەک پێیان دەڵێن : خوێندنی ئەمساڵتان لە پار قورسترە، بە چاوتاندا دیارە کە ئەمساڵ دەرناچن، مردوو لە گۆڕستان زیندووبێتەوە، ئێوە دەرناچن، چونکە ئێمە لە ئێستاوە دەزانین کە لە تاقیکردنەوەکاندا دەرناچن .. لەم شێوە رستانەی کە هەندێ لە دایکان و باوکان دەیڵێن .. کاریگەرییەکی نەرێنی خراپیان لەسەر منداڵان هەیە و، توانا و ورەیان دەڕووخێنن و، تووشی بڕوابەخۆنەبوون و رەشبینی و بێ هیواییان دەکەن .
پزیشکی بە ناوبانگ، تۆژێنەر و زانـای دەروونناسی، دکتۆر ( مـارتن سیلگمـان ) ی نووسەری کتێبی ” منداڵی گەشبین ” دەڵێ : ” گەشبینی تەنها وێنەیەکی سەرنجڕاکێشی خودی نییە .. بەڵکو دەشێ گەشبینی جۆرێک بێت لە دەروونپاڕێزی لە دژی کۆمەڵێک لە کێشەکانی ژیان ” لە بارەی رەشبینیشەوە سیگمان دەڵێ : ” نەخۆشییەکە دەبێتە هۆی تووشبوون بە خەمۆکی ”
( مارتن سیلگمان ) توێژینەوەیەکیشی لەسەر سێ هەزار منداڵ ئەنجامدا، کە تەمەنیان لە نێوان (٩ـ ١٤) ساڵان بوون .. ئەوەی بۆ دەرکەوت کە ( لە سەدا نۆ )ی منداڵان دانیان بەوەدانا، کە تووشی خەمۆکی بوونە .. ئەو منداڵانە بوون کە رەشبین بوون .
( مارتن سیگمان ) ئاماژەشی بەوە کردووە، کە زیاتر لە هەزار لێکۆڵێنەوە ـ کە لەسەر نیو ملیۆن منداڵ و گەنج ئەنجام دراون ـ ئەوە دەرکەوتووە کە خەڵکانی گەشبین، کەمتر تووشی خەمۆکی دەبن و .. خولیای سەرکەوتنی زیاتریشیان هەیە .
رەزا شوان
نەرویج : ٢٠١٦

ئایار 6, 2016

شادی لە منداڵیدا .. شادییە لە گەورەییدا … رەزا شوان – نەرویج

هەموو دایک و باوکێک، حەزدەکەن منداڵەکانیان، لە ئەوپەڕی خۆشی و شادیدا بژین . هەموو هەوڵێک دەدەن بۆ دابینکردنی هۆیەکان و، پێویستییەکانی شادی منداڵەکانیان . شادی منداڵان، لە دڵپاکی و بێتاوانی و ساکاری بیرکردنەوەیانەوە هەڵدەقوڵێت . دەبینین بە بێ سنوور و مەرج و، بێ هیچ بڕیارێکی پێشوەخت، یاری دەکەن و هەڵدەبەزنەوە و پێدەکەنن و دەزروقێنەوە .. منداڵان ئەو ساتانەیان بەلاوە گرنگە، کە تێیدا شادن. ئەوان بیر لە داهاتوو ناکەنەوە .. منداڵان سەرچاوەی شادی و نهێنی جوانی ژیان لە جیهاندا.
دابینکردنی شادی و خۆشی بۆ منداڵان ئەرکێکی گەورەیە .. پێویستە هەموو دایک و باوکێک، لە ئاستی لە ئەستۆگرتنی ئەم بەرپرسێتییەدابن .. خۆیان ببن بە پێشەنگ بە نموونەی باش بۆ منداڵەکانیان .. کە منداڵانن ببین کە زەردەخەنە و پێکەنین، لەسەر لێوەکانی دایکان و باوکانیان دا ئاوانابن .. بە دڵنیاییەوە منداڵانی ئەو دایک و باوکە رووخۆشانە، گرژ و مۆنی لە دەموچاویاندا بەدی ناکرێن و، بە درێژایی تەمەنیشیان هاودەمی شادی و خۆشی دەبن و، بە چاوێکی پڕ لە هیوا و گەشبینیشەوە لە ژیان و لە داهاتوویەکی گەشتر دەڕوانن .
پسپۆرانی دەروونناسی دەڵێن، تەنها ئەوەش بەس نییە، کە منداڵان هەست بە گەشبینی بکەن .. بەڵکو پێویستیشە پەیڕەوی شێوازێکی پەروەردەییش بکەن، بۆ ئەوەی هەست بە شادی و بە خۆشی ژیان بکەن .. هەست بەوە بکەن کە لەژیاندان و رۆڵیان هەیە .
ئەنجامی ئەو توێژینەوە دووقۆڵییەی، کە لە لایەن دکتۆر ( جان ئیمانۆیـل دی ئیف ) لە
زانکۆی ( کۆلیدج ئۆف ـ لە لەندن، بەریتانیا ) و، دکتۆر ( واندرۆ ئوزولد ) لە زانکۆی ( واویک ) پێی گەیشتوون .. ئەوەیە : تا ئاستی شادی منداڵان زۆرتر بێت و، تا زیاتر لە ژیانی خۆیان رازیبن .. ئەوەندە داهاتوویان گەورەتر و پایە و پلەیان بەرزتر دەبێت.
راستە لە ئەمڕۆدا بەشێکی زۆری منداڵان، بە شادی و کامەرانی دەژین .. بەڵام ژیانیان پڕە لە فەرمان و لە جێبەجێکردنی پلانی داڕژێراو و، لە وابکەن و وامەکەن و، وریابن ئەمانە سنووری سوورن و بڤەن .. ژیانی واش بە لای منداڵانەوە، بێزاری و پەستییە و خۆش نییە .. چونکە تەنگ بە چەژی شادی و، بە خۆشییەکانی منداڵییان هەڵدەچنن .. بێگومان قۆناغەکانی منداڵێش دووبارە نابنەوە .. هەموو ویست و خەون و حەزەکانی بەشێکی زۆر لە دایکان و باوکان، تەنها ئەوەیە، کە منداڵەکانیان لە قوتابخانەدا، بە نومرەی باشەوە سەربکەون و، بە پێی ئارەزووەکانی خۆیان ئاراستەیان بکەن و، بە کۆمەڵێک یاسا و رێساوە پەیوەندیان بکەن .. بێ ئەوەی بایەخ بە حەز و ئارەزوو و، بە تواناکانی منداڵەکانیان بدەن .. بێ ئەوەی هیچ بایەخێک بە شادی منداڵەکانیان بدەن. شادی هەستێکی خۆش و شیرینی ناخییە، هیچ هەستێکی تر نییە کە هاوشانی بێت .. شادی خواست و هیوای منداڵان و گەورەکانیشە، نهێنی ژیانێکی خۆش و، داهاتوویەکی گەشە .. مرۆڤی شاد وا هەست دەکات کە گەنجینەی هەموو جیهان هی ئەون .. پێویستە ئەوەش بزانین کە شادی ماددەیەکی قەوارەیی بەرچاو نییە کە وەکو دیارییەکی جوان بە کاغەزی رەنگاوڕەنگ و بە شریتی جوان پێچرابێتنەوە و پێشکەش بە منداڵان بکرێت . ( کاری جۆنز) دەڵێ : ” نهێنی شادی لە ئازادی دایە .. نهێنی ئازادیش لە ئازایی دایە ”
( جیان باول ) یش دەڵێ : ” شادی باڵەکانمانن .. ناخۆشیش شوێن پێیەکانمانن ”
تا ئەمڕۆش بەشێکی زۆر لە دایکان و باوکان، بڕوایان وایە، کە شادی منداڵەکانیان لە دەوڵەمەندی و سامان و پارە دایە .. لەوە دایە کە جلوبەرگی جوان و، بابەتی سەیر و سەمەرە و ئەنتیکەی یاری بۆ منداڵەکانیان دابین بکەن .. بەڵام لێکۆڵینەوەکان لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا نین، کە شادی منداڵان پەیوەندیی بە دەوڵەمەندی و هەژارییەوە هەبێ .. راستییەکانیش ئەوە دەسەلمێنن کە ئەو منداڵانەی هەمیشە دەستەمۆی نازن و خواردەی لامێژن و، بێبەرهەمن و، بە ئاسانی و بەبێ هەوڵ دەکرێ بە قوڕگیانەوە .. ئەو منداڵانە شادنین .. بە دڵنیایشەوە هەموو منداڵان حەزدەکەەن، کە هەموو خواست و داواکانیان بۆ جێبەجێ بکەن .. بەڵام ئەمە بابەتێکی پەروەردەیی نییە .. لەوانەیە بابەتێکی یاری یا پێدانی نوقڵ بە منداڵان تەنها لەو ساتەدا شادییان پێ ببەخشن .. بەڵام ئەو شادییەی کە دایکان و باوکان دەیانەوێ، کە فێری منداڵەکانیان بکەن و، لەسەری رابێن و، ببێت بەشێک لە ژیان و لە گوزارشتیان .. ئەوەیە کە منداڵەکانیان، لە خۆیان و، لەو ژیانەی کە تێیدان رازی بن و .. کەسانی تر قبووڵ بکەن .. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێ، کە منداڵان هیواخوازی باش و باشتر نەبن .. منداڵانی شاد و بەختەوەر، ئەو منداڵانەن کە خۆیان دەناسن و، توانای ئەوەیان هەیە، کە درێژە بە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هاوڕێکانیان و لەگەڵ کەسانی تردا بدەن، لەگەڵ پێویستییەکانی ژیانی ئەمڕۆدا رابێن و قبووڵیان بکەن .. پێویستە ئەوەش بزانن، کە لە ژیاندا خۆشی و ناخۆشی هەیە .. تاڵی و شیرینی هەیە .. سەرکەوتن و شکستی هەیە .. پێویستە گەشبین و هیواداربن و، هەردەم بە روونی لە ژیان بڕوانن .. ئا لێرەوە پێویستە، شادییەکی راستی، فێری منداڵە چاوگەشەکانمان بکەین .. وا پێیان بگەیەنین و پەروەردەیان بکەین، کە بڕوایەکی تەوایان بە خۆیان هەبێت .. هەست بە بەرپرسێتی بکەن و، بە شێوەیەکی کاراش، توانای بەشداریکردنیان لە ژیاندا هەبێت .. بەم شێوەیە شادی بۆ منداڵە خۆشەویستەکانمان دروست دەکەین و.. دەیان کەین، بە ژنان و پیاوانی شاد و شادیدۆست و هیواخواز .. دەیان کەین بە تاکی هەمیشە گەشبینی داهاتووی کۆمەڵی کوردیمان .. بەڵام پێویستە کە خۆمان لەم رووەوە بە کردەوەیی نموونەیەکی باش و دروست بین .. تا منداڵەکانیشمان چاو لە ئێمە بکەن .
( یوسف یۆبێرت ) دەڵێ : ” منداڵان زیاتر پێویستییان بە نموونە هێنانەوە هەیە، لەوەی
کە رەخنەیان لێبگرن ”
گرنگترین پرەنسیپە بنەڕەتییەکانی پەروەردەکردنی منداڵانی شاد :

١ـ بەر لە شادی منداڵان، پێویستە دیاکانیان شادبن : چونکە دایکانی ناشاد، ناتوانن منداڵانی شاد پێبگەیەنن .. کەواتە شادی خێزانەکان، هۆیەکی گرنگی شادی منداڵانن، چونکە منداڵانیش بەشێکن لە خێزانەکانیان . کەشوهەوا و دۆخێکی پڕ لە خۆشەویستی و ئازادی و پێکەوە سازان و، رێزگرتن و، پەیوەندییەکی باشی خێزانی، بە تایبەتیش لە نێوان دایکان و باوکان دا، مایەی شادین بۆ منداڵان و بۆ سەرجەم ئەندامانی خێزانان .
٢ـ بەخشینی خۆشەویستی دایکان و باوکان بە منداڵەکانیان : گرنگترین و بەهێزترین هۆکاری شادی منداڵانن خۆشەویستییە.. خۆشەویستی کلیل و نهێنی شادین بۆ منداڵانن .. ئەوە رەنگدانەوەی خۆشەویستیی دایکان و باوکانە، کە منداڵان هەست بە شادی و بە خۆشەویستی دەکەن .. بە گەلێ شیوازیش دایکان و باوکان دەتوانن گوزارشت لە شادی و لە خۆشەویستیی خۆیان بۆ منداڵەکانیان بکەن وەکو : لە باوەشکردنیان، ماچکردنیان ، دەست هێنانیان بە سەریاندا، بە نەرم و نیانی گرتنی روومەتەکانیان، بە زەردەخەنە و پێکەنین لە روویان دا، بە وشە و بە رستەی زاری شیرین وەک : ئێمە بە دڵ ئێوەمان زۆر خۆشدەوێت، ستاییش و ئافەرینکردن و، هاندانیان، چەپڵەلێدان بۆیان، … هتد . بەڵام پێویستە زیادەڕۆیش نەکەن لە گوزارشتکردن لە سۆز و خۆشەویستیتان، لە زۆر نازپێدان بە منداڵەکانتان .. چونکە لەوانەیە کە منداڵەکانتان دووچاری لە خۆبایبوون و، نێرگزییەت ببن .. ئێمە لە نووسینێکی پێشترماندا، باسمان لە زیانەکانی زیادەڕۆیی لە نازپێدان و لە خۆشەویستیی منداڵان کردووە .. باشتر وایە، پێویستە مامناوەندی بن لە خۆشەویستیتان بۆ منداڵەکانتان .. پەندێکی کوردیمان هەیە کە دەڵێ : ” هەموو شتێک بە خوێ، خوێش بە مانا ” واتا هەموو شتێك ئەندازەی تایبەتی خۆی هەیە .. ئەگەر لەو سنوور و ئەندازەیە تێبپەڕێت، خراپ و زیانبەخش دەبێت . هیچ مەرجیکیش دامەنین بۆ پێشکەشکردنی خۆشەویستی بە منداڵەکانتان .. ئەوەش بزانن کە وشە شیرینەکانتان و، شێوازی دروستی گوزارشتکردنتان لە خۆشەویستیتان، کارتێکردنێکی زۆر گرنگ و ئەرێنییان لەسەر دەروونی منداڵەکانتان هەیە .. لە داهاتووشدا رەنگدانەوەیان دەبێت .
( ریتشارد لیارد )ی بەریتانی، کە توژێنەرە لە چەمکی شادی دا، ئەوەی لا بەرجەستە بووە، کە ” تەندروستی دەروونی منداڵان، هۆکارێکی گرنگە لە هۆکارەکانی شادی و خۆشنوودی لە لای گەورەکان ” شادیش لە منداڵیدا دەبێتە مایەی شادی لە گەورەییدا.
٣ـ بڕوابەخۆبوونی منداڵان و هەستکردنیان بە هێز و توانا و بە بەهرەکانیان : رۆڵێکی بەهێزیان لە رووبەڕووبوونەوەی لەمپەڕ و ئاستەنگییەکانی ژیان و، لە هێنانەدی شادی هەیە .. بە بڕوا و بە متمانەوە رێی ژیانیان دەگرنەبەر .. بە پێچەوانەوە ئەو منداڵانەی کە راڕا و دوودڵ و داماون و، بڕویان بە تواناکانی خۆیان نییە، هەست بە شادی ناکەن.
٤ـ وا لە منداڵەکانتان بکەن، هەست بەوە بکەن، کە هەمیشە داهاتوو باشتر و شادترە : منداڵان بە سروشتی بیر لە داهاتووی باش دەکەنەوە .. بۆ نموونە دەڵێن : کە گەورەبم دەبم بە پزیشک، بە ئەندازیار، بە مامۆستا، بە ملیاردێر، خانوویەکی گەورە و قەشەنگ دروست دەکەم، ئۆتۆمبیلێکی جوان دەکڕم … هتد. ئەم زیندەخەونانەش، خەیاڵ گوشادی و دڵخۆشی و شادی بە منداڵان دەبەخشن و .. بە گەشبینیشەوە لە داهاتوویان دەڕوانن . زۆربەی هیـوا و ئاواتەکانیش، لە رێی خەون و خەیاڵەکانی منداڵییەوە هاتوونەتەدی .
٥ـ هەستکردنی منداڵان بە شادی، هاندەر و پاڵنەرە بۆ بە پەرۆشبوون و خۆشەویستی ژیان : پێویستە دایکان و باوکانیش لەم رووەوە رۆڵێکی باش ببینن و، منداڵەکانیان بە پەڕۆش بکەن بەرەو ئەو شتانەی حەزیان لێیانە و لە بەرژەوەندییان دایە، هانیان بدەن بۆ ئەوەی شارەزایی زیاتریان لێیان هەبێت، وەکو : وێنەکێشان، وەرزش، خوێندنەوە، نووسین، گۆرانی وتن، هەڵپەڕکێ ، شانۆ … هتد .. ئەم بەهرە و چۆست و چالاکییانە شادی پەرۆشی و گەرم و گوڕییەکی زیاتر بە منداڵان دەبەخشن بۆ گەشەکردنی بەهرە و تواناکانیان، دەبنە تاکە کاراکانی کۆمەڵێ کوردیمان، کراوە و خۆڕاگر و کۆڵنەدەر دەبن .
(هیلین کیلەر ) دەڵێ : ” ئەی ئەوە شادی زانستی نییە .. کە پاڵ بە منداڵانەوە دەنێ بۆ فێربوون ؟ ”
٦ـ لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، ئەو منداڵانەی کە زیاتر لە منداڵانی تر شادترن : ئەو منداڵانەن کە پەیوەندییەکی بەهێز و جێگیریان لەگەڵ هاوڕێکانیان و لەگەڵ کەسانی تردا هەیە .. توانای سازان و درێژەدانیان بە هاوڕێتی و بە خۆشەویستی و بە هاوکاری هەیە .. بێگومان پاڵپشتی و هاندانی خێزانەکانیان بە تایبەتیش ( دایکان و باوکانیان )، خاڵێکی پێویست و ئەرێنین بۆ هێنانەدی شادی و خۆشی بۆ منداڵەکانیان، بۆ بەهێزکدنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، مایەی شادین، بناغەی دروستبوونی کۆمەڵگایەکی بەهێز و شاد و تەبان .. دڵڕاوکێ و نا ئارامیش کەمتر دەکەنەوە .. منداڵان هەست بەوە دەکەن کە خۆشەویستن و، رێزیان لێدەگرن و، پێزانینیان بۆ کارە جوان و باشەکانیان هەیە .
٧ـ شادی یارمەتی منداڵان دەدات، کە لە داماوی و لە نائارامی رزگار بێت : گرنگترین کلیلی شادی ژیانیش، ئەوەیە کە منداڵەکانتان تێبگەیەنن .. مەرج نییە هەموو شتێک کە هیوای بۆ دەخوازین بێنەدی .. ناشبێ هەست بە نائومێدی و، بە دبەختی و، بە رەشبینی و غەم و بێزاریش بکەن .. ئەگەر هاتو هەندێ لە هیوا و لە خواستەکانیان نەهاتنەدی .. نابێت ئەمە بە کۆتایی ژیان و، بە گرتنی هەموو دەرگاکان بزانن .. بۆ نموونە ئەگەر نیازتان وابوو کە رۆژی هەینی، بۆ گەشتێک یا سەیرانێک بچن .. بەڵام بە هۆی باران بارین و، سەرمایەکی چاوەڕوان نەکراوەوە، نەتان توانی گەشتەکەتان بکەن .. دەتوانن بە منداڵەکانتان بڵێن .. دەی ئەمڕۆ پێکەوە پۆپ کۆرن ( گەنمە شامی ) دەبرژێنین و، لەگەڵ سەیرکردنی فیلمێکی منداڵان کە هەمانە و، سەیرمان نەکردووە دەیخۆین .. منداڵەکانتان لەمەوە تێدەگەن کە ( هەندێ جار با بە ئارەزووی کەشتییەوە هەڵناکات ).. دونیا تەنها رۆژێک و دوو رۆژ نییە .. ئەمڕۆ باران و ساردە .. سبەینێ، هەفتەکەی تر، خۆشی دەکات .. ئەم هەستە خۆڕاگری و گەشبینی لە دڵی منداڵەکانتان دەڕوێنێت و، خۆشیان نادەن بە دەستی بێ هیوای و نائومێدییەوە .
هەر ( هیلین کیلەر ) دەڵێ : ” دەرگاکانی شادی زۆرن .. بەڵام هەندێ جار ئادەمیزاد لە بەردەم دەرگا داخراوەکەدا دەوەستن و.. لە دەرگا کراوەکانی تر ناڕوانن ”
٨ـ راستکردنەوەی تێگەیشتن و هەڵەکانی منداڵەکانتان : بە هۆی تێکەڵاوبوون لەگەڵ منداڵانی جیاوازدا .. هەندێ بیرۆکەی و بۆچوونی و بڕوای و زانیاری هەڵە و نێگەتیف دەربارەی خۆیان، لە لای هەندێ لە منداڵان دروست دەبن .. وەکو : من جوان نیم، من ئازا نیم، من بێبەختم، من گەمژەم، من، من، … هتد .. پێویستە دایکان و باوکانی ئەم منداڵانە، ئەم بۆچوون و تێگەیشتنە نەرێنیانە لە مێشکیاندا بڕەوێننەوە .. وەک، پێیان بڵێن ئێوە زۆر جوانن، ئەگەر پێبکەنن جوانتریش دەبن، قسەکانتان هێندە قوت و خۆش و شیرینن دەمان هێننە پێکەنین .. ئێوە بە لە وێنەکێشاندا بەهرەیەکی باشتان هەیە .. ئێوە بە دەنگتان خۆشە .. ئێوە لە خوێندنەوەدا توانایەکی جیاوازتان هەیە .. ئێوە لە قوتابخانەدا زیرەکن .. لەم بابەتە رستانە .. بۆ لە بیربردنەوەی بیرۆکە هەڵەکانیان .
٩ـ لە منداڵەکانتان بگەڕێن با بە ئارەزووی خۆیان و.. بەبێ هیچ مەرجێکی سەپێنراو یاری بکەن : یاری پێویستییەکی سەرەکییە بۆ منداڵان .. لە دوای هەڵمژینی هەوای پاک و خواردنی بەسوود و خوادنەوەی ئاوی خاوین و نووستن .. ریزبەندی دێتە سەر گرنگی یاری بۆ منداڵان، یاری بەشێکە لە ژیانیان .. یاری شادی و خۆشی و سوودێکی زۆری جەستەیی و دەروونییان پێدەبەخشێت .. زۆر گرفت و گرێی دەروونیی منداڵان بە هۆی یارییەوە چارەسەر دەکرێن .. بڕوانن لە کاتی یاری دا، منداڵەکانتان چەند شادن .
١٠ـ دایکان و باوکان دەتوانن ژیانی خێزانیان بکەن بە ئاهەنگی هەمیشەیی : هاودەمی هەمیشەیی شادین و خۆشی بن .. دەتوانن شادی دروست بکەن .. شادی هەستێکە لە ناخی دەروونی مرۆڤدا دروست دەبێت .. نە کەس دەتوانێت بیبينێت و .. نە بیگرێت .. نە بۆ فرۆشتنە و.. نە بۆ كڕینە .. نە دیارییە و .. نە بەخشینە .. هەستێکی خودییە و بە کارە ئەرێنییەکانی دەرەوە تێردەرکرێت .. بە خۆشی و بە زەردەخەنە و پێکەنین و، بە گەشی و بە نەرم و نیانی و شیرینی گوزارشتی لێدەکرێت .
١١ـ بەری ئازادی لە منداڵەکانتان مەگرن : دایکان و باوکان رێ لە ئازادی منداڵەکانتان مەگرن .. هەلی پێویستیان بۆ سەرکەوتن و بۆ داهێنان و پێشکەوتن بۆ بڕەخسێنن .. لەسەر هەڵە بي مەبەستەکانیان و تاقیکردنەوە سەرنەکەوتووەکانیان لۆمەیان مەکەن و .. چونکە سەرجەم کاری منداڵێتی لەسەر تاقیکردنەوە و هەڵە بنیاتنراوە .. هانیان بدەن کە ژیان بریتییە لە سەرکەوتن و شکستی .. لە هەڵە و لە راستکردنەوەی .. بۆ ئەوەی هەست بەوە بکەن کە خۆشتان دەوێن و، لە هەموو بارودۆخێدا لە گەڵیان دان و پشتیان دەگرن .. بۆ ئەوەی لە تاقیکردنەوەکانیان بێزار و نائومێد نەبن و، درێژە بە خۆڕاگری و هیوای سەرکەوتنیان بدەن، لە دواییدا هەست بە شادییەکی گەورە دەکەن .
١٢ـ مندداڵان و خواردنی شیرینییەکان : لە لیکۆڵینەوەیەکی پزیشکی تازەدا، ئەوەیان بۆ دەرکەوت کە خواردنی جۆرەکانی شیرینی وەک : ( گەزۆ، نوقڵ، باسووق، سجووق، چوکلێت، ئایس کرێم، … ) شادی و خۆشییەکی زیاتر بە منداڵان دەبەخشن .. هەموومان ئەوە دەزانین، کە زۆر خواردنی شیرینی کاریگەریی تەندروستی لەسەر منداڵان هەیە، لە بارەی تێکچوون و کلۆربوون و ڕەشبوونەوەی ددانەکانیان و، زیادبوونی کێشی لەشیان و، زیادبوونی چالاکییەکانیان .. بەڵام پزیشکە دەروونییەکان، بە تۆژینەوەی پراکتیکی .. ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە کە خواردنی شیرینییەکان بە رادەیەکی مامناوەندی کاریگەرییەکی باشیان لەسەر دەروونی منداڵان و، لە شادی کردنیان هەیە .
لە هەموو مارکێتەکان و دووکانەکانی تایبەت بە خواردەمەنی، لە ئەوروپا و لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، چەند رەفتێک، بۆ جۆرەکانی نوقڵ و نەستەلە و شیرینییەکانی منداڵان هەیە .. خێزانەکانیش وا منداڵانیان فێرکردوون و راهیناون، کە تەنها رۆژانی شەممە بۆیان هەیە نوقڵ و شیرینییەکان بخۆن .. منداڵانیش دەقیان بە ئەم مەرجەوە گرتووە و لە رۆژەکانی تردا، داوای شیرینی ناکەن، خۆشیان دەڵێن، شەممە بۆمان نییە داوای شیرینی بکەین .. بە مافی خۆشیان دەزانن کە لە شەمەکاندا شیرینییەکان بخۆن .
من لەگەڵ ئەم راستییەدام، کە شیرینی شادییەکی زیاتر بە منداڵان دەبەخشێت .. منداڵ بووم، ماڵمان لە دێی ( گۆگجە ـ شوان ـ کەرکوک ) بوو .. کە باوک دەچوو بۆ شاری کەرکوک، کە دەگەڕایەوە، یەکسەر بۆ نوقڵ و شەکرە سوورە دەچووین بە پیرییەوە .. باوکیشمان یەکسەر نوقڵەکانی بە یەکسانی بە سەرماندا دابەش دەکرد .. لەو ساتانەدا روومان زۆر گەش دەبووەوە و.. هەستمان بە شادی و خۆشییەکی زۆر دەکرد .
١٣ـ شادی لە منداڵیدا .. بە دوای خۆیدا دەوڵەمەندی لە تەمەنی گەوربووندا دێنێت : لێکۆڵینەوەیەکی تازە جەختی لەسەر ئەوە کردووە، کە تا مرۆڤ لە قۆناغی منداڵیدا زیاتر شاد بێت .. هەلی دەڵەمەندبوونی لە تەمەنی سی ساڵیدا زیاتر دەبێت .. منداڵانی شاد هەلێکی باشتریان هەیە، کە گەورە بوون، پارە کۆبکەنەوە .
ئامادەکەری سەرەکی لێکۆڵینەوەکەش ( ئاندرۆ ئوسفالد) لە زانکۆی ( فارڤیک) دەڵێ : ” کارەکەمان ئاماژە بەوە دەکات، کە دەستەبەرکردنی شادی بۆ منداڵان، لە تەمەنی منداڵیدا .. ئەوە دەگەیەنێ کە لە دواییدا زیاتر دەوڵەمەند دەبن .. دەکرێ ئەم کارەش تەواوی ئابووری بگرێتەوە .. واتە بوونی ئەمریکایەی شاد، بە ئەمریکایەکی زیاتر دەوڵەمەند لێکدەدرێتەوە ”
١٤ـ شێلان شادی بە منداڵان دەبەخشێ : گەلێ لێکۆڵینەوە هەیە، لەگەڵ ئەوەدان کە بە نەرمی شێلانی منداڵان، ئاسەواری ئەرێنی نەهاتنە ژماردن دێنێتەدی .. چ بۆ منداڵان و چ بۆ دایکان .. بەر لە هەموو شتێک، شێلان پەیوەندیی نیۆان دایکان و منداڵان خۆشتر دەکات .. واش لە منداڵان دەکات کە هەست بە شادی و خۆشی و ئارامی بکەن .
١٥ـ ستایش و پێزانین شادی رێزگرتن منداڵان دەبەخشن : دایکان و باوکانی دڵسۆز، ئەوە بزانن کە رێزگرتن و پێزانین و ستایش لە هەموو شتێک زیاتر بڕوابەخۆبوون و شادی و خۆشی بە منداڵان دەبەخشن .. کاتێ کە منداڵان کارێکی باش ئەنجام دەدەن .. پێویستە دایکانیان یا باوکانیان پیرۆزبایی و دەستخۆشی و ستایشیان بکەن .. ئەم رێزلێنانە زارەکییانە شادی و خۆشی دەخاتە دڵێ منداڵانەوە و دەبێتە هاندەرێکی زیاتر، بۆ ئەوەی منداڵان کاری جوانتر و داهێنانی باشتر و بەرهەمی پوختر پێشکەش بکەن .. بۆیە پێویستە هەمیشە کاری منداڵەکانتان هەڵبنێن ئەگەر بچووک و ساکاریش بن .. بەڵام زیادەڕۆیی لە ستایش و هەڵنان و پێاهەڵدانیان مەکەن .
(شکسپیر) دەڵێ : ” هیچ شتێک هێندەی ستایش و پیاهەڵدان، کار ناکاتە سەر منداڵ ”
١٦ـ منداڵەکانتان مەڕووخێنن : دایکان و باوکانی خۆشەویست، ئەگەر منداڵەکانتان هەڵەیان کرد .. ئەوە بزانن کە لۆمە و توانج و قسەی ناشیرین و نەشیاو و توندوتیژی و هاوار و قیژان بە سەریاندا، بەم قسە ناشیرینانەتان، تواناکانیان دەڕۆخێنن و، دڵشکاو هەست بریندار و سەرکوێر و ترسنۆکیان دەکەن .. لە داهاتووشدا دەبنە کەسێتی هیچ لەبار و رووخا .. بە درێژی ژیانیان، چەژی شادی و خۆشی و سۆز و خۆشەویستی نازانن چییە .. لەوانەشە ببنە کەسانێکی توندڕە و شەڕانی و دڵڕەق .. تۆڵەی ئەو سزا و توندوتیژییانەی کە ئێوە لە منداڵیدا لێیانتان کردوون، ئەوان تۆڵە لە کاسنێکی بێتاوان بسێننەوە .. وەکو لە خاڵی یانزەمدا باسمان کرد، کە لە قۆناغەکانی منداڵێیدا، ژیانی منداڵان لەسەر تاقیکردنەوە و هەڵەی بێ مەبەست پێکهاتووە .. منداڵان دەیانەویت بزانن و نهێنییەکانی گەردوونی دەور و بەریان بدۆزنەوە و بپشکنن .. جا ئەگەر لە منداڵیدا لۆمە و سەرکوێر بکرێن، بە درێژایی ژیانیان هەموو شتەکانیان لێ دەبن بە بڤە و هەست بە شکستی و بێزاری و بێدەسەڵاتی دەکەن و رقیان لەم گەردوونە دەبێتەوە . دایکان و باوکانی وریا و دانا، هەرگیز هەڵەکانی منداڵەکانیان بە هەڵە و بە هەڕەشە و توندوتیژی و لۆمە ڕاست ناکەنەوە .. بەڵکو بە سۆز و بە خۆشەویستی و بە هێمنی و زانستی و، بە هێنانەوەی نموونەی باش و دروست هەڵەکانی جگەرگۆشەکانیان راست دەکەنەوە و، شادی و هیوای بەردەوامی دەخەنە دڵە قنجەکانییانەوە .. هانیان دەدەن بۆ ئەوەی خۆڕاگربن و کۆڵنەدەن و زیاتر سووربن لەسەر هەوڵ و تاقیکردنەوە و فێربوون و وەرگرتن و بەخشین .. نەسرەوتن تا سەرکەوتن بکەن بە دروشمی ژیانیان .
ئێمە لە نووسینێکی ترماندا، بۆ نموونە باسمان لە سەرگوڕشتە و لە تاقیکردنەوەکانی کەڵە داهێنەری جیهانی ( تۆمـاس ئەدیسۆن ) کرد، کە چۆن بە هەڵە مامۆستاکانی بە منداڵێکی گەمژە و مێشک بۆگەن و هیچ لەبار ناویان برد . بەڵام دایکی دڵسۆز و وریای هیوای پێبەخشی و پشتی گرت و هانی دا، بۆ ئەوەی کۆڵنەدات و درێژە بە هەوڵ و بە تاقیکردنەوەکانی بدات .. دوای (٩٩٩) تاقیکردنەوەی سەرنەکەوتوو و شکستهێنان بۆ درووستکردنی گڵۆپی کارەبایی .. ئەدیسۆن کۆڵی نەدا و بیزاریيش نەبوو .. تا لەسەر هەزارەمین تاقیکردنەوەیدا توانی سەرکەوتن بەدەست بهێنی و بە هیوای بگات و گڵۆپی کارەبایی دروست کرد .. تا هەتایە تێکڕای ئادەمیزاد لە هەموو جیهاندا، قەرزاری ئەو کەڵە داهێنەرە مەزنەن .. ( ئەدیسۆن ) یش هەردەم خۆی بە قەرزارباری دایکی دڵسۆز و دانا و میهرەبانی دەزانی .
١٧ـ پێشکەش کردنی دیاری بە منداڵان شادییەکی زۆریان پێدەبەخشێ : گەر دیارییەکان ساکاریش بن .. بە ڵام نابێت بۆ ئەنجامدانی هەموو کارێک، دیارییەکی باش بە منداڵان بدەن .. بەلکۆ بەپێی ئاستی ئەو کارەی ئەنجامی دەدەن .. لە خاڵی پانزەمیندا باسمان لەوە کرد .. دەشکرێ بە وشە و بە رستەی هاندان پیرۆزبایی و دەستخۆشیان لێبکەن .
١٨ـ مامۆستایان دەتوانن شادی و هیوایەکی زۆر بخەنە دڵی منداڵانەوە : دڵنیاشم کە مامۆستایان ئەم راستییە دەزانن و درێغیان نەکردووە و ناکەن .. کە قوتابییەک لە پۆلدا وەڵامێکی راست و جوانی پرسیارەکان دەداتەوە .. مامۆستاکەی ئافەرین و دەستخۆشی لێدەکات و پێی دەڵێت هەر بژی .. یا کە ئەرکەکانی ماڵەوەی بە جوانی جێبەجێ کردوون .. مامۆستا لەسەری دەنووسێ ( باشە .. زۆر باشە .. نایابە ) یا( جوانە .. زۆر جوانە) .. یا کە نمرەیەکی باشی بۆ دادەنێ .. ئەو قوتابییە لەو ساتەدا و، دواتریش زۆر شاد و دڵخۆش دەبێت و، دەبێتە هاندەرێک بۆ ئەوەی جوانتر و باشتر و زیاتر ئەنجام بدات.
١٩ـ بەشدارپێکردنی منداڵان لە ئیش وکارەکانی ماڵەوەدا : پێویستە دایکان و باوکان، بە پێی تەمەنی منداڵەکانیان، ئەگەر کارێکی ساکاریش بێت، زۆر بەسوودە لە ماڵەوەدا لە ئیش و کارەکانیادا منداڵەکانیشیان بەشداری پێبکەن، بۆ نموونە : دانانی قاپەکان لەسەر خوانی نان خواردن .. گسکدانی ژوورەکان بە گسکی کارەبایی .. قەدکردنی جلەکان، سڕینەوەی کەرەستەکان، یا هەر بەردەستی و یارمەتیدانێکی دایکان و باوکان لە ماڵەوەدا.. منداڵەکانتان لە میانەی بەشداریکردنیان لەم کارانەدا، گەلێ شارەزایی لە بارەی ژیانەوە فێردەبن و.. بەهرەی هاوبەستەبوونی خێزانی و کۆمەڵایەتیشیان گەشە دەکات و، بە بەشداری کردنیش، هەست بە شادی و بە خۆشییەکی زۆریش دەکەن .
٢٠ـ زۆر پێویستە لە پشووی کۆتایی هەفتە، یا لە پشووەکانی قوتابخانەدا : منداڵەکانتان بەرن بۆ گەشت و گەڕان، بۆ نموونە بۆ پارکێکی نزیک، بۆ شاری یاری، بۆ سەیرانێک ، بۆ سەردان و میوانداریی خزمێک لە دێیەکدا، چون بۆ هاوینەهەوارێکی کوردستان، … هتد .. بێگومان ئەم گەشتانەتان، شادی و خۆشی و سوود و زانیاری و شارەزایی بە منداڵەکانتان دەبخشن و، پەیوەندی خێزانی و کۆمەڵایەتیشتان خۆشتر و بەهێزدەکەن .
(جاکسۆن بـراون ) دەڵێ : ” کاتی گەڕان و یاری لەگەڵ منداڵەکانت دا دوامەخە، ئەو کاتانە چۆن بۆ تۆ گرنگن، ئاوها بۆ ئەوانیش گرنگن ”
رەزا شوان
نەرویج : ( ٩ی/ ئاپریل/ ٢٠١٦)

ئایار 6, 2016

سوودەکانی خوێندنەوەی چیرۆک بۆ منداڵان لە پێش نووستندا .. رەزا شوان – نەرویج

چیرۆک کۆنترین و گرنگترین لقە لە لقەکانی ئەدەب، لە هەموو جۆرەکانی تری ئەدەب باوتـر و بڵاوترە .. لە هەموو هۆکارە ئەدەبی و هونەرییەکانیش زیاتر کاریگەری و رەنگدانەوەی لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی مرۆڤدا هەیە . چیرۆکی منداڵانیش، گرنگترین سەرچاوەی رۆشنبیریی منداڵانە، گرنگترین هۆکاری پەروەردە و فێرکردن و فێربوونیشە، یارمەتیی منداڵان دەدات، بۆ ئەوەی بە دروستی زووتر پێبگەن و، خێراتر و باشتریش بیر و هۆش و ئەندێشە و بەهـرەکانیان گەشە بکەن .. هۆکارێکی ئاسانیشە بۆ چاندنی رەوشتی بەرز و رەفتاری راست و دروست . ئێمە لە ( ٣ / ٤/ ٢٠١٥) دا لە سایتەکاندا لە ژێر ناوی ( دەربارەی چیرۆکی منداڵان ) بە شێوەیەکی گشتی، باسمان لە سوود و لە گرنگییەکانی چیرۆکی منـداڵان کردووە . لەم نووسینەمدا، زۆر بە کورتی باس لە گرنگترین سوودەکانی گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆک و هەقایەت بۆ منداڵان لە پێش نووستندا دەکەین .. بەو مەبەستەی کە دایکان وباوکانی خۆشەویست سوودی لێوەربگرن . ئەگەرچی تەکنۆلۆژیا لە هەمـوو بوارەکاندا، لە شۆڕشێکی داهێنانی دانەبـڕاو دایە و.. رۆژ لە دوای رۆژ داهێنانی سەیر و سەمەرەتر دەبینین .. بێگومان بواری منداڵانیش، تیشک و پشکی لە داهێنان و پێشکەوتن بەرکەوتووە .. لەوانەش ئامێری پلەیستێشن وئەتاری و مینی ئایپات و، بە دەیان دەزگا و بابەتی دروستکراوی تری یاری بۆ منداڵان . بەڵام تا ئەمڕۆش، چـیرۆک و نـەزیلە و هەقـایـەت و داسـتان و ئەفسانە فـۆلـكلۆرییە رەسەنەکانمان خۆشی و چەژیان کاڵ نەبوونەتەوە .. ئەم چیرۆکانە، لە کوردەواریدا بە( چیرۆکەکـانی گوێئاگـردان ) یش ناودەبرێن . گەنجینەیەکی زۆر دەوڵەمەند و رەنگینی چیرۆک و هەقایەتی فۆلکلۆریمان بۆ منداڵان هەیە .. لەوانەش : تیتلە و بیبلە، دەنکە هەنارە، کاکـۆڵ زێڕین، ئەحەی کـۆڕنۆ، مریشکە قوندە و رێوی، پیرەژنی جادووبـاز و چەرخ و فەلکە ئەفسووناوییەکەی، کوڕە ئازاکە و ئەژدیهاکە، … هتد.. کە چیرۆکخوان داپرە یا باپیرە یا دایک یا باوک بۆ منداڵەکانیان یا بۆ منداڵانی کوڕەزا یا کچەزاکانیان بە شێوازێکی شیرین و خۆشەوە بۆیان دەگێڕانەوەوە .. بە دەستەواژەی ( هەبوو نەبوو )
یا (رۆژێک لە رۆژان ) یا ( ساڵـێک لە سـاڵان ) یا ( دەگێڕنەوە و دەڵێن : … ) کۆتاییەکەشی بە( چەپکێ گوڵ و چەپکێ نێرگز .. مەرگـتان نەبینم هەرگیزا و هەرگیز )
یا( منیش هاتمـەوە و کڵاشـەکانم دڕا .. هیچــیشم پـێ نەبـڕا ) .. بە پێی هەڵسەنگاندنی ئەمڕۆ بۆ چیرۆکی منداڵان، بەشێکی زۆر لە چیرۆک و لە هەقایەتە فۆلکلۆرییەکان لە
رووی بیرۆکە و ئەنجامەوە، بۆ منداڵان ناشـێن و بنەماکان و مەرجە پێویستییەکانی چیرۆکی منداڵانیان تێدا نین .. یا ئەنجامەکانیان بۆ منداڵانی ئەم سەردەمە لەبارنین .
بۆ نموونە چیرۆکی ( دەنـکە هەنــارە ) کە جادووی تێدایە و، کۆتایی چیرۆکەکەش بە ژیانێکی خۆش بۆ دەنکە هەنارە و بە کۆتایی ژیانی باوەژنەکەی دەنکە هەنارە دێت .. ئەمە وا لە منداڵ دەکات کە بڕوای بە جادووکردن هەبێت .. هەر هەمـان بیرۆکە، لەچیرۆکی ( پیرەژنی ئەفسوون باز و چەرخ و فەلەکەکەی ) . چیرۆکی منداڵان گەوهـەرێکی زۆر گران بەهایە .. جیهانێکی پڕ لە خۆشی و شادییە .. جیهانێکە پڕە لە ئەندێشەی ناسک و لە داهێـنان .. کە منداڵان لێی بچـنە ژوورە .. ئیتر
حەز ناکەن لێی دەربچـن .. چیرۆک گرنگییەکی زۆری لە ژیانی منداڵاندا هەیە . زانایانی سایکۆلۆژیای منداڵان و پەروەردەکاران و پزیشکانی پسپۆری منداڵان، چیرۆک بە گرنگترینی هۆکارەکانی پەروەردەی کارتێکەر دەزانن .. داواش لە دایکان دەکەن، کە زۆر پێویستە بگەڕێنەوە، بۆ گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆک بۆ منداڵەکانیان لە پێش نووستندا .. بۆ ئەوەی بە دڵنیایی و دڵشادییەوە بنـوون و .. خەونی ناخۆش نەبینن . بۆچی چەخت لەسەر ئەوە دەکرێت، کە دایکان چیرۆکەکان بۆ منداڵان بخوێننەوە یا بگێڕنەوە ؟ بێ لایەنگیری و بێ کەم کردنەوەی رۆڵی باوکیش لەم بوارەدا، بەڵام ئەمە راستییەکە و زۆربەمان هـاوڕاین لە گەڵیدا، ئەو سۆز و ناسکی و هێمنی و نەرمی و شیرینی و چەژە سروشتییەی، کە لە دەنگی دایکاندا هەن .. لە دەنگی باوکاندا نین .. زاناکانش دایکان بە توانتر و سەرکەوتووتر دەزانن لە گێڕانەوە و خوێندنەوەی چیرۆک بۆ منداڵان .. لە راپرسییەکی مەیدانیدا، کە لە نێوان ژمارەیەکی زۆری منداڵاندا ئەنجام درا .. لە ( ٦٢ ./. ) ی منداڵان دەنگیان بۆ ئەوە دا، کە دایکان لە خوێندنەوەی چیرۆکدا باشترن لە باوکان .. لە (٣١ ./. ) يش دەنگیان بۆ باوکان دا .. لە (٧ ./. ) یش دەنگیان بۆ یەکسانی هەردوو لا دا .. لەم راپرسییەدا، رێـژەی دەنگەکانی دایکان، دوو هێـندەی رێـژەی دەنگەکانی باوکانن . نووسەری ناسروای ئەدەبی منداڵان (مایـکل روزبـن ) دەڵێ : ” هـەر لە منداڵیمەوە، دایکم چیرۆکی بۆ دەخوێندمەوە .. کتێبێکی زۆرم هەن کە دایکم بۆمی خوێندوونەتەوە، داواشم لێـدەکرد، کە هەندێکیان دووبـارە و چەند بـارە بۆم بخوێنێتەوە ” نامەوێت لەمە زیاتر لە سەرناوی نووسینەکەم دوور بکەومەوە، دێمە سەر گرنگترین سوودەکانی گێڕانەوە یا خۆێندنەوەی چیرۆک و هەقایەت بۆ منداڵان لە پێش نووستندا :
١ـ لە دوای رۆژێکی درێـژی پڕ لە کۆشش و لە یاریکردن و لە هەڵبەزینەوە و شەکەت بوون .. لە لۆمە و تووڕەبوونی گەورەکان لە منداڵ .. گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆک بۆ منداڵ، کارتێکردنێکی ئەفسوونی هەیە .. کە لە حەبی ( ڤالیۆم ) زیاتر کپی دەکاتەوە، ماسوولەکەکانی و دەمارەکانی و پێڵووی چاوەکانی خاودەبنە .. بە دەنگە پـڕ لە سۆز و رینەکەی دایکی .. بە خۆشی و بە دڵنیاییەوە دەنوێت و.. خەونی خۆشیش دەبینێت .
٢ـ ئەمە یەکەمین هەنگاوی ئەرێنییە .. بۆ ئەوەی هەر لە منداڵییەوە حۆشەویستی و ئارەزووی خوێندنەوە لە دڵە قنـج و پاکەکـانی منداڵاندا بڕوێن و، خوو بەخوێندنەوەی کتێب و گۆڤارەوە بگـرن و، ببن بە هـاوڕێی کتێب و .. بە خووگرتووی خوێندنەوە .
٣ـ لە گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆکدا بۆ منداڵان .. منداڵان فێری ئەوە دەبن کە بە باشی گوێ بگرن و، بـیر و هـۆش و چـاو و گوێیان لە لای چیرۆکخوێن بێت .
٤ـ دەتوانن لە رێی گێڕانەوە یا خوێندنەوەی چیرۆکەوە .. پەیامێکی بە سوود و پیرۆزی دیاری کراو بە منداڵان بگەیەنن، بۆ نموونە چاندنی ( کوردستان پەروەری ) و دڵسۆزی
و هاوبەستەبوون بۆ کورد و کوردستان .. هەستی خۆشەویستی و مرۆڤـایەتی .
٥ـ چیرۆکەکانی پێش نووستن یەکەمین هەنگاوە، کە بتوانن لە میانەیانەوە کەسێتییەکی دروستی منداڵان بنیات بنێن و، بەها رەوشتییە بەرزەکان و جوانەکان لە دڵیاندا بڕوێنن.
بۆ نموونە : چیرۆکێ دەربارەی (راستگۆیی )، چیرۆکێ دەربارە ( دڵسۆزی )، چیرۆکێدەربارەی ( نیشتمان پەروەری )، چیرۆکێ دەربارەی ( قارەمانێتی پێشمەرگە ) … هتد.
٦ـ لە رێی خوێندنەوە و گێڕانەوەی چیرۆکەوە، زمانی منداڵان گەشە دەکات و کۆمەڵێک وشە و رستەی تازە فێردەبن و، فەرهـەنگی وشەکانیان دەوڵەمەنتر و رەنگینتر دەبێت،
لە وانەکانی قوتابخانەشدا، سوودێکی باش لەم وشە و رستە تازانەیان وەردەگـرن .. بە تایبەتی گەر لە وانەی کوردیدا داوایان لێبکەن داڕشتنێک دەربارەی بابەتێک بنووسن .
٧ـ بە بەخشینی کاتێکتان بە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چـیرۆک بۆ منداڵەکـانتان .. ئەو هەستەیان لا درۆست دەبێت کە خۆشەویستن و بایەخیان پێدەدەن و رێزیـان لێدەگرن .
٨ـ چیرۆک هێزی ئەندێشە و بیرکردنەوە لە لای منداڵان بەهێز دەکات .. چونکە چیرۆک و هەقایەتەکان، پڕن لە پەندی خۆش و بەسوود و لە مەتەڵ و لە مەبەست و گرێ .. وا
لە منداڵان دەکەن کە بە قووڵی بیر بکەنەوە، شیبکەنەوە و وەڵامی مەتەڵەکان بزانن و، گرێکان بکەنەوە و لە چارەسەرکردنی کێشەکان را و بۆچوونیان هەبێ .. بۆیە بە وردی وردی
و بە ئارامی، تا کۆتایی لەگەڵ چیرۆکەکاندا دەڕۆن و گوێ دەگرن .. تا بـزانن دوایی ودوایتر چی روودەدات و، بەسەرهاتەکان دەگەن بە کوێ و بە چی ..؟ ئەمەش یارمەتیی
منداڵان دەدات، بۆ ئەوەی بە شێوەیەی لۆژیکی بیر لە زنجیرەی رووداوەکان بکەنەوە .
٩ـ گەلێ لە هەقایەت و چیرۆکەکانی پێش نووستن کە دەربارەی کەسایەتییە ناودارەکان و وڵاتان و شوێنە مێژوویەکان و قارەمانانن، وەکو گەنجینەیەکی زانیاریی گشتی وان بۆ
منداڵان، وەکو سەرچاوەش وان، بۆ ئەوەی ببن بە ئیلهامیان لە داهاتوودا.. بۆ نموونە : چیرۆکی ( بەردە قارەمـان ) کە بۆتە شیوێنەوارێکی نیشتمانی پیـرۆز و، بە سومبلێک
بۆ شۆڕشگێڕێکی کوردستانی، بۆ یەکەمین مەلیکی کوردستان (شێخ مەحموود)ی نەمر یا ( ئەشکەوتی چـەمی رێـزان ) وەکو یەکەمین بنکەی پێشمەرگە قارەمانەکانی شۆڕشی ئەیلوولی مەزن، یا چیای قەنـدیل، چیای ئاگری داغ، چیرۆکی نەبەردی پێشەوای نەمـر ( قـازی محەمەد ) لە بەردەم سێدارەدا .. پاڵەوانێتی سەرکردەی شۆڕشگێڕ، شـێرەژن
( قەدەمخـێر )ی کوردستان پەروەر .. داستانی ( دوانگزە سوارەی مەریوان )، … هتد.
١٠ـ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکان بۆ منداڵان لە پێش نووستندا، تێکەڵ بوونی نێوان ئێوەی دایکان و منداڵەکانتان خۆشتر و بەهێزتر دەکەن .. کە لەگەڵ چیرۆکەکەدا
بە زەردەخەنەیەکی ناسکەوە دەست بە سەریاندا دەهێنن .. بەم سۆز و گوزارشت کردنە تەزوویەکی سۆز و خۆشی و شادی و خۆشەویستی بە جەستە و دەروونیان دەبەخشن.
١١ـ گەر چیرۆک خوێندنەوە و گێڕانەوەی پێش نووستن، ببێت بە کارێـکی شەوانەی راهاتووی ئاسایی .. منداڵان لەسەری رادێن .. گەورەشبن خوێندنەوە لە پێش نووستندا
دەبێت خوویەک و بە ئارەزوویان .. دواتریش لە هەر کاتێکی گونجاودابێت دەخوێننەوە.
١٢ـ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکانی پێش نووستن .. منداڵان فێری رۆتین دەکەن، بە پێی کات، نەخشەداڕێژی بۆ ژیان و کارە رۆتینییەکانی رۆژانەیان دەکەن .
١٣ـ توێژینەوە پراکتیکییەکان ئەوەیان سەلماندووە کە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆک بۆ منداڵان لە پێش نووستندا، دەروون خـۆشی و زەیـن تیـژی و خەیـاڵ فـراوانی و
گەشبینی و بڕوابەخۆبوون و هیواداری و توانای داهێنانیان پێدەبەخشن .. پەیوەندی نێوان دایک و باوک و مامۆستاکانیش زۆر بەهـێز دەکەن . پزیشکی سایکۆلۆژیای ئەمریکی (ریتـشارد ولفـسون ) کە چەندین کتێبی بۆ منداڵان نووسیوە، دەڵێ : ” لە وانەیە ئاسان نەبێت کە باوکـان و دایـکان، هەموو شەوێک کاتی رەخساوی تەواویان بۆ خوێـندنەوەی چیـرۆک بۆ منداڵەکـانیان هەبێت .. بەڵام ئەوەی کە پێویستە بیزانن .. کە ساتەکانی چیرۆکی پێش نووستن، یارمەتیی دروست بوونی پەیوەندییەکی بەهێز دەدەن، لەگەڵ منداڵەکانیاندا .. رۆڵـێکی گـرنگیشیان لە گەشەکردنی رۆشـنبیری و هۆش و دەروونی منداڵاندا هەیە ”
١٤ـ هەندێ کەس وا دەزانن کە چیرۆکەکانی پێش نووستن تەنها هۆکارێکن بۆ خۆشی خستنە دڵی منداڵان و خاوبوونەوە و خەولێکەوتنیان .. بەڵکو ئەم چیرۆکانە ئاسۆی رۆشنبیری و ئەندێشەیی و بیری منداڵان فراوانتر دەکەن .. منـداڵان وەکو ئیسفەنـج وان، زۆر لەو شتانەی کە دەیان بینن یا لە گەورەکانەوە دەیان بیستن هەڵیان دەمژن .
١٥ـ چیرۆکەکانی پش نووستن توانای دەربڕین و گوزارشتکردنی منداڵان بەهێز دەکە توانای گفتـوکۆ و دیالـۆگ و رەخـنە و سەرنـج و بۆچـوونیان بەهـێز دەبن .
١٦ـ هۆکارێکی باشن بۆ گۆڕینی رەفتارەکانی منداڵان بەرەو باشتر .. بۆ نموونە ئەگەر منداڵێک گۆشەگـیر بێ .. وای لێدەکات لەگەڵ کەسانی تردا گفتوگـۆ بکات .. یا ئەگەر منداڵێکی بزێو و زۆر جووڵە بێ، هێمن دەبێت و دادەنێشێ و گوێ لە چیرۆک دەگرێت .
١٧ـ چیرۆکەکانی پێش نووستن هاندەرەن بۆ ئەوەی کە منداڵان ئەرکەکانی قوتابخانەیان جێبەجێ بکەن، تا بە خۆشییەوە گوێ لە چیرۆکەکان بگرن و.. بە دڵنیاییشەوە بنوون .
١٨ـ گەر دایـکان و باوکـان بتـوانن سوود لە چیرۆک و، لە داڕشتنی چیرۆکـدا ببینن .. دەتوانن یارمەتی منداڵەکانیان بدەن و گرانترین بابەتیش لە بۆتەی چیرۆکدا دابڕێژن و، بە ئاسانی منداڵەکانیان تێبگەیەنن .. من وەکو مامۆستایەک، کە سی ساڵ لە قوتابخانەی بنەڕەتیدا، بە تایبەتیش وانەی ( بیرکـاری ) م دەوتەوە .. تا رادەیەکی زۆر، سوودم لە داڕشتنی بابەتەکانی بیرکاری لە چوارچێوەی چیرۆکی ئاسان و ساکاردا، گرێدانیان بە بە ژیـان و ژینگەی خـودی قوتابییەکـانم وەرگـرت .. گرانـترین بابەتی بیرکاری کەدەمخستە چوارچێوەی چیرۆکێکەوە .. قوتابییەکانم زۆر بە خۆشی و بە شەوق و بە پەرۆشەوە گۆیـان لێدەگرتم و، بابەتەکەیان بە لاوە زۆر ئاسان دەبـوو .. هەر خـودی قوتابییەکانم و کەسانی سادەی گەڕەکەکەیان و ژینگەی نزیکی خۆیانم دەکـردن، بە هەوێنی چیرۆکەکانم و، بە پاڵەوان و كەسێتییەکانی چیرۆکەکانم .. ئەم ئەزموونەشمبۆ وانەکانی تریش بەکاردەهێنا بۆ ( کوردی، مێژۆ، زانیاری، جوگرافیا ) .. چیرۆک هۆکارێکی باش بوون .. بۆ منی مامۆستای فێرکەر و، بۆ قوتابییە فێرخوازەکانم .
١٩ـ گوێگرتن لە چیرۆک لە لایەن منداڵانەوە .. ئارەزووی نووسينیان دەخرۆشێنێ لەوانەیە بە چیرۆکێک یا پەخشانێک .. گوزارشت لە بیرۆکەکانی خەیاڵیان بکەن .
٢٠ـ ئەو شتانەی کە ناوین و قەوارە و جەستەیان نییە و نابینرێن .. دەتوانرێت لە میانەی چیرۆکەوە مناڵان لێیان تێبگەن .. بۆ نموون : ئـازایەتی، سەرکـەوتن،
دڵسۆزی، خۆشەویستی، راستگۆیی، دادپەروەری، یارمەتی ، ئـازادی، … هتد .
چـۆن چـیرۆک هەڵـدەبـژێرن ؟
١ـ ئەو چیرۆکانەی هەڵیان دەبژێرن و بۆ منداڵەکانتان دەیان خوێننەوە یا دەیان گێڕنەوە لە پێش نووستندا، پێویستە لە رووی ناوەڕۆک و فۆرمەوە بە پێی تەمەنی منداڵان بن :
(*) منداڵانی (٣ ـ ٦) ساڵان، کە قۆناغی پێش چوونە قوتابخانەیە .. یا قۆناغی باخچەی ساوایانە، پێویستە چیرۆکەکانیان ئاسـان و ساکـاربن، لە رووی زمـان و داڕشـتنەوە .. ئەگەر کتێبێکی چیرۆکتان بۆ ئەم قۆناغە هەڵـبژارد .. پێویستە وشە و رستەکانی کەمبن .. زیاتر بە وێنەی رەنگاوڕەنگ و جـوان رازانرابێتنەوە .. لە ئامۆژگاری و شکیشەوە دووربن .. منداڵانی ئەم قۆنـاغە، حەز بە چیرۆکە ئەندێشەییەکان دەکەن، کە دەربارەی ئـاژەڵ و باڵـندەن .. پێویستە چیرۆکەکان کورتبن و لە ( ٦ ـ ١٠) خولەک تێنەپەڕن .
(*) منداڵانی (٦ ـ ١٠) ساڵان، حەزیان لەو چیرۆکە ئەندێشەییانەیە، کە پاڵەوانەکانیان سەرکێش و، لە توانا بەدەرن .. حەزیش بە چیـرۆکی وەرگێـڕاو لە زمانەکانی ترەوە دەکەن، کە سەرنـج راکێشن و، زانیاری بە سوود و خۆشیان لێوەردەگـرن .
(*) منداڵانی (١٠ـ ١٢) ساڵان، حەزیان بە چـیرۆکی ریالیستی و ئەو چیرۆک و هەقایەتانەیە، کە پاڵەوانەکانیان کەسانێکی ئازا و جیدین .. حەزیش لە چیرۆکی
سەرکێشی و لە داستانە فۆلـکلۆری و میللی و مێـژووییەکانیش دەکەن .. بۆ نموونە چیرۆکەکانی : دوانگزە سوارەی مەریـوان، قەڵای دمـدم، کوڕە ئازاکە و ئەژدیهاکە، کاوەی ئاسنگەر، داستانەکانی پێشمەرگەکانی کوردستان، … هتد .
٢ـ هەموو دایک و باوکێک چیرۆکنووس نین، تا بە پێی مەرجەکـانی چیرۆکی منداڵان چیرۆکی شیاو بۆ جگەرگۆشەکانیان دابڕێژن .. دەتوانن لە سایتەکانی ئینتەرنێـتدا، چـیرۆکی گونجاو و بەسوود هەڵـبژێرن .. بە داخـەوە تا ئێستا لە ئینتەرنێتدا، بە زمانی کوردی سایتێکی تایبەتیمان بۆ منداڵانی کوردمان نییە .
٣ـ دەتوانن لە بەشی منداڵان لە کتێبخانە گشتییەکانی شارەکاندا، کتێبی چیرۆک بۆ منداڵەکانتان بخوازن باشتریش وایە ( پسوولەی خواستنی کتێب ) بۆ خۆتان یا بۆ منداڵەکانتان وەربگرن .. دەتوانـن چەنـد کتێبێکی چـیرۆکی مـنداڵان بۆ ماوەیەک بەرنەوە بۆ ماڵەوە . لە کتێبخانەکانی ئەوروپادا بۆ ماوەی مانگێکە دەشتوانن دووجار لەسەر یەکتری هەرجارەی بۆ مانگێکی تر تازەی بکەنەوە .
٤ـ دەتوانن لە نەنکان و باپیرەکان و کەسانی بە تەمـەن، چیرۆک و هەقایەتە فۆلکلۆرییە کوردییەکانمان وەربگرن و، بۆ جگەرگۆشەکانتانی بگێڕنەوە .
٥ـ لە زۆربەی قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا، کتێبخانە هەیـە، کە مامۆستای زمانیکوردی سەرپەرشتی دەکا .. پێویستە قوتابخانەکان قوتابییەکانیان هانبدەن بۆ ئەوەی کتێبی چیرۆکی هەمەچەشنە بخوازن، یا خۆیان بۆیانیان بخوێننەوە .
٦ـ پێویستە لە هەر ماڵێکدا کتێبخانەیەک هەبێت .. بەڵکو پێویستە لە ژووری تایبەتی منداڵانیشدا، کتێبخانەیەکی قنج هەبێت .. بە کتێبی چیـرۆکی خۆش بۆ
منداڵان و بە گۆڤاری منداڵان و، بە کتێبی هەمە بابەتی ئاسان و رەنگاوڕەنگ بۆ منداڵان بیـڕازێننەوە .. تا لە منداڵییەوە منداڵان هۆگـری خوێندەنەوە ببن و، کتێب ببێت بە هـاوڕێیان و .. بە سەرچـاوەیەکی رۆشـنبیری و زانیـارییان .
٧ـ ئەو چیرۆک و هەقایەتانە بۆ منداڵەکانتان هەڵبژێرن، کە بڕوا و متمانەبەخۆبوون و هیـوا و گەشبینییان پێدەبەخشن و .. بە کۆتاییەکی خۆش و بە سەرکەوتن کۆتاییان دێن، فێری ئەوەیان دەکەن کە لە ژیاندا شکستی و سەرکەوتن هـەیە .. فێریان دەکەن کە لە کۆشش و خەباتی بێوچان و خۆڕاگری و کۆڵنەداندا، شتێک نییە کە ناوی ئەستەم بێت.
٨ـ ناشبێت دایکان و باوکان تەنها هەقایەت و چیرۆکە کلاسیکی و فۆلکلۆرییەکان بکەن بە سەرچاوەیان .. بە سەدان چیرۆکی ریالیستی و جیهانی سەردەمیانەی تازەش هەن ..
کە لەگەڵ ئارەزوو و توانا و حەز و خواستەکانی منداڵانی ئەم سەردەمەدا دەگونجێن .
٩ـ پێویستە بابەتەکانی چیرۆکە هەڵبێراوەکان : چاکەخوازی، راستگۆیی، دەستپاکی، نیشتمان پەروەری، دڵسۆزی، رێزگرتن، یاسا سەروەری، پیاوەتی، هاوڕێتی، بەهـا
بەرزەکان، رەوشت بەرزی، نەریتە جوانەکان، ئاراستە پەسەندەکانیان لە خۆگرتووبن . سوکرات دەڵێ : ” پەروەردەی رەوشتی بۆ مرۆڤ .. کرنگترە لە نان و لە جلەکانی ”
١٠ـ بۆ لە کۆڵـکردنەوە .. بە چـیرۆکە تۆمارکراوەکـانی سەر کاسێت و سـیدی .. یا چیرۆکەکانی یۆتوب .. لە پێش نووستندا، بەو چیرۆکانە منداڵەکانتان هەڵمەخەڵەتێنن .
١١ـ هەردەمیش ئەو چیرۆکانە بۆ منداڵەکانتان هەڵبژێـرن .. کە هیـوا و گـەشبینییان پێدەبەخـشن .. نەک ئەو چیرۆکـانەی کە رەشبـینی و بێ ئومێـدیان پێدەبەخـشن .
رەچاوکردنی چەند فاکتەرێک لە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکان بۆ منـداڵان .. لە پێش نووستندا :
١ـ ئێوە لە هەموو کەسێک باشتر منداڵەکانی خۆتان دەناسن، کە لە چی دەترسن و لە چی قارس دەبن و رقیان لێدەبێتەوە .. بۆیە پێویستە ئەو چیرۆک و هەقایەتانەیان بۆ هەڵبژێرن کە خۆشی و شادی دەخەنە دڵییانەوە .. چیرۆکی ترسناک و توندوتیژییان بۆ هەڵمەبژێرن، یا ئەو چیرۆکانەی ئاژەڵ و دەعبای دڕندە و ترسناکیان تێدایە .. با خەونی ناخۆش نەبینن و، دووچاری ترس و مۆتـەکە نەبن .. ئەگینا ترسنۆکیان لێدەردەچـن .
٢ـ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکانی پێش نووستن بۆ منداڵان .. پێویستە دایکان وباوکان یا هەر چیرۆکخوێنێکی تر .. بە شێوەیەکی هونەری و فەنتازی چیرۆکەکان و هەقایەتەکان پێشکەش بکەن. بە پێی رووداوەکانی چیرۆکەکان و رۆڵی کەسێتییەکان، بە پێی پێویست گۆڕانکاری لە دەنگەکانتاندا بکەن، دەستپێکی خوێندنەوەی چیرۆکەکان، بە هێمنی و نەرمی و هێواشی و، بەرەبەرەش دەنگەکانتان بەرز بکەنەوە .. لە کۆتایی چیرۆکەکانیشدا دەنگەکانتان خاو بکەنەوە .. تا منداڵان هەست بەوە بکەن کە چیرۆکەکە لە کۆتاییەوە نزیک بۆتەوە .. ئەمەو جۆڵەی دەست و سەرتان و گۆڕينی دەموچاویشتان کاریگەری و جەژ بە منداڵانی سەیرکەر و گوێگر دەبەخشن . بۆ نموونە کە رووداوێکی ناکاوی دێتە پێشەوە .. چاوەکانتان بکەنەوە .. یا کە رستەیەکی وەک ( بەرخە جوانەکە باعاندی ) .. دەتوانن ئێوەش لاسایی دەنگی بەرخ بکەنەوە و، بباعێـنن .. بە کورتی پێویستە ئێوەی چیرۆکخوێن یا گێڕەرەوە، وەکو ئەکتەرێکی شانۆیی .. نواندن بکەن.
٣ـ باشتر وایە لە ژوورەکانی نووستنی منداڵەکانتاندا، چیرۆکەکانیان بۆ بخوێننەوە یا بگێڕنەوە .. دەبێت ژوورەکانیش ئارام بن .. تەلەفزیۆن و رادیۆ و ئینتەرنێت و هەر ئامێرێکی تری دەنگی بکوژێننەوە .. دەرگاکانی ژوورەکانیشیان بگرن .. بۆ ئەوەی منداڵەکانتان روانین و بیریان لە لاتان بێت لە کاتی پێشکەشکردنی چیرۆکەکاندا .
٤ـ ئەگەر منداڵەکانتان، لە هەندێ شەواندا، حەزیان لە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆک نەکرد .. یا حەزیان لە جۆرە چیرۆکانێک نەکرد .. زۆریان لێمەکەن و ناچاریان مەکەن .. بە هەر حاڵ خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆک لە هەموو شەوێکدا لە پێش نووستن، دەبێتە خوویەکی دەق گرتووی و بە حەزێکی ئاسایی و رۆتین بە لای منداڵەکانتانەوە .
٥ـ چاوەڕوانی ئەوەش بکەن، کە لە کاتی خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکاندا .. منداڵەکانتان دەربارەی رووداوەکان یا کەسێتییەکانی چیرۆکەکان پرسیارتان لێبکەن .. ئەمەش خاڵێکی ئەرێنییە .. ئەوە دەگەیەنێت .. کە تێکەڵ بە چیرۆکەکان بوونە و، بیر و هۆشیان لای ئێوەیە .. یا خۆتان لە میانەی خوێندنەوەی چیرۆکەکاندا پرسیاریان لێبکەن .. بۆ نموونە : لە دوای ئەوە .. لە منداڵەکانتان بپرسن، بە را و بۆچوونی ئێوە دوای ئەوە چێدەبێت ..؟ یا قەلەڕەشەکە بیری لە چی دەکردەوە .. ؟ .. لەم جۆرە . ئافەرین و دەمخۆشیش لە منداڵەکانتان بکەن .. کاتێک کە را و وەڵامێکی باش و جوان دەدەنەوە .. بەڵام زیادەڕۆیش لە ستایش و لە دەستخۆشی و ئافەرین کردنیان مەکەن .
٦ـ جار و بار لە هەندێ شوێنی چیرۆکەکاندا .. بە ئەنقەست راوەستن و بێدەنگ ببن .. تا منداڵەکانتان پێتان بڵێن، درێـژە بە خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکان بدەن .
٧ـ وریابن، ئەو جۆرە چیرۆکانەیان بۆ مەخوێننەوە، کە درۆ و فڕوفێڵ و ناپاکی و ترس و دوژمنکاری و چەقاوەسوویی و دزی و زیدەڕۆیی لە رادەبەدەریان تێدان .. چۆنکە لە جیاتی سوود و بنیاتنان .. زیانیان پێدەگەیەنن .. کاردانەوەیەکی نەرێنیان دەبێت و، لە رووی دەروونی و رەوشتیشەوە .. منداڵان لە ڕێ دەدەکەن و .. دەیان رووخێـنن .. بۆ نموونە زنجیرە کارتۆنیخەیاڵی ( گرین دایزەر ) یا ( بەرماڵی با ) یا ( پیاوی هەڵفڕ ) یا (سوپەرمان ) یا ( عەلی بابا و چل دز ) یا ( دێوەکە و گۆڕنەتەڵە و براکانی ) …هتد.
٨ـ ئەگەر منداڵەکانتان، داوای دووبارە خوێندنەوەی یا گێڕانەوی چیرۆکێکیان لێکردن .. بێزار مەبن .. بە پێخۆشحاڵییەوە، بە کەمێک گۆڕانکای لە خوێندنەوە و گێڕانەوەیان .. بە چەژ و تامێکی شیرینترەوە .. هەر وەکو ئەوەی کە چیرۆکێکی تازەیان بۆ بخوێننەوە یا بگێڕنەوە .. دووبارە و چەند جارە .. پێشکەشیان بکەنەوە .
٩ـ لەگەڵ پێکەنین و رووخۆشی و گەشی منداڵەکانتاندا .. ئێوەش وەکو ئەوان پێبکەنن و، رووی خۆتـان خۆش و گەش بکەن .. تا منداڵەکـانتان وا هەست بکەن، کە ئێوەش
بەشداری هەست و نەست و خۆشی و ویژدان و دەروونیان دەکەن .
١٠ـ کۆتایی هەقایەت و چیرۆکەکەکانتان بە خۆشی و نەرمی و ناسکی کۆتایی پێبهێنن . داواش لە منداڵەکانتان بکەن .. کە ئەو مەبەستانە بدۆزنەوە کە ئامانجی چیرۆکەکە بوون .. پەندە جوانەکان و مەبەستە باشەکانیش، بە ژیانی منداڵەکانتانەوە گرێ بدەن .
١١ـ چەند جارێک لە کاتی خوێندنەوە یا گێڕانەوەی چیرۆکەکاندا بە ئەنقەست باوێشک بدەن و .. دەست بە دەمتانەوە بگرن .. وەکو ئەوەی کە خەوتان بێت .. ئەم شـێوازە کاردەکاتە سەر منداڵەکانتان و .. لەوانەیە ئەوانیش خاوببنەوە .
١٢ـ لە کۆتایی چیرۆکەکاندا .. لە منداڵەکانتان بپرسن .. ئایا ئەگەر ئێوە لە شوێنی پاڵەوان یا کەسیەتییەکانی چیرۆکەکە بوونایە چیتان دەکرد ..؟ سەرسامن بە کامیان ..؟
لە کۆتاییدا .. وەکو دەڵێن : ” فێربـوون لە منداڵیدا .. وەک نەخشی سەر بەرد وایـە “

رەزا شوان / نەرویـج / ٢٠١٦

ئازار 8, 2016

سوودەکانی لە باوەشکردنی منداڵان … رەزا شوان – نەرویج

( شەکسپیر ) دەڵێ : ” لە جیهاندا سەرینێک نییە، کە لە باوەشی دایک نەرمتربێت ”
باوەش لە زمانی کوردیدا، سنگ و نیوان هەردوو باڵمان دەگرێتەوە، دەوتـرێ: دایک منداڵەکەی لە باوەش كرد و، وەکو گۆزارشتکردن لە سـۆز و خۆشەویستی خۆی بۆی، بە توندی نووساندی بە سنگی خۆیەوە .
بەداخەوە، تا ئەمڕۆش بەشێکی زۆر لە دایکـان و باوکـان، گرنگی و سوودەکانی لە باوەشکردنی منداڵەکـانیان نـازانن چییە، کە تا چ رادەیەک کاریگەرییان لەسەر بنیاتنانی کەسێتی و بیر و هۆش و ئەندێشە و تەندروستی و دەروون و ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵەکانیان هەیە و دەبێت .. هەندێ لە دایکان و باوکان، تا رادەیەک وشک و بێباکن و سۆزێکی پێویستی ئەوتۆیان بەرانبەر بە جگەرگۆشەکانیان نییە .. دەشێ هۆی ئەمەش، نابەڵەدییان بێت، لە بارەی گرنگی و سوودەکانی لە باوەشکردنی منداكەکانیان، یان دەگەڕێتەوە بۆ هەندێ هۆی نەریتی و کۆمەڵایەتی و خێزانی و، رانەهـاتنیان لەگەڵ ئەم سۆز و هەستە مرۆییەدا، یان بۆ پەروەردەیەکی هەڵە و نادروست .
دەروونناسان وا دەبینن، کە باوەش پیاکردن نەک تەنها بۆ منداڵان سوود و چێژێکی دەروونی و گرنگییەکی هەستی هەیە .. بەڵکو لە زۆر لایەنەکانی ژیانیشدا، سوودی بۆ گەورەکانیش هەیە .. بۆ هاوڕێ لە گەڵ هاوڕێکانیدا، بو هاوسەران لەگەڵ یەکتریدا .
( سوقـرات ): دەڵـێ ” من هیـچ کاتێک دڵنـیا نەبـوومە .. تەنها لەو کـاتەدا کە لە بـاوەشی دایکـمدا بـووم ”
منداڵ هەر لە یەکەمین چرکە ساتی لە دایک بوونییەوە، پێویستی بە لە باوەشکردن هەیە .. منداڵ هەر لەو کاتەوە کە لە دایک دەبێت، بۆن و هەناسە و و خورپە و لێدانی دڵ و دەنگی دایکی خۆی دەناسێتەوە .. پزیشکە پسپۆرەکانی منداڵانیش، جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە .. کە منداڵ لە کاتی بوونیدا، تووشی جورێک لە زەحمەتی هەناسەدا دەبێت، ئەگەر لەگەڵ بوونیدا دایکی لە باوەشی بکات و بەخۆیەوە بنووسێنێت و .. بە ناسکی و بە نەرم و نیانی دەست بە سەرو لەشیدا بهێنێت .. یەکسەر هەناسەدانەکەی ئاسایی دەبێتەوە و، هەست بە دڵنیایی دەکات .. بێگومان بە پلەی یەکەم، رۆڵێ سەرەکی گۆشکردن و گەورەکردن و پەروەردەکردنی منداڵ لە ئەستۆی دایک دایە .. ئەو سۆز و خۆشەویستییەی کە لە دڵ و دەروونی دایکیشدا هەیە، بێوێنەیە و بەو رادەیە لە باوکدا بەدی ناکرێت .. مەبەستیشمان ئەوە نییە کە لە سۆز و لە خۆشەویستی و لە دڵسۆزی باوک بۆ منداڵەکەی کەمتر بکەینەوە .
منداڵ دەگری، گریان تەنها هۆی گوزارشکردنە لە هەست و لە پێویستی و لە داواكانی، چونکە هێشتا ناتوانێت قسەبکات و بە زمان گۆزارشت بکات .. هۆکارەکانی گریانی منداڵێش یا : برسییەتی داوای شیر و خواردن و تێرکردن دەکات .. یا تینوویەتی داوای ئاو و پاراوکردن دەکات .. یا خۆێ پیسکردووە یا میزی بە خۆێدا کردووە و، گۆڕینی و پاکی دەوێت .. یا ئێش ئازارێ هەیە و چارەسەرکردنی دەوێت .. یا هەست بە تەنهایی دەکات و، باوەشکردنی دایک و باوکی و دڵنیای و ئارامی و ئاسوودەیی دەوێت .
لە باوەشکردن و بەخۆوەنووساندن و ماچکردن و دەست بە سەروقژ هاوردن و دەست خستنە سەرشان و ختووکەدانی و بە نەرم و نیانی پێاکێشان بە پشتی منداڵدا .. لە لایەن دایک و باوکییەوە پێویستییەکی گرنگە .. چونکە بە خۆوەساندنی جەستەیی، هۆیەکی راستەوخۆی پەیوەندیە و، مایەی خۆشی و شادی بەخشینە بە منداڵ .. لە باوشکردن منداڵ دڵنیا دەکاتەوە، کە ئەو خۆشەویست و پەسەند و رێـزدار و لەبـەردڵانە لە لای خێزانەکەی .. منداڵ لە هەنـاوی دایکیدا و، لە دنیای رۆشنیشدا .. مەستبوونی سۆز و خۆشەویستی دەوێت .. باوەشی گەرم و نەرم و سۆز و خۆشەویستیی دایک و باوکی دەوێت .. گرنگی لە باوەش کردنی منداڵ .. لە گرنگی و لە پێویستی شیر و خواردن و ئاو و ئۆکسجین و لە شۆرین و نووستن و جلوبەرگی جوان و لە یاری کەمتر نییە .
هەموو ئەو توێژینەوانەی، کە لە زۆر شوێنی جیهاندا، تا ئێستا ئەنجام دراون .. جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە .. ئەو منداڵانەی کە بە سۆز و خۆشەویستی باران دەکرێن و، بە رادەی پێویست چاودێری دەکرێن و، زیاتر لە باوەشن و ماچ دەکرێن .. بە تایبەتیش لە مانگە یەکەمەکانی تەمەنیاندا .. کەمتر دەگـرین و .. زیاتریش ئاسوودە و ئـارام دەبـن.. بە شێوەیەکی باشتریش گەشەی جەستەیی و دەروونی دەکەن .. بەڵام ئەو منداڵانەی کە بێنازن و بێبەشن لە سۆز و لە خۆشەویستی و چاودێری .. لە گەشەکردندا دوادەکەون .
بەیانیان کە منداڵ لە خەو هەڵدەستێت .. پێویستە دایک بە گەرمی و بە زەردەخەنەیەکی ناسک و بە خۆشییەوە باوەشی لێدا و ماچی بکات و بەیانیت باشی لێبکات .. دایک بەم گوزارشتەی .. وەکو ئەوە وایە کە چنگێکی گەورەی گوڕ و تین و چالاکی و خۆشی و خۆشەویستی و هیـوا بە منداڵەکەی ببەخشێت .. منداڵەکەی بە رووخۆشی و دڵخۆشی و گەشی و گەشبینییەوە پێشوازی لە رۆژێکی خۆش دەکات .. کە دەڕوات بۆ قوتابخانەش پێویستە دایکی بە زەدەخەنەیەکی ناسکەوە ماچێکی تری بکات و .. بە رێی بخات .. ئەو منداڵە لە قوتابخانەشدا ئاسوودە و مێشک ئارام دەبێت و .. بە خۆشی و شادییەوە، بە هێمنییەوە، پێشوازی لە هاوڕێکانی و لە مامۆستاکانی و، لە وانەکەکانی دەکات و .. هۆش و زەین و بیریشی باشتر ئامادەی وەرگرتن و فێربوونی زانست و زانیارین دەبن.
لە باوەشکردن، ئەو هەستە دەروونییە لای منداڵ دروست دەکات، کە دایکی نزیکترین و خۆشەویسترن کەسە بە لایەوە .. پەیوەندییەکی جەستەیی و رووحی زۆر بەهێز لە نێوانیادا دروست دەبێت .. بە ئاسانی و دڵفراوانیشەوە منداڵەکەی لە کەشوهەوایەکی خۆشەویستیدا، زیاتر گوێدێری رێنمایی و ئامۆژگارییەکانی دەبێت .. لە باوەشکردن و بەخۆوەنووساندنی جەستەیی، پەیوەندییەکی رەگ قـووڵی ئەوتۆ لە نێوان دایک و منداڵەکەیدا دروست دەکات .. کە هەرگیز ناتوانرێت لە رەگ و ریشەوە هەڵبکێشرێت .

ئەو لای لایە و لاواندنەوە و گۆرانییانەش کە دایکان لەگەڵ راژەنینی لانک و بێشکە و پاڵنانی جۆلانێدا، بۆ کۆرپە شیرینەکانیان، بە دەنگێکی پڕ لە سۆز و لە خۆشەویستی و ناسکەوە دەیانڵێن .. شادێ و هێمنی و خاوبوونەوەی دەرونی و جەستەیی و دڵنیایی بە منداڵەکانیان دەبەخشن و.. بە خۆشییەوە دەنـوون .. بە دەم خەویشەوە هەر وا هەست دەکەن کە دایکانیان لە لایانن و ئێشکیان دەگرن .
(لامارتین) دەڵێ : ” جوانترین هۆنراوە لە سەراسەری جیهاندا .. لای لایەی دایاکانە ”
ئەو بۆچوونەش وانییە کە هەندێ پێان وایە کە خۆشەویستییەکی زۆر منداڵ فێری ناز و نووز دەکات بەڵکو بە پێچەوانەوە بێنازی و برسی بوونی خۆشەویستی و سـۆزداری، هۆیەکە بۆ ئەوەی کە منداڵ، بڕوای نە بە خۆی و نە بە کەسانی دەوروبەری هەبێت . زۆر جاريش دەبێتە هۆی دڵڕەقی و ئەنجامدانی تاوان و .. هەڵوەشاندنەوەی خێـزان .
بە پێی ئەو زانیارییانەی کە زانکۆیەکی ( فەرەنسی ) رای گەیاندووە و .. بە پێی ئەو توێژینەوانەش کە پزیشکانی منداڵان و زانایانی دەرووناسی و پەروەردەیی جەختیان لەسەر کردوونەتەوە .. منداڵ رۆژانە پێوستی بە (٢٤) جار لە باوەشکردن هـەیە :
١ـ رۆژی( ٤) جار پێویستی بە لە باوەشکرن هەیە، بۆ ئەوەی دەروونی ئاسوودە بێت .
٢ـ رۆژی ( ٨) جار پێویستی بە لە باوەشکردن هەیە، بۆ ئەوەی بـڕوای بە خۆی بێت .
٣ـ رۆژی ( ١٢) جار پێویستی بە لە باوەشکردن هەیە، بۆ ئەوەی ببێت بە داهێـنەر .
گرنکترین سوودەکانی لە باوەشکردن :
١ـ لە باوەشکردنی منداڵ بە بەردەوامی لە لایەن دایکییەوە، زیاتر هەست بە دڵنیایی و رێز و خۆشەویستی دەکات، بوارێکی باش و روونیش بۆ پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان دایک و منداڵدا دەرەخسێنێت .. گەر دایک و باوک منداڵەکەیان پشتگوێ بخەن و، لە باوەشی نەکەن، مەترسییەکی زۆری لێدەکەوێتەوە .. چونکە ئەو منداڵەی لە باوەشی گەرمی دایکی بێبەش بێت .. گۆشەگیر دەبێت و، بڕوای بە خۆی و دەوروبەرەکەی نامێنێت و، بە گۆمان و ترسەوە دەژی .. دەبێتە منداڵێکی بیرکۆڵ و بە خاوی تێدەگات و فێردەبێت، تووشی خەمۆکی دەروونی و مات و مەلوولی دەبێت بە هۆی نەبوونی سۆزی دایکایەتی و باوکایەتی .. کە باوەشی گەرمی بۆ بکەنەوە و بەخۆیانەوە بینووسێنن .
٢ـ لە باوەشکردن، رێژەی ئاستی ئۆکسجین لە لەشی منداڵدا بەرزتر دەکاتەوە، ئەمەش چارەسەری هەستکردن بە تووڕەیی و بە تەنیایی یا هەست کردن بە لۆمەکردن دەکات.
٣ـ لە باوەشکردن بۆ ماوەیەکی زۆر .. ئاستی رێژەی ماددەی ( سیرتـۆنین ) لە لەشدا زیاتر دەکات .. بوونی ئەم ماددەیەش، هۆیەکە بۆ هەستکردن بە خۆشی و شادی و، بۆ رێکخستنی مەزاجی گشتی منداڵ .
٤ـ لە باوەشکردن، بۆ دڵ بە سوودە و کۆئەندامی بەرگری لە لەشدا زیاتر بەهێز دەکات لە میانەی پاڵپەستۆیەکی هیواش لەسەر چەند بنکەیەکی وزەی گرنگ لە لەشی منداڵدا.
٥ـ بە پێی هەندێ لێکۆڵێنەوەی زانستی و پراکتیکی مەیدانی، لە بارەی کارتێکردنی لە باوەشکردن و بەخۆوەنووساندن، هاوسەنگییەک بە ( کۆئەنـدامی دەمـاری ) دەدات.
٦ـ لە باوەشکردن، منداڵ فێری وەرگرتن و بەخشین دەکات .. بەرانبەر بە رێـز و لە باوەشکردن و خۆشەویستی .. منداڵيش خۆشەویستی خۆی بەو کەسە دەبەخشێت .
٧ـ باوەش وامان لێدەکات کە دەست لە هەندێ هاندەری ئەقڵی و رێبازی بیرکردنەوەی لۆژێکی بهێنین، کە هەندێ جار دەبنە بەربەستێکی نەرێنی .. با تەنها بیر لەم ساتەی ئێستا بکەینەوە .. ئەمە هەستی منداڵەکەت شیرینتر دەکات وای لێدەکات جەخت لەسەر دڵی و هەستی بکاتەوە .
٨ـ گۆڕینەوەی وزە لە کاتی لەباوەشکردندا لە نێوان دایک منداڵەکەیدا دەگوێزرێنەوە بۆ یەکتری .. منداڵ هەست بە یەکێتی و بە بەشداری لە گەلێ شتەکان دەکات و، لێگەیشتن زیاتر دەکات و، پەیوەندی نێوان دایک و منداڵ قووڵتر و بەردوام و بەهێزتر دەکات .. چونکە لە باوەشکردن، لووتکەی بە خۆوەنووساندنی جەستەییە و، پردێکی گەورەشە بۆ گواستنەوەی هەست و سۆزەکان، لە نێوان دایک و منداڵدا .
٩ـ لە باوەشکردن، توورەیی و گـرژی و فشاری دەروونی و لە لەشدا ناهێڵێت و.. یارمەتی خاوبوونەوەی ماسوولکەکان دەدات .. ئەگەر منداڵەکەت دووچاری دڵتەنگی و پەستی و ئاڵۆزی بووە .. لە باوشکردن لەم ساتەدا، زۆر شت چارەسەر دەکات .
١٠ـ هەر لە رۆژەکانی یەکەمی لە دایکبوونی منداڵەوە .. خێزان بناغەی پەیوەندییەکی هۆشی لەگەڵ منداڵەکەیدا دەست پێدەکات ..لە میانەی لە باوەشکردنی منداڵەکەیانەوە .. باوەش دەبێتە بەڵگەی رێز و بە گوزارشت لە سۆز و خۆشەویستی . لێرەوە پەیوەندییە هۆشییەکانی لە باوەشکردن دەست پێدەکات .. هەرچەند منداڵەکەت لە باوەش بکەیت .. زیاتر دڵنیایی پێدەبەخشێت و، هەست بەوە دەکات کە خۆشەویست و رێزگیراوە .. ئەم هەستکردنەش بە پێویستییە سەرەکییەکانی منداڵ دەزانرێت .. یارمەتی ئەوەی دەدات کە گەورەبوو، ببێت بەمنداڵێکی هاوسەنگ و دروست و دەروون ئاسایی .
١١ـ ئەو منداڵەی کە زیاتر لە باوەش دەکرێت .. تەندروستیی باشترە و بەرگری بۆ نەخۆشییەکان بەهێزترە، لەو منداڵەی کە دایکی رۆژانە بە کەمی لە باوەشی دەکات و سۆزێکی کەمی بۆی هەیە .. لەوە دەترسێ کە لەسەر لە باوەشکردن رابێت هەر وەکو پزیشکی منداڵان ئامۆژگاریی کردووە، کە تەنها بایەخ بە تەندروستی جەستەیی دەدەن و، ئاوڕ لە پێویستییە دەروونییەکانی منداڵان نادەنەوە .
١٢ـ ئەو منداڵەی لە مانگە یەکەمەکانی تەمەنیدا، دەخرێتە دایانگاوە یا، دەدرێتە دایەن یا پەروەردەکار بەخێوی بکات، لەبەر ئەوەی کە دایکی کاردەکات . ئەو منداڵە دەمارگیر و شەڕخواز دەبێت .. چونکە وەک دایکی لە باوەشی ناکەن و، هەست بە دڵنیایی ناکات لە باوەشی دایکی نەبێت .. تووشی گەلێ کێشە و گرێی دەروونی نەخوازراویش دەبێت .
١٣ـ لێکۆڵینەوە دەروونییەکانی ئەم دواییە، دەربارەی لە باوەشکردنی منداڵ و، دەست هێنان بە سەر و قژیدا و، دەست خستنە سەرشانی و، ماچکردنی و یاریکردن لەگەڵیدا لە لایەن دایک و باوکییەوە .. ئەوە دەسەلمێنن کە ئاستی رێژەی ژیری و زیرەکی منداڵ بەرز دەکاتەوە و .. تێکڕای گەشەکردنی سروشتی منداڵیش بەرزتر دەکاتەوە .
١٤ـ لە باوشکردن و بە خۆوەنووساندن و دەست لە ملکردنی منداڵ و، بە نەرمی شێلانی و، بە نیانی دەستهێنان بە سەر و قژ و روومەتەکانیدا .. یارمەتیدەرەن بۆ دەردانی ماددەی ( ئەنـدرۆفـین ) لە لەشیدا .. ئەم ماددەیەش گەیەنەرێکی دەمارییە و یارماتیی هێورکردنەوەی تووڕەیی و گرژی و هەڵچوون و، دڵەڕاوکێی دەروونی و، کپکردنەوەی ئازار دەدات .
١٥ـ لە باوەشکردن منداڵان پەیوەندییەکی گرنگی ئەرێنی بە مۆرکئ کەسێتییەوە هەیە .. چونکە بە رادەیەی زۆر کاریگەریی لەسەر بنیاتنی کەسێتیدا هەیە و .. دەبێت .
١٦ـ لە باوەشکردن، هەستی هێز و، بڕوابەخۆبوونێکی بێوێنە بە منداڵان دەبەخشێت .
١٧ـ لە باوەشکردن زمانێکە، بەڵام زمانێکی جیاوزاە، هەستەکانی بەزاندووە و، بووە بە دەریایەکی بێسنووری سوودی رووحی و دەروونی و جەستەیی و ویژدانی و هۆشی .. گەرچی زمانێکی سادەیە، بەڵام واتا و پەیامێکی راست و بەرز و پیرۆز دەگەیەنێت.
١٨ـ باوەشی دایک گەورەترین قوتابخانەی منداڵە .. کە زۆر شتی لێوە فێردەبێت .
( کۆرنـای ) دەڵێت : ” یەکەمـین قوتابخـانەم .. لەسەر سـنگی دایـکم بوو ”
لە کۆتاییدا دەڵێین باوەشی گەرم و نەرمی دایکان .. خۆشترین و دڵنیاترین شوێنن بۆ منداڵان .. ئەو چێژ و خۆشییەی کە لەسەر سـنگی دایکیدا هەستی پێدەکرێت، لە هیچ شوێنێکی تردا هەست بەو چێژە ناکرێت .. باوەشی دایک بەهەشتێکە .. چارەسەرێکی ئاسان و بە خۆڕاییشە .. بۆ چارەسەرکردنی زۆربەی نەخۆشی و ناخۆشییەکان .
لە باوەشکردن و، بەخۆوەنووساندنی جەستەیی منداڵان و خۆشەویستی هەموو رۆژێ .. بۆ ماوەی هەزاران رۆژ .. منـداڵان لە نەخـۆشیی و لە ناخـۆشی دوور دەخەنەوە .
دایکانی میهرەبان و دڵسۆز و بەسۆز .. کەس گومانی لە سۆزداری و لە خۆشەویستی بێسنووری ئێوەی پیرۆزترین گیانەوەر نییە .. تا دەتوانن جگەرگۆشەکانتان لە باوەشی گەرم و نەرمتان بکەن .. رەنگدانەوەی ئەم خۆشەویستییەتان لە ئەمڕۆ و لە داهاتوودا لە منداڵەککانتاندا بەدی دەکەن .. دایکانی دڵسۆز، هیچ خەڵات و پاداشتێکیش نییە کە هاوتای خۆشەویستی و سۆزداری و میهرەبانی ئێوەی دایکان بێت .. ئێمە هەموومان شەرمەزاری ماندووبوون و شەونوخوونی ئێوەین .. چیتان بۆ بکەین .. چەند پێتاندا هەڵدەین .. ناگەنە تنۆکێکی دەریای بێسنووری سۆز و خۆشەویستیی ئێوەی دایکان .
رەزا شوان / نەرویـج / ٢٠١٦

شوبات 24, 2016

پرۆسەی بە کۆمەڵایەتیکردنی منداڵ … رەزا شوان – نەرویج

مرۆڤ هەر بە سروشتی گیانەوەرێکی کۆمەڵایەتییە .. چونکە ناتوانێت بە تەنها و دوورەپەرێز بژی .. بەبێ هاوکاری و هەمەنگیش ناتوانێت هەموو پێداویستییەکان و پێویستییەکانی ژیـان و گوزەرانی خۆی دابین بکات .. بنیاتنانی خێزان و دێهات و شاران و کۆمەڵگا و، پێکەوە ژیان، وەرچەرخانێک بوون لە مێژووی ئادەمیزاد دا، هۆکارێکیش بوون بۆ داهێنان و پێشکەوتن و بنیاتنانی شارستانییەکان .
بەشێکی زۆری گیانەوەرەکانی تریش، کۆمەڵایەتین و بە کۆمەڵ دەژین و، کارەکانیان لە نێوانیان خۆیاندا دابەش کردوون لەوانەش : هەنگ، مێروولە، زەرەواڵە، مەیموون، بەشێکی زۆری باڵندەکان و ئاژەڵە کێوییەکانیش.
هەر تاکێکی سەر بە کۆمەڵێک یا گەلێک، فێری داب و نەریت و، بەها جوانەکانی گەلەکەی دەبێ و … هەر لە منداڵییەوە بە پێی پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان و رەنگوبۆی گەلەکەی کەسێتی خۆی بنیات دەنێ و.. رادە و پایەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکرێت .
منداڵ هەر لەو کاتەوە کە لەدایک دەبێت .. سەرنجی دەوروبەری خۆی دەدا، مانگ لە دوای مانگ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی گەشە دەەکەن . لەگەڵ کەسە نزیکەکان لێوەی بە تایبەتیش دایک و باوکی پەیوەندی سۆز و خۆشەویستی لە نێوانیاندا دروست دەبێت .. هەر لە مانگی یەکەمدا، دەبین منداڵ گەر کەس لە دەوری نەبێت .. هەست بە تەنیای و نائارامی دەکات و دەگری .. گەر دایکی یا هەر کەسێکی تر لە باوەشی بکەن یەکسەر ژیردەبێتەوە و زەردەخەنە دەکات و رووی گەش دەبێتەوە .. کە کە گوزارشتە لەوەی کە بە تەنها نییە .. تا تەمەنی منداڵ بەرەو پێشەوە بچێت .. زیاتر لە رووی کۆمەڵایەتییەوە گەشە دەکات .. هەموو توانایەکی خۆی بەکاردەهێنێت، زەردەخەنەی ناسک دەکات و پێدەکەنێ و دەزروقێتەوەو، دەستەکان و پێیەکانی دەبزوێنێ، بۆ ئەوەی سەرنج و سۆز و خۆشەویسی کەسانی دەوروبەرەکەی بە لای خۆیدا رابکێشێت .
بە پێی قۆناخەکانی هەڕاشبوونی منداڵ، خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکانیش جیاوزیان هەیە، هۆی جیاوازییەکانیش دەگەڕێنەوە بۆ توانای جەستەی و هۆش و، شێوازی گۆشکردن و پەروەرەکردن و دەستەبەرکردنی پێداویستییەکانی گەشەکردنی جەستەیی و دەروونی . ئێمە لە کورتە باسێکی وادا .. ناتوانین بە وردی و تەسەلی باس لە قۆناخەکانی منداڵی و گەشەکردنی لایەنە کۆمەڵایەتییەکانی منداڵ لە هەر یەکە لە قۆناخەکان باس بکەین .. لە چەند نووسینێکی پێشتردا، باسمان لە قۆناخەکانی گەشەکردنی منداڵ کردووە .. بۆیە لەم باسەدا بە شێوەیەکی گشتی، تەنها باس لە بە کۆمەڵایەتیکردنی منداڵ دەکەین .
زۆر جار دایک و باوک نیگەرانن و داد و بێدادیانە، کە منداڵەکەیان گۆشەگیر و شەرمن و کەم دوو و دڵتەنگە و، خۆي لە میوانان دەشارێتەوە و، لە کەسانی نامۆ و نەناسرا و دەترسێ و، یاری ناکا و تێکەڵ بە منداڵان نابێ و هاوڕێتی ناگرێ و … هتد، تا ئەمڕۆش ئەم کێشانە بوونیان هەیە و، دایکان و باوکان بە دوای چارەسەردا دەگەڕێن .. کە چۆن منداڵەکانیان تێکەڵ بە ژیانی کۆمەڵایەتی بکەن و .. لە توونێلی گۆشەگیری و شەرم و خۆشاردنەوە دەریان بهێنن .. گومان لەوەدا نییە کە هەموو دایک و باوکێک خوازیاری ئەوەن کە منداڵەکەیان ببێت بە کەسێتییەکی کۆمەڵایەتی و، جێی رێـز و شانـازی بێت .. ( کوڕەکەیان ) ببێت بە پیاوی ناو پیاوان و، ( کچەکەشیان بە ژنی ناو ژنان ) بەڵکو لە کوردەواریدا، باوک دەڵێت : ( حەزدەکەم .. کە کوڕەکەم لە خۆم پیاوتر بێت ).
شایانی باسیشە، هەندێ لە منداڵان هەر بە سروشتی گۆشەگیر و شەرمن و کەم دوون، حەز بە تەنیایی دەکەن .. هەندێ منداڵی تر بە هۆی هەندێ هەڵوێستی نێگەتیڤی دیاری کراوی کۆمەڵایەتییەوە، ئەو هۆیانە کاری تێکردوون و، بوونەتە هۆی گۆشەگیرییان، وەک : رووشکاندن و لۆمەکردن و تەریقکردنەوە و، هەست بریندارکردنی بۆ چەند جارێک، بە تایبەتیش لە بەردەمی خەڵکیدا .. ئەم رەفتارە هەڵانەی دایک و باوک، وا لە منداڵ دەکەن، کە لە روودابمێنێ و، ترسی دووبارەکردنەوەیان بچێتە دڵییەوە .. بێجگە لەم هۆیانەش، هەندێ خێزان هەن داخراون و، تێکەڵی خێزانانی تر و خەڵکی نابن .. ئەمەش بە خاڵێکی نێگەتيڤ دەزانرێ .. چونکە کاریگەرییەکی نێگەتیڤی سەرەکییان لەسەر منداڵان دەبێت .. بۆ ئەوەی کە نەبن بە کەسایەتی کۆمەڵایەتی و کراوە .
پێویستە دایکان و باوکان ئەوە بزانن، کە بۆ بە کۆمەڵایەتیکردنی منداڵەکانیان، تەنها پێویستییان بە فێرکردن و بە راهێنان و بە یارمەتیدانیان هەیە، بۆ ئەوەی لە نەخۆشی گۆشەگیری و تەنیاخوازی و شەرم و خۆشاردنەوە رزگاریان بکەن و، وەکو منداڵانی ئاسایی تێکەڵ بە کەسانی تر ببن، چونکە گونجانی ژیانی کۆمەڵایەتی تەنها لە رێی فێربوون و راهێنانەوە دەق دەگرێ و بەرجەستەدەبێت .. مەرجێکی گرنگ و پێویستیشە کە خودی دایکان و باوکان کۆمەڵایەتی بن و، ببن بە نموونەیەکی باش و دروست بۆ منداڵەکانیان .. چونکە منداڵان بە زۆری چاولێکەرن و، لاسایی کار و رەفتارەکانی گەورەکانیان دەکەنەوە، بە باش و بە خراپیانەوە .. بەشێکی زۆری ئەو رەفتار و نەریت و خەسڵەتە کۆمەڵایەتییانەی کە منداڵان فێریان دەبن، لە دایک و باوکیانەوە یا لە کەس و کار و خزمانیانەوە وەریان دەگرن .. پەنـدێـکی کـوردی جوانـمان هەیـە، کە دەڵێـت : ” گەورە ئاو دەڕێژێ و .. بچووک پێی تێ دەخا” واتە ئەی گەورەکان لە کاری جوان و رەفتاری باشدا، ئێوە سەرمەشق بن بۆ منداڵەکانتان چونکە ئەوان چاو لە ئێوە دەکەن.
زۆربەی زاناکان هاوڕان لەسەر ئەوەی، کە قۆناخی منداڵی، گرنگترین قۆناخە لە ژیانی مرۆڤدا، لەم قۆناخەدا بنەماکانی کەسێتی دروست دەبن و، پێشبینی ئەوەشیان لێدەکرێ کە لە ئایندەدا،چ کەسێتییەکیان لێ دێتە کایەوە .. لە قۆناخی منداڵیدا، منداڵ فێری سازان و تێکەڵبوون و هاوڕێتی و، چۆنیەتی پەیوەندی و رەفتار لەگەڵ کەسانی تردا دەبێت .
چۆن منداڵێکی گۆشەگیرخواز دەکەینە بەشداریخواز و کۆمەڵایەتی :
١ـ پێویستە دایک و باوکی منداڵی گۆشەگیر، هەڵوێستێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو دیاری بکەن کە دەیانەوێت منداڵەکەیان لە میانەیدا کۆمەڵایەتی بێت، وەک : بەشداری نەکردنی منداڵەکەیان لە یاریی بە کۆمەڵ لەگەڵ منداڵانی تردا، لە ماڵەوە، لە گەڕەک، لە باخچەی ساوایان، لە قوتابخانەدا، یا لە یانەی وەرزشیدا. چارەسەری ئەم کێشەیە لە کوتوپڕێکدا ناکرێت، ناتوانیت لە رۆژ و شەوێکدا منداڵەکەتان بگۆڕن .. پێویستە پشوودرێژبن و بە ئارامی و زانستییانە رەفتاری لەگەڵدا بکەن .. هەنگاو بە هەنگاو .. لە ئاسانەوە بۆ بەرز و بەرزتر .. بۆ باش و بۆ باشتر هەنگاوبنێن .. لە سەرەتاوە لە منداڵانی کەسوکار و خزمانتانەوە نزیکیان بکەنەوە و، تێکەڵی منداڵەکانیان بکەن .. دوایی لەگەڵ منداڵانی هاوڕێکانتان و دراوسێکانتان .. دواتر لەگەڵ باخچەی ساوایاندا پەیوەندی ببەستن تا لەگەڵ دادەکاندا، پێکەوە بەرەو ئاسایی کردنەوەی ببەن .. کە چووشە قوتابخانەی بنەڕەتی زیاتر هانی بدەن کە هاوڕێی هەبێت و .. زەمینەیەکی باشتریشی بۆ بڕەخسێنن کە گۆشەگیری لە بیربکات و، تێکەڵی منداڵان بێت و .. لە چالاکییە هەمەجۆرەکانی قوتابخانەکەیدا بەشداری بکات .
٢ـ لە دوای هەڵمژینی هەوای پاک و، خواردنەوە ئاوی خاوێن و، خواردنی بەسوود و، نووستن، ریزبەندی دێتە سەر پێویستی یاری بۆ منداڵان، یاری هۆیەکی زۆر گرنگە بۆ تێکەڵ بوون و بە کۆمەڵایەتیکردنی منداڵان .. بۆیە پێویستە ئەو بابەتە یارییانە بۆ منداڵەکەتان بکڕن کە بە منداڵی زیاتر دەکرێن .. تا پێکەوە یارییان پێ بکەن .. بۆ نموونە یاری کردن بە کۆمەڵێک شەش پاڵو، یا بە کۆمەڵێک میکانوو، کە لەگەڵ منداڵێکی تر یا زیاتر لە دوو منداڵ، پێکەوە شتی لێ دروست بکەن .. یا یاری ( پەیـژە و مـار ) کە بە دوو منداڵ دەکرێ .. بابەتی یاریی زۆر هەن، کە بە دوو منداڵ یا زیاتر دەکرێن.
٣ـ گێڕانەوەی چیرۆک بۆ منداڵەکەتان .. چیرۆک رۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە بنیاتنانی چەمکەکانی کۆمەڵایەتی و بەرجەستەبوونیان لە لای منداڵ .. بۆیە زۆر وریابن و، ئەو چیرۆکانەیان بۆ هەڵبژێرن، کە بە چەمکە کۆمەڵایەتییەکانیان هەوێن کراون .
٤ـ لەوانەیە منداڵەکەتان گرفتێکی کەسێتی هەبێت .. یا لە شتێک بترسێت و بووە بە هۆیەکی نەگەتیڤ، بۆ ئەوەی کە بووە بە کەسێکی ناکۆمەڵایەتی .. بە نەرمی بیدوێنن و گوێی لێبگرن، با گرفتەکەیتان بۆ بگێڕێتەوە .. پێکەوە چارەسەری کێشەکەی بکەن .
٥ـ بە زۆر منداڵەکەتان ناچار مەکەن کە لە گەڵ منداڵ گەلێك، یا کەسانێکدا یاری بکا، کە خۆشیانی ناوێ و، هەست بە خۆشی و ئارامی ناکات لە گەڵیاندا .
٦ـ بۆ بۆنە کۆمەڵایەتییەکان، وەک : زەماوەن و شایی و ئاهەنگ، سەیران، میوانداری، بۆ شاری یاری، بۆ ئاهەنگی رۆژی جەژنی نەورۆز، بۆ هەر بۆنەیەکی کۆمەڵایەتی تر گەر بۆتان لوا، منداڵەکەتان بەرن و، هانیان بدەن بۆ بەشداری کردن لەو بۆنانەدا .
٧ـ لە ماڵەوە جەژنی لە دایکبوونی بۆ منداڵەکەتان سازبکە و، با بە ئارەزووی خۆی هاوڕێکانی بانگ بکات .. فێری بکەن کە چۆن پێشوازیان لێبکات .. گۆرانی کوردییان بۆ لێدەن و، هانیان بدەن بۆ گۆرانی وتن و، هەڵپەڕکی و سەماکردن و، پێکەنین و قسەی خۆش .. با لە کۆتاییدا خۆی قسە بکا و سوپاسی ئامادەبوونی هاوڕێکانی بکات.
( روبـارد کبلنـگ) دەڵێت : ” جوانتـرین دیمـەن لە ژێـر ئاسماندا .. دیمەنی منــداڵێکە کە پێدەکەنێ .. ”
٨ـ منداڵەکەتان هەر هەنگاوێکی ئەرێنیی کۆمەڵایەتی نا .. لە یادتان نەچێت ئافەرین و دەستخۆشی لێبکەن و پاداشتی بکەن .
ئەم رەفتارە جوانانە فێری منداڵەکانتان بکەن :
١ـ مۆڵەت وەرگرتن و سوپاس کردن : هەندی وشەی جوان و باوی کوردیمان هەیە .. لەو وشانەش : ( بە یارمەتیت ، گەر رێم پێبدەی ، سوپاس، زۆر سوپاس ) ئەگەر دایکان و باوکان و کەسوکار، بە شێوەیەکی پراکتیکی ئەم وشە جوانانە لەگەڵ یەکتری و، لە گەڵ خودی منداڵەکانیاندا بەکاریان نەهێنن .. منداڵەکانيشیان بایەخیان پێ نادەن .. بۆ نموونە پێویستە منداڵەکانتان کە داوای شتێکیان لە کەسێک کرد، یان شتێک لە هاوڕێیەکیان، لە هەر کەسێک بخوازن . جوان نییە کە بە شێوەی فەرمان داوای لێبکەن .. جوانتر وایە بەم شێوەیە داوای بکەن : ( بە یارمەتیت .. دەتوانم ئەوەت لێبخوازم ..؟ .. زۆر سوپاست دەکەم ) فێرکردن و راهێنانی منداڵەکانتان لەسەر ئەم رەفتار و وشە جوانانە، دەبنە مایی رێز و خۆشەویستییەکی زیاتر لە لای هاوڕێکانی و مامۆستاکانی .. بەشێکی شانازیش بۆ هاندانی ئێوەی دایکان و باوکانی دڵسۆز دەگەڕێتەوە .
٢ـ فێری منداڵەکانتان بکەن کە قسە بە کەس نەبڕن : کە منداڵەکانتان پرسیارێکتان لێدەکەن .. رەنگە چاوەڕێی ئەوە نەکەن، کە بە تەواوی وەڵامی پرسیارەکەیان تەواو بدەنەوە، قسەکەتان پێ ببڕن .. هەندێ لە دایکان و باوکان بەر لەوەی قسەکانیان تەواو بکەن، مل کەچی داوا و ئارەزووی منداڵەکانیان دەبن .. ئەم شێوازە هەڵەیە و نابێت دایک و باوک رێ بە منداڵەکانیان بدەن کە قسەکانیان پێ ببڕن .. چونکە ئەو منداڵانە فێری ئارام نەگرتن و خۆپەرستی و رێزنەگرتن لە کەسانی تر دەبن .. تەنها چارەش ئەوەیە کە منداڵ فێری ئارام گرتن بکرێت .. تا دایک و باوکی یا هەر کەسێکی تر قسەکەیان تەواو دەکەن .. پێویستە فێری ئەوەش بکرێن کە رێز لە گەورەکان بگرن .
٣ـ رێزگرتن لە خوانی نانخواردن : بەر لە تەمەنی شەش ساڵان، ئاسان نییە کە منداڵان دەستووری نانخواردن جێبەجێ بکەن .. بەڵام چەند دەستوورێکی ساکار هەن پێویستە منداڵان لەسەریان رابهێنرێن، لەوانەش : سەرزەنشتکردنی منداڵان گەر هاتو لە کاتی نانخواردندا زۆر قسەبکەن، بە تایبەتیش ئەگەر خواردن لە دەمیاندا بێت .. فێریان بکەن کە چۆن کەوچک و چەتاڵ و چەقۆ و پەرداخ و کەرەسەکانی تر بەکاربهێنن .. فێریان بکەن کە رێز لە نەریتی باوی دانیشتنی خێزان بگرن، بە دەوری خوانی نانخواردندا.. دەبێت لەو شوێنەدا دابنیشێ کە بۆی دیاری کراوە .. گەر خواردنەکەشی بەدڵ نەبوو نابێت خوانی نانخواردنەکە بەجێبهێڵێت .. لە دوایشدا دەستخۆشی و سوپاسی دایکی و هەموو ئەوانە بکات، کە ئەرکیان لە دروستکردن و ئامادەکردنی ئەو خواردنەدا بینی .
٤ـ رێزگرتن لە تایبەتمەندییەکان : بۆ ئەوەی منداڵان فێری ئەوە بن رێز لە تایبەتمەندیی گەورەکان بگرن .. پێویستە دایکان و باوکان یەکەمین جار رێز لە تایبەتمەندییەکانی منداڵەکانیان بگرن، بۆ نموونە : بەبێ لێدانی دەرگا و مۆڵەت وەرگرن نابێ دەرگای ژوورەکانیان بکەنەوە .. خۆتان لە گفتوگۆکانیان هەڵمەقورتێنن، گۆی لە قسەکانیان مەگرن کە بە تەلەفۆنەکانیان قسەدەکەن، شتەکانی ناو ژوورەکانیان مەپشکێنن، چونکە ئەم رەفتارانە هەستی بێ بڕوایی و بێ متمانەیی لە لای منداڵەکانتان دروست دەکەن .
٥ـ نا بۆ دۆژمنایەتی : شتێکی سروشتییە گەر مشتومڕ و چەند و چون لە نێوان دوو منداڵدا رووبدات .. بەڵام ئەوەی کە نابێت چاوپۆشی لێبکەن و بێدە گ بن لێی ئەوەیە کاردانەوەیەکی خراپ لە ناکۆکی و مشتومڕەکەیاندا بکەوێتەوە ..وەکو توندوتیژی و شەڕ و لێدان و ئازاردان لەگەڵ یەکتری و لەگەڵ منداڵانی تردا .. بە تایبەتیش ئەگەر هاتو منداڵێک چەند جارێک لە منداڵێکی تر بدا .. پێویستە دایک و باوکی ئەو منداڵە لێدەرە، بە خێرایی چارەسەری گرفتەکە بکەن .. منداڵەکەیان بە هەڵە بزانن و، لەم رەفتارە ناپەسەندەی پەشیمانی بکەنەوە .. داوای لێبکەن کە چیتر دووبارەی نەکاتەوە و، یەکسەر بچێت داوای لێبووردن و بەخشین لە منداڵە لێدراوەکە بکات .
خۆ بە هەڵەزانین و هونەری لێبووردن .. منداڵ فێری ئەوە دەکات کە لە داهاتووشدا گێچەڵ بە کەس نەکەن و فێری لێبووردن و دڵ گەورەیی بن .. بۆ چارەسەرکردنی هەر کێشەیەکی نەخوازراویش، پەنا بۆ هۆشیان بەرن و، بە ئاشتی چارەسەریان بکەن .
٦ـ رەتکردنەوەی فڕوفێڵ : منداڵان هەندێ جار فڕوفێڵ دەکەن، ئەمەش لە زیرەکی و لە زۆر زانییانەوە دێت .. بەڵام ئەگەر لە ئاستی فێڵەکانیان بێدەنگ و سەرسام بن، ئەمە بۆ منداڵان دەبێتە هاندان بۆ ئەوەی درێژە بە فڕوفێڵ و بە هەڵخەڵەتاندنی کەسانی تر بدەن .. دەشبێتە خوو و رەفتارێکی ناپەسەند و نەخوازراو، لەوانەیە کە گەورەشبن درێژەی پێبدەن .. بۆیە پێویستە ئاگاداری منداڵەکانتان بکەنەوە، کە فڕوفێڵ شتێکی خراپ و ناشیرینە و، جۆرێکە لە درۆ، دەبێ رووبەڕووی راستییەکان ببنەوە .. نابێت نە لەگەڵ منداڵان و نە لەگەڵ گەورەکاندا، لە قسەکانیان و لە رەفتارەکانیاندا فێڵ و درۆبکەن .
بوزەر جەمهەر دەڵێ : ” بە مامۆستاکەم وت : چی بکەم تا خەڵکی خۆشیان بوێم ..؟ وتی : درۆ مەکە و بە زمانت کەس مەڕەنجێنە ”
٧ـ رێزگرتن لە کەسانی تر : پێویستە منداڵەکانتان فێری ئەوە بکەن کە رێز لە کەسانی لە خۆیان گەورەتر بگرن .. بە جوانیش ناویان بەرن .. لە زمانی شیرینی کوردیماندا وشەی جوانمان هەیە کە رۆژانە بەکاریان دەهێنین .. کە گوزارشتن لە خۆشەویستی و لە رێز، وەکو : ( باوکە، دایکە، کاکە، دادە، تاتە، براژن، پوورێ، هاوڕێ، نەنە گیان، باپیرە گیان، خۆشکانم، برایانم ، بەڕێزان، دڵسۆزان، خۆشەویستان، … هتد ) فێری ئەوەشیان بکەن کە بە وشەی جوان و شیرین پێشوازی و ماڵئاوایی لە یەکتری بکەن، وەکو : ( بەیانیتان باش، رۆژ باش، ئێوارەتان باش، زۆر بەخێربین، خواتان لەگەڵ، تا دیدارێکی تر، ماڵتان ئاوابێ، شەو شاد، … )، ( تەوقەکردن ـ دەست خستنە ناو دەست) نەریتێکی جوانە و هەست و رێزێکی دەروونییش بە منداڵان و بە گەورەکان دەبەخشێ. ئەم شتانەش منداڵان بە جارێک فێریان نابن، بە راهێنانی بەردەوام فێریان دەبن .
٨ـ رووحی یارمەتیدان : منداڵەکانتان فێربکەن، کە یاری دەکەن شتەکانیان لەگەڵ هاوڕێکانیاندا بەش بکەن و پێکەوە یاری بکەن، ئەگەر نەهێڵن هاوڕێکانیان یاری بە شتەکانی ئەمان بکەن .. ئەمانیش بۆیان نییە یاری بە شتەکانی هاوڕێکانیان بکەن .. ئەوسا هەست بەوە دەکەن، ئەگەر درێژە بە قورخکردن و خۆپەرستی و کەسنەویستی و کەلەڕەقییان بدەن، زەرەرمەند دەبن .. بۆیە پێویستە لە سەرەتاوە رووحی یارمەتی و بەشداری لە دڵە قنجەکانی کوردیلەکانمان خۆش بکەین .
زۆر بە کورتی و بە چڕیش باسی ئەو لایەن و، دامودەزگایانە دەکەین، کە کارگەرییان لەسەر بە کۆمەڵایەتیکردنی منداڵاندا هەیە :
١ـ خـــێزان : سازکردنی کەشوهەوایەکی خێزانی تەبا و، پڕ لە سۆز و خۆشەویستی و رێز، نهێنی دروستبوونی کەسێتی کۆمەڵایەتی سەرکەوتووە، خێزان یەکەمین ژینگە و یەکەمین قوتابخانەی منداڵانە، ئەلفوبێی ژیان و، زۆربەی خەسڵەت و رەفتار و خوو و داب و نەریتەکانیان، لە خێزانەکانیانەوە وەریان دەگرن و فێریان دەبن .. خێزانەکان کارتێکردنێکی گەورەیان لەسەر رەوتی ژیانی منداڵان هەیە .. ئەرکی خێزانەکان، تەنها دابین کردنی گرنگترین پێداویستییەکان و پێویستییەکانی گەشەکردنی جەستەیی و دەروونییەکانی منداڵەکانیان نییە، بەڵکو پێویستیشە بە جوانی و بە دروستی گۆش و پەروەردە و ئاراستەشیان بکەن .. تا هەرەیەکەیان ببێت بە تاکێکی کۆمەڵایەتی و لە کۆمەڵگاکەیدا رۆڵی هەبێت .. زاناکان زۆر جەخت لەسەر گرنگی سۆز و خۆشەویستی نێوان منداڵان و دایکانیان دەکەنەوە .. دایکان دینەمۆی خێزانەکانن .. بێگومان سۆز و میهرەبانی دایکان بێ سنوورن .. دایک یەکەمین مامۆستا و پەروەردەکارە .
جۆن ئادەمیز دەڵێ :” شانازی ئەو هەموو ناوبانگ و پایە بەرزییەی پێیان گەیشتووم .. دەگەڕێنەوە بۆ دایکم ”
٢ـ قوتابخـــانە : قوتابخانە دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی فەرمییە، ئەرکی پەروەردەکردن و فێرکردن و راهێنان و، گواستنەوەی زانیاری و رۆشنبیریی پێشکەوتووە بۆ منداڵان .. مامۆستاکان دینەمۆی قوتابخانەکانن .. پەروەردە و فێرکردنیش هونەرێکە و پێویستی بە مامۆستای هونەرمەندی لێهاتوو هەیە .. پێویستە هەلومەرجێکی لەبار سازبکەن بۆ ئەوەی بە ئاسانی گەشە بە لەش و هۆش و بە رەفتارە کۆمەڵایەتییەکانی قوتابییەکانیان بکەن .. چونکە قوتابخانە رۆڵێکی بەرچاوی هەیە لە فێرکردن و لە گەشەکردنی توانا و بەهرەکانی منداڵان .. قوتابخانە کارگەیەکی پەروەردەییە و، نەوەی ئەمڕۆ و داهاتوومان دروست دەکا.. پێویستە هەموومان سەر بۆ مامۆستایان دانەوێنین و، لە ئاستی ئەرکی پیرۆز و بەخشندەیی و شکۆداری و دڵسۆزییاندا دەست بە سنگەوە بین .
٣ـ کەسوکار و خزمان : کەسوکار و خزمان کە هاتوچۆیەکی زیاتری یەکتری دەکەن .. کارتێکردنێکی ئەرێنییان لەسەر گەشەکردنی پەیوەندی کۆمەڵایەتی منداڵان هەیە .. بە ئاسانیش سۆز و ریز و دڵنیایی و هاوڕێتی لە نێوانیان منداڵەکانیاندا دروست دەبن .
٤ـ هۆیەکانی راگەیاندن : راگەیاندنەکان زانیاری هەمەڕەنگە بڵاودەکەنەوە، چالاکی و بەرنامەی هەمەجۆرەش پێشکەش بە منداڵانی کوردستان دەکەن .. بێگومان بەرنامە ئاراستەکراوە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەکان، سوودێکی زۆر بە منداڵان دەبەخشن .. بەڵام لە هەمان کاتیشدا هۆیەکانی راگەیاندن، زۆر مەترسیداریشن، هەڕەشەن لەسەر گەشەکردنی کۆمەڵایەتی منداڵان، بە تایبەتیش تەلەفزیۆن و ئینتەرنێت .. چونکە زۆر لە داب و نەریتە رەسەنەکان و، لە بەها پیرۆزەکان دەشێوێنن و، فێری کۆمەڵێک بەهای تر دەبن کە نامۆن بە کولتووری کوردیمان .. کۆتاییش بە گێڕانەوەی چیرۆک و نەزیلە و هەقایەتەکانی باپیرە کوردۆ و، نەنە گیان دەهێنن .. منداڵان دەگۆازنەوە بۆ سەردەمی فیلمی کارتۆن و ئێنیمەیشن .. کە بەشێکیان کاریگەریی خراپیان لەسەر رەفتارەکان و ژیانی منداڵان هەیە و دەبێت .. بۆیە پێویستە ئەو فیلمانەی پێشکەشی منداڵان دەکرێن بە وردی کۆنترۆڵ بکرێن، گەر بۆ منداڵانی کورد نەشیان نمایشکردنیان قەدەغەبکرێن.
٥ـ باردۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کۆمەڵگا : تا هێمنی و ئارامی و ئاشتی زیاتر باڵ بەسەر کۆمەڵدا بکێشن، لە رووی ئابووری و بژێوی ژیانەوە خەڵکی کێشەیان نەبێت .. ئەمانە زیاتر و باشتر لە گەشەکردنی کۆمەڵایەتی منداڵاندا هاوکاری دەکەن .. بەڵام تا ئاژاوە و نائارامی و ململانێی سیاسی لە ئارادابن، تا باری ئابووری و بژێوی خراپ بێت .. گەشەکردنی کۆمەڵایەتیش سست و سڕدەبێت .. کاریگەری ئەرێنیشیان لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵان دەبێت .
لە کۆتاییدا دووبارە جەخت لەسەر ئەوە دەکەینەوە پێویستە منداڵەکانمان هان بدەین، بۆ پەیوەندی بەستنی هاوڕێتی و کۆمەڵایەتی، چونکە هەرکەسێک لە هەست و ئارەزووی کەسانی تر بگا .. مەودایکی زیاتری بۆ دەڕەخسێنێت، بۆ ئەوەی لەگەڵ کەسانی تردا بگونجێت و یەکتری قبوڵ بکەن و رێز لە یەکتری بگرن و، بە کامەرانی و خۆشی بژین .. با فێری خۆشەویستی و لێبووردەنیان بکەین .. فێری ئەوشیان بکەین کە هەردەم بە رووحێکی وەرزشـییەوە لەگەڵ یەکتریدا هەڵبکەن .
رەزا شوان
نەرویج : ٢/ ٢/ ٢٠١٦

شوبات 9, 2016

قۆستنەوەی منداڵان بۆ مەبەستی سیاسی تاوانە … رەزاشوان

لە ئەمڕۆدا سیاسەت بووە بە بەشێک لە ژیان و لە رۆشنبیریمان و، لە باس و خواسی رۆژانەمان .. بمانەوێت یا نەمانەوێت .. حەزبکەین یا حەزنەکەین .. سیاسەت چۆتە هەموو ماڵێکەوە، بە تایبەتیش لەو وڵاتانەی کە ئازادی و دیموکراتی و مافەکانی مرۆڤ بوونیان نییە .. کوردستانی ئێمەش کە تا ئەمڕۆ کۆڵۆنیای چەند دەوڵەتێکی شۆڤێنی و رەگەزپەرست و دڕندەیە .. نەک هەر دان بە ئازادی و دیموکراتی و یەکسانی و بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و، بە مافەکانی گەلی کوردماندا نانێن .. بەڵکو بێشەرمانەش نکووڵی لە بوونی پەنجا ملیۆن کورد و لە کوردستانیش دەکەن .. ئەم دەوڵەتە خوێنڕێژ و داگیرکەرانەی کوردسـتان سادەترین مافمان پێ ڕەوانابینن .. ئەوان لە دژایەتیکردنی کورددا، هەموو ناکۆکییەکانی خۆیان بە لاوە ناوە و گەلەکۆمەیان لە کورد کردووە .
مەبەستیش لە سیاسەت تەنها حیزبایەتی نییە، مەودای سیاسەت زۆر لە حیزبایەتی بەرفراوانتر و هەمەلایەنترە .. سیاسەت هەموو بوارەکانی ژیان دەگرێتەوە .. بەڵام لە ئەمڕۆدا سیاسیەت وەکو زاراوەیەک، زیاتر دەخرێتە پاڵ حیزبەکانەوە .. بە هەزاران سیاسی هەن کە بێلایەنن و سەر بەهیچ حیزبێک نین و، رۆڵێکی سیاسی بەرچاویشیان هەیە ـ لەگەڵ رێزمدا بۆ سیاسییەکان ـ ئەوەش پێوەر نییە کە هەر ئەندام حیزبێک بە سیاسی بزانین .. ئەندام حیزبی وەها هەن کە لەولای هیچەوە لۆقە دەکەن .. سي شەو و سێ رۆژ لە مەنجەڵێکدا بیان کوڵێنین .. تنوکێک سیاسەتیان لێنایەتە ئەنجام .
لە ئەمڕۆدا تەلەفزیۆن وەک گرنگترین و بڵاوترین هۆی راگەیاندن، لە هەموو ماڵێکدا هەیە .. گەورە و منداڵ رۆژانە و شەوانە کاتێکی زۆر بە گوێگرتن و سەیرکردنی بابەتە هەمەجۆرەکانی تەلەفزیۆن بەسەردەبن . ناشتوانین بە تەواوی کۆنترۆڵی منداڵان بکەین و گوێ و چاویان بگرین و نەهێڵین سەیری هەواڵەکان و رووداوەکان و هەموو بەرنامە و دراما تەلەفزیۆنییەکان نەکەن .. منداڵان رۆژانە هەواڵی شەڕ و ئاژاوە و کوشتن و بڕین و توندوتیژی و خۆپیشاندان و کارەساتە تراژیدیییەکان لە تەلەفزیۆنەکاندا دەبینن .. گوێگرتن و سەیرکردنی ئەم هەواڵ و رووداوانە لە لایەن منداڵانەوە .. کاریگەری و رەنگدانەوەیەکی نەرێنییان لە سەر ژیان و لە رەفتارەکانی ئەمڕۆ و داهاتوویان دەبێت .
ئەوەی ئێمە لەم نووسینەدا مەبەستمانە، قۆستنەوەی دڵپاکی و ساوێلکەیی منداڵانە لە لایەن بەشێکی زۆری حیزبەکان و راگەیاندنەکانەوە، کە بۆ مەرام و مەبەستی تایبەتی خۆیان بەکاریان دەهێنینن .. بە تایبەتیش لە خۆپیشاندانە ناڕەزاییەکانی دژ بە یەکتری .. منداڵان فیت و هاندەدەن بۆ ئەنجامدانی کاری توندوتیژیی نەشیاو و تێکدەرانە .. ئەوە گەورەکانن کە بەردیان دەدەنێ .. بۆ بەردبارانکردنی پۆلیس و ئاسایش و پاراستن و پاسەوانان، یا شقارتە و نەوتیان دەدەنێ بۆ سوتاندنی بارەگاکانی یەکتری و وێرانکردنی دایرە فەرمییە حکوومییەکان .. فێری وتنەوەی دروشم و قسەی ناشیرین و نەشیاویان و هۆیهایان دەکەن .. کە ئەمانە لە منداڵانی دڵپاک و بێئاگا ناوەشێنەوە .. تێشناگەن کە مەبەستی حیزبەکان لە بەکارهێنانیان لەم کارە توندوتیژییانەدا چییە .. وەکو دەزانین تا ئێستا چەندین منداڵ لەم خۆپیشاندان و رووداوانەدا شەهید و بریندار بوون .. چەندین مێردمنداڵیش بە توومەتی تێوەگلانیان و گیرەتێکدان لەم رووداوانە بەندکراون .. گەورە فێرکەرەکانیشیان خۆیان بە بێتاوان و بێئاگا دەزانن و، تاوانەکان دەکەوێتە سەر منداڵانی بێتاوان .. ئەم تاوان و کارانەش تەنها حیزبەکانی کوردستان ناگرێتەوە .. بەڵکو هەموو حیزبە تایفی و مەزهەبییەکانی شیعەکان و عەرەبییەکان و ئەفریقاییەکانیش دەگرێتەوە .. کە بۆ مەبەستی سیاسی و مەزهەبی و تایفی منداڵانیان بەکارهێناون .. هەریەکەش لە رێکخراوی داعشی تیرۆریست و بێڕەوشت، بوکۆ حەرامی حەرامزادە، بەرەی نوسرەی جاشی بەکرێگیراو، قاعیدە، دڵپاکی و ساوێلکەیی منداڵانیان بۆ ئامانجی گڵاوی خۆیان قۆستوونەتەوە .. بە زۆر چەک دەدەنە دەستی منداڵان و رەوانەی شەڕیان دەکەن .. یان بۆ كاری تیرۆریستی و خۆکوژی و بەدکاری بە کاریان دەهێنن، دوای ئەوەی کە بە ئایدۆلۆژیایەکی ئاینی و رەگەزپەرستیی بۆگەن و، بە قسەی پڕوپووچی بێ مانا و بێ بنەماش ئەقڵیان دەشۆرنەوە و، دەیان خەڵەتێنن .. بە خواردنەوەی ماددە کحوولییەکان و ماددە هۆشبەرەکانیش سەرخۆش و بێهۆشیان دەکەن .. ئاراستەی کاری خۆکوژی و خراپەیان دەکەن .. یا وەکو قەڵغان بۆ پاراستنی خۆیان بەکاریان دەهێنن .. هەموو ئەم کارە نامرۆیی و قێزەوەنانە، تاوانن دەرهەق بە منداڵانی دڵپاک و بێتاوان و خۆشباوەڕ .. پێشێلکردنێکی زەقی مافەکانی منداڵانن .. منداڵان نازانن بۆ ئەم کارانەیان پێ ئەنجام دەدەن .. ئەوەش نازانن ئەو کارانەی دەیکەن، چ ئەنجامێکی خراپیان لێدەکەوێتەوە ..

بێگومان قۆناخی منداڵی گرنگترین و هەستیارترین و مەترسیدارترین قۆناخە لە ژیانی مرۆڤدا .. ئەم کارانە ئاسەوارێکی خراپی دەروونی و جەستەییان لەسەر ژیانی ئەمڕۆ ئایندەی منداڵان دەبێت .. ئۆباڵیشیان لە ئەستۆی ئەو لایەن و رێکخراوە تیرۆریستییانە دایە کە دەیان خەڵەتێنن و، لە ڕێ دەریان دەکەن و، تاوانیانی قێزەوەنیان پێ ئەنجام دەدەن .. تاوانبارانی راستی ئەو ڕێکخراوە تیرۆریستانە و، ئەو حیزبانەن کە دڵپاکی و ساویلکەیی و نەزانی منداڵان دەقۆزنەوە .. بە لاشیانەوە گرنگ نییە کە منداڵان دەبنە قوربانی تاوانەکانیان .. گرنگ بە لای تیرۆریستانەوە ئەوەیە کە نەوەیەکی تیرۆریست و توندڕە و دڵڕەق و دڕندە و پیاوکوژ بۆ داهاتوو دروست بکەن و .. کاری تیرۆریستی درێژەی هەبێت .. بێیگومان ئەمە زەنگ و پێشینەیەکی مەترسیدارە و، هەڕەشەیەکی ئاگادارکردنەوەیە .. بۆ تێکدانی ئاسایش و ئاشتی لە جیهاندا .
لە وڵاتانی ئەوروپادا، لە هیچ رێپێوان و خۆپیشاندانێکی ناڕەزایی و ئاسایی و هێمنیشدا منداڵان بەشداری پێناکەن، چونکە لەم وڵاتانەدا یاسای پاراستنی منداڵان هەیە کە دژی قۆستنەوەیانە، هەچ حیزبێکیش سەرپێچی یاساکە بکا و، منداڵان بۆ مەبەستی سیاسی بەکاربهێنێ .. رووبەڕووی لێپرسینەوە و دادگایی و سزادان دەبێتەوە .. هەر خۆشیان لە ئاستێکی رۆشنبیری و هەستیاری ئەوتۆدان کە دڵپاکی و بێتاوانیی منداڵ و منداڵێتی ناشێوێنن .. منداڵان بە سامانی گەلەکانیان دەزانن .. وەکو چۆن بە سۆز و بە پەرۆشن بۆ منداڵەکانی خۆیان .. ئاوهاش بە تەنگی هەموو منداڵانی گەلەکانیانەوە دێن .
با ئێمەی کوردیش، کوردیلەکانمان فێری خۆشەویستی و خوشک و برایی و هاوڕێتی و یەکێتی و سازان و تەبایی و یەکڕیزی و هاودەنگی و هاوکاری و یەکتری قبووڵکردن و ئاشتی و مرۆڤایەتییان بکەین .. نەک فێری ناکۆکی و ململانێ و مشتومڕ و دوژمنایەتی دژایەتی و بەربەرکانی و سووکایەتی و رق و کینەیان بکەین .. با منداڵەکانمان فێری گوڵباران بکەین .. نەک فێری بەردبارانیان بکەین .. با فێریان بکەین بە زمانی گوڵ بدوێن و گفتگۆ بکەن .. نەک بە زمانێکی زبر و بە قسەی رەق و زەق و ناشیرین و نەشیاو .. با بە هەستێکی پاکی کوردایەتی گۆشیان بکەین و، رایان بهێنین، بە سۆز و رێز و خۆشەویستی و بە کوردستان پەروەری پەروەردەیان بکەین و، بە دروستيش رێنمایی و ئاراستەیان بکەین .. نەک بە حیزبایەتی و خۆپەرستی و کەس پەرستی .. با فێریان بکەین کە هاوبەستەبوونیان بۆ کوردستان هەبێ .. نەک بۆ حیزبەکان .. با ئاڵای کوردستان بدەینە دەستیانەوە .. نەک ئاڵای حیزبی .. با فێری ئاشتی و هاوسۆزی و لێبووردنیان بکەین .. نەک فێری شەڕ و قین و تۆڵسەندنەوە .. شوێنی منداڵان قوتابخـانە و یاریـگا و شاری یـارییە .. نەک گۆڕەپـانی بەردەبـاران و شەقامەکـانی خۆپيشاندانی توندوتیژی و توڕەیی و جوێندان و هۆیهاکردن و .. هێڕشکردنە سەر یەکتری.. با فێریان بکەین نیشتمانەکەمان، گەلەکەمان، پێشمەرگە قارەمانمانەکانمان، شەهیدەکانمان، سەرکردە دڵسۆزەکانمان، مامۆستاکانیان، پۆلیسەکانمان و هەموو ئەو دڵسۆزانەش کە دڵسۆزانە خزمەتی کوردستانی شیرینمان دەکەن .. خۆشیان بوێن .. با فێری رەوشتی جوان و داب و نەریتە رەسەنەکانی کوردەواریمان و، بەها پیرۆزەکانی گەلەکەمانیان بکەین .. نەک فێری داب و نەریتێکی سەقەت و، کولتوورێکی نامۆی بێگانەیان بکەین .. مەبەستیشم ئەوە نییە کە داخراوبین و .. سوود لە شتە جوانەکانی گەلانی تر وەرنەگرین .. بەڵام هەموو گەلیکیش داب و نەریت و تایبەتمەندییەکانی خۆیان هەیە و خۆشیان دەوێن و .. شانازییان پێوە دەکەن و .. دەیان پارێزن .. نەوەی ئەمڕۆ بۆ نەوەکانی داهاتوویان دەگۆازێتەوە .. چونکە ئەوە بەشێکە مێژو و کولتوور و کەلەپوریان .
زۆر جاریش راگەیاندنەکان و میدیاکان، دڵپاکی و ساوێلکەی و خۆشبڕوایی منداڵان دەقۆزنەوە و وەکو ماددەیەکی چەور و هەرزان و ئاسان دەیان کەن بە تێشووی راپۆرت و هەواڵەکانیان بۆ مەبەستێکی سیاسی و تایبەتی خۆیان، یان بۆ ئەو لایەنانەی کاریان بۆ دەکەن .. یان لە هەڵبژاردنەکاندا بۆ ریکلام و بانگەشە و پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن .. خۆکاندیدەکانی حیزبەکان بۆ مەبەستی سیاسی و حیزبی و، تایبەتیی خۆیان، منداڵانیان وەکو کەرەستەیەکی ئاسان و سەرنج راکێش بەکارهێناون .. بەبێ ئەوەی کە منداڵان لە مەبەست و لە ئامانجی بەکارهێنانیان بزانن چییە .
داوا لە هەموو حیزبەکان و لایەنەکان دەکەین، چیتر دڵپاکی و ساوێلکەیی کوردیلەکانمان نەقۆزنەوە و، لە هیچ رێپێوان و خۆپیشاندانێکی ناڕەزایی و توندوتیژی و، ئاساییشدا بۆ مەبەستەکانی خۆیان بەکاریان نەهێنن .. واز لە منداڵان بێینن و چیتر منداڵی و دڵپاکییان مەشێوێنن .. خۆشی و چێژی قۆناخی منداڵییان تاڵ مەکەن .. خەیاڵخۆشی و خەونە سەوزەکانی جیهانی وەنەوشەییان لێ تێکمەدەن .. سەریان لێ مەشێوێینن و .. فێری دژایەتی و دوژمنایەتییان مەکەن .. با بە ئاسوودەیی و هێمنی و خۆشی و ئاشتی بژین .. لە زۆر لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی جیهاندا، قۆستنەوەی منداڵان بۆ مەبەستی سیاسی و حیزبایەتی و بانگەشەی هەڵبژاردنەکان .. هێڵی سوورە و، دەچێتە چوارچێوەی تاوان دژ بە منداڵان .. یا بازرگانی کردن بە منداڵان .. سزایی یاساییان بۆ داناون .
لە کۆتاییدا، بە توندی ئیدانەی گۆڤاری ( شارلی هیبدۆ ) دەکەین .. لەو سۆکایەتی و بێڕێزییەی کە بە کاکەلەی شەهید ( ئالان کوردی ) کردی .. کە لە هەفتەی رابردوودا لە وێنەیەکی کاریکاتێریدا لە ژێر ناوی (چارەنووسی ئالان چی دەبوو ئەگەر گەورە بوایە) .. نووسیبوویان گەر ئالان لە ژیاندا بمایا و گەەورە بوایە .. لە ئەڵمانیادا دەستدرێژیی بۆ سەر ئافرەت دەکرد .. بڵاوکردنەوەی ئەم کاریکاتێرە، کارێکی رەگەزپەرستی و قێزەوەن و بێڕەوشتییە .. سوکایەتی کردنە بە سەرجەم منداڵانی جیهان، بە تایبەتيش بە منداڵانی کورد .. چونکە لە جیهاندا لە منداڵان دڵپاکتر و بێتاوانتر نییە .. منداڵان هێمای دڵپاکی و بێتاوانین .. شایەنی ئەوە نین کە سوکایەتی و بێڕێزییان پێبکرێ .. ئەی ئەم گۆڤارە بۆ پێشبینی ئەوەی نەکردووە، ئەگەر ئالان کوردی بمایا و گەورە بوایە، رەنگە ببوایە بە پارێزەرێک و داکۆکی لە مافەکانی ئافرەتان و، لە ستەملێکراوان و، لە ماف خراوان بکردایە .. یا ببوایە بە مامۆستایەک و ساڵانە بەدەیان منداڵی فێربکردایە .. یا ببوایە بە زانایەکی داهێنەر و مرۆڤی خەنی بکردایە .. یا ببوایە بە هاوڵاتییەکی دڵسۆزی ئەڵمانیا و، خۆشەویستی و هابەستەبوونی بۆ ئەڵمانیا ببوایە .. ئێمەی کورد رێز و خۆشەویستییەکی تایبەتیمان بۆ گەلی فەرەنسی هەیە .. هەردەم خۆمان بە قەرزاری خانمە ئازادیخواز و مافدۆستی فەرەنسی .. دۆستی زۆر دڵسۆزی کورد، خاتوو ( دانیال میتیران ) ی نەمر دەزانین .. کە هێندەی نەمابوو ببێت بە قوربانی کورد .. بۆیە پەیوەندی نێوان کورد و فەرەنسا زۆر لەوە بەرزترە .. کە بە کاریکاتێرێکی قێزەوەنی ( شارلی هیبدۆ ) درز بکەوێتە نێوانمانەوە .. راستە کە ئەو کاریکاتێرە هەستی هەموو کوردێکی بریندار کرد .. بەڵام ئەگەر بووش بە مایەی سوکایەتی و بێڕێزی و شەرمەزاری و رق لێبوونەوەە و بێزکردنەوە لە خودی گۆڤارەکەی خۆیان شارلی هیبدۆ .. چونکە تا ئێستا لە هەموو دنیاوە، بە هەزاران تف و نەفرەتیان لێکردوون و، بە کارێکی رەگەزپەرستی و قێزەوەنی دەزانن .

كانونی دووه‌م 21, 2016

دڵەڕاوكێی دابڕان لای منداڵ – (Separation Anxiety) – نوسینی :دەروونناس زانا جبار

دڵەڕاوكێ ی دابران جۆرێكە لە جۆرەكانی دڵەڕاوكێ كە لای منداڵ دروست دەبێت وە ڕێژەی نزیكەی (%٤) ی منداڵ توشی ئەم دڵەڕاوكێ یە دەبێت وە زۆر جار هەتا قۆناغی هەرزەكاری بەردەوام دەبێت.
وە لەكاتی دابڕان و دووركەوتنەوەی منداڵ لە دایكو باوكی درووست دەبێت یان لە لە ئەنجامی دوور كەوتنەوەی دایك و باوك لە منداڵەكە درووست دەبێت.
لە هەردوو ڕەگەزدا هەیە بەڵام بە پێ ی زۆربەی توێژینەوەكان لەلای ڕەگەزی مێ زیاترە وەك لە نێر.
وە كۆمەڵێك نیشانەی دیاری كراوی هەیە كە منداڵەكەی پێ دەناسرێتەوە.
وە منداڵ پێشبینی ڕودانی شتی خراپ دەكات بە دوور كەوتنەوەی لە ماڵەوە یان لە دایكو باوكی .
دەست نیشان كردنی حاڵەتەكە::
پێویستە بە لایەنی كەمەوە (٣) نیشانە لەم نیشانانەی خوارەوە ی بۆ ماوەی (٤) هەفتە تێدا دووبارە ببێتەوە لە گرنگترین نیشانەكانیش:
١- هەستكردن بە دڵەڕاوكێ و شڵەژانی دەروونی زۆر لە كاتی دوور كەوتنەوە لە مال یان دوور كەوتنەوە لە دایك و باوكی.
٢- هەست كردن بە ترسێكی زۆر بەوەی كە دایك و باوكی لە دەست ئەدات.
٣- بەردەوام ترسی لەوە هەیە كە دایك و باوكی لەیەك جیا ئەبنەوە.
٤- ئینكاری لە چونی بۆ قوتابخانەو باخچەی منداڵان ئەكات.
٥- هەست بە تەنهاییەكی زۆر ئەكات بە بێ دایك و باوكی.
٦-ناتوانێ بە تەنها بخەوێ ئەبێ لە ژوری دایك و باوكی بخەوێ.
٧- دووبارە بوونەوەی خەو بینینی ناخۆش و خەو زڕاندن.
٨- دووبارە بوونەوەی بەردەوامی چەند نیشانەیەكی جەستەیی وەك( سەر ئێشە ، ڕشانەوە ، ئازاری گەدە، تا لێهاتن، )
** بۆچی منداڵ توشی دڵەڕاوكێ ی دابڕان ئەبێت؟
بێگومان كۆمەڵێك پاڵنەر و هۆكارمان هەیە كە ئەبنە هۆی دروست بوونی ئەم جۆرە دڵەڕاوكێ یە لەوانەش:
١- گرنگیدانی لە ڕاددە بە دەر و بایەخ پێدانی زۆر بە منداڵ لە لایەن دایك و باوكەوە.
٢- زۆر پەیوەست یوونی دایك و باوك بە منداڵەوە،
٣- بوونی كێشە و دەمە قاڵێ و شەڕ و نەگونجاندنی دایك و باوك لەگەڵ یەكتر
٤- نەخۆشكەوتنی یەكێك لە دایك و باوك بە نەخۆشیەكی درێژ خایەن.
٥- گواستنەوە بۆ ماڵ و گەڕەكێكی تازە یان گواستنەوەی منداڵ بۆ قوتابخانەیەكی تازە.
٦- ئەكرێ زۆر جار ئەم دڵەڕاوكێ یە لە دایك و باوكەوە وعر بگرێ یان فێر ببێت ..
*** كاریگەری دڵەڕاوكێ ی دایڕان لەسەر ژینگەی خوێندن چییە؟؟
بەشێوەیەكی گشتی ئەو منداڵانەی كە دڵە ڕاوكێ ی دابڕانیان هەیە ڕوبەڕووی تەنگ و چەڵەمەو ئاستەنگێكی زۆر ئەبنەوە لە خوێندندا وە زۆر بەزەحمەت ئەگونجێن و ڕادێن لە قوتابخانە هەروەها لە وانەكانیان دوا ئەكەون و ئاستی فێربوونیان لاواز ئەبێت و وە زۆربەیان نكۆڵی لەوە ئەكەن كە بچنەوە بۆ قوتابخانە و بەردەوام لە كێشەدان لە گەڵ مامۆستاو توانای فێربوون و وەرگرتنی زانیاریان لاواز دەبێت هەرچەندە تواناو ئاستی ژیریشیان بەرز بێت بەڵام تواناكانیان دەرناكەوێت..
وە ناتوانن لە ژینگەی ماڵەوە دوور بكەونەوە بۆیە بە پێ ی توێژینەوەكان دەركەوتووە كە لە (%٧٥) ی ئەو منداڵانەی كە دڵەڕاوكێ ی دابڕانیان هەیە ڕەفزی چوون بۆ قوتابخانە ئەكەن بۆیە زۆر جار بە دڵەڕاوكێ ی دابڕان ئەوترێ ( ترس لە قوتابخانە) (school phobia)
** چارەسەركردنی
چارەسەری دڵەڕاوكێ ی دابڕان لە ڕێگای پزیشكی دەروونی و بەكارهێنانی دەرمانی دژە دڵەڕاوكێ دەكرێت وە لە گرنگترین ئەو دەرمانانەش كە بەكاردێت بۆ چارەسەری بریتین لە ( فلوكستین ، فلوفوكسامین، سیرترالین، پارۆكستین، سیتالۆپرام، ) كە كاریگەریەكی باشیان هەیە لەسەر چارەسەركردنی دڵەڕاوكێ ی منداڵ .
وە لەگرنگترینیان ( فلوفوكسامین) كە توێژینەوەی لەسەر كۆمەڵێك منداڵ لەسەر كراوە كە دڵەڕاوكێ ی دابڕانیان هەبووە وە ڕێژەی %٧٦ یان بە تەواوی چاك بوونەتەوە وە بەكار هێنانی نزیكەی (٢) هەفتەی دەوێ هەتا بە تەواوی كاریگەریەكانی دەردەكەوێ.
وە لە گرنگترین چارەسەرە هزری و ڕەفتاریەكانیش ئەمانەن:
١- پێویستە منداڵ ڕابهێنرێ لەسەر چۆنیەتی بەئەنجام گەیاندنی ڕاهێنانی هەناسەدان و خۆ خاو كردنەوە.
٢- پێویستە دایكو باوك گرنگی و بایەخێكی زۆر نەدرێ بە منداڵ.
٣- پێویستە دایك و باوك لەبەرچاوی منداڵ دوور بكەونەوە لە كێشەو شەڕ و ئاژاوە لەگەل یەكتر.
٤- دەبێت دایك و باوك بە شێوەیەكی سایكۆلۆژیانەو بە شێوەی هەنگاو بە هەنگاو چارەسەری دڵەڕاوكێكە بكەن.
٥- وا باشە دایك و باوك و مامۆستاش لە قوتابخانە كارێكی وا بكەن كە دڵەڕاوكێكە لای منداڵ ئاسایی بكەنەوەو كێشەكە گەورەتر نەكەن.

كانونی دووه‌م 11, 2016

هۆکارەکانی خەونە ناخۆشەکانی منداڵان … رەزا شوان … نەرویج

زۆر جاردایک و باوک، بە تایبەتیش دایک دەبینێ کە کۆرپە خۆشەویستەکەی بەدەم خەوەوە زەردەخەنەیەکی گەورە دەکات یا پێدەکەنێ .. لە کوردەواری و لە لای گەلانی تریشدا، هەر وا باوە، کە دەڵێن : ” کۆرپـەکەم بەدەم مەلائیکەوە پێدەکەنێ ” یا دەڵێن : ” مەلائیکەکانن ختووکەی کۆرپەکەم دەدەن و یاری لەگەڵدا دەکەن ” رەنگە ئەم قسەیە زیاتر گوزارشت بێ لە بێتاوانی و لە پاکی منداڵان .
بێگومان گەورە و بچووک خەودەبین .. تەنانەت بەشێکی زۆریش لە شاعیران و لە نووسەرانی ناسراوی جیهانی، بۆ گوزارشت کردن لە ناخیان پەنایان بۆ خەون بردووە .. وەکو دەزانین کە یەکەمین چیرۆکی نووسراوی کوردی لە نووسینی ( جەمیل سائیب) بە ناوی ( لە خەوما ) یە، کە لە ساڵی ( ١٩٢٥) دا نووسیوێتی .. یەکێکیش لە شاکارە شانۆگەرییەکانی ( ولیام شەکسپیر ) لە ژێر ناوی ( خەونی نیوەشەوێکی هاوین ) ە .
خەون چییە ؟
تا ئەمڕۆش را و لێکدانەوە و شرۆڤەکانی زانا دەرونییەکان دەربارەی سروشت و هۆکارەکان و شێوەکان و راستییەکانی خەونەکانی منداڵان هاوڕانین و بۆچوونی جیاوازیان هەیە .. تا ئێستا پێوەر و پێناسەیەکی جێگیر بۆ خەونەکانی منداڵان نییە .. بەڵام زاناکان لە هەندێ خاڵ و بۆچووندا، لێکەوە نزیک یا یەکدەگرنەوە .. زانایانی پەروەردە، سەرەڕای ئەوەی کە پێیان وایە کە خەوبینین ( خـەون ) لە ئەنجامی هەڵوێستە خۆش و ناخۆشەکاندا کە دووچاری منداڵ دەبن .. کەچی هەر ئەم زانایانە لە بەردەم پرسیارگەلێکدا راماو و داماون .. بۆ وەڵامدانەوەی راستی خەونەکانی ئەو منداڵانەی کە تەمەنیان لە سێ مانگ کەمترن .. کە لە تەمەنێکدا هێشتا بە باشی هەست بە دەوروبەری خۆیان ناکەن .. ئەم منداڵانە بۆ خـەون دەبینن ؟ ئاخۆ دەبێ خەو بە چییەوە ببینن ؟ دەبێ لە خەونەکانیاندا چ رازێک هەبن ؟ ئەی چۆن ئەو زەردەخەنەیەی منداڵێکی تەمەن چەند رۆژی کە لە شیرینی خەودا دەیکات لێکیبدەنەوە ..؟
دکتۆر (جودی مەنل ) دەڵێ : ” مادام هێشتا منداڵ زمانی نەگرتووە، خەونەکانیان خەیاڵی بێ گفتوگۆن ”
زۆر جار ئەم قسەیەمان لە دەمی دایکان و باوکانی کوردمان گۆێ لێبووە کە دەڵێن : ” منداڵ بە رۆژ چی بێتەرێی .. بۆ شەوەکەی ئەو رۆژە ئەو بەسەرهاتانە دێنەرێی .. ”
لە ئەمڕۆدا زانایانی دەروونناسی بە تەواوی لەگەڵ ئەو بۆچوونەی دایکان و باوکانی کوردان .. ئەمانیش پێیان وایە کە منداڵ بە رۆژ چی ببینێ بۆ شەوەکەی دێنە خەونی .. هۆیەکەشی بۆ ئەوە دەگەڕێننەوە، کە ئارەزووەکانی منداڵ زۆری لێدەکەن کە ئەو زیندەخەونانەی بە راستی لە رۆژدا بۆی نەهاتنەدی .. لە خەونەکانیدا بیان هێنێتەدی .. یا دەشێ لە چارەسەرکردنی کێشەکانیدا شکستی هێنابێ، دەیەوێ لە خەونەکانیاندا بە سەریاندا زاڵبێ و چارەسەریان بۆ دابنێ .. یا دەشێ لە لایەن خێزانەکەیەوە، یا لە لایەن مامۆستاکەیەوە، یا هەر کەسێکی ترەوە، لۆمە و رسوا و رووشکێن و دڵشکێن کرابێ، یا هەڕەشەیان لێکردووبێ و نەیتوانیوە بەرگری لە خۆی بکات .. خەون بەوەوە دەبینێ کە لە خەونەکەیدا، لەوان بەهێزترە و، تۆڵەی رسواکردنەکەی لەو کەسانە دەکاتەوە .. یا خەون بە بابەتێکی یارییەوە دەبینێ، بە پاسکیلێک، بە بووکەڵەیەک، بە تۆپێکی قنج، بە جلوبەرگێکی جوان، بە سەیران و گەڕان، بە چوون بۆ شاری یاری( چاڤی لاند )، بە شایی و هەڵپەڕکیوە، … هتد .. یا خەون بە یارمەتیدانی کەسێکی داماوەوە دەبینێ، بەزەیی بە زۆرلێکراوێکدا دێتەوە، دەستی یارمەتی بۆ گەدایەک درێژ دەکات …هتد .
یا چیرۆکێکی خوێندۆتەوە یا گوێ لێبووە، سەرسامی پاڵەوانی چیرۆکەکە بووە و، لە خەونیدا واهەست دەکات کە بە راستی بووە بە ئەو پاڵەوانە سەرکێشییەیی چیرۆکەکە یا داستانەکە .. ئەمانە و بە دەیان خەونی بێسنووری تری منداڵان .
زانایانی دەروونناسی جەخت لەسەر ئەوەش دەکەنەوە .. کە خەونی منداڵان هەمیشە پەنجەرەیەکە بۆ جیهانی دەروونیان .. دەتوانن لە میانەی خەونەکانیانەوە، ئەوە بزانن کە چی لە هۆشی ناوەوەی منداڵاندا هەیە .. یا لە ژیانیاندا گرفتاری چی بوونە .
شارەزایانی خەونەکانی منداڵان، ئامۆژگاری دایکان و باوکان دەکەن، کە خەونەکانی منداڵەکانیان پشتگوێ نەخەن و، بە شتی پڕوپۆچ و هەلەق و مەلەق و بێ مانا ناویان نەبەن .. چونکە ئەو خەونانە ئاوێنەن بۆ زانینی هەستە جیاوازەکانی منداڵەکانیان .. تا تووشی خەمۆکی نەبن .. خەمۆکيش نەخۆشییەکی بڵاوی نێو منداڵانە .. منداڵانیش وەکو گەورەکان دووچاری دڵەڕاوکێ دەبن و، هەست بە ئازارەکان دەکەن .
جۆرەکانی خەونەکانی منداڵان :
١ـ خەونی سادە و راسەوخۆ : وەکو ئەوەی کە منداڵ خەون بە بوونی شتێکی جوانەوە ببینێ، بە ملوانکەیەکی جوان، بابەتێکی یاری، …هتد. دەکرێ ئەم خەوانە بهێنرێنەدی .
٢ـ خەونی ترسناک : وەک ئەوی کە منداڵ لە خەونیدا، ئاژەڵێکی دڕندە پەلاماری دەدا .. یا وا هەست دەکات کە دایک و باوکی لێی دابڕاون و، بە بێکەسی ماوەتەوە .. یا شەڕانگێزێکی چەقاوەسوو شەڕی لەگەڵ دەکا .. یا دایکی ترساندووبی و پێی وتووبێت ئەگەر نە خەوي بانگی : گورگ، کەمتیار، سەگ، دێودرنج، چەقەڵ، شومقار، … هتد بۆ دەکەم، کە بێن حەپەلۆشت بکەن . ئەم ترساندن و هەڕەشانە دێنە خەونەکانی و وا هەست دەکات کە بە راستی پەلاماری دەدەن و توانای بەرگریکردنی نییە .. بەدەم زیڕان و گریانەوە لە خەو رادەپەڕێ و هەڵدەسێ .. پێویستە دایک ئاگای لەم خەونانە بێ و، هەوڵی هێورکردنەوەی منداڵەکەی بدا و دەست بە سەریدا بێنێ و سۆز و خۆشەویستی پێببەخشێ و .. دڵنیای بکاتەوە و پێی بڵێ ئەی ئەوە نییە من لێرەم .. لە راستیشدا ئەم جۆرە خەونانە تا رادەیەک ترسناکن، چونکە گوزارشت لە دۆخێکی خراپی منداڵ دەکەن کە پێیدا تێدەپەڕێ .. رەنگە کاردانەوەیەکی خراپیشیان لەسەر ئایندەی منداڵ هەبێت، یا لەوانەیە تووشی نەخۆشی دەروونی بکەن .. زۆر لەو نەخۆشییە دەروونییانەی کە تووشی گەورەکان بوونە، دەگەڕێێنەوە بۆ ترس و تۆقین و ئەو بەسەرهاتە ترسناکانەی کە لە قۆناغی منداڵییاندا دووچاری بوونە .. کەواتە دایک و باوک رۆڵێکی نەرێنییان لە ترساندنی منداڵەکانیاندا هەیە .
زۆر جاریش منداڵان لە میانەی هێزی هۆشیانەوە، خەونی خەیاڵی خۆش و باش بە داهێنانەوە دەبینن .. تاقیکردنەوەی سەرکەوتوو ئەنجام دەدەن .. یا پیاوەتی و چاکە دەکەن .. بەزەییان بە کەسانی بێدەرتان دێتەوە و، یارمەتی داماوان دەدەن .. یا بیر لە ئازایەتی و قارەمانێتی دەکەنەوە و بەرگری لە زۆرلێکراو دەکەن .. یا دەبن بە لە خەونەکانیاندا دەبن پێشمەرگە و پارێزگاری لە کوردستان دەکەن .. ئەم خەونانە زۆر بەسوودن و ئەرێنین .. گوزارشتن لە خۆشنوودی و لە دڵنیایی و ئاسوودەیی و متمانە بەخۆبوونی منداڵان .. لەوانەشە خەونەکان بووبن بە ئیلهام و بنەما بۆ بەرجەسەکردن.
پێویستە لەگەڵ منداڵاندا باسی خەوبینین بکرێت .. تا ببێتە بابەتێکی ئاسایی و خەیاڵیان بۆ دوور نەچێت .. کە منداڵێک خەون دەبینێ و دەیگێڕێتەوە، تەنانەت گەر خەونەکەی مایەی پێکەنینیش بێ، یا ترسناکیش بێت .. هەرگیز نابێت گاڵتەی پێبکەن .. چونکە هەستکردنی منداڵ بە دڵنیایی و ئاسوودەیی و رێزگرتن، لە نێوان خێزانەکەی لە ماڵەوەدا زامنن بۆ ئەوەی پەنا بۆ جیهانی منداڵی پاک و خۆشبڕوایی بەرێت .
خەونەکانی منداڵان بەپێی تەمەنیان :
منداڵ تا گەورەبێت، خەونەکانیشی دەگۆڕێن .. بە هۆی زیاتر شارەزایی و هەستکردنی و پێگەیشتنی سۆزداری و زیاتر تێگەیشتن و چاوکراوەیی .. ئەمانە دەبنە هۆی ئەوەی کە خەونەکانیشی قووڵتر و ئاڵۆزتربن .
١ـ خەونەکانی منداڵان لە تەمەنی دوو بۆ پێنج ساڵان : لەم تەمەنەدا ئاژەڵە ماڵی و کێوی و دڕندەکان کاریگەرییەکی زۆریان لە خەونەکانی منداڵاندا هەیە .. ئەم خەونانەش دڵخۆشکەرنین .. منداڵان دووچاری ناخۆشی و دڵتەنگی دەکەن .. چونکە ئاژەل بە لای منداڵانی ئەم تەمەنەوە هۆی ئازاردانی مرۆڤن .. بۆیە خۆشیان ناوێن .. یان لەوانەیە کەسانێک ئازاریان دابن، یا هەڕەشەیان لێکردوون، ئەو کەسانە لە شێوەی ئاژەڵێکی دڕندەدا دێنە خەونیان .. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە پەیوەندیی باشیان لەگەڵ ئەم کەسانەدا نەبێت .
٢ـ خەونەکانی منداڵان لە تەمەنی پێنج ساڵیدا : خەونەکانی منداڵان لەم تەمەنەدا، پەیوەندییان بە خودی کەسێتی خۆیانەوە هەیە، لە خەونەکانیاندا خۆیان بە تەوەر و بە پاڵەوان و کاراکتەری خەونەکانیان دەزانن .. لە خەیاڵیاندا بە گەلێ شێوە خۆیان دێتە بەرچاو، خۆزگەی ئەوە دەخوازن کە بەو شێوەیە بن .. منداڵان لەم تەمەنەدا هەست بە دەوروبەریان دەکەن و بەو شتانەش کە پەیوەستن بە کەسایەتییانەوە .. دەشێ خەون بە چەند تاقیکردنەوەیەکەوە ببینن .. هەر بە تاقیکردنەوەش لەو کەسانە بگەن و بناسن کە کاریگەریان لە سەریان هەیە .
٣ـ خەونەکانی منداڵان لە دوای تەمەنی پێنج ساڵییەوە : لەم قۆناغەدا منداڵان بە زۆری پەیوەندییان بە ژینگەی دەوروبەری خۆیانەوە هەیە .. خۆیان تەوەری خەونەکانیان نین .. لەوانەیە وەک بینەر دەرکەون و، بەشداریکردنیان نەبێت .. جیاوازی ئەم قۆناغەش لەوەدایە، کە خەونەکانیان بزوێنەر نین .. بە زۆری لەو دیمەنانە دەڕوانن کە تایبەتن بە ژینگەکەیانەوە .. زۆربەی خەونەکانیشیان ترسناکن، دەربارەی ئەو شتانەن کە لە دەمی گەورەکانەوە دەیان بیستن، کە هەندێکیان بوونیشیان نییە و منداڵان بە چاوی خۆیان نەیان بینیون، لە شێوەی دڕندەی ئازاردەردا، لە خەیاڵیاندا بەرجەستە دەبن و، لێیان دەترسن : وەکو دێوودرنج ، جنۆکە ، شومقار ، ئەژدیها ، دز، و کەسانی چەقاوەسوو . یان ئاژەڵی ئازاردەری وەکو : گورگ، کەمتیار، ورچ، سەگ، پشیلەی بەرەڵا، .. هتد . کە دێنە خەونیان و پەلاماریان دەدەن .. دووچاری ترس و ناخۆشی و خەیاڵ ئاڵۆزییان دەکەن .. لە باخچەی ساوایانی وڵاتانی رۆژئاوا هەر لە منداڵییەوە .. منداڵان لە ئاژەڵەکان نزیک دەکەنەوە و دەیان چەند جارێک دەیان بەن بۆ باخچەی ئاژەڵان بۆ ئەوەی هەر لە منداڵییەوە ترسیان لەم ئاژەڵانە نەبێت .. بگرە من بە چاوی خۆم بینیم دادەکانیان سەگ و پشیلەیان دەبردە پۆلەوە و، یەک بەیەکی منداڵەکان دەستیان بە پشتی سەگەکە و، پشیلەکە دەهێنا و، بناغەی پەیوەندییان لەگەڵ ئەو ئاژەڵانەدا دادەنا.. نە سەگ بە منداڵان دەوەڕێن و .. نە منداڵانیش بەردیان تێدەگرن .
٤ـ خەونەکانی منداڵان لە تەمەنی هەشت بۆ دە ساڵان : جیاوازی ئەم قۆناغە لەگەڵ قۆناغەکانی تردا، خەونەکانی منداڵان بریتین لە مۆتەکە ( کابوس : وشەی کابوس کە عەرەب بەکاری دەهێن لە وشە رەسەنە یۆنانییەکەوە وەرگیراوە ) ترسەخەونێکن زیاتر لەوەی کە خەونی ئاسایی بن، منداڵان لە خەونەکانیاندا، وا هەست دەکەن کە لە لایەن کەسانێکی ئازاردەر، یا ئاژەڵێکی دڕندەوە راودەنرێن و .. دەیانەوێت لێیان دەربازبن .. توانای راکردن و دەربازبوونیشیان نییە .. یا هەست بە نائومێدی و شکستی دەکەن .. هەموو ئەمانە مۆتەکە و ئازاردەرن .. بە زۆریش لە دوای پێنج کاتژمێری یەکەمی نووستندا، مۆتەکەی ناخۆش دێنە خەونیان .. بە تایبەتیش ئەو منداڵانەی کە لەسەر لا دەخەون، ئەگەرچی نووستن لەسەر لا، باشترین شێوەی نووستنە .
٥ـ خەونەکانی منداڵان لە دوای تەمەنی دە ساڵان تا چواردە ساڵان : خەونەکانی منداڵان لە دوای دە ساڵییەوە، بەوە زانراوە کە سەرچاوەکانیان لە دەرەوەی خودی منداڵان دان ، لە شتەکانی دەوروبەریانەوە دێن .. کاریگەرییان لەسەر بیر و شارەزاییان هەیە .
مۆتەکە چییە ؟
رەنگە ئەمە بەسەری هەمووماندا هاتووبێت، کە چەند جارێک لە خەونەکانماندا، وا هەستمان کردووە کە شتێک یا تارماییەک خۆی بەسەر سنگماندا داوە و، ترساوین و توانای جووڵەکردنمان نەبووە .. تا خەبەرمان بۆتەوە .. ئەم ترسەش مۆتەکەیە .
مۆتەکە، خەونێکی ترسێنەر و ناخۆشە، لە کاتی نووستندا تووشی مرۆڤ دەبێت، بە زۆریش لە کۆتایی خەوتندا .. لە نیشانەکانی مۆتەکە، چاوەکان بە خێرایی دەبزوێن و، هەست بە ترس و بە دڵڕاوکێیەکی بەهێز دەکرێ. لە (٥٠ ./ . ) ی گەورەکان، زیاتریش ژنان دووچاری مۆتەکە دەبن .. پزیشکە دەروونییەکان پێیان وایە یەکێک لە هۆیەکانی مۆتەکە نانخواردنێکی زۆرە لە پێش نووستندا .. مۆتەکە پێویستی بە چارەسەر نییە .
مۆتەکەش لە خەونەکانی منداڵاندا بڵاوە .. تا باڵق و گەورەتربن کەمتر دەبێتەوە .. مۆتەکەی منداڵان، کەمێک جیاوازی هەیە لەگەڵ مۆتەکەی گەورەکاندا، لە رووی هۆیەکان و ناوەڕۆک و رێگاکانی چارەسەرکردن و خۆپاراستن .
مۆتەکە لە لای منداڵان، خەونێکی ترسناکە، کە منداڵان لە کاتی نووستندا دەیبینن، دەبێتە هۆی ترس و ناڕەحەتی و ناتوانن درێژە بە خەوەکانیان بدەن، لە خەو رادەپەڕن و هەڵدەستن .. تا هێور دەکرێنەوە و ترسەکەیان دەڕەوێتەوە .. پزیشکەکان دەڵێن لە چوار منداڵدا، منداڵێک لە هەفتەیەکدا جارێک یا زیاتر، بە شێوەیەک لە شێوەکان دووچاری خەونی ترسناک و بێزارکەری شەو دەبێت، بە زۆریش لە نێوان کاتژمێری چوار بۆ شەشی بەیانی .. منداڵ بەدەم هاوار و گریانەوە، یا بەبێ گریان، لە خەو رادەپەڕێ و، هەست بە ترس و بێ ئارامی دەکات .. زۆر جاریش ژوورەکەی خۆی بەجێدەهێڵێت و، روو لە ژوورەکەی دایک و باوکی دەکات .. بۆ ئەوەی لە پاڵ ئەواندا هەست بە پاراستن و دڵنیایی و ئاسوودەیی بکات و، بەبێ ترس و بە دڵنیایی بنوێت .
ئەوەی لەم کاتەدا لەسەر دایک و باوک پێویستە و سوودی زۆری بۆ منداڵەکەیان هەیە ، ئەوەیە کە دەست بەسەر منداڵەکەیاندا بهێنن و، سۆزی خۆشەویستی پێببەخشن .. بە دڵنەرمی و شیرینی لەگەڵیدا بدوێن، نەک لێی توڕەبن و بە ترسنۆک ناوی بەرن .
لەوانەیە منداڵەکەیان خەونەکەی بۆ دایک و باوکی بگێڕێتەوە .. بۆ ئەوەی ترسی خۆی پێشان بدات و، نەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ جێخەوەکەی خۆی .. بۆ ئەوەی دووبارە تووشی هەمان مۆتەکە و ترسەشەو نەبێت .
پێویستە دایکان و باوکان نە باسی مۆتەکە و، ئەو دەعبایانەی کە هاتوونەتە خەونی منداڵەکانیان نەکەن .. بەڵکو قسەی شیرین و خۆش و پێکەنینیان بۆ بکەن .. تا هەست بە ئارامی و دڵنیایی بکەن و .. بگەڕێنەوە بۆ ژوورەکانی خۆیان .
هەندێ لە زانایانی دەروونی، مۆتەکەی منداڵان بەوە دەزانن، کە جۆرێکە لە( فـۆبیا ) واتە ( نەخۆشی ترس ) کە لە میانەی ئەم خەونانەوە دەردەکەون .. لەوانەیە فۆبیا لە ئاژەڵ و لە تاريکی و لە بەرزایی بێت .. کە منداڵان لە میانەی خەونە ناخۆشەکانیاندا، لە شەودا بیان بینن .
هۆیەکانی ترسەشەو و مۆتەکەی منداڵان :
١ـ کەمی خۆشەویستی و سۆزداری و بایەخپێدان بە منداڵ .
٢ـ لۆمەکردن و شکاندنەوە و تەریقکردنەوەی منداڵ .. یا توڕەبوون و نەڕاندن بە سەریدا .. یا لێدانی بە دڵڕەقییەوە لە لایەن دایک و باوکی یا لە لایەن مامۆستاکەیەوە.
٣ـ ناکۆکی و دەمەقاڵییە زۆرەکانی نێوان دایک و باوکی .
٤ـ ململانێی دەروونی منداڵ و، رکەبەرایەتی لەگەڵ هاوڕێکانیدا .
٥ـ تووشبوونی منداڵ بە هەندێ نەخۆشی، وەکو: تا و، هەرسکردنی بەزەحمەت .
٦ـ کارتێکردنی منداڵ بە بینینی فیلمی کارتۆنی توندوتیژ، لە تەلەفزیۆنەکانداندا .. یا بینینی ئەو دراما و فیلمانەی توندوتیژی و شەڕ و کوشتن و بڕینیان تێدان .
٧ـ ترساندنی منداڵ بە شتی ترسناک یا ئاژەڵی دڕندە، وەکو : گورگ، کەمتیار، …هتد .
چەند هەنگاوێک بۆ چارەسەری ترسەشەو و مۆتەکەی منداڵان :
١ـ پێویستە هەمیشە چاودێری منداڵەکانتان بکەن .. تا بزانن لە چی دەترسن .
٢ـ دوورخستنەوەی منداڵەکانتان لە سەیرکردنی فیلمی کارتۆن ترسناک و لەو فیلم و درامایانەی، کە توندوتیژی و شەڕ و ئاژاوە و کوشتن و بڕینیان تێدایە .
٣ـ وا لە منداڵەکانتان بکەن کە لە دڵەڕاوکی و شڵەژان و مشتومڕ دوور بکەونەوە .
٤ـ لۆمە و رووشکێنی منداڵەکانتان مەکەن و، لێیان مەدەن بە تایبەتیش پێش نووستن.
٥ـ لە نزیکەوە بە نەرم و نیانی گفتوگۆ لەگەڵ منداڵەکانتاندا بکەن .. بۆ ئەوەی وایان لێبکەن کە باسی ئەوەتان بۆ بکەن کە رۆژانە لە چی ترساون و دەترسن .
٦ـ بەر لە نووستن بە شێوازێکێ خۆش چیرۆکی خۆشیان بۆ بگێڕنەوە، یا بخوێننەوە .
٧ـ هەڕەشە لە منداڵەکانتان مەکەن و .. بە ناوهێنانی ئاژەڵی دڕندە و دەعبا و شتی
ترسناک مەیان ترسێنن .
٨ ـ لە ژووری نووستنی منداڵەکانتاندا .. رووناکییەکی کز هەڵبکەن .
٩ـ زانایان بە باشیان زانیوە .. کە منداڵان بەر لە نووستن چەند چالاکییەکی هێمنانە ئەنجام بدەن و .. دووشێک بکەن .
١٠ـ ترسی منداڵەکانتان مەشارنەوە و پێیان مەڵێن : ” ئەمان خەونن و هیچی تر نین ” بەڵکو پێیان بڵێن : ” ئێمە دەزانین مۆتەکە واتان لێدەکات کە هەست بە ترس بکەن .. بەڵام لە راستیدا ئەمە روونادات .. بەڵگەش ئەوەیە لە خۆتان بڕوانن .. تووشی هیچ ئازار و شتێک نەبوونە .. ئێمەش وەکو ئێوە منداڵ بووین و مۆتەکە دەهاتە خەونمان .. ئەوەتاین ئێمەش هیچمان لێنەهاتووە ” بەم قسانە دڵنیایی بە منداڵەکانتان دەبەخشن .
١١ـ هەندێ جار مۆتەکە رەنگدانەوەی ترس و ململانییەکانی ژیانن .. لە منداڵەکانتان بگەڕێن با چییان لە خەونەکانیاندا بینیون بۆتانی بگێڕنەوە .. ئەمە واتان لێدەکات کە چیبکەن و، چۆن یارمەتی منداڵەکانتان بدەن و، بیر لە چارەسەرکردنیان بکەنەوە .. بۆ ئەوەی بەسەر ئەم ترسەشەو و مۆتەکانەدا زاڵبن .
١٢ـ کە منداڵەکانتان لە خەونەکانیاندا لە ترسان خەبەریان دەبێتەوە .. بە زۆر مەیان خەوێنن .. بۆ ماوەیەک لەگەڵیاندا بمێننەوە و بە زمانێکی شیرین و نەرم و نیان قسەی خۆشیان بۆ بکەن .. تا هەست بە دڵنیایی و ئارامی و ئاسوودەیی بکەن .
١٣ـ کە منداڵەکانتان دەترسن .. مەیان بەن بۆ ئەوەی لە لای خۆتان بیان خەوێنن .. ئەمە وایان لێدەکات، وا بزانن کە جێی خەوەکانیان ترسناکە .
١٤ـ کە منداڵەکانتان دووچاری ترسەشەو و مۆتەکە دەبن .. ژوورەکانیان رووناک مەکەنەوە .. چونکە ئەمە وایان لێدەکات کە لە تاریکی بترسن .. با ئەو رووناکییە گزە لە ژوورەکانیاندا وەکو خۆیان بمێننەوە .
١٥ـ کە منداڵەکانتان لە ترسان خەبەریان بۆوە، خواردنیان پێمەدەن .. بۆ ئەوەی ئێوە تێربن و زووتر بگەڕێنەوە بۆ ژوورەکانیان .. ئەگینا منداڵەکانتان لەسەری رادێن و، هەموو شەوێک هەست بە برسێتی دەکەن .. بەڵام قەیناکە کەمێک ئاویان بدەنێ .
١٦ـ گەر منداڵەکانتان چەندین جار دووچاری ترسەشەو و مۆتەکە بوون .. پشتگوێیان مەخەن، پێویستە بیان بەن بۆ لای پزیشکی پسپۆری دەروونی .. بۆ ئەوەی چارەسەری پێویستان بۆ دەستنیشان بکات و، کۆنترۆڵی ترسەکانی منداڵەکانتان بکەن. لەم بارەیەوە پرۆفیسۆر ( دیتەر ۆوک ) دەڵێ : ” مۆتەکە و ترسەشەو لە ناو منداڵاندا بڵاوە .. بەڵام دووبارەبوونەوەی لە قۆناغی منداڵیدا، ئاگادارییەکە بۆ شتێکی زیاتر ترسناک ”
١٧ـ لە بیریشتان نەچێت، کە منداڵەکانتان دەچن بۆ نووستن .. بە روویەکی گەشەوە ماچیان بکەن و.. شەو شادیان لێبکەن و .. هیوای خەوێکی خۆشیان بۆ بخوازن .
١٨ـ هەردەمییش ئەوە دەوترێت : ” خۆپـاراستن .. باشترە لە چارەسەرکردن ”
ترس دەرکردن لە کۆندا لە ناو کوردەواریدا :
لە کۆندا لە کوردەواریدا، رەنگە لە هەر ناوچەیەکی کوردستاندا، بە شێوەیەک لە شێوەکان دایکان ترسی منداڵەکانیان دەردەکردن : من دوو نموونەی ترس دەرکردنی کوردەواریتان بۆ دەگێڕمەوە .. کە بە منداڵی بە چاوی خۆم بینیومن .. منداڵ بووم ماڵمان لە دێی ” گۆگجە ” لە ناوچەی ” شوان ” ی سەر بە کەرکوک بوو .. لە دایکانی دێیەکەمان .. چەند جارێک بینیم بەم دوو شێوەیە، دایک ترسی منداڵەکەی دەردەکرد :
١ـ توانەوەی قوڕقۆشم : جاران قوڕقۆشمی ( رەساس) ی خڕ هەبوو کە بە قەی دەنکە نۆكێك دەبوو .. دایکی منداڵە ترساوەکە، دەنکێ قوڕقۆشمی دەهێنا و، دەیخستە ناو تاوەیەکەوە و، دەیخستە سەر پەرەمێسێکی داگیرساو .. تا بە تەوای ئەو قوڕقۆشمەکە دەتوایەوە و دەبوو بە ( شلە ) .. ئینجا جامێک ئاوی ساردی دەهێنا و .. لە بان سەری کۆرپەکەی ـ ئەو ساوایە لە هیچ شتێک ناگەیشت ـ ( بسم اللە ) ی دەکرد و قوڕقۆشمەی دەکردە ناو ئاوە ساردەکەوە .. چزەیەکی قایمی لێوە دەهات .. قوڕقۆشمەکە یەکسەر دەبووەوە بە قەوارەیەکی رەق .. بەڵام وەکو پێشتر خڕ نابوو .. شێوەیەک دەردەچوو .. ئیتر دایکی منداڵەکە دەیوت .. ئەوە شێوەی سەگە بۆرەیە ، کۆرپەکەم لە حەپە حەپی سەگە بۆرە ترساوە .. یا پشیلەکەیە .. یا مانگا زەردە .. ئەگەرچی لە راستیدا لە شێوەی هیچیانی نەدەکرد .. ئینجا دایکەکە سێ جار لەسەر یەکتری دەیوت : ” ترسی کورپە جوانەکەم دەرچێ .. ” ئەم کارە سێ ئێواران لەسەر یەکتری بە هەمان شێوە، دووبارە دەکرایەوە .. ئەو دایکە بڕوای وابوو کە بە دڵنیاییەوە، ترسی کۆرپەکەی دەرکردووە .
٢ـ بازدانی دایک بە منداڵەکەیەوە بەسەر جۆگەلە ئاو یا ئاگردا : دایک دەمەو ئێوارە کۆرپەی ترساوی لە باوەش دەکرد و .. سێ جار لەسەر یەکتری بەسەر ئەو جۆگەلە ئاوەی ناو حەوشەکەیاندا.. لەگەڵ وتنی ” بسم اللە ” دا، بازی دەدا .. لە کۆتاییدا لە گەڵ ئەوانەی لە دەوروبەری بوون ” حەلەلالااا .. حەلەلالا اا .. حەلەلالا ااا .. ” یان دەکرد .. ئەم کارەش سێ ئێواران لەسەر یەکتری دووبارە دەکرایەوە .. دایکەکە بڕوای وابوو کە ترسی منداڵەکەی، کەوتە ناو جۆگەلە ئاوەکە و .. ئاوەکەش ترسەکەی لەگەڵ خۆیدا برد .. یان لە جیاتی جۆگەلە ئاو .. بە هەمان شێوە بەسەر ئاگرێکی بچووکدا سێ جار بازی دەدا .. بڕوای وابوو کە ترسەکە کەوتە ناو ئاگرەکەوە و سووتا .
تا ئەمڕۆش لە زۆر شوێنی کوردسـتاندا، بە تایبەتیش لە باکـووری کوردستاندا .. لە ئێوارەی جەژنی نەورۆزدا .. کە ئاگری نەورۆز دەگرێتەوە .. بە تایبەتیش پیاوان چەند جارێک بەسەر ئاگری نەورۆزدا بازدەدەن .. بڕوایان وایە کە هەموو گوناهەکانیان دەکەوێتە نێو ئاگرەکەوە و، لە گوناهەکانیان پاک دەبنەوە .. یا گەنجان بۆ هێنانەدی نیاز و مەرازیان باز بەسەر ئاگری نەورۆزدا دەدەن .
لە هاوشێوەی ئەم جۆرە نەریتانەی کوردەواری .. لە ناو گەلانی تریشداهەیە .. بۆ نموونە هێندییەکان لە ئاوێ رووبارێکدا خۆیان دەشۆرن و چەند جارێکێکیش خۆیان نوقم دەکەن .. بڕوایان وایایە کە رووبارەکە لە هەموو گوناهەکانیان پاکی کردونەتەوە.

نەرویـج : ٣ی / یانوار/ ی ٢٠١٦

كانونی دووه‌م 4, 2016

پرسیارەکانی منداڵەکانتان پشتگوێ مەخەن … رەزا شوان

منداڵ کە لە دایک دەبێت هیچ نازانێت .. لە جیهانێکی فراوانی زۆر سەیر و سەمەرەی جەنجاڵ و سیخناخدا، چاوەکانی هەڵدێنێت و، گەشتی ژیانی دەست پێدەکات .. بە هەموو لایەکدا دەڕوانێت .. رۆژ لە دوای رۆژیش گەشەدەکات و، ئاسۆی بیر و هۆش و خەیاڵی فراوانتر دەبێت .. دەجووڵێت و هەڵپەدەکات .. ئەندامە هەستەوەرەکانی بەکاردەهێنێت .. بە چاوەکانی شتەکان دەبینێت و .. بە گوێیەکانی قسەکان دەبیستێت و .. بە دەستەکانی شتەکان دەگرێت .. بە هۆش و ئەندێشەی شتەکان لێک دەداتەوە .. وشە و رستە و زمان فێردەبێت .. دەدوێت و دەپرسێت .. رۆژانە دایک و باوک و کەسوکار و دادەکان و مامۆستاکانی پرسیارباران دەکات : بۆچی ؟ چـۆن ؟ کەی ؟ لە کـوێ ؟ بۆ ؟ کـام ؟ کـێ ؟ چەند ؟ چما ؟ لـۆ ؟ ئایا ؟ … هتد . ئەم پرسیارانەش سروشتین، چونکە منداڵ دەیەوێت دەەربارەی دەوروبەرەکەی و رووداوەکانی ئەم جیهانە بپرسێت و، بزانێت و، بناسێت و ، شارەزایی لە بارەیانەوە هەبێت .. مەبەستیش لە پرسیارەکانی منداڵ، بریتییە لە شرۆڤەکردن، کە منداڵ لە شێوەی پرسیاردا گۆزارشتیان لێدەکات .. لە کەسانی گەورە دەپرسێت، کە پرسیارەکانی پێویست بە وەڵامدانەوە و شیکردنەوە و گفتوگۆ دەکەن .
منداڵ بەوە ناسراوە، کە زۆر دەپرسێت و، هەموو جۆرە پرسیارێکیش دەکات .. منداڵی زۆرپرسیش منداڵێکی زیرەک و بلیمەت و بەهرەمەند و هەڵکوتوو و داهێنەرە، چونکە خۆش هیوایە و، دەیەوێت دەربارەی شتەکانی دەوروبەری زۆرترین زانیاری بزانێت .
منداڵ بەرهەمی رۆشنبیریی دەوروبەرەکەیەتی، لە میانەی وەڵامی پرسیارەکان لە دایک و باوکی یا بەخێوکەر و هاوڕێ و دادەکان و مامۆستاکانییەوە فێردەبێت و دەزانێت .. کورد وتەنیش : ( کەس لە سکی دایکیدا فێری شتێک نەبووە ) .
پێویستە هەردەم هانی منداڵەکانتان بدەن کە شەرم نەکەن و بە ئەوپەڕی ئازادییەوە بپرسن و.. بپرسن .. هەر هۆشێک کە بە بەردەوامی بپرسێت .. هۆشێکە کە توانای چارەسەری داهێنانەی ئەو گرفت و کێشانەی هەیە کە دێنە رێی .. داهێنانیش کاتێک گەشەدەکات، کە هۆش و بیرکردنەوە رووماڵی هەموو لایەنەکان بکەن .. لە گۆشەی جیاوازیشەوە لە کێشەکان بڕوانن و .. بە دوای چارەسەری ناباودا بگەڕێن .. توانای پرسیارکردنیش ئەم مەبەستە دەهێنێتەدی .. مێشکی منداڵان و گەورەکانیش پڕن لە پرسیار، هەر بۆیەش نیشانەی پرسیارکردن ( ؟ ) لە سەر شێوەی سەری مرۆڤ دایە.
پرسیارەکانی منداڵانیش بەپێی ئەو کۆمەڵگایەی لێی دەژین و، بە پێی ئەو زانیارییانەی کە لە دەوروبەرییانەوە وەریان دەگرن جیاوازیان هەیە .. ئەگەر لە منداڵانی لادێی و کۆچەرییەکان بڕوانین، دەبینین ئاستی زانستی و شارەزاییان سنووردارن، تەنها سەرچاوەی رۆشنبیرییان خێزانەکانیان و هاوڕێکانیانن لەو ژینگە تەسکەی لێیدەژین . بە پێچەوانە منداڵانی شار و شارستانی، کە لە ئاستێکی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی فراوانتردا دەژین و .. کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت و سەتەلایت و پلەیستێشن و ئایفۆن و جۆرەها بابەتی تەکنۆلۆژیای تازە لە بەردەستیان دایە و سوودیان لێوەردەگرن .. دیارە ئەمان لە منداڵانی لادێنشین و کۆچەرییەکان زۆرزانترن و چاوکراوەتر و رۆشنبیرترن .
کۆمەڵێک پرسیاری کلاسیکی باو هەن، کە نەوەکانی ئەمڕۆش ئەو پرسیارانە دەکەن و دووبارەیان دەکەنەوە .. بەڵام لەگەڵ پێشکەوتن و گۆڕانکاری و تەکنۆلۆژیای تازە و سروشتی ژیانی ئەم سەردەم و رۆژگارەدا، پرسیاری تازەش دێنە کایەوە .. پرسیارەکانی منداڵانی نەوەی ئینتەرنێت و سەتەلایت و ئایفۆن و فەیسبووک و … هتد . جیاوازییان لەگەڵ پرسیارەکانی منداڵانی حەفتاکان و پەنجاکانی سەدەی رابردوو و پێشتريش هەیە .. بێگومان منداڵان لە هەموو شوێنێکی جیهاندا، بە قۆناغی پرسیارکردندا تێدەپەڕن .. بێ ئەوەی کە بێزاربن پرسیار لە دوای پرسیار دەکەن .. چونکە هۆگر و وێڵی دوای زانست و زانیاری و شارەزایین .. بۆ وەڵامی پرسیارەکانیشیان پشت بە دایک و باوک و دادەکان و مامۆستانیان دەبەستن .. بە تایبەتیش منداڵان لە دوو ساڵییەوە تا پێنج ساڵی کە قۆناغی پێش قوتابخانەی بنەڕەتییە و، بە ( قۆناغی پرسیار) یش ناودەبرێت، چونکە منداڵان لەم قۆناغەدا زۆر دەپرسن، دواتر بەرە بەرە پرسیارەکانیان کەمتر دەبنەوە .
منداڵان لاسایی کوێرانەی هەموو ئەو شتانە دەکەنەوە کە دەیان بینن، لە نێوان لاسایی کردنەوە و بیرکردنەوەدا، بە سەدان پرسیار دێنە کایەوە .. لە قۆناغی منداڵیدا، منداڵان خەیاڵیان فراوانە و، راستی و خەیاڵ تێکەڵ دەکەن .. لە ناخی دڵە پاکەکانیانەوە، رۆژانە بە دەیان پرسیاری سەیر و راماناوی و هەلەق و بەلەق دەپرسن .. بەڵام لە راستیدا ئەم پرسیارانەیان زۆر گرنگن .. لەسەر بنەمای وەڵامە راست و دروستەکانی ئەم پرسیارانە هۆشی منداڵان پێکدێن و، داهاتووی هۆشیان دیاری دەکرێن .. تا وایان لێدێت ئیتر زۆر بە کەمی پرسیار لە دایک و باوکیان دەکەن .
( ئۆروک ) دەڵێت : ” لەوەوە بزانە، کە منداڵەکانت گەورە بوونە، کە چیتر دەربارەی چۆنییەتی هاتنیان بۆ ژیان پرسیارت لێناکەن و.. پێشت ناڵێن کە بۆ کوێ دەڕۆن ”
منداڵ بۆ دەپرسێت ..؟
زاناکانی بواری پەروەردەی منداڵان، پرسیارەکانی منداڵان بۆ ئەم هۆیانە دەگەڕێننەوە :
١ـ ئارەزوو و شەیدایی منداڵان بۆ زانین و دۆزێنەوە .. چونکە دەربارەی ژینگەکەیان و رووداوەکانی دەوروبەریان نەشارەزان و .. دەیانەوێت دەربارەیان بزانن و بیاناسن و زۆرترین زانین و شارەزاییان لە بارەیانەوە هەبێت .. پرسیارکردن و زانینیش مافێکی سروشتیی منداڵانە .. گەر لە لایەن گەورەکانەوە وەڵام نەدرێنەوە، هەست بە رامان و بە نائارامیی دەروونییان دەکەن .
٢ـ منداڵان پێویستییان بە تێگەیشتن و شارەزایی هەیە .
٣ـ پێویستیی منداڵان بۆ بەشداری کردن و خۆدەرخستن و خۆسەلماندن .
٤ـ ئارەزووی منداڵان بۆ چاولێکردن لە گەورەکان .
٥ـ گەشەکردنی توانای زمانی منداڵان و، هەست کردنیان بەوەی کە دەتوانن بە باشی گوزارشت بکەن و لەگەڵ کەسانی تردا گفتوگۆ بکەن و تێبگەن و وەرگرن و ببەخشن .
٦ـ ترس و دڵەڕاوکێی منداڵان : زیاتریش دەربارەی ئەو شتانەی کە لێیان دەترسن دەپرسن .. داوای هەست کردن بە دڵنیایی و ئارامی و ئاسوودەیی دەکەن لە مەترسییە نادیارەکان .. بۆ نموونە : کە هەورە تریشقە چەخماخە دەدات و شریقەی دێت .. منداڵان دەترسن و دەپرسن .. حەزدەکەن دڵنیایان بکەنەوە کە هەورە تریشقە ئازاریان نادات و زیانیان پێ ناگەیەنێت .. زۆربەی منداڵانیش لە سەگ و گورگ و لە دز و تاوانبار و سۆاڵکەر و شێت دەترسن .. تەنانەت کە هیچ ئازارێکیشیان پێنەگەیاندووبن .
٧ـ بۆ ئەوەی سەرنجی کەسانی تر بۆ لای خۆیان رابکێشن و ئاوڕیان لێبدەنەوە و بایەخیان پێبدەن و بە هەندیان بزانن و، شوێنیان لە شیکردنەوەدا هەبێت .
٨ـ منداڵان هێزێکی تێبینی و سەرنجدانی ورد و بەهێزیان هەیە .. بە باشیش خۆیان دەردەخەن و دەپرسن .. ئەوان دەربارەی راستییەکانی ژیان دەپرسن و، بیر لە ناخی ئەم راستییانە دەکەنەوە .
٩ـ منداڵان خاوەنی خەیاڵێکی فراوانن .. بەبێ سنوور و سانسۆر، بە سەدان پرسیار بە خەیاڵیاندا دێت .. ئەو منداڵانەش کە زۆر دەپرسن سروشتین، بەڵکو زیرەک و گەشبین و داهاتوو گەش و روونن .. بێگومان هەندێ لەو پرسیارانەی کە دەیان کەن .. جێی سەرسووڕمان و ڕامان و دامانن بە لای گەورەکانەوە .. جاریش واش هەیە بەشێک لە پرسیارەکانیان لە گوێرەی خۆیان زیاترن .. یا پرسیاری فەلسەفی و بوونی و چۆنییەتی دەکەن، کە وەڵامدانەوەیەکی ژیرانەیان دەوێت .. وەکو :
من لە کوێوە هاتووم؟ خوا لە کوێیە ؟ بۆ خوا خۆی پێشانمان نادات ؟ ئاسمان بۆ شینە ؟ ژمارەی ئەستێرەکان چەندن ؟ باڵندە چۆن دەفڕێ ؟ ئێمە زیندووین یا خەونە ؟ بۆ پیاو منداڵی نابێت ؟ لە بەهەشتدا گەزۆی سلێمانی هەیە ؟ باپیرەم بۆ مرد ؟ رووح چییە ؟ چۆن لە لەش دەردەچێێت ؟ دایکە من لە شاییەکەی تۆدا لە کوێ بووم ؟ بۆ ئۆتۆمبیل ناتوانێت وەکو فرۆکە بفڕێت ؟ ئەی ئەو هەموو خەڵکە زۆرە چۆن لەو تەلەفزیۆنە بچووکەدا جێیان دەبێتەوە ؟ ئەمانە و بە سەدان پرسیاری سەیری لەم جۆرە .
١٠ـ زۆر جاریش منداڵان بە پرسیارکردن دەیانەوێت گەورەکان تاقیبکەنەوە .
ئەو هۆیانە و بە دەیان هۆی تر هەن، بۆ ئەوەی کە منداڵان بپرسن و وەڵام بدرێنەوە .
بەداخەوە هەندێ لە دایکان و باوکان و مامۆستایانی نابەڵەد و بێ ئەزموون .. منداڵی زۆرپرس، بە منداڵێکی چەنەباز و بێزارکەر ناودەبەن و .. وەڵامی پرسیارەکانیان نادەنەوە و بێدەنگ دەبەن، یا بە ئەنقەست بە ( نـازانم ) وەڵامیان دەدەنەوە .. یا لێیان تووڕە دەبن، بۆ ئەوەی واز لە پرسیارکردن بهێنن .. بێ ئەوەی کە ئەوە بزانن کە ئەم جۆرە مامەڵەکردنە هەڵە و نادروستەیان، چ زیانێکی دەروونی و، چ کاریگەری و رەنگدانەوەیەکی نەرێنی و خراپی لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵەکانیان دەبێت .
بێگومان هەموومان ناوبانگی کەڵە زانا و داهێنەری ئەمریکی ( تۆماس ئەدیسۆن ) ی داهێنەری گڵۆپی کارەبایی و بە سەدان داهێنانی تر، بیستوومانە .. ئەدیسۆن منداڵێکی زۆرپرس بوو .. کە منداڵ بوو لەبەردەم دەرگای ماڵەکەیان دادەنیشت .. هەر کەسێک بە بەردەمیدا رەتبوایە ئەدیسۆن پرسیارێکی لێدەکرد .. تا گەیشتە ئەو رادەیەی کە خەڵکی لێی بێزاربوون و بە ( نـازانین ) وەڵامیان دەدایەوە .. بەرانبەر بەم وەڵامە هەڵەیەش، دیسان ئەدیسۆن لەو کەسانەی دەپرسی : ” ئـەی بۆ نـازانن .. ؟ ”
ئەدیسۆن کە چووە قوتابخانەش، بەردەوام بوو لەسەر پرسیارکردن .. تا مامۆستاکانی لێی بێزار بوون و بە گەمژە و مێشک بۆگەن ناویان برد .. تەنها چەند رۆژێکی کەم لە قوتابخانەدا بوو .. رۆژێک بەڕێوەبەری قوتابخانەکەی دەری کرد و پەیامێکی بۆ دایکی پێادا نارد کە تێیدا نووسیبووی : ” باشتر وایە کە کوڕەکەت لە ماڵەوە دابنیشێت چونکە گەمژەیە ” دایکی لە باوەشی کرد و وتی : ” کـوڕەکەم گەمـژە نییە .. بەڵکو ئـەوان گەمژەن ” وتیشی : ” بچکۆلەکەم گەر هەموو کەسێک نکووڵی لە زیرەکی تۆ بکەن، ئەوە بۆ تۆ بەسە کە من بڕوام بە زیرەکی تۆ هەیە، تۆ منداڵە بلیمەتەکەمی .. لێیان گەڕێ چی دەڵێن بابڵێن .. گوێ لەمن بگرە کە چی دەڵێم، تۆ زیرەکترین منداڵی لە جیهاندا ”
بۆیە ئەدیسۆن دەڵێ : ” دایکم بوو کە فێری کردم، چونکە ئەو رێزی دەگرتم و باوەڕی پێم هەبوو، ئەو هەستەی پێبەخشیم، کە من گرنگترین کەسم لە بووندا، بوونی من بوو بە پێویستییەک لە پێناویدا .. بەڵێنم بە خۆم دا، کە شەرمەزاری نەکەم، هەر وەکو ئەو کە هەرگیز شەرمەزاری نەکردم ” شایانی باسیشە کە هۆی داهێنانی گڵۆپیش لە لایەن ئەدیسۆنەوە، هەر دایکی بوو .. چیرۆکەکەش بەم شێوەیەیە : شەوێکیان دایکی زۆر نەخۆش دەکەوێت .. ئەدیسـۆن دەیـبات بۆ لای پزیشـکـێک .. پزیشـکەکە پێی دەڵـێت : ” دایکت پێویستی بە نەشتەرگەری هەیە، بەڵام ئێستا شەوە و تاریکە، ناتوانم بەم تاریکییە نەشتەرگەریی بۆ بکەم، پێویستە چاوەڕێی بەیانی بکەین ” .. ئا لێرەوە کەڵکەڵەی داهێنانی دروستکردنی ئامێرێک کەوتە خەیاڵی ئەدیسۆنەوە، کە بتوانێت ئامێرێکی ئەوتۆ دروست بکات تاریکی روو اک بکاتەوە . ئەوەبوو لە (٩٩٩) جاری تاقیکردنەوە بۆ دروستکردنی گڵۆپ شکستی هێنا .. بەڵام ئەدیسۆن بڕوابەخۆ بوو، کۆڵی نەدا و سووربوو لەسەر دروستکردنی گڵۆپ .. نەشی دەوت شکستم هێناوە، دەیوت: ” لە (٩٩٩) تاقیکردنەوەمدا، نەبوونە هۆی دروست کردنی گڵۆپ ” دوای هەر شکستییەکیش، ئەدیسۆن دەیوت : ” رێگایەکی تر بۆ سەرکەوتن هەیە ” درێژەی بە تاقیکردنەوەدا .. تا لە (١٠٠٠) رەمین جاری تاقیکردنەوەکانیدا سەرکەوت و، گڵۆپی دروست کرد .. شۆڕشێکی تەکنۆلۆژیا و وەرچەرخانێکی نەمری مێژوویی پەرپاکرد .
بەڵێ ئەو تۆماس ئەدیسۆنە زۆرپرسەی، کە مامۆستاکانی بە گەمژەیان دەزانێ .. بوو بەو کەڵە داهێنەرەی کە تا هەتایە مرۆڤ قەرزاری داهێنانەکەی ئەون و.. تا هەتایە بە نەمری دەمێنێتەوە و، سەرجەم ئادەمیزادیش بە رێزەوە ناوی دەبەن و یادی دەکەنەوە .
مەبەستیشم لەو کورتە باسە دەربارەی ئەدیسۆن ئەوەیە، کە ئێوەی دایکان و باوکان و مامۆستایانی کورد .. پێویستە پرسیارەکانی منداڵەکانتان پشتگوێ نەخەن و، بە دڵێکی فراوانەوە وەڵامیان بدەنەوە .. منداڵانی زۆرپرسیش بە جەنەباز و بە گەمژە مەزانن .
پرسیارەکانی منداڵانیش، بەپێی قۆناخەکانی تەمەنیان جیاوازیان هەیە .. بۆ نموونە :
لە پرسیاری : ئەمە چییە ؟ بۆ پرسیاری : ئەمە چۆن ؟ بۆ پرسیاری : ئەمە بۆچی ؟ بۆ پرسیاری : ئەی دوای ئەوە ؟ پرسیارەکانی منداڵانی قۆناغی پێش چوونە قوتابخانە و، منداڵانی مێردمنداڵ و هەرزەکار جیاوازییان هەیە .. وەڵامی پرسیارەکانیش، پێویستە لەگەڵ قۆناخەکانی منداڵیدا بگونجێن .
گرنگی دان بە وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵان گەلی سوودی پەروەردەییان هەیە .. منداڵان هەست بەوە دەکەن کە ڕێز لە راکانیان دەگرن و، پێیان خۆشە کە بەشداری لە گفوگۆدا بکەن .. منداڵان زیاتر بڕوایان بە خۆیان دەبێت، وەڵامی دروست یارمەتیدەرە بۆ گەشەکردنی دەروونی دروست ، بۆ گەشە و توانای زمانی، بۆ سازانی کۆمەڵایەتی .
بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵەکانتان ئەم راستییانە لەبەرچاو بگرن :
١ـ نابێت وەڵامی پرسیارەکانیان بە درۆ یا بە ناتەواوی یا بە شێوازێکی دیبلۆماسی ناراست بدەنەوە .. چونکە منداڵان هەستیارن ئەگەر بۆیان دەربکەوێت کە ئێوە راستان پێنەوتوون .. بە درۆزنتان دەزانن و، بڕوایان پێتان نامێنیت و، وەڵامە هەڵەکانیشتان لە ئەمڕۆ و لە ئایندەشدا زیانیان پێدەگەیەنن، ئێوە و ئەوانیش باجی ئەو هەڵانە دەدەنەوە .
بۆ نموونە : ئەگەر منداڵێک لە دایکی پرسی : ” من لە کوێوە هاتووم ؟ ” نابێت دایکی وا وەڵامی بداتەوە : ” تۆمان لە سوپەرمـارکێتێک کڕی ” زوو ئەم وەڵامە درۆیە، بۆ منداڵەکەی ئاشکرا دەبێ و دایکی بە درۆزن دەزانێت و بڕوای بە وەڵامەکانی نامێنێت .
٢ـ پێویستە وەڵامەکانتان بە پێی تەمەنی مندالەکانتان بن .. بۆ منداڵانی قۆناغی یەکەم سادە و ساکار بن و وشە و رستەکانتان بەپێی فەرهەنگی زمانی ئەو قۆناغە بن .
٣ـ هەرگیز لە زۆرپرسینی منداڵەکانتان بێزار مەبەن .. بەڵکو زۆر دڵخۆشبن، چونکە زۆرپرسین نیشانەیەکی زیرەکی و دۆزینەوە و داهێنان و ئایندە گەشییە .
٤ـ ئەگەر وەڵامی پرسیارەکەتان لەو کاتەدا نەزانی .. دەتوانی بە منداڵەکەت بڵێیت : پرسیارەکەت جوانە .. بۆیە دەمەوێت وەڵامێکی جوانت بدەمەوە .. مۆڵەتم بدەری با بیربکەمەوە ، یا با سەیری کتێبێک بکەم و .. وەڵامەکەت بۆ بدۆزمەوە .. بەڵێنت دەدەمێ کە وەڵامت دەدەمەوە و.. لە بیری ناکەم .. یان پێی بڵێ : با باوکت بێتەوە لەوانەیە ئەو وەڵامێکی باشی پرسیارەکەت بداتەوە .
٥ـ هەندێ لە دایکان و باوکان پێیان وایە، کە زانینی راستییەکان لە تەمەنێکی بچووکدا کاریگەرییەکی نەرێنی لێدەکەوێتەوە .. بەڵام ئەمە بۆچوونێکی هەڵەیە .. لە جیاتی ئەم بۆچوونە هەڵەیە .. با بە شێوازێکی ئەرێنیی گونجاو و، بەپێی تەمەن و ئاستی زیرەکیی منداڵەکانتان راستییەکانیان بۆ روون بکەنەوە .
٦ـ ئەو پرسیارە رامانهێنەرانەی کە منداڵان دەربارەی رەگەزی ( جینسی ) دەیان کەن .. نابێت پشتگوێ بخرێن و .. ناشبێت ئەو منداڵانەی پرسیاری جینسی دەکەن بە بێ ئەدەب و بە بێ ئابڕوویان بزانن .. پێویستە هەر لە منداڵییەوە، پەروەردەیەکی جینسی دروست بکرێن .. چونکە ژیانی جینسی بەشێکی بنەڕەتییە لە ژیانی گەورەکاندا .. بەڵام زۆر جار گەورەکان لە روو دادەمێنن لە باسکردنی ئەم بابەتانە لەگەڵ منداڵەکانیاندا .. لەوە دەترسن کە کاردانەوەی لە گەشەکردنی منداڵ و لە ژیانی جینسیی داهاتوویان هەبێت .
من ( نووسەری ئەم بابەتە) لە بەشی منداڵان لە کتێبخانەی گشتیی شاری ( بێرگن ) لە نەرویج، بە دەیان کتێبی رەنگاورەنگی وێنەدارم دەربارەی ئەندامنی لەشی نێر و مێ و چۆنییەتی دووگیان بوون و لە دایک بوون بۆ منداڵانی قۆناغەکان هەن .. هەن کە بە شێوە و بە زمانێکی ساکار و سادە بۆ منداڵان چاپکراون .. رۆژانەش منداڵانی چەند باخچەیەکی ساوایان یا قوتابیانی قوتابخانە بنەڕەتییەکان، تەنانەت خێزانەکانیش لەگەڵ منداڵەکانیان کە هەر هەموویان تێکەڵاون، دەیان هێنن بۆ بەشی منداڵانی کتێبخانەکە و، ئەو کتێبانە جینسییانە دەخەنە بەردەستیان و وێنەکانی ئەندامانی لەشی نێر و مێیان پێشان دەدەن .. تا لە منداڵییەوە لە بارەی جینس و دووگیان بوون و، لە دایکبوون، منداڵان نابەڵەد نەبن و بزانن .. هەروەها چەندین فیلم و سیدی و کاسێتی ڤیدیۆیی و میمۆری لە هەمان کتێبخانەدا و، دەربارەی هەمان بابەت هەن . دایک و باوکان دەیان خوازن و لە ماڵەوە پێشانی منداڵەکانیانی دەدەن .
٧ـ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵان لە لایەن دایکان و باوکانەوە .. مایەی بەخشینی پێخۆشحاڵییە بە منداڵەکانیان .. منداڵەکانیان ئەو هەستەیان لا دروست دەبێت، کە دایک و باوکیان فەرامۆشیان نەکردوون و، بەشداریی هەست و سۆز و ویژدانیان دەکەن .
٩ـ هەندێ جار دایکان و باوکان دەتوانن بە وێنەی رەنگاوڕەنگی دووتوێی کتێبەکان یا وێنەی گەورەی پەیوەند بەم بابەتە .. وەڵامی هەندێ لە پرسیارەکانی منداڵان بدەنەوە .
١٠ـ پێویستە دایکان و باوکان و بەخێوکەر و دادەکان و مامۆستاکان، هەردەم بە باشی ئامادەی وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵەکانیان بن .. تا منداڵان بە نەزانیان نەزانن و پەنا بۆ کەسانی تر نەبەن .. ئەوەش لەبەرچاوبگرن کە ئەم منداڵانە لەسەر رۆشنایی ئەو وەڵامانەی کە ئێوە دەیان دەنەوە، باوەڕ و هەست و هەڵویستەکانیان بنیات دەنێن . لەم روانگەیەوە، ئەوە بزانن کە وەڵامدانەوەی راست و دروستی پرسیارەکانی منداڵان چەند گرنگن و، چ رەنگدانەوە و کاریگەرییەکی ئەرێنییان لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵە چاوگەشەکانی کوردستانی شیرینمان دەبێت .
بۆ نموونە : کە منداڵێک لە دایکی دەپرسێت : ” دایکە من لە کوێوە هاتووم ؟ ” دایکی ژیر و وریا پرسیاری منداڵەکەی پشتگوێ ناخات .. دەتوانێت بە شێوازێکی ساکاری لۆژیکی و راست و دروست وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە .. بۆ نموونە دەتوانێت بەم شێوەیە وەڵامی منداڵەکەی بداتەوە :
ئازیزم، لە دنیادا هەموو گیان لەبەران نێر یا مێن .. مرۆڤیش ( ژن یا پیاو) ن .. یا ( کچ یا کوڕ) ن .. کە عازەب و گەورە دەبن .. کچ و کوڕ هاوسەرگیری پێکدەهێنن .. واتا دەبنە بووک زاوا و یەکتریان خۆشدەوێت .. من و باوکیشت هاوسەرگیریمان کرد و یەکتریمان خۆشدەوێ .. لە شوێنێک لە سکمدا کە پێی دەڵێن ” منداڵدان ” تۆ دروست بوویت .. ماوەی نۆ مانگ لە سکمدا گەورەبوویت و.. کاتی ئەوە هات کە لە دایک بیت .. بە هۆی کەناڵێکەوە کە ( بۆڕییەکی گۆشتینە) پێی دەڵێن ( کەناڵی لە دایک بوون ) تۆ لە دایک بووی .. شیر و خواردنم دایتێ تا بووی بەم منداڵە جوانکیلە خۆشەویستەم . خۆ ئەگەر منداڵەکەی لێی پرسی : ئەی من چۆن لە منداڵدانی تۆدا دروست بووم ؟ دایکی دەتوانێ پێی بڵێت : ” بە هۆی تنۆکێکی شل لە لەشی من و تنۆکێکی شلی تر لە لەشی باوکت، لە منداڵدانمادا هەردوو تنۆکەکە یەکیان گرت و تۆیان لێ دروست بوو ” .. دەشتوانێت بە هۆی وێنەی روونکردنەوەی رەنگاوڕەنگی نیۆ کتێبە جینسییەکانەوە، زیاتر وەڵامی ئەم پرسیارە بۆ منداڵەکەی روون بکاتەوە .. یان بە هەر شێوازێکی تر کە کە ئەم دایکە خۆی بە باشی بزانێت، بۆ وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە .
لە کۆتاییدا دووبارەی دەکەمەوە، پێویستە پرسیارەکانی منداڵەکانتان پشتگوێ نەخەن و خۆتان لێیان نەدزنەوە .. هەرگیز بە هەڵەش وەڵامیان مەدەنەوە .. هەردەمیش هانیان بدەن بۆ ئەوەی کە پرسیاری زیاتر بکەن .. بەبێ پێچ و پەنا و، بەبێ شەرمکردنیش بە روونی وەڵامی پرسیارەکانیان بدەنەوە .. بە تایبەتیش ئەو پرسیارانەی کە رامان و دامانتان دەکەن .. یا ئەو پرسیارە جینسییانەی، کە بە زەق و رووتیان دەزان .. چونکە گەر ئێوە وەڵامیان نەدەنەوە .. لەوانەیە لە کەسانی تر یا لە منداڵێکی لە رێ دەرچوو بپرسن و، کۆمەڵێک وەڵامی هەڵە و گوماناوی زیانبەخشیان بدەنەوە و کاریان تێبکەن .. ئۆباڵی ئەم ئاکام و ئەنجامە نەخوازراوەش، لە ئەستۆی ئێوەی دایکان و باوکان و بەخێوکەر و فێرکەر و پەروەردەکار دایە .. هەردەمیش پێویستە ئێوەی دایکان وباوکان و دادەکان و مامۆستاکان، ببنە نموونەیەکی باش و بەرز بۆ منداڵەکانتان، چونکە منداڵان چاولێکەرن و میراتگری رەفتار و هەڵسوکەوت و کارە جوانەکانی ئێوەن .
رەزا شوان
نەرویج

كانونی یه‌كه‌م 5, 2015

کاریگەریی ڕەنگەکان لەسەر سایکۆلۆژیای منداڵان – ڕەزا شوان – نەرویج

بزانین یا نەزانین، لە لەدایکبوونەوە تا مردن، رەنگەکان راستەوخۆ کارتێکردن و رۆڵێکی سەرەکییان بە ئەرێنی و بە نەرێنی لە ژیانی رۆژانەماندا هەیە .. کارتێکردنیان لەسەر جەستە و هۆش و دەروون و چێژ و رەفتارەکانمان هەیە .. رەنگەکان بیناییمان رووناک دەکەنەوە و، رووحمان رەوان دەکەن و، دەمارەکان و ماسوولکەکانی لەشمان خاودەکەنەوە .. زاخاوی هەستمان دەدەن .. تێیاندا هەیە خۆشی و شادیمان پێدەبەخشن و گەشی دەخەنە روومانەوە .. هەشیانە مشەوەشمان دەکەن و گرژ و بێزارمان دەکەن .. هەیانە گەشبینی و گەرم و گوڕی و تین و چالاکی و هیوای سەرکەوتنمان پێدەبەخشن .. هەشیانە ورەمان نزم دەکەنەوە و، بێزارمان دەکەن و ساردمان دەکەنەوە و، دڵتەنگ و بێ ئومێدمان دەکەن .
بێگومان تێڕوانین و حەز و خۆشیمان بۆ رەنگەکان وەکو یەک نییە، لە کەسێکەوە بۆ کەسێک یا کەسانی تر جیاوازە .. دەشێ من رەنگێک لە رەنگەکان خۆشێیەکی زیاترم پێ ببەخشێت و لە هەموو رەنگەکانی تر بەلامەوە جوانتربێت .. تۆ رەنگێکی ترت بەلاوە جوانترە .. ئەو رەنگێکی تر .. سروشتیش بە رەنگاوڕەنگی لەدایکبووە و.. بە هەموو رەنگەکان خۆی رازاندۆتەوە .. سەرچاوەی رەنگەکانیش هەر سروشتە .
هەریەکەش لە ئێمە لە دید و لە روانینی خۆمانەوە، پێناسەی رەنگەکان دەکەین .. ئەمە رەنگێکی جوانە و دڵم پێی دەکرێتەوە .. ئەو رەنگە ناشیرینە و، بە دڵم نییە و دڵمە گوشێت .. ئەم رەنگە ئارام بەخشە .. ئەوەیان دڵتەنگ کەرە .. ئەوەیان سارد و سڕ و بێ چێژە .. ئەمەیان رۆمانسی و شاعیرانەیە، … هتد .
ئاڵاکانی وڵاتانی جیهانش، بە ئاڵای رە گین و جوانی کوردستانیشەوە .. رەنگاوڕەنگن ..هەر ڕەنگێکش هێمایەکی شانازییە و گوزارشتە، لە واتا و لە مەبەستێک و، لە تایبەتمەندییەکی ئەو گەل و وڵاتانە .
رەنگ، یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی تیشک، لە راستیدا تیشکی سپی وەکو لە رەنگەکانی پەلکەزێڕینەدا دەیان بینین .. لە حەوت رەنگی جوان پێکهاتووە کە ئەمانەن : ( سوور ، پرتەقاڵی ، زەرد ، سەوز ، شین ، ئەرخەوانی ، وەنەوشەیی ) .
رەنگەکان، ناوێکن بۆ تیشکە بینراوەکان .. لێکدانەوەی بینایی چاوەکانی مرۆڤن، بەرانبەر بە جیاکردنەوەی شەبەنگەکان .. رەنگەکانیش بە گوێرەی بەرزی و نزمی لەرەلەری شەپۆلەکانی کارمۆگناتیسی، کە هێزێکی دیارییان هەیە، جیادەکرێنەوە .
منداڵ لە تەمەنی سێ مانگانەوە، هەست بە رەنگەکان دەکات، بە تایبەتیش رەش و سپی دەناسێتەوە .. رەنگەکان کارتێکردنێکی سایکۆلۆژیان لەسەر گەشەکردن هەیە .. منداڵی ساوا لەو کەرەستە جوان و رەنگاوڕەنگانەی بابەتەکانی یارییەکانی دەڕوانێت، سەرنجی ئەو شتە رەنگاوڕەنگانە دەدات، کە لە ژوورەکەیدا دانراون یا هەڵواسراوان یا ئەو شتە جوانانەی کە لانک و بێشکەکەیان پێ رازاندوونەتەوە، سەرنجی رەنگەکانی پەردەکان و سەرچەف و پێخەفەکانی دەدات، ئەو جلوبەرگە رەنگاوڕەنگانەی لە بەریان کردووە .. هەموو ئەم شتە رەنگاوڕەنگانە زانیاری و شارەزایی و بەهرە بە هۆشی دەبەخشن .
بە دڵنیاییەوە تا رادەیەک، جیاوازی لە نێوان حەزی کچان و کوڕان بۆ رەنگەکان هەیە .. کچان بە زۆری حەزیان بە رەنگە ئارامەکان هەیە وەک رەنگی پەمەیی و سەوز، کە یارمەتیی لە یەک نزیکبوونەوەی هەستەکانیان دەدەن .. بەڵام کوڕان ئارەزووی رەنگی شین دەکەن، رەنگێکی ساردە، هێمنی و خاوبوونەوەیان پێ دەبەخشێت و، رۆڵی هەیە لە هێورکردنەوەی هەڵچون و گرژییەکانیان .. بۆیە ئەم رەنگە بۆ منداڵانی لاسار و بزێو باشە، تا رادەیەک هەڵچوونەکانیان هێور و خامۆش دەکاتەوە .. ئەو منداڵەی کە کەم چالاکیشە، باشتر وایە کە ژووری نووستنەکەی بە رەنگی زەرد بۆیە بکرێت .. چونکە رەنگێکی هاندەرە بۆ هۆشیاری و چالاکیی بیر و هۆشی ، یارمەتیدەریشە بۆ خەیاڵ فراوانی و داهێنان .. بە لێکۆڵێنەوەش ئەوە دەرکەوتووە کە، منداڵان بە رێژەیەکی زۆر، حەزیان لە رەنگە گەش و روونەکانە .. نەک لە رەنگە بۆر و تاریک و تۆخەکان .
لە ئەمڕۆشدا، رەنگەکان هۆکارێکی گرنگن بۆ فێرکردن و فێربوون .. مامۆستایان، بە تایبەتیش مامۆستایانی قوتابخانە بنەڕەتیەکان، تا رادەیکی زۆر، وەکو هۆکارێکی گرنگی هۆیەکانی روونکردنە و فێرکردنی بابەتەکانی وانەکانیان، سوودێکی زۆر لە بەکارهێنانی رەنگەکان بۆ روونکردنەوە وەردەگرن .. رازاندەوەی دیوارەکانی پۆلەکان و قوتابخانەش بە وێنەی رەنگەکان، هێمنی و خۆشی و ئارامی بە قوتابیان دەبەخشن .
ماڵ ئەو شوێنەیە کە زۆرترینی کاتەکانی ژیانمانی تێدا بەسەردەبەین .. بۆیە هەڵبژاردنی رەنگە گونجاوەکان بۆ بۆیەکردنی دیوارەکانی ژوورەکان و .. رەنگەکانی کەلوپەلەکان و کەرەستەکانی ناوماڵ .. دیکۆر و دیزاین و رازانەوەی شتومەکەکان .. پێوست و گرنگن بۆ ئەوەی، ئارامی و دڵخۆشی و دەروونخۆشی و چێژمان پێ ببەخشن .
زۆر گرنگە، کە دایک و باوک ئەوە بزانن، کە چ جۆرە رەنگ و دیزاینێک بۆ ژووری ساوا و منداڵەکانیان هەڵبژێرن و .. چۆن ژوورەکانیان و جێ خەوەکانیان بە دیکۆرێ گونجا و، بە شتی رەنگاوڕەنگی جوان و سەرنج راکێش بڕازێننەوە .. ئەوەش بزانن کە سایکۆلۆژیای رەنگەکان کارتێکردنی راسەوخۆیان لەسەر جەستە و دەروون و هۆش و زەین و بیر و رەفتارەکانی منداڵەکانیان هەیە .. ئەو رەنگانە هەڵبژێرن کە دەروونیان ئاسوودە دەکەن و، رەفتارەکانیان ئاسایی و باشتر دەکەن و، حەز و توانای بیرکردنەوە و جوانیخوازی و داهێنانیان پێ دەبەخشن .
لێکۆڵینەوە پراکتیکییە تازەکان، کە بایەخێکی زۆر بە تەندروستی دەروونی منداڵان دەدەن .. ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە، کە زۆربەی منداڵان حەز بەوە دەکەن کە رەنگی ژوورەکانیان و پێخەفەکانی جێ خەوەکانیان و شتومەکەکانی ناو ژوورەکانیان و، رەنگی دیوارەکانیان و، پەردەکانیان .. رەنگەکانیان گەش و کاڵبن، وەک : سەوزی کاڵ، زەردی کاڵ، پەمەیی کاڵ، وەنەوشەیی کاڵ .. شتەکانیش پێکەوە بگونجێن و لە یەکتری بێن .
دەروونناسانی منداڵان .. زۆر جەخت لەسەر، کارتێکردنی رەنگەکان لە سەر منداڵان دەکەنەوە .. کە تا رادەیەکی زۆر کارتێکردنێکی خێرایان هەیە لە گەشە و لە بنیاتنانی کەسایەتی منداڵان و،لە ڕەفتارەکانیاندا .. تا ئەمڕۆش لیکۆڵینەوە لەسەر سایکۆلۆژیای رەنگەکان و کارتێکردنیان، لەسەر دەروون و بنیاتنانی کەسایەتی مرۆڤ بەردەوامە .
گەلێ کارڕێگا هەیە بۆ ئەوەی بزانن کە منداڵەکانتان زیاتر حەز بە چ رەنگێک دەکەن .. بۆ نموونە : بۆ چەند جارێک کۆمەڵێک نوقڵی رەنگاوڕەنگی هەمان تام و چێژ بخەرە بەردەستی منداڵەکەت .. لێی بڕوانە و بزانە زیاتر دەست بۆ کام رەنگیان دەبات .. یا پاکەتێک پێنووسی داری یا ماجیکی رەنگاوڕەگ و پەڕەیەک کاغەزی سپی لە بەردەمی دابنێ بۆ ئەوەی بە ئارەزووی خۆی وێنە بکێشێت و بۆیەی بکات .. با چەند جارێکی تر دووبارەی بکاتەوە .. سەرنجی وێنەکانی بدە و بزانە بە زۆری کام رەنگی بەکارهێناوە .. یان کە لەگەڵ خۆتدا دەیبەیت بۆ فرۆشگایەکی جلوبەرگ فرۆشتن .. دەتەوێت فانیلەیەکی تی شێرت، یا کراسێکی بۆ بکريت .. خۆی سەرپشک بکە و بزانە کام رەنگی بە دڵە .. گەلێ کارڕێگای تر هەن، بۆ ئەوەی بزانیت کە منداڵەکەت بە زۆری هۆگری چ رەنگێکە .. راسەوخۆش لێی بپرسە، کە حەز بە چ رەنگێک دەکات .
منداڵەکانتان لەسەر بەکارهێنانی رەنگەکان رابهێنن، بۆ ئەوەی لە دەرگا فراوانەکەیەوە، بچنە نێو جیهانی رەنگەکانەوە .. بە کورتی ئەمانە چەند سوودێکی رەنکردنن لە لایەن منداڵانەوە خۆیانەوە .. سوودیان لە بنیاتنانی کەسایەتیان :
(*) گەشەکردنی بیر و خەیاڵی منداڵ .
(*) دەرکەوتنی بەهرەکانی منداڵ .
(*) لە تەمەنی منداڵییەوە فێری ئەوە دەبێت کە شتەکان پێکەوە بگونجێنێت .
(*) فێری ستراتیژییەتێکی نەخشەکێشان و هێڵکاری دەبێت .
(*) هۆشی ناوەوەی منداڵ پێشدەکەوێت .
(*) منداڵ هەموو بەشەکانی هۆشی بەکاردەهێنێت .
(*) راهاتنی منداڵ لەسەر بیرکردنەوە .
(*) گەشەکردنی زوو وەرگرتن و، خێرا لێکدانەوە، لە لای منداڵەوە .
(*) منداڵ چێژ لە جوانی رەنگەکان وەردەگرێت و رەنگەکان دەبن بە بەشێک لە ژیانی .
(*) فێری بەکارهێنانی کەرەستەکانی دەروە دەبێت .
(*) گەشەکردنی هەستی منداڵ و راهێنانی لەسەر بە دواداچوون و فێربوون و داهێنان .
(*) فێری ئەوە دەبێت کە هەرشتێک و، هەر رەنگێک سنووری هەیە .
(*) فێری بەڕێوەبردنی کارەکان دەبێت و .. کارەکان تێکەڵ ناکات .
(*) رەنگ، لە تەمەنێکی بچووکدا، زاخاوی بەهرەی زیرەکی منداڵان دەدات .
(*) ئەمانە و رەنگردن لە لایەن منداڵانەوە .. چەندین سوودی تریان پێ دەبەخشێت .
تایبەتمەندییەکانی رەنگەکان :
رەنگی شــین :
لە هەموو رەنگێک زیاتر، یارمەتیی بەرهەمهێنان دەدات .. چونکە یارمەتيی هۆش و لەشی مرۆڤ دەدات، بۆ هێمنی و خاوبوونەوە و ئارامی و دڵنەوایی و، بیر و خەیاڵی فراوان دەکات .. حەزی دەستپێشخەریی دەوروژێنێ .. حەزی هاوکاری و پیاوەتیی دەبێت .. یارمەتیی داگرتنی پاڵەپەستۆی خوێن و، دڵەکوتێ دەدات .. بۆیە پێشنیاری ئەوە دەکرێت کە ژووری نووستن و گەرماوی خۆشۆوشتن، بە رەنگی شین، بە تایبەتیش بە رەنگی شینی کاڵ ( ئاسمانی ) بۆیە بکرێن .
رەنگی زەرد : رەنگی رووناکیییە وگەشبینییە ، رەنگی رێکپۆشییە .. بۆ چاو خۆشە و، سەرچاوەی داهێنانە .. رەنگی باوەڕبەخۆبوون و ئازاییە .. رەنگی حەزکردنە لە دەسەڵات .. بە زۆریش رەنگی چێشتخانەی ماڵەوەی پێ بۆیە دەکرێت .. ئامۆژگاریش دەکرێت ، کە ژووری منداڵ بە زەرد بۆیە نەکرێت .. چونکە زیاتر گرینۆکیان دەکات .
رەنگی سـەوز : رەنگێکی دیاری سروشتە و .. رەنگێکی تەندروستی و ئارام بەخشە .. رەنگی باوەڕبەخۆبوون و بەرەنگاربوونەوەیە .. رەنگی لاساری و پێداگرتنە .. رەنگی دادوەرییە .. لە هەموو رەنگەکان زیاتر خۆشی بە چاو و بە دڵ دەبەخشێت .. یارمەتیی جێگیربوونی باری دەروونی مرۆڤ دەدات .. رەنگێکی سەرەکییە لە ئێکسوارەکانی ماڵدا .. بۆیە ئامۆژگاری دەکرێت و، هەڵبژاردنێکی باشە، کە ژووری نووستن سەوز بکرێت .. زانکانیش پێیان وایە کە رەنگی سـەوز، رەنگی گەشبینی و هیوایە .. سەرچاوەی شادییە و .. رەنگی خۆشەویستیی ژیانە .
رەنگی سـوور : رەنگێکی گەرمە و، کراوەیە بە رووی خەڵکیدا .. رەنگی خۆشەویستی و سۆز و لاوی و دڵتەڕییە .. رەنگێکی چالاکی و رۆمانسییە .. رەنگی ئاگر و شۆڕش و راپەڕین و قوربانیدانە .. رەنگێکی بەهێزە و، راستەوخۆ کار دەکاتە سەر مرۆڤ .. هێز و گوڕ و چالاکی بە مرۆڤ دەبەخشێت .. توانای روو بەڕووبوونەوە و حەزکردنە لە دەسەڵات .. رەنگی خێرایی تووڕەبوونە .. پاڵەپەستۆی خوێن و لێکدانی دڵ زیاد دەکات .. بە زۆریش سوور بۆ وریاکردنەوە بەکار دەهێنرێت .. هەروەکو لە سێ رەنگەکەی ترافیکدا دەیبینین .. ئامۆژگاری دەکرێت کە ژووری چێشتخانەی پێ بۆیە بکرێت .. چونکە ئارەزووی خواردن زیاد دەکات .. بۆیە دەبینرێت کە زۆربەی چێشتخانە و رێستورانەکان، سوورکراون .. یا بەشێکیان لێ سوورکردوون .. منداڵان لە هەموو رەنگی زیاتر مامەڵە لەگەڵ رەنگی سووردا دەکەن .. لە دوای سووریش مەیلێکی زۆریان بۆ رەنگی سەوز هەیە .
وەنەوشەیی ( مــۆر : بنەوشەیی ) : رەنگێکی جوانی پڕ لە رۆمانسی و ئارامی و دڵنیاییە .. خۆشی بە چاوەکان بە و بە دڵ و .. بە دەمارەکانی لەشمان دەبەخشێت .. منداڵانیش زۆر حەزیان بەم رەنگە جوانە هەیە .. ئامۆژگاری دەکرێت، کە پێویستە لە ئێکسوارەکانی هۆڵی دانیشتن و لە ژووری نووستندا رەنگی وەنەوشەیی بوونی هەبێت .. رەنگێکی لەبارە بۆ بۆیەکردنی ژووری منداڵان .. بەڵام رەنگی مۆر بۆ بە تەمەنکان رەنگە رەنگێکی دڵتەنگی بێت .
رەنگی پەمەیی ( گۆڵەباخی ): رەنگی هێمنی و دڵنیاییە .. رەنگێکی کچانەیە و، بە زۆری کچان حەزیان بەم رەنگەیە .. رەنگی پەمەیی هێمایە بۆ وردبینی و قووڵی .. هێمایە بۆ ئاشتی و سازان .. یارمەتیی خاوبوونەوەی ماسوولکەکان دەدات .. رەنگێی باشە بۆ شەڕانگێزان و توندوتیژان .. بۆ ئەوانەش کە لە خۆبایین .. چونکە کەشێکی رۆمانسی لە ماڵدا دروست دەکات و .. یارمەتیدەرە بۆ هێورکردنەوەی توندوتیژی و گرژی و هەڵچوون و، بۆ خاوبوونەوەی ماسوولکەکان و لۆچەکانی گرژی .. ئامۆژگاری دەکرێت، کە ژووری نووستن و گەرماوی خۆشووشتنی ماڵەوە، پەمەیی بکرێن .
رەنگی پرتەقاڵي : رەنگێکی گەرمە .. گەلێ سوودی بۆ تەندروستی هەیە .. سووڕی خوێن چالاک دەکات .. چالاکی بە هۆش و، بە دەزگا دەمارییەکان و، دەزگای هەناسەدان دەبەخشێت .. کارە فسیۆلۆژییەکانی گەدە و پەنکریاس و میزڵدان و سپڵ و سییەکان ئەکتیڤ دەکات .. لێدانی دڵ بەهێز دەکات .
رەنگی رەش : رەنگێکی فەرمی و سەرەکی جوان و سە گینە .. رەنگی رێک و پێکی و ئارامییە .. رەنگی راستگۆیی و خزمەتکردنە .. دەبینین ئەو شتانەی کە پارەدارەکان رادەکێشێت .. بە زۆری بە رەش بۆیە دەکرێن .. بۆ نموونە ئۆتۆمبيلی ( جاکـوار ) . سەرەڕای ئەوەی کە رەش لە لای زۆربەی گەلان بۆتە، هێمای تاریکی و ماتەمینی .. کەسانێکی زۆریش هەن کە حەز لە رە نگی رەش دەکەن و .. بە هێمای پاکی و .. رێکی و سەنگینی و هێمنی دەزانن .
رەنگی سـپی : هێمای رووناکی و خۆشی و دڵنەواییە .. رەنگێکی بێ لایەنە .. رەنگی هێمنی و لەسەرخۆییە .. خۆ بە دوورگرتنە لە ژاوە ژاو .. بە زۆری سپی دەکرێت بە بەکڕاوندی رەنگەکانی تر .. لەگەڵ هەموو رەنگەکانی تری ژووری منداڵدا دەگونجێت .. هەستی پاکی و، نمونەیی بەمنداڵ دەبەخشێت .. سپی رەنگی پاکی و بێ تاوانییە .. رەنگی ئاشتی و پێکەوە سازانە .. رەنگی کراسێ بووکێنییە .. رەنگی سپی لە هەموو رەنگەکانی تر زیاتر ئارامی بە دەروونمان دەبەخشێت .. لە هەندێ وڵاتیشدا، وەکو وڵاتی چین و كوریا، سپی رەنگی ماتەمینییە .
رەش و سپی، بوونەتە دوو جەمسەرە دژەکەی رەنگەکان، لە هەستی مرۆڤدا .
رەنگەکان لە هەموو شتێ زیاتر لە بەرچاوی منداڵانن .. تەمەنی منداڵ هەرچەندێ بێت .. رەنگەکان گرنگترین هۆکاری هەست بزوێنی و درکێن، لە دەروونی منداڵاندا .
منداڵانی ئاسایی بە زۆری حەزیان بە رەنگی گەش و روونە .. بەڵام منداڵانی شەڕانی و لاسار، بە زۆری حەزیان بە رەنگی توخ و تاریکە .
سەرەڕای ئەوەی کە ( ١٥٠ ) ساڵ، بەسەر دەست پێکردنی لێکۆڵێنەوە و توێژینەوە، دەربارەی کارتێکردنی رەنگەکان لەسەر دەروون و جەستە و هۆشی مرۆڤ تێپەڕیوە، بە تایبەتیش لەسەر چارەسەرکردن بە رەنگەکان بە شێوەیەکی زانیاری و زانستی .. بەڵام تا ئەمڕۆش لەسەرخۆ و زانستیانەتر، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا، لێکۆڵێنەوە و بە دواداچوون بۆ کارتێکردنی رەنگەکان درێژەی هەیە و .. تیۆری تازە دێنە ئاراوە .
لە وڵاتی بەریتانیادا، دامەزراوەیەکی ناحکوومی پەیوەندیدار، بە چارەسەرکردن بە رەنگەکان، بە ناوی ( دامەزراوەی راهێنان بۆ چارەسەرکردن بە رەنگ ) چالاکیی هەیە .. چەندین کۆمەڵە و دامەزراوەی تریش لە شوێنانی تری جیهاندا هەن .. دەیانەوێت بە ئەنجامدانی کاری پراکتیکی و مەیدانی .. چارەسەری بە رەنگەکان بەلمێنن .
بەڵام مێژوو ئەوەشمان پێ دەڵێت، ئەمە هەوڵێکی تازە نییە .. بەڵکو لە سەردەمەکانی کۆنەوە چارەسەر بە رەنگەکان لە لایەن شارستانییە کونەکانەوە زانراوە، بە تایبەتیش لەوپەڕی رۆژهەڵاتی ئاسیادا، لە وڵاتانی ( چین ، هیندستان ) باوبووە .. لە رۆژهەڵاتی ناوەراستیشدا ( لە ولاتانی نێوان دوو روبار )، لە سەردەمی ( فرعەونییەکانی میسر) و ، لە ( یۆنان ـ گریکەکان ) یشدا .. بایەخیان بە چارەسەرکردن بە رەنگەکان داون .
پزیشکە دەروونییەکان، بۆ تووڕەیی و گرژی و هەڵچوون و دوو دڵی و نائارامی و، ماندوون و مشەوشیی هۆش .. چەخت لە چارەسەرکردنیان بە رەنگەکان دەکەنەوە .
دکتۆر ( مۆرتـۆن ) لە کتێبەکەیدا ( هـێزی رەنگەکان )، دەڵێت : ” دەشێت رەنگەکان لە بەندیخەنەکان و مەڵبەندەکانی لێکۆڵێنەوە و، مەڵبەندەکانی چارەسەری تووشبووانی خووگرتوو بە ماددە هۆشبەرەکان و، کەسە شەڕانییەکان بەکار بهێنرێت .. بۆ ئەوی هێور و ئارام و خاویان بکەنەوە ”
( سیو ) ش، دەڵێت، لە تاقیکردنەوەیەکدا، کە لە لایەن پۆليسەوە ئەنجام درا .. دوو ژووریان بۆیە کرد .. یەکێکیان بە ( رەنگی سەوزی کاڵ ) .. ئەوی تریان بە ( رەنگی سووری تۆخ ) .. گومان لێکراوەکان، لەو ژوورەی کە بە سووری تۆخ بۆیە کرابوو .. بە ئاسانی و زیاتر دانیان بە تاوانەکانیان دەنا، نەک لە ژوورە سەوزە کاڵەکەدا .
چارەسەر کردنی نە خۆشییەکان بە رەنگەکان :
لە رووی فیزیکییەوە، رەنگەکان بەوە راڤە دەکرێن، کە گەردیلەن لە تیشک، کە لە شەپۆڵێ جیاوازی خێرایی پێکدێن .. هەر رەنگێکش شەپۆل و لەرەلەری سنوورداری خۆی هەیە .
چارەسەریش بە رەنگەکان، ئەوەیە کە لەشی تووشبوو بە نەخۆشی، بخرێتە بەر لەرەلەرەی رەنگ و تیشکە گونجاوەکان .. کە یارمەتیی چاکبوونەوەی دەدات .
زانیارییە نوێیەکانیش سەلماندیان .. کە رەنگەکان هێز بە لەش دەبەخشن، ئەم هێزەش تێکچوونی باری دەروونی و هەست و سوزداری راست دەکاتەوە .. لەوانەش رەفتاری سیکۆپاتی ( کە لەریزی مەیلی دوژمنکاریدا ریزبەندی دەکرێت .. تا رادەیەکی زۆریش دوورە لە پێنەگەیینی سۆزداری )
باس لە تاقیکردنەوەیەکی پراکتیکی دەکەین کە لە ( لەنـدەن ) ی پایتەختی ئینگلتەرا، لەسەر پردی ( بلاک فــرایار ) ئەنجام درا، کە بە پردی ( خۆکـوژی ) ناودەبرێت .. چونکە زۆربەی خۆکوژەکان، لەسەر ئەم پردەدا خۆیان کوشت .. رەنگە ( خۆڵاوییە تاریکەکە ) یان گۆڕی بە رەنگێکی ( سەوزی جـوان ) .. ئەم رەنگە بووە هۆی ئەوەی کە رێژەی خۆکوشتن لەسەر ئەم پردەدا زۆر دابەزێت .. رەنگی سەوز خۆشی و گەشی و رۆشنی و ئاسوودەیی بە چاوەکان دەبەخشێت .. چونکە گۆڕەپانی بینایی رەنگی سەوز بچووکترە لە گۆڕەپانی بینایی رەنگەکـانی تر، هەروەها درێژیی شەپۆلەکەشی مامناوەندییە، نە وەک شەپۆلی سوور درێژە، نە وەک شەپۆلی شین کورتە .. سەوز رەنگێکە کە بە رێژەی لە ( سەدا سەد ) ئەرێنی و تەندروستیە .
دکتۆر ( س . با کوست ) لە ساڵی (١٨٧٧) دا، لە کتێبێکیدا بە ناوی ( تیشکی سوور و شین )، بە وردی باسی لە کارتێکردنی تیشکی سووری ورووژێنەر و، تیشکی شینی ئارم بەخش، لەسەر جەستەی مرۆڤ کردووە .
زانای ناسراویش ( دی . بی . غادیلی ) لە ساڵی (١٨٦٨) دا، ئەوەی دۆزییەوە، چۆنییەتی و هۆکاری کارتێکردن، بە تیشکی رەنگاوڕەنگ لەسەر گیانلەبەر، غادیلی لە تيۆرەکەیدا دەڵێت : ” هەر گیانلەبەرێک و یاسایەک لە یاساکانی لەش .. رەنگی تایبەتی خۆی هەیە، کە دەیوروژێنی و ئاگاداری دەکاتەوە .. رەنگییی تریش هەیە کاری ئەو ئەندامە یا یاسایە پەک دەخات .. لە میانەی زانینی کارتێکردنی رەنگەکان لەسەر ئەندامانی لەش و یاساکانی .. دەتوانرێت رەنگی دروست بەکاربهێنرێت کە دەبێتە هۆی بە دیهێنانی بەڵانسی کاری ئەندامەکە یا یاساکە کە بە شێوەیەکی سروشتی و دروستی بەڕێوە دەچێت ” ( غادیلی ) لە ساڵی ( ١٩٣٣) دا، دوای چەند ساڵێک لە لێکۆڵێنەوە .. زنجیرە نووسینێکی زانیاریی بڵاوکردەوە، لە ژێر ناوی ( هونەری پێوانەی رەنگەکانی پەلکەزێڕینە ) و، بەکارهێنانیان لە چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان .
دکتۆر ( ئیدویـن بابیت ) یش، لە ساڵی ( ١٨٨٧) دا، کتێبێکی لێکۆڵینەوەی دەربارەی کارتێکردنی رەنگەکان بڵاوکردەوە، بە ناوی ( بنەماکانی تیشک و رەنگەکان ) کە تێیدا رای سپاردووە .. بە هۆی ئامیری تایبەت و، شێوازی بەکارهێنانەوە، رەنگەکان بۆ چارەسەر بەکاردەهێنرێن .
زانای ئەڵمانیش ( مەنـدل ) لە ساڵی ( ١٩٨٠) دا، ئەویش زنجیرە نووسراوێکی زانیاری تری دەربارەی رەنگە سەرەکییەکان و، ئەو رەنگانەش کە یەکتری تەواو دەکەن بڵوکردەوە .. چۆنیش ئامێری چارەسەر بە رەنگەکان، بۆ چارەی نەخۆشییەکان بەکاری دەهێنن .
ئەم باسە زۆر هەڵدەگرێت .. ئێمە زۆر بە کورتی و چڕی .. ئاماژە بە هەندێ لەو نەخۆشییانە دەدەین، کە بە هۆی رەنگەکانەوە، تا رادەیەک باش چارەسەر دەکرێن :
سـەوز : رەنگی سروشتە .. لە هەموو رەنگەکانی تر زیاتر خۆشی بە دیدە و دەروون دەبەخشێت .. بۆ چارەسەری ئاڵۆزبوون، کێشەکانی دڵ، رەقبوونی دەمارە خوێنبەرەکان، بۆ ئەنفلونزا، بۆ تا ، بۆ دۆخی هەڵچوون و توورەبوون، بۆ سییەکان، بۆ هێمنی و هێورکردنەوەی توندوتيژی و شەرفرۆشی، بۆ هەموو جۆرەکانی ئازار بەکاردەهێنرێت .
سـوور : بۆ چارەسەری دڵ، بۆ شکاوی، بۆ برین، بۆ شێرپەنجە، بۆ پێست، بۆ هێز و گوڕبەخشین و چالاکی بە لەش .. بۆ وریاکردنەوە و ئاگاداری .. بۆ چارەسەری کەم خوێنی، بۆ زیادکردنی لێدانی دڵ، بۆ چارەسەری ساردوسڕی لە کاری جووتبووندا .. بۆ تووشبوونی میزڵدان .. نابێت ژووری نووست بە رەنگی سوور بۆیە بکرێت .. ناشبێت بۆ ئەو کەسانەی کە دووچاری پاڵپەستۆی بەرزی خوێن بوونە بەکاربهێنرێن .
زەرد : بۆ چارەسەری دڵتەنگی ، بۆ نەخۆشی جگەر، گورچیلەکان، دەزگای هەرس ، بۆ ئەکزیما، بۆ دەزگای دەماری، بۆ شەکرە، بۆ باداری، ئازارەکانی گورچیلە، رزگارکردنی لەش لە ماددە ژەهراوییەکان، بۆ کێشە هۆرمۆنییەکان .. بۆ زیادکردنی رێژەی زیرەکی .
شـين : بۆ نەهێشتنی ئازار ، بۆ وەستاندنەوەی بەربوونی خوێن، بۆ باداری، بۆ رەقبوونی دەمارە خوێنبەرەکان، بەرزبوونەوەی پاڵەپەستۆی خوێن، سەر ئێشە، نەخۆشیی پێست، بۆ بۆ خامۆشکردنی تووڕەیی و هەڵچوون و کێشە دەروونییەکان، بۆ پەستی و دڵتە گی و بێزاری .
وەنەوشەیی : بۆ چارەسەری نەخۆشیی جگەر، بۆ بێ هێزبوون، بۆ تێکچوونی بارودۆخی دەروونی و هەست و سۆزداری، بۆ هێورکردنەوەی ئازاری منداڵ بوون، بۆ دان ئێشە، بۆ کەمکردنەوەی ئازاری جمگەکان، بۆ ئازاری میزڵدان، بۆ ئێسک، بۆ سپڵ، بۆ چەندی دۆخێکی تریش .
پرتەقاڵی : بۆ کەمکردنەوەی ماندوویی، بۆ ورووژاندنی ماسوولکەکان، بۆ نەخۆشی جگەر، بۆ زراو، بۆ نەخۆشییەکانی چاو، بۆ قەدەغەکردنی خەوەنووتکێ .
سـپی : هێمای ئارامی و دڵنیایی و ئاشتی و پاکییە .. بۆ راگرتنی بەڵانسی هێز لە لەشدا ، بۆ شێرپەنجە ، بۆ بەهێزکردنی خڕۆکە سپییەکانی خوێن، بۆ چارەسەری نەخۆشی نەرمبوونی ئێسک، بۆ نەخۆشی سییەکان، بۆ چارەسەری زەردوویی، بە تایبەتیش بۆ ئەو منداڵە تازە لەدایکبووانەی، تووشی زەردوویی دەبن، کە تیشکێکی سپیی بەهێز دەخرێتە سەر ناوچەی جگەری .. چاک دەبێتەوە .
رەش : بۆ زیاتر هەستکردن بە هێز، بۆ باوەڕبوون بەخۆ، بۆ کەمکردنەوەی گەرمایی بەرز لە لەشدا، ئارەزووی خواردن کەمتر دەکاتەوە ، بۆ داگرتنی کێشی زیاد .
خۆڵەمێشی : بۆ نەخۆشی سییەکان و، بۆ تووشبووانی خووگرتوو بە جگەرەکێشان .
تەنانەت ڤیتامینەکانیش پەیوەندییان بە رەنگەکانەوە هەیە، دەبینین ئەو خواردنانەی کە رەنگیان زەرد یا سەوزە، وەک : لیمو، هەڵوژەی زەرد، کاهوو، بیبەری سەوز، دەوڵەمەندن بە ڤیتامین ” سی ” .. ئەو خواردنانەش کە سوورن وەک : تەماتە، سێوی سوور دەوڵەمەندن بە ڤیتامینی ” بی، بی : ١٢ ” خواردنی وەنەوشەیش ڤیتامین “ئی ” سەوزەشدەوڵەمەندە بە ڤیتامین ” دی ”
نەخۆشییەکیش هەیە بە ناوی ( کوێری رەنگەکان )، نەخۆشییەکە تووشی مرۆڤ دەبێت، کە ناتوانێت جیاوازی لە نێوان چەند رەنگێک یا هەموو رەنگەکاندا بکات .. بە هۆی تێکچوونێ تۆڕی چاوەوە ، یا بە هۆی تێکچوونی دەماری چاو، یا تێکچوونی خانەکانی بینایی لە مێشکی مرۆڤدا .. یەکەمین کەسیش کە ئەم نەخۆشییەی دۆزییەوە، زانای کیمیاوی ئینگليزی ( جـۆن دالـتۆن ) بوو، کە باسێکی دەربارەی ( کوێری رەنگەکان ) بڵاوکردەوە .. شایانی باس و سەیریشە، کە ئەم زانایە خۆی تووشی ئەم نەخۆشییە ببوو .
لە ئەمڕۆدا، دکتۆر پسپۆری رەنگەکان و، کەسانی شارەزا هەن، لە بواری چارەس بە رەنگەکان .. ئەگەرچی لە لای ئێمە بایەخ ئەوتۆ بە گرنگی و کاریگەری رەنگەکان و، بە چارەسەر بە رەنگەکان نەدراوە، کە شایانی ئاماژە و باسکردن بن .
لە کۆتاییدا هیوادارم، کە خوێنەرانی ئازیز سوود لەم بابەتە وەربگرن .. بە تایبەتیش دایکان و باوکان و مامۆستاکان و، هەموو ئەوانەی کە دڵسۆز و خەمخۆری منداڵانن .
نەرویج : (٢ی / ئوکتۆبەر / ٢٠١٥)

تشرینی یه‌كه‌م 28, 2015

گرنگی ستایش و هاندان .. بۆ منداڵان – ڕەزا شوان – نەرویج

نووسەر و پزیشکی ناسراوی دەروونی ( رۆدلف دریکۆس ) دەڵێت : ” منداڵ پێویستی بە هاندان هەیە .. هەر وەکو چۆن رووەک پێویستی بە ئاو هەیە ..” ستایش و هاندان، دوو وشەی هاومەبەستن، بە جیا بێن یا پێکەوە، یا کامیان پێش ئەوەی تریان بکەوێت . مەبەست لە ستایش و لە هاندان، بریتیە لە بە جوانی ناوهێنان و، لەبەرچاوگرتنی باشییەکان و، بەرزکردنەوەی ورە و تواناکانی مرۆڤن .. هاندانی مرۆڤە بۆ درێژەپێدان و گەشەکردن و چەسپاندنی کار و رەفتار و هەڵس و کەوتە دروست و ئەرێنییەکانیانن . هاندان و ستایش پێویستییەکی سەرەکین و، گرنگییەکی گوەرەیان لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی مرۆڤدا هەیە .. بە ستایش و هاندان، مرۆڤ هەست بە خۆشی و شانازی و دڵنیایی و پێزانین دەکات .. وشە و رستە شیرین و جوانەکانی ستایش و هاندان، دەبنە هاندەر و پاڵپشتێکی بەهێز بۆ درێژەدان و گەشەکردنی کاری جوانتر و ئەنجامی باشتر .
منداڵ و گەورە پێویستیان بە ستایش و هاندان و پیاهەڵدان هەیە .. هاندان و ستایش گوڕ و تینێکی زیاتر بە مرۆڤ دەبەخشن و .. هاندەرن بۆ درێژەدان بە کار و بە رەفتارە باشەکانیان .. ستایش و هاندان و خەڵاتکردن، زیاتر تواناکانی مرۆڤ دەوروژێنن و .. زیاتریش دەیانەوێت خۆیان دەربخەن و، ئەوەی لە باریان دایە بگەیەنن .. ستایش و هاندان زاخاوی بەهرە و تواناکانی مرۆڤن دەدەن .. ئاسودەیی و بڕوابەخۆبوون و، هیوا و گەشبینی دەخەنە دڵی مرۆڤەوە .. هەمیشە وشە شیرین و جوان و باشەکان، هێزێکی ئەفسووناوی گەورەیان هەیە، بۆ گەیاندنی خۆشەویستی و، رێز و پیزانین .. وشە و رستەکانی هاندان و ستایش و پیاهەڵدان، ئە گەر لە ناخی دڵەوە دەربچن، هەموویان گوزارشت لە واتایە دەکەن کە : ( من گرنگی بە تۆ دەدەم .. ) ئەگەر وشە و رستەکانی هاندان لە کات و شوێنی کارە ئەنجامدراوە باشەکاندا، بە خێرایی بوترێن .. یا ئەو کەسە بە خێرایی خەڵات بکرێت .. ئەو وشە و خەڵاتانە بە خێرایی لە یاد ناچنەوە .
زانایانی دەروونی جەخت لەسەر گرنگی و کاریگەری هاندان و ستایش دەکەنەوە، بە لای ئەوانەوە ستایش و هاندان، بزوێنەر و پاڵنەرن، بۆ درێژەدان و گەشەکردنی کار و رەفتارەی پەسەند و، بەها جوانەکان و، رەوشتی بەرز و، شکۆداری و شانازی و پیاوەتی و مرۆڤایەتی و ڕێز و خۆشەویسی و، بەهێزبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان .. ئەم بەها بەرز و جوانانە لە دڵە قنجەکانی منداڵاندا دەڕوێنن ..( شەکســپیر ) دەڵـێت: ” هیچ شتێک هێندەی ستایش و پیاهەڵدان .. کارناکاتە سەر منداڵ ”
ئێمەی مرۆڤ، بریتین لە کۆمەڵە هەست و نەستێک، هەر بە هەستی جوان و، بە سۆزداریش، هەستمان زاخاودەرێت .. دەتوانین بە وشە و رستەی شیرین و جوان و شیاو .. بە هاندان و ستایش .. گوزارشت لە هەستی ناخی خۆمان بکەین و .. رێز لە هەستی کەسانی تر بگرین .. ( مـارک تویــن ) دەڵێت : ” بێگومان، من بە قسەیەکی خۆش .. دەتوانم سێ مانگ بژیم ”
گرنگترین چین کۆمەڵگاش کە پێویستییەکی زیاتریان بە هاندان و ستایش و خەڵاتکردن هەیە منداڵانن، کە هیوا و نەوەی داتوومانن .. ستایش و هاندانی منداڵان هیچی تێناچێت .. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێویستییەکی گرنگە و، سوودێکی زۆر گەورە و، گاریگەرییەکی ئەرێنییان هەیە، لە ژیانی ئەمڕۆ داهاتووی منداڵاندا .
ستایش و هاندان، خۆشی و شادی و دڵنیایی و ئاسوودەیی و هیوا و گەشبینی بە منداڵان دەبەخشن .. ئەو هەستەشیان لا دروست دەبێت، کە ئەوان لە لایەن دایک و باوک و مامۆستاکانیان و، کەسانی ترەوە گرنگییان پێ دەدەن و، پێزانینیان بۆ کارە باش و رەفتارە جوان و نایابەکانیان هەیە .. رێزیان لێ دەگرن و، پێگەیان هەیە و، پەرواێز نەکراون .. بڕوایەکی بەهێز و متمانەیەکی زیاتریشیان پێ دەبەخشن .. بۆ درێژەدان بە کارە باش و دروست و پەسندەکانیان .. وەک دەڵێن : ” فێربـوون لە منداڵـیدا .. وەکو نەقشی سەر بەرد وایە ”
پەندێکی کوردیشمان هەیە کە دەڵێت : ” دەمە، چیت لێ کەمە ” واتە نابێت مرۆڤ لە قسەی باش و شیرین و جواندا رەزیل بێت .. گەر مرۆڤ قسەیەکی باش بکات لە دەمی کەم نابێتەوە .. هەر بە هەمان مەبەست پەندێکی تری کوردیمان، دەڵێت : ” بە قسەی خۆش مار لە کون دێتە دەر ” واتە تا دەتوانیت، زمانت شیرین بێت و قسەت خۆشبێت، لە گەڵ مرۆڤدا .. بەڵام بە داخەوە، تا ئەمڕۆش بەشێکی زۆر لە دایکان و باوکان و لە مامۆستاکان، زۆر بە کەمی هەست بە گرنگی و کاریگەریی هاندان و ستایش و، قسە و رستەی جوان و شیرین و سوودبەخش دەکەن .. کەچی بە ریزە وشە و رستەی هەست بریندارکەر و ناشیرین بە منداڵەکانیان دەڵێن .. یا لەسەر رەفتار و هەڵەیەکی بێ مەبەست .. بە قسەی ناشیرین و نەشیاو، هەستیان دەتەزێنن و، رووشکێنیان دەکەن .. کورد دەڵێت : ( زامی خەنجەر ساڕێژ دەبێت .. بەڵام زامی قسەی ناخۆش هەرگیز ساڕێژ نابێت ) قسەش لە دەم دەرچێت .. ناگەڕێتەوە .
کارتێکردنی ستایش و هاندان لەسەر منداڵان، روون و زانراوە .. لەم بارەیەوە، چەندین تۆیژینەوە و لێکۆڵینەوەی پراکتیکی و مەیدانی، لە لایەن پسپۆران و دەروونناسان و شارەزایانی پەروەردەی منداڵانەوە، ئەنجام دراون .. کە هەر هەموویان چەخت لەسەر گرنگی و کاریگەرییەکانی هاندان و ستایش لە ژیانی ئەمڕۆ داهاتوی منداڵان دەکەنەوە . هاندان و ستایش بە هۆکارێکی گرنگ دەزانن لە دروستکردنی کەسایەتییەکی دروست و سەرکەوتوودا .. هۆکارێکی گرنگیشە بۆ درێژەپێدان و گەشەکردنی، رەوشتی بەرز و کاری جوان و، کۆڵنەدان و درێژەدان، بە لایەنە ئەرێنییەکانی سەرکەوتن و داهێنان .
دایکان و باوکانی ئازیز، مامۆستا دڵسۆزەکان، خەمخۆرانی منداڵان و داهاتوویەکی گەشتر و شیاوتر بۆ کورد و کوردستان .. لە ئەمڕۆدا، ستایش و هاندانی دروست و، بەکارهێنانی وشەی جوان و شیرین و شیاو .. بۆ بەرزکردنەوەی ورەی قوتابیان .. بوونەتە پێویسی و، بە هۆکارێکی گرنگی پەروەردەی نوێ و فێرکردن .. هۆکارێکن بۆ کۆنترۆڵکردنی رەفتارەکانی منداڵان .. پاڵپشتێکی بەهێزن بۆ درێژەپێدان و گەشەکردنی ئاکارە باشەکان و، کارە ئەرێنییەکان .. بۆیە پێویستە درێغی نەکەن و، بە ستایش و بە هاندان، ورەی منداڵەکانتان بەرزبکەنەوە .. هەردەم دڵە پاک و قنجەکانیان پڕبکەن، لە خۆشەویستی و هیوا و گەشبینی .. بە وشە و بە رستەی ناشیرین، هەستی ناسکیان بریندار مەکەن و، ورەیان مەڕووخێنن .. وەکو دەڵێن : ” دڵ لە گـوڵ ناسـکترە ”
نموونەیەکی بەرزی هاندان و ستایشتان لە ژیان ( تۆماس ئەدیسۆن ) بۆ دەهێنینەوە .. ئەدیسۆن کە منداڵ بوو، سێ مانگ بوو کە چووبووە پۆلی یەکەمی قوتابخانەی بنەڕەتی ، لە سەرەتای فێربوون و وەرگرتندا بوو .. مامۆستاکانی و بەڕێوەبەری قوتابخانەکەی، بە گەمژە و بیرکۆڵیان دەزانی .. تا رۆژێک بەڕێوەبەری قوتابخانەکەی دەری کرد و، پەیامێکی بۆ دایکی پیا نارد، کە تێیدا وتبوویان : ” باشتر وایە کوڕەکەت لە ماكەوە دابنیشێت، چونکە گەمژەیە ” ( ماری ئەدیسۆن)ی دایکی، لە وەڵامی ئەو پەیامەدا وتی:
” کوڕەکەم گەمژە نییە، بەڵکو ئەوان گەمژەن ” ئەدیسۆنی لە ئامێز گـرت و، پێی وت :
” ئەگەر هەموو کەسێک نکووڵی لە زیرەکی تۆ بکەن، کوڕە بچکۆلەکەم، بۆ تۆ ئەوە بەسە، کە من بڕوام بەوە هەیە تۆ کوڕە زیرەکەکەمی .. لێیان گەڕی چی دەڵێن با بیڵێن، تۆ گوێ لەمن بگرە : تۆ زیـرەکترین منداڵی لە جیهاندا ” بۆیە ( ئەدیسۆن ) خۆی بە قەرزای دایکی دازانێ و، دەڵێت : ” دایکم بوو کە فێری کردم، چونکە رێزی لێ دەگرتم و، بڕوای پێم هەبوو .. ئەو هەستەی پێ بەخشیم، کە من گرنگترین کەسم لە بووندا، بوونی منیش، بوو بە پێویستییەکی گرنگ لە پێناوی ئەودا .. بەڵێنم بە خۆم دا، کە شەرمەزاری نەکەم، وەک چۆن ئەو هەرگیز شەرمەزاری نەکردم ” بەڵی ئەدیسۆن بە هۆی پشتگیری و ستایش وهاندانی دایکییەوە، پێگەیی و، وزەی کارەبا و بە سەدان داهێنانی داهێنان .. بوو بەو کەڵە داهێنەرە، کە تا هەتایە، مرۆڤ قەرزاری ئەون .
ئەدیسۆن، لە دڵسۆزی و پێزانینی چاکەی دایکیدا، دەڵێت : ” لە ژیانمدا هەر زوو ئەوەم بۆ دەرکەوت، کە بە رەهایی، دایک باشترین بوونەوەرە ”
کەواتە هیچ شتێک، بە قەی هاندان و ستایش و پشتگیری، دروستکەر و کاریگەرنین .. پێویستییەکن، کە هیچ پێویستییەکی تر ناتوانێت شوێنیان بگرێتەوە .. هاندان و ستایش بە هەستێکی تەواو و، بە تێگەیشتن و بڕواپێکردنەوە .. پاڵپشتن بۆ بزواندنی سۆز و هەستی منـداڵان .. بەڵکو خۆشی و شـادی، بە گیانیشیان دەبەخشن .. زەردەخـەنەی خۆشی دەکەوێتە سەر لێویان و .. روویان گەشتر و .. چاویان روونتر .. دەبنەوە .
هاندان و ستایش، دەتوانن ئەم ئامانجانە بهێننەدی :
١ـ شیرینکردنی سەربەخۆیی و بەرپرسێتییە، لە لای خودی منداڵان .
٢ـ منداڵان بڕوایان بە خۆیان بە هێزتر دەبێت .. رێزێکی زیاتریشیان بۆ خۆیان دەبێت .
٣ـ هۆکارن بۆ چارەسەری هەندێ نەخۆشیی دەروونی، وەکو : شەرم کردن و ترس .
٤ـ یارمەتیدەرن، بۆ ئەوەی منداڵان، بە هیوا و گەشبینییەوە، لە داهاتوویان بڕوانن .
٥ـ ئەو هەست و نەستەیان لا دروست دەبێت، کە ئەوان لە لای کەسانی تر پەسەندن .. ئەمەش لەخۆڕازیبوون و، ئاسوودەیی و دڵنیاییەکی زیاتر بە دەروونیان دەبەخشن .
٦ـ گۆڕینی روانینی منداڵان، لە دەرەوە بۆ ناوەوەی خۆیان .
٧ـ هەڵنان و لەبەرچاوگرتنی کارە باشەکانی منداڵان .. بۆ درێژەدان بە گەشەکردنیان .
٨ـ شیرین کردن و پێزانین .. بۆ کارە باشەکان و، رەفتارە جوانەکانی منداڵان .
٩ـ ئەو ئامانجانە و، بە دەیان ئامانجی تریش، کە لە سایەی ستایش و هانداندا دێنە دی.
پێویستە ئەوەش بزانین، کە بە پێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و، بە پێی قەوارە و گرنگی کارە باشە ئەنجامدراوەکان .. ستایش و هاندان و خەڵاتکردن، پایە بە پایە سەردەکەون .. ئەبێت ستایش و هاندانەکان پڕ بە پێستی کارە جوانەکان بن و، گونجان و، هاوسەنگییەک لە نێوان ستایش و پاداشت و، کارە ئەنجامدراوەکاندا هەبێت .
دووبارەی دەکەینەوە، کە ستایش و هاندان و ستایشی منداڵان، لە سەر ئەنجامدراوە ئەرێنییەکانن .. پێویستییەکی زۆر گرنگن و، کارتێکردنێکی گەورەیان لەسەر رەوشت و رەفتار و، دروستکردنی کەسایەتی منداڵان هەیە .. بۆ ئەوەی ستایش و هاندان بە جوانی و بە دروستی بەربگرن و .. بە باشیش مەبەست و ئامانجەکانیان بپێکن .. پێویستە بە وردی، ئەم هۆکارە سەرەکییانە لەبەرچاو بگرین :
١ـ پێویستە هاندان و ستایش و خەڵاتکردن، لەسەر ئەنجامدانی کارە باشەکانی منداڵان بن، نەک لەسەر خودی منداڵان .. بۆ نموونە :
کاتێک کە منداڵێک لە تاقیکردنەوەکانی قوتابخانەدا، بە نمرەیەکی باشەوە دەردەچێت .. پێویستە دایک و باوکی، ستایشی ئەو کۆشس و هەوڵدان و ماندووبوونەی بکەن، کە منداڵەکەیان بۆ ئەم سەرکەوتن و ئەنجامە باشەی لە تاقیکردنەوەکانی قوتابخانەکەی دای .. وەکو پێی بڵێن : ” دەستخۆش، تۆ کۆششێکی باشت کرد بۆ ئەوەی دەربچیت و ئەم نمرە بەرزانە بە دەست بهێنیت .. ” ئەم شێوە ستایش و هاندانانە، یارمەتی منداڵ دەدەن بۆ درێژەپێدان و گەشەکردن و، راهاتن لەسەر کار وکۆشش، بۆ بە دەستهێنانی ئەنجامی باشتر .. کەواتە پێویستە جەخت لەسەر کارە باش و ئەرێنییە ئەنجامدراوەکان بکەیینەوە، نەک لەسەر خودی کەسەکان .. هەر لەم بارەیەوە نموونەیەکی تر :
(جـوان ) کە کچێکی هەشت ساڵانە .. بە باشی حەوشەی ماڵەکەیانی گسک دا .. گـەڵا وەریوەکانی دارەکان و هەموو خۆڵ و خاشاکێکی حەوشەکەیانی ماڵی و، کۆی کردنەوە و کردییە ناو سەبەتەی زبڵەکەیانەوە .. هەموو شتەکانی حەوشەکەیانی، بە جوانی لە شوێنی خوایاندا دانا .. ئەم کارە جوانەی کە جوان ئەنجامی دا .. بووە هۆی دڵخۆشی دایکی .. دایکی دەربارەی ئەم کارە جوانەی کچەکەی .. بەم جۆرە گۆزارشتی لە پێزانین و، لە پێخۆشحاڵی خۆی کرد :
دایک : ” حەوشەکەمان زۆر پیس بوو .. لەو بڕوایەدا نەبووم کە بە رۆژێک، ئەوها جوان پاک بکرێتەوە . ”
جوان : ” من وا پاکم کردەوە ”
دایک : ” حەوشەکەمان پڕبوو، لە گەڵا و خۆڵ و خاشاک و شتی تر ”
جوان : ” من هەموویم ماڵی و، پاکم کردەوە و، کردمە ناو سەبەتەی زبڵەکەوە ”
دایک : ” بێگومان تۆ هەوڵێکی گەورەت داوە و .. ماندووبوویتە ”
جوان : ” بەڵێ، بە دڵنییایەوە ئەمەم کرد ”
دایک : ” حەوشەکەمان زۆر پاکە .. مایەی دڵخۆشییە کە مرۆڤ، بەم پاکییە بیبینێت ”
جوان : ” زۆر پاک و، رێک و پێکە ”
دایک : ” رووخۆشیت و، دەموچاوی گەشت .. ئەوەم بۆ دەردەخەن، کە تۆ چەند شانازی بەم کارەتەوە دەکەیت .. زۆر سۆپاس بۆ ئەم کارە جوانەت ”
جوان ( بە زەردەخەنەیەکی گەورەوە ): ” سۆپاس دایکە گیان ”
جوان هەستی بە خۆشی و، بە شادییەکی زۆر کرد، دەربارە وشە جوانەکانی دایکی و پێزانینی بۆ ئەو ئیشانەی ئەنجامی دان .. چاوەڕێی ئێوارەشی دەکرد، کە باوکی بێتەوە و حەوشەکەیان بەو پاکییە ببینێت و .. بۆ جاری دووەم شانازی بەم کارەیەوە بکات .
لە بەرانبەر ئەو وشانەدا، گەر دایکی و شە و، رستەگەلێکی ستایشی وەک ئەم وشانەی بەکار بهێنایە : ” تۆ کچێکی چەند مەزنی ” یا ” کچە بچکۆلەکەم جوانەکەم، تۆ بە راستی یارمەتیدەری منی ” یا ” دایکت بەبێ تۆ هیچی پێ ناکرێت ” یا هەر رستەیەکی تری لەم جۆرانە .. ئەم رستانە ئاراستەی خودی کچەکەی دەکرد .. نەک کارە باشەکانی .. ئەمەش راست نییە و ( هەڵەیە ) .. ئەم زیادەڕۆییانە لە ستایش کردنی خودی منداڵدا .. ناراستی لای منداڵ دروست دەکەن و، بێزاری دەکەن .. لەوانەیە وا هەست بکات، کە ئەو هێندە مەزن نییە و، شایانی ئەو ستایش و پیاهەڵدانە نییە و .. ئەوە فوودانە .
( برولمان ) دەڵێت : ” ستایش کردنی منداڵ بە رستەی وەکو : تۆ هونەرمەندێکی مەزنی ” یا ( لە تۆپی پێدا : تۆ ئەستێرەی ئەستێرەکانی ) .. بەم نازناو و ستایشە زیادە رۆییانە .. منداڵ هەست بە شەرمەزاری دەکات .. خۆ ئەگەر هاتوو لە جاری داهاتوودا نەتوانێت وێنەیەیەکی جوانتر بکێشێت .. یا گۆڵێک تۆمار بکات .. زۆری پێی شەرمە، کە بە نازناوی ” تۆ هونەرمەندێکی مەزنی ” یا ” تۆ ئەستێرەی ئەستێرەکانی ” چونکە ئەم ستایشانە ئاراستەی خودی منداڵان دەکەن، لەوانەیە لە راستیدا، لە ئاستی ئەو ستایش و پیاهەڵدانانە نەبن، هەست بە تەریق بوونەوە و، بەشەرمەزاری بکەن .. راستر ئەوەیە، کە پێویستە ستایشی کارە ئەنجامدراوەکانیان منداڵان بکەن .. بۆ نموونە : ” تۆ وێنەیەکی جوانت کێشاوە ” ، ” تۆ یارییەکی جوانت کرد ” ، ” تۆ بە رووحێکی وەرزشیی بەرزەوە .. یاریت کرد ”
٢ـ ستایشی هەوڵدانەکانی منداڵان بکەن .. ئەگەر بە ئەنجامیش نەگەیشتووبن، ئەو بڕوایەیان لە دڵ بڕوێنن، کە شکستی جارێک و دوو جار کۆتایی کارەکان نیین .. هەموو شکستییەک، پەند و وانەیەکی نوێ بە مرۆڤ دەبەخشن، بۆ دۆزینەوەی رێگایەکی باشتر و، هەنگاونان بۆ سەرکەوتن .. ( ئەدیسۆن )ی کەڵە زانا، دەڵێت : ” تەنها ئەو کەسانە شکست دەهێنن، کە واز لە کۆشش و لە هەوڵدان دەهێنن ”
( ئەدیسۆن ) بۆ دۆزینەوەی وزەی کارەبا، هەزار تاقیکردنەوەی ئەنجامدا، لە(٩٩٩) یاندا شکستی هێنا، لە هەزارەمین تاقیکردنەوەیدا سەرکەوتنی بە دەستهێنا .. بەڵام ێەدیسۆن هەرگیز هەوڵ و تاقیکردنەوەکانی بە شکستی ناو نەبردوون، بەڵکو دەیوت : ” نۆ سەد و نەوت و نۆ تاقیکردنەوە بۆ سەرنـەکەوتن هەیە ”
٣ـ ستایشی منداڵەکانتان بکەن و بە باشی هانیان بدەن .. چونکە دڵنیایی و ئاسوودەییان پێ دەبەخشن و، بەلای ئەوانەوە، ستایش و هاندان بەڵگەیە بۆ ئەوەی .. کە پەسەندن و بایەخیان پێ دەدەن .
٤ـ بە راستی و بە بڕوابوونە ستایشی منداڵەکانتان بکەن و، ناراست مەبەن و سازشیان لەگەڵدا مەکەن .. چونکە منداڵان، وریا و زیرەکن .. باش دەزانن کە ئەو ستایش کردن و پیاهەڵدانەتان، راستن و دڵتانەوە دێن .. یا سازش و رووکەشی و هەڵخەڵەتاندنن .. یا زیادەڕۆۆیی دەکەن و زیاد لە پێویست ستایشیان دەکەن .. زۆر کەس هەیە بۆ مەرام و مەبەست و بەرژەوەندی تایبەتی، کورد وتەنی : ” ماستاو سارد دەکاتەوە ” و ” مامە حەمەیی دەکات ” و لە خۆتەن، بە شان و باڵ و، لەش و لاری کەسێکدا هەڵدەدات .
٥ـ شێوازەکانی راستی هاندان و ستایش بگرنەبەر .. چونکە رێبازە راستییەکانی ستایش و هاندان .. منداڵان بە سەرکەوتن دەگەیەنن .. لەم بارەیەوە، تۆیژێنەری مەزن ( ئیدی برولمان ) لە ( زانکۆی ئۆتریشت ) لە ( نیوزلەندە ) دەڵێت : ” گرنگ شێوازی ستایش کردن و هەڵنانە، لە تواناکان یا بەهرەکانی منداڵان ”
٦ـ ئامادەی ستایش و هاندان بن و دوامەکەون .. چونکە خۆشتر و کاریگەرتر ئەوەیە، لە کاتی ئەنجامدانی کارە باشەکاندا، گەرماوگەرم، ستایش و خەڵاتی کەسە شایستەکان بکرێن .. چونکە لەو کاتەدا خۆشی و تام و چێژێکی زیاتر بەو کەسانە دەبەخشن .. کاریگەرییەکی زیاتریشیان دەبێت .
٧ـ پێشوەخت ستایشی کارێکی منداڵ مەکەن و .. پێشتریش خەڵاتی مەکەن بۆ کارێک کە نیاز وایە بیکات .. بەڵام هێشتا ئەنجامی نەداوە .
٨ ـ وریابن، هەرگیز ستایشی کار و رەفتاری خراپ و چەوتی منداڵان مەکەن و، هانیان مەدە .. تا لەسەر ئەو کار و رەفتار و هەڵس و کەوتە هەڵە و زیان بەخشانە، رانەیەن و درێژەیان پێ نەدەن .. بۆ نموونە : کە منداڵەکەتان لە منداڵێک دەدات، بێ رێزییەک دەکات، بەرد لە ئاژەڵێک دەگرێت، لقی داێک دەشکێنێت، مان لە خواردن دەگرێت، گاڵتە بە مامۆستاکانی دەکات، بەبێ پرس پارە لە گیرفانت دەردەکات، جوێن دەدات، … هتد . پێویستە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و، بە هێمنی تێی بگەیەنن و پێی بڵێن: ” باشتر وایە وا بکەیت .. ” هەر بەقسەش وایان لێ بکەن کە دان بەوەدا بنێت هەڵەی کردووە ، داوای لێبووردنتان لێ بکات .. بەڵێن و بڕیاریش بدات، کە دووبارەیان نەکاتەوە .. دایکان و باوکانی وریـا و، مامامۆستا دڵسۆزەکان، دەزانن کە چۆن مامەڵە لەگەڵ منداڵانی هەڵەدا دەکەن و .. چ شێوازیكی سەرکەوتوو دەگرنەبەر، بۆ راستکردنەوەی هەڵەکانیان .. هەرگیز ناکرێت کە ( هەڵـە بە هەڵـە ) راست بکرێتەوە .
٩ـ هەوڵدەن وشەکانی هاندان و ستایشتان هەمەجۆرەبن چونکە زۆر دووبارەکردنەوەی هەمان جۆرە وشە و رستە، لە لای منداڵان چێژیان نامێنێت و، بایەخیان کاڵ دەبنەوە .. هەندێ لە مامۆستاکان، زۆر ئەم وشانە دووبارە دەکەنەوە : ( ئافەرین، بژی، باشە، زۆر باشە، نایابە، چەپڵەیەکی بۆ لێدەن ) مەرجیش نییە کە هاندان تەنها بە وشە و بە رستە بێت .. مامۆستا دەتوانێت، ئەو قوتابییەی کە ئەنجامێکی باش بەدەست دەهێنێت، وێنەیەکی لە سەر ( تابلۆی شکۆداری ) ی قوتابخانەکەی دابنێت، یا ئاڵایەکی بچووکی کوردستان، یا نەخشەی کوردستان، لە بەرۆکی هەڵواسی، یا کتێبێکی منداڵانی پێشکەش بکات، … هتد . یا لە لایەن دایک و باوکییەوە، وەکو خەڵاتێک، بیبەن بۆ ( چـاڤی لانـد، یا پارکي ئازادی، یا پارکی منارە، یا … هتد ) .
جیاوازی لە نێوان ستایش راست و ستایشی ناراست :
لێکۆڵینەوە دەروونییەکان، ئەویان پشت راست کردەوە .. کە ستایش کردن و هاندانی راستەقینەی هەوڵ و کارە باشە ئەنجامدراوەکانی منداڵان، لە لایەن دایکان و باوکانەوە زمانێکی شیرینی پێویستن و، هاندەر و پاڵنەرێکی باش و بەهێزن و، ناکرێت بەلاوە بنرێن، بۆ ئەوەی منداڵان هەوڵێکی زیاتر بدەن و، ئەنجامێکی باشتر بهێننەدی .. بەڵام پێویستە بە شێوازێکی راست و دروست و زانستییانە، پەیامەکەیان بە منداڵەکانیان بگەیەنن .. بۆ ئەوەی بە راستی ئامانجەکانی ستایش و هاندان و هەڵنان بپێکن .
زیادەڕۆیی لە لە ستایش و هاندان و پیا هەڵدان، یا ستایشی ناڕاست و بۆش و بێ بنەما .. زیانیان هەیە و سوودیان نییە .. زۆر منداڵ تووشی شەرەمەزاری دەبێت، چونکە توانا و بەهرە و کار و بەرهەمە ئەنجامدراوەکانی، لە ئاستی ئەو هەموو ستایش و، پیاهەڵدانەدانەی دایک و باوکیدا نین .. دەشێ وا هەستیش بکات کە سەرکەوتن ئاسانە و .. دواتریش وا هەست دەکات کە ژیانیش بۆ ئەو ئاسانە .. ئەمانە هەمووی وای لێ دەکەن کە ببێت بە کەسێکی بێ دەسەڵات و .. ئامادە نەبێت کە رووبەڕووی کێشە و بەرهەڵستییەکان و راستییەکان ببێتەوە، کە لە ژیانیدا رووبەڕووی دەبنە .
زیادەڕۆیی لە ستایش و هەڵنان .. هۆی تووشبوونی منداڵە بە نێرگزی :
هەندێ لە پسپۆرانی بواری پەروەردەی منداڵان، مامەڵەکردن لەگەڵ منداڵدا، بەم شێوازە هەڵە و نادروستە .. بە هۆیەکی تووشبوون بە ( نیرگزی ) دەزانن لە نەوەی تازەدا.. هەر وەکو چۆن لە بەشێکی لاوانی ئەمڕۆدا بەدی دەکرێت .. کە کەمتر کاردەکەن و، چاوەڕێی دەسکەوتی زیاتر دەکەن .. ئەم شێوازە بیرکردنەوەیە، دەشێ بە راستی زیان بە منداڵ بگەیەنێت و، نەتوانێت، بەهرە و تواناکانی دروست بکات، کە پاڵپشتن بۆ هێنانەدیی ئامانجەکانی و پێشکەوتنیان .. هەر ئەم منداڵە تووشی لە خۆبایی بوون و، خۆبەزیاتر زانین و، خۆ بە جیاواز لە منداڵانی تر دەبێت .. هۆیەکەشی ئەوەیە کە لە راستیدا، لەسەر بنەمایەکی پووک هەڵنراوە .. بەهرە و تواناکانی لەوە کەمترن کە وا هەست دەکات هەیەتی .. هۆی سەرەکی ئەم تووشبوونەی منداڵ بە ( نێرگـزی ) یەت دەگەڕێتەوە بۆ نابەڵەدی دایک و باوک، کە زیادەڕۆیی لە ستایش و، لە هەڵنانی بەردەوامی منداڵەکەیان دەکەن، کە لەو ئاستەدا نییە .. بێ ئەوەی زیانەکان و ئەنجامە خراپەکانیان لەبەرچاوبگرن .. ئەو منداڵەی کە تووشی نێرگزی دەبێت .. دەبێتە کەسایەتییەکی زۆر هەستیار و هەمیشە شانازی بە خۆیەو دەکات .. تا ئەو رادەیەی کە بە هاوڕێکانی بڵێت ( من لە ئێوە باشترم ) .. کێشەکانی منداڵی توشبوو بە نێرگزی ئەوەیە، کە ناتوانێت پەیوەندییەکی بەهێز و بەردەوامی لەگەڵ کەسانی تردا هەبێت .
توێژینەوەیەکی هۆڵەندی کە بە سەرپەرشتی پرۆفیسۆر ( ئیدی برولمان ) ئەنجام درا .. کۆمەڵێک لە دەرووناسان و پەروەردەکارانئەنجامیان دا .. توێژینەوەکە لە ماوەی دوو ساڵدا، هەر شەش مانگ جارێک، لەسەر (٥٦٥) منداڵی کوڕ و کچ، کە تەمەنیان لە نێوان (٧ ـ ١١) ساڵ بوون، لەم توێژینەوەیەدا، پرسیار لە دایکان و باوکانیش دەکرا .. لێکۆڵینەوەکە گەیشتە ئەو ئەنجامەی .. کە زیادەڕۆیی هەمیشەیی، لە ستایش و هەڵنانی منداڵ، هۆخۆشکەرە بۆ تووشبوون بەنێرگزی .. هەر لەم توێژینەوەیەدا ئەوە دەرکەوت کە ئەو منداڵانەی بە نێرگزی ناودەبران .. ئەو منداڵانە بوون، کە باوک و دایکیان وەک منداڵێکی جیاوازی زیاتر لە منداڵانی تر، هەڵس و کەوتیان لەگەڵدا کردوون .
ستایش وەک ( پەنسلـین ) وایە .. نابێت بە شێوەیەکی هەڕەمەکی دابەش بکرێت .. کۆمەڵێک زانیاری و ئاگاداری هەن بۆ بەکارهێنانی دەرمانی بەهێز .. زانیاری دەربارەی کات و رادە و، دەربارەی زیانە ئەگەرییەکانی هەن .. وەکو تووشبوون بە خروشت و سووربوونەوەی لەش .. هەر بەم شێوەیەش، زانیاری و ئاگاداری دەربارەی چۆنییەتی دابەشکردنی دەرمانی ( سۆزداری ) هەیە .
گرنگترین و دروسترین و تەنها دەستووریش ئەویە، پێویستە ستایش ئاراستەی کۆشش و کارە ئەنجامدراوەکانی منداڵان بکرێن .. نەک ئاراستەی خودی منداڵان بکرێن .
جۆرەکانی ستایش و هاندان و پاداشت و خەڵاتکردنی منداڵان :
١ـ ستایش و پاداشتی کۆمەڵایەتی ( ورەیـی : مەعنـەوی) :
کە ئاسانترین و باشترین ستایشە .. لە خەڵاتی ماددی زیاتر کاریگەریی لەسەر دەروونی منداڵان هەیە .. پاداشتی کۆمەڵایەتیش، بەپێی گونجانی کارەکان و تەمەنی منداڵان جیاوازییان هەیە .. لەوانەش: ( زەدەخـەنە، رووگەشی، ماچـکردن، لە ئامـێزگرتن، دەست بەسەردا هێـنان، دەست خستنە سەر شان، دەست کردنە مـل، چەپڵەلێدان، روانین بە شانـازییەوە، دەستخۆش، دەمخۆش، هەر بژی، ئافەرین، تەمەن درێژبیت، هیوای داهاتوویەکی باشت بۆ دەخوازم ، … ئەمانە و، بە دەیان وشەی جوان و شیرین و ناسکی تری کوردیمان هەیە .. ئەم وشە و رستانە، گوزارشتێکی ئاسایی سۆزدارین بۆ بەرزکردنەو ورە و ها دانی منداڵان بۆ درێژە پێدان و گەشەکردنی کارە ئەرێنییەکانیان و، بە دیهێنانی ئەنجامێکی باشتر .
٢ـ پاداشتی ماددی : بەرانبەر بە رەفتار و کارە باشە ئەنجامدراوەکانی منداڵان، وەکو پێزانین هەندێ جار خەڵاتی ماددیی منداڵان دەکرێت ـ گەر خەڵاتێکی ساکاریش بێت ـ بۆ درێژەدان بە کارە و ئەنجامە باشەکانی و، بە رەفتارە جوانەکانی بدات .. وەک:
( نوقڵێک، بابەتێکی یاری، کتێبێکی رەنگاوڕەنگی منداڵان، تۆپێکی قنج، پێنووسێکی جوان، بووکە شووشەیەکی جوان، لە یەخەدانی ئاڵایەکی کوردستان، بردنی بۆ چاڤی لانـد، بۆ پارکی منارە، هەڵواسینی وێنەیەکی جوانی لەسەر ( تابلـۆی شـکۆداری ) ی قوتابخانەکەی، … هتد .. لە کۆتاییدا، ئەوە دووبارە دەکەینەوە، کە ستایش و هاندان و پاداشتی ورەیی و ماددی، پێویستە لە کات و لە شوێنی خۆیاندا بوترێن .. یا پێشکەش بکرێن .. چونکە لەو کاتەدا، خۆشی و تام و چێژێکی زیاتر بە منداڵان دەبەخشن و، کارتێکردنێکی دەروونی قووڵتریشیان دەبێت .

تشرینی یه‌كه‌م 27, 2015

گرنگی هاوڕێتی لە ژیانی منداڵاندا … رەزا شوان – نەرویج

فەیلەسووفی یۆنانی ( ئەرسـتۆ ) دەڵێ : ” گەر دەربارەی هاوڕێتی لەمن دەپرسی، ئەوەیە کە گیانێکە و لە دوو جەستەدایە .. ”
هاوڕێتی راستەقینە، واتا هاوبەشیکردن و لەیەکگەیشتن و هاوبڕوایی و هاوسۆزی و هاوخۆشەویستی و هاودڵسۆزی و هاوڕێزییە، لە نێوان دوو کەس یا زیاتردا .
هاوڕێتی راستەقینە، پیرۆزترین و جوانترین و بەسوودترین و پاکترین و بەرزترین پەیوەندیی کۆمەڵایەتییە لە نێوان ئادەمیزاد دا .. کە لەگەڵ تێپەڕبوونی رۆژان و ساڵاندا، هاوڕێتیش رەسەنتر و بەهێزتر و قووڵتر دەبێتەوە .. زیاتریش رەگ ئەستوور دەبێت .
مرۆڤ هەر بە ماکی (غەریـزی ) و سروشتی، کۆمەڵایەتییە و ناتوانێت بە تەنها بژی .. گەر وابوایە نەیدەتوانی خێزان و کۆمەڵگا و شار و شارستی و پێشکەوتن پێکبهێنێت .
هاوڕێتی راستەقینە رووەکێکە، کە بە دڵسۆزی و بە خۆشەویستی و بە هاوڕێزی و بە نیازپاکی ئاو دەدرێ و، لەسەر خۆی دەڕوی و باڵا دەکات .
هاوڕییانی دڵسۆز ئەو هاوڕێیانەن، کە لە خۆشی و لە ناخۆشیدا، لە شایی و لە شیندا، لە شێنەیی و لە تەنگانەدا .. یەکتری بەسەربکەنەوە و، فریای یەکتری بکەون .
لە لای منداڵان، بیرۆکەیەکی سەرەتایی دەربارەی واتای هاوڕێتی گەڵاڵە بووە .. ئەوان وای لێکدەدەنەوە کە هاوڕێ، هەر مرۆڤێکە کە خۆشیانی بوێ .. هەر کەسێکە یاری و بەزمی خۆشیان لەگەڵدا بکا .. سەرەتای هاوڕێتی لە لای منداڵان، بە خۆتەنی دەست پێدەکات، بە خاکی و، بە سادەیی و، بە نیازپاکی، وەک دڵەپاکەکانی خۆیان، بە نزیک بوونەوە لە یەکتری و، بە گوزارشتکردن و دەربڕینی سۆزداری و، بە رۆژ باش و بە چاکوچۆنی و رێزگرتن و رۆخۆشی و، بە جۆرێک لە تایبەتمەندی هاوڕێتی لە نێوان منداڵانی هاوتەمەن یا نزیک هاوتەمەندا، چەکەرە دەکا و دەڕوێت .. لەگەڵ کاتدا، ئەم پەیوەندییە پێشدەکەوێت و، بەهێزتر دەبێت و، تا دەبێتە هاوڕێتییەکی راستەقینەی گیانی بە گیانی .. بۆیە بەهێزترین و پاکترین هاوڕێتی، ئەو هاوڕێتییەیە کە لە قۆناخی یەکەمی تەمەنی منداڵیدا دروست دەبێت .. کە رەنگدانەوەی دڵپاکی و نیازپاکی منداڵانی پێوە دیارە .. دەشێ ئەم هاوڕێتییەش رێکەوتی بێت، بە هۆی پێکەوە یاریکردن دروست بووبێت، یا لە ڕێی پەیوەندیی خزمایەتییەوە، یا پەیوەندی دراوسێتی، یا تێکەڵبوون لەگەڵ منداڵانی گەڕەک یا قوتابخانەدا، یا بە هۆی هاوڕێتی منداڵانی هاوڕێکانی دایکان و باوکان و، خوشکان و براکان و، تێکەڵبوون لەگەڵ منداڵانی خێزانانی تردا، یا بە هۆی هەر رێکەوتێکی تر .. بە ئازادی و بە ئاسانی هاوڕێتی لە نێوان منداڵاندا دروست بووبێت .. ئەوەش بزانن کە هاوڕێیانی خراپ، چاوگەی ئازار و زیان و لە رێ دەکردنی منداڵانی ترن .. کورد دەڵێ : ” هـاوڕێی بەدخوو، نەشت سووتێنێت رەشـت دەکات ” .
هاوڕێتی زۆر گرنگە لە ژیانی مرۆڤدا، بە تایبەتیش زۆر گرنگترە لە ژیانی منداڵاندا .. گرنگترینیش ئەوەیە، کە هاوڕێ و دۆستی راست و دڵسۆز و دڵپاک هەڵبژێرن .. هاوڕێیانی دڵسۆز و راسەقینە ئەگەر لەبەر چاویش نەبن، بەڵام لە ناخی دڵدا دەژین .
( دیـل گـارنگی ) دەڵێ : ” تا دەتوانیت هاوڕێیانی دڵسۆز پەیدابکە چونکە تا دۆستت زیاتربێت .. لە ژیاندا سەرکەوتووتر دەبیت ”
فەیلەسووف و شاعیری گەورەی گەلەکەشمان ( پــیرەمێرد ) ی نەمر دەڵێ :
هــەزا دۆستت بێ هێشــتاکو کەمــە
تەنها دوژمـنێ زۆر زۆر ســـتەمــە

سەرجەم دەروونناسان و زانایانی پەروەردەش، جەخت لە گرنگی و لە سوودەکانی هاوڕێتی لە نێوان منداڵان دەکەنەوە، چونکە هاوڕێتی لە گەلێ تەگەژە و لە نەخۆشییە دەروونییەکان منداڵان دەپارێزێت .. ئەمەو لەبەر ئەوەش کە پەیوەندییەکانی هاوڕێتی ئارەزوومەندانەیە و لەسەر بڕۆا بە یەکتری و لێبووردن و هاوبەشیکردن و هاوسۆزی بنیاتنراوە .. کەسایەتی منداڵ بەهێز دەکات و، یارمەتیشی دەدات، بۆ پێشخستی پێوەرە رەوشتییەکانی وەکو واتای : یەکسانی و دابەروەری و هاوبەشی کردن و یارمەتیدان .
گرنگترین سوودەکانی هاوڕێتی بۆ منداڵان :
١ـ یارمەتییەکی زۆری گەشەی دەروونی و جووڵەیی و کۆمەڵایەتی منداڵان دەدات .
٢ـ کارتێکەرە لە دروستبوونی کەسایەتی ئاسایی و دروست و بەهێزی منداڵان .
٣ـ سوودێکی گرنگی هاوڕێتی ئەوەیە، کە منداڵان لە گۆشەگیری و لە دابڕان دووردەخاتەوە .. گۆشەگیریش زۆر مەترسیدارە، چونکە منداڵ دەگۆڕێت و، دەبێتە کەسایەتییەکی لاواز و بێنموود .. مەترسی ئەوەشی لێدەکرێت کە تووشی نەخۆشی
( شیزۆفرینیا : نەخۆشییەکی هۆشییە، لە ئەنجامی ترس و بڕوابەخۆنەبوون ) ەوە تووشی دەبێت .. کە چارەسەرێکی درێژخایەنی دەوێت .
٤ـ هاوڕێتی بەسەر کێشەکانی قسەکردن و کەمدوویی دا زاڵ دەبێت .
٥ـ هاوڕێتی بەسەر شەرم و ترس و ترسی کۆمەڵایەتیدا سەردەکەوێت .
٦ـ وزە زیادە پەنگخواردووەکانی منداڵان، لە رێی یاریکردن لەگەڵ هاوڕێکانی دا و، بە دەرخستنی توانا و بەهرە و ئارەزووەکانی ئەو وزە زیادەیە بەتاڵ دەبێتەوە .
٧ـ منداڵان لەڕێ بڕوا و متمانەبوونیان بە هاوڕێتی راستەقینە .. راز و نیازە پاکەکانی خۆیان بۆ یەکتری باس دەکەن و .. سوود لە را و بۆچوونەکانی یەکتری وەردەگرن .
٨ ـ هاوڕێتی منداڵان لە خۆپەرستی و لە خۆبایی و لە نێرگزییەت رزگاردەکات .
٩ـ دوور لە رق و لە توندوتیژی، منداڵان گوزارشت لە توانا و، لە چالاکییەکانی خۆیان لە ململانێی ئەرێنیدا، لەگەڵ هاوڕێکانیاندا دەکەن .. بە رووحێکی وەرزشیشەوە ئەنجامەکان قبوڵ دەکەن .
١٠ـ منداڵان لە میانەی هاوڕێتییەوە، فێری قبووڵکردنی یەکتری دەبن و، رێز لە را و لە بۆچوونە جیاوازەکانی یەکتری دەگرن .. نایانەوەی تەنها رای خۆیان بسەپێنن .. بەڵکو سوودیش لە بەهرە و لە شارەزایی و، لە تاقیکردنەوەکانی یەکتری وەردەگرن .
١١ـ هاوڕێتی وا لە منداڵان دەکات کە بڕوایەکی زیاتریان بە خۆیان هەبێت، هەست بەوە دەکەن کە کەسانێکی نزیک پاڵپشتیانن و لێیان تێدەگەن و .. دڵنیاشن گەر پێویست بکات راوێژیان پێدەکەن و یارمەتیان دەدەن .
١٢ـ بوونی هاوڕێتی لە نێوان قوتابیان لە قوتابخانەدا .. کاریگەرییەکی ئەرێنی هەیە . چونکە قوتابخانە ژینگەیەکی فراوانترە .. دەتوانن بەشێکی زۆری چالاکییەکانیشیان بە کۆمەڵی و لە گروپدا ئەنجام بدەن .. ئەمەش مەودا و هەلێکی زیاتریان، بۆ هاوڕێتی و بۆ گرتنی هاوڕێی تازە بۆ دەرخسێنن .. زۆربەی هاوڕێتیش دەگەڕێتەوە بۆ رۆژان و ساڵانی قۆناخەکانی خوێندن .. بە تایبەتیش قۆناخی قوتابخانەی بنەڕەتی .
١٣ـ تێکەڵبوونی منداڵان لەگەڵ هاوڕێکانیان دا .. سەرقاڵبوونیان بە چالاکییەکان و بە یاریکردن .. لە لاڕێ بوونەوە و، لە خەیاڵکردنی بەد و لە بیری خراپ دەیان پارێزیت .
١٤ـ هاوڕێتی، منداڵان فێری هاوکاری و هەرەوەزی و خێرخوازی و پیاوەتی دەکات .
١٥ـ هاوڕێتی لە نێوان کوڕان و کچاندا، لە هەستی جیاوازی دووریان دەخاتەوە و، بڕوایان بە یەکتری زیاتر دەبێت و، هەرەس بە کوڕسالاری دەهێنێت .. لەم رووەوە قوتابخانە تێکەڵەکان ( کچـان و کـوڕان ) کە پێکەوەن .. رۆڵێکی سەرەکییان هەیە .
لە راستیدا گرنگی و سوودەکانی هاوڕێتی لە نێوان منداڵاندا، زۆر لەو پانزە خاڵەی سەرەوە زیاترن .. ئەم بابەتەش زۆر لەم کورتە باسە زیاتر هەڵدەگرێت .. ئەگەرچی تا ئێستا بە دەیان کتێب بە زمانەکانی جیهان، دەربارەی گرنگی و سوودەکانی هاوڕێتی نووسراون . لە لایەن دەروونناسان و شارەزایانی پەروەردەشەوە بە دەیان توێژینەوەی پراکتێکی ئەنجام دراون .. بەڵام هێشتا پێویستیمان بە توێژینەوەی زیاتر هەیە .
رۆڵێ دایکان و باوکان :
دایکان و باوکانی بەڕێز و دڵسۆز، ئێوە ئەرکێکی پیرۆز و بەرپرسێتییەکی هەستیارتان بەرانبەر بە گۆشکردن و پەروەردەکردنی دروست و ئاراستەکردنی راست و ئامۆژگاری و چاودێریکردنی جگەرگۆشەکانتان لە ئەستۆدایە .. جا بۆ ئەوەی منداڵەکانتان، بە شێوەیەکی ئاسایی و دروست گەشەبکەن و، ببنە کەسانێکی کۆمەڵایەتی و، لە کاروانی پێشکەوتن و شارستانی و ژیان دوانەکەون و دانەبڕێن . پێویستە بە دروستی پەروەردە و رێنمایی منداڵەکانتان بکەن .. بۆ ئەوەی پشکی شێرتان لە دەستخۆشی و لە شانازیدا بەربکەوێت .. ویژدان ئاسوودە بن لەوەی کە ئەرک و بەرپرسێتی خۆتان بەدی هێناوە.
رێ لە منداڵەکانتان مەگرن و هانیان بدەن، با بە ئازادی هاوڕێکانیان هەڵبژێرن .. مافی خۆشتانە کە بزانن منداڵەکانتان هاوڕێتی کێ دەکەن و، هاوڕێکانیان چونن .. بێگومان ئەوەش خواست و هیوای هەموو دایکان و باوکانە .. کە منداڵەکانیان هاوڕێی باش و نیازپاک و راستگۆ و دڵسۆزیان هەبێت .. بەڵام ئەگەر زانیتان هاوڕێکانی منداڵەکانتان بەدخوو و بەدرەوشت و بەرژەوەندی مەبەست و پەروەردە سەقتن و لە رێ دەرچوون و، منداڵەکانتان لەرێ دەردەکەن .. پێویستە بە هێمنی لە رێی گفتۆگۆ و ئامۆژگارییەوە زیانەکانی درێژەدان بە هاوڕێتی هاوڕێیانی خراپ، قەناعەت بە منداڵەکانتان بکەن و، تا واز لە هاوڕێتی ئەو منداڵانە بهێنن و لێیان دوور بکەونەوە .. ئەگەرچی گوناهی ئەو منداڵانەش، دەگەڕێتەوە بۆ نابەڵەدی دایکان و باوکانیان، کە بە سەقەتی و نادروستی پەروەردە و ئاراستەیان کردوون .. یا بە هەر هۆیەکی ترەوە دووچار بووبێتن .
دایکان و باوکان، پێویستە ئێوەش خۆتان نموونە و پێشەنگ بن، لە هاوڕێتی کەسانی دڵسۆز و نیازپاک و دڵپاک .. تا منداڵەکانیشتان چاو لە ئێوە بکەن .. پێویستە بە روویەکی خۆش و گەشەوە پێشوازی لە میوانداری هاوڕێکانی منداڵەکان بکەن .. بە گەرمی بەخێرهاتنیان بکەن .. هەوڵێش بدەن دۆستایەتی لە گەڵ خێزانەکانی هاوڕێکانی منداڵەکانتان هەبێت و .. پردێکی پەیوەندیی ئاشنایەتی و دڵسۆزی دروست بکەن .
لە ( جەژنی لە دایکبوون )ی منداڵەکانتان، رێیان لێ مەگرن با هاوڕێکانیان بانگ بکەن و ئاهەنگی خۆشیان بگێڕن .. رێش لە منداڵەکانتان مەگرن با ئەمانیش بچن بۆ جەژنی لە دایکبوونی هاوڕێکانیان .. بۆنەیەکی باشە بۆ بەهێزکردن و شیرین کردنی هاوڕێتی .
هانی منداڵەکانتان بدەن بۆ ئەوەی بە ئارەزووی خۆیان، لە چالاکییە هەمەجۆرە بە کۆمەڵییەکان و لە تیپەکانی قوتابخانەکانیاندا، چ وەرزشی بن، هونەری بن، یا تیپی نواندن، یا تیپی سروود و گۆرانی بن، تیپی شایی و هەڵپەڕکی بن .. یا هەر چالاکییەکی تر بێت .. لە دەرەوەی قوتابخانە و ماڵەوەشدا، گەلێ چالاکی بە کۆمەڵ هەن .. بەشداری کردنی منداڵە چاوگەشەکانتان لە چالاکییەکانی ئەم تیپانەدا .. بوارێکی باشن بۆ ئەوەی هاوڕێیانی تازە بگرن .. کۆمەڵێک سوودی تازە و شارەزایی نوێیش بەدەست دەهێنن .
رەزا شوان
نەرویج : (٢٤ ی/ ئوکتۆبەر / ٢٠١٥ )

تشرینی یه‌كه‌م 27, 2015

سایکۆلۆژیای توندوتیژی دژی منداڵان … رەزا شوان – نەرویج

دیاردەی توندوتیژی دژی منداڵان، یەکێکە لە گەورەترینی ئەو کێشانەی کە لە ئەمڕۆدا رووبەڕووی جیهان بۆتەوە .. چونکە بە پێی راپۆرتەکانی ” يۆنسیف ” و راپۆرتەکانی ئەو رێکخراوە نێودەوڵەتییانەی کە پاڵپشت و، داکۆکیکەرن لە مافەکانی منداڵانن، ئەوەیان خستۆتە بەرچاو، کە بە شێوەیەکی زۆر مەترسیدار ژمارەی منداڵانی قوربانیانی هەموو جۆرەکانی توندوتیژی و زەبروزەنگ لە جیهاندا، زۆر لە زیادبووندایە .. هیچ کۆمەڵگایەکیش، پێشکەوتووبێت یا دواکەوتوو بێت، لە تاوانی توندوتیژی دژی منداڵان بەدەرنین .. لە ئێستاشدا، بە تایبەتی لەو وڵاتانەی کە شەڕ و ئاژاوەیان تێدایە، یا خاکەکانیان لە لایەن داگیرکەرانەوە داگیراون .. یا ئەو دەوڵەتانەی بە دەستی هەژاری و بێکاری و برسێتییەوە دەناڵێنن .. وەکو : ( عێراق، سوریا، یەمەن، فەلەستین، سۆمال، ئەفغانستان، نەیجیریا، لیبیا، مالی، سودان، میسر، مەغریب .. بەشێکی زۆری کوردستانیش، … هتد) چەوسانەوە و توندوتیژی دژی منداڵان، لە ئاستێکی پێشێلکاریی مەترسیدار دایە .. بە هەزاران منداڵی پاک و بێتاون بوونەتە سووتەمەنی شەڕ و، بە زۆر چەکیان پێ هەڵدەگرن و، رەوانەی شەڕیان دەکەن، یان دڵڕەقانە و بێویژدانانە، لە شەڕدا دەیانبەنە پێشەوە و، دەیانکەن بە قەڵغانی خۆپاراستن .. یا پاکییان دەشێوێنن و فێری کاری سەربڕین و، پیاوکوژییان و خۆتەقینەوەیان دەکەن ـ هەر وەکو چۆن دەبینین داعشی بەکرێگیراوی بەدڕەوشت بە بەزۆر منداڵانی شوێنەکانی ژێردەستیان، بەم کردەوە قێزەوەنانە گۆش دەکەن و رایان دەهێنن ـ لەم وڵاتانەدا بە هەزار منداڵ کوژران، بە هەزاران منداڵ دەستدرێژی کرایە سەریان و ئەتکران، بە ملیۆنان منداڵان ئاوارە و سەرگەردان بوونە و، رەش و رووت و برسین و، لە مافی خوێندن و شادی و یاری و، لە چێژ و خۆشییەکانی تافی منداڵیان بێبەشن .
توندوتیژی و زەبروزەنگ دژی منداڵان چیرۆکێکە کۆتایی نایات .. لە ئەنجامی نابەڵەدی و بە هەڵە تێگەیشتن لە پەروەردەی دروستی منداڵان، ساڵی بە هەزاران منداڵانی پاک و بێ تاوان لە جیهاندا، بە ناڕەوا دەبنە قوربانی .. لە راپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان دەربارەی توندوتیژی دژی منداڵان، ئاماژە بەوە دەکات کە تا ئەمڕۆش لە قوتابخانەکانی زیاتر لە ( ١٠٠) دەوڵەت لە جیهاندا، مامۆستاکان بە دار و بە قامچی مامەڵە لەگەڵ قوتابییەکانیاندا دەکەن .. تەنانەت لە ئەمریکاشدا، ساڵانە زیاتر لە ( ٥) ملیۆن منداڵ رووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە، لەم ژمارەیەش ساڵی زیاتر لە (٥) هەزار منداڵ، لە ئەنجامی توندوتیژی و لێداندا، دەمرن .
بەپێی راپۆرتێکی تر، لە وڵاتی نەیجیریادا لە (١٠) منداڵ، (٦) منداڵیان رووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە، بە تایبەتیش کچان دەستدرێژی سێکسی دەکرێتە سەریان .
توندوتیژی دژی منداڵان تەنها لێدان و تێ هەڵدان نییە، بەڵکو زۆر شێوازی تریشی هەیە، وەک : هەڕەشەکردن، ترساندن، سۆکایەتی و بێڕێزی کردن، جوێن و قسەی ناشیرین پێوتن، توانج و تانە و تەشەر، گاڵتە پێکردن، تف لێکردن، چەمۆڵە لێنان، پشتگوێ خستن، دەستدرێژی کردنە سەریان، رووشکاندن و تەریقکردنەوەیان، زەوتکردنی ئازادییان، بە دکردن و ئەشکەنجەدانیان، … هتد .
پێناسەی توندوتیژی ئەمەیە : ” هەموو کارێکی بەرچاو یا شارەوە، راستەوخۆ یا ناراستەوخۆ، ماددی یا مەعنەوی، بۆ گەیاندنی ئازار بە خۆ یا بە کەسێکی تر، یا بە کۆمەڵە کەسێک، یا بە سامانی کەسێکی تر، ئەم کارە دژی یاسایە، ئەنجامدەریش رووبەڕووی یاسا و سزادان دەبێتەوە ”
لە رێکەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانیش بۆ مافەکانی منداڵ کە لە رێکەوتی رۆژی (٢٠ی/ نۆڤەمبەر/ی ١٩٥٩) دا دەرچووە، لە ماددەی (١٩) دا، بەم شێوەیە پێناسەی توندوتیژی کراوە : ” هەموو دەوڵەتە لایەندارەکان، هەموو کارێکی یاسایی و بەڕێوەبردن و کۆمەڵایەتی گونجاو دەگرنەبەر، بۆ پاراستنی منداڵ لە هەموو شێوەکانی توندوتیژی، یا زیان پێگەیاندن، یا خراپی جەستەیی، یا هۆشی و گوێ پێنەدان، یا ئەو مامەڵەکردنەی کە گوێ پێنەدانی لە خۆگرتووە، یا مەمەڵەکردنی خراپ، یا قۆستنەوە ، لەوانەش دەستدرێژیی بۆ سەر کچان، کە لەژیر چاودێریی باوکی ( باوکی و دایکی ) دایە، یا راسپێڕاوی یاسایی ( راسپێراوە یاساییەکان ) یا هەر کەسێک بێت، پێویستە بەڵێنی ئەوە بدات، کە منداڵەکە بەخێو دەکات .. ”
هەندێ کەسیش، توندوتیژی بەوە پێناسە دەکەن، کە بەکارهێنانی هێز و رقلێبوونەوەی مەبەستداری بە ئەنقەستە، دژی کەسانی تر، کە وێرانی و، زیانی ماددی و دەروونی بە دوای خۆیدا دێنێت .
پێناسەی سایکۆلۆژیش بۆ توند و تیژی ئەوەیە : ” مەودایەکی فراوانی رەوشتییە، گوزارشت لە دۆخێکی هەڵچون دەکات، کە بە ئازار و زیان گەیاندن بە کەسانی تر و بە شتێک کۆتایی دێت .. یا بە شکاندن و وێرانکردنی موڵکی کەسانێکی تر .. لەوانەشە بگاتە هەڕەشەی کۆشتن و، کۆشتنیشی لێ بکەوێتەوە ” بە بۆچوونی دەروونناسان، توندوتیژی رەوشتێکی ماکییە ـ غەریزە ـ یە، کە رق و حەزی وێرانکاریشی لەگەڵ دایە، ئامانجیش دەربڕینی ئەو دوژمنکارییە شاراوەیە، بەرانبەر بە بە خەڵکی .. یان توندوتیژی لە ئەنجامی شکستییەکی گەورە، خۆڕانەگرتنی ئەو کەسە ”
لەبەر رۆشنایی ئەو پێناسانەی سەرەوە، دەتوانین توندوتیژی دژی منداڵان وا پێناسە بکەین : ” هەموو شێوەیەکی رەوشتێکی راستەوخۆ یا ناراستەوخۆ، بە قسە یا بە قسە نەبێت، ئاشکرا یا شاراوە بێت، ماددی یا مەعنەوی بێت، نەرێنی یا نەرێنی نەبێت، کە دەبنە هۆی ئازاردان و زیان گەیاندن، یا خراپیی رەفتارکردن بەرانبەر بە منداڵان .. یا دەستدرێژیی سێکسی و هەست بریندارکردن، کە دەبنە هۆکاری ئازاری جەستەیی و دەروونیی منداڵان .. شوێنەوارێکی جەستەیی و دەروونی و سۆزداری و فێربوونی خراپ و مەترسیداریان لێدەکەوێتەوە .. ئەم توندوتیژی و دەستدرێژییانە، بە پێچەوانەی بەها ئاینییەکان و کۆمەڵایەتییەکان و یاساکانی نێودەوڵەتی و ناوچەیی و ناوخۆییەکان و دژی بەڵگەنامە نەتەوەییەکانن .. چونکە تەنیا هەست و رەوشتە، کە مرۆڤیان لە گیانەوەرەکانی تر جیاکردۆتەوە .
توێژینەوەیەکی زانیاری ئەوەی سەلماند، کە ئەو منداڵانەی رووبەڕووی توندوتیژی و زەبروزەنگ و مامەڵەکردنی خراپ و زیان گەیاندنی جەستەیی و دەروونی دەبنەوە ، ئەمانە زۆترینی ئەو کەسانەنە دەبن، کە لە داهاتوودا تووشی نەخۆشی دەروونی و ترس دەبنەوە، هەموو جۆرەکانی توندوتیژی کارتێکردنێکی نێگەتیڤیان لەسەر ئەمڕۆی منداڵییان هەیە، کە گەورەش دەبن رەنگدانەوەیەکی نێگەتیڤ و مەترسیداریان لەسەر ژیانی خۆیان و خەڵکیش دەبێت .. نموونەی میژوویش لەم بارەیەوە زۆرن .. ئەگەر ئاوڕێک لە ژیانی ( ستالین ) بدەینەوە کە سەرکردەیەکی روسیا بوو .. گەر بە قۆناغی منداڵیدا بچینەوە، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، توندتیژییەکانی باوکی لەگەڵیدا، رۆڵ و کارتێکردنێکی نێگەتیڤیان هەبووە، لەوەی کە ستالین ببێت بە کەسایەتییەکی تۆندڕەو و توندوتیژ و دڵڕەق .. باوکی رۆژی چینێ ستالینی دارکاری دەکرد .. هەروەها گۆڕبەگۆرە خوێنڕێژەکەی عێراقیش ( سەدام حوسێن ) ی دیکتاتۆر .. سەدام دوای لە دایکبوونی کەوتە بەردەستی زڕباوکەکەی کە ( ئیبراهیم ) ی مامی بوو، کە رۆژانە زۆری لێدەدا، لەلای (خەیروڵا تولفاح) ی خاڵیشی کەمی لێ نادرا .. بۆیە سەدام بوو بەو دەسەڵاتدارە خوێنڕێژ و پیاوکوژ و دڵڕەقەی، کە عێراق بە تایبەتی و کوردستانی خڵتانی خوێن کرد .
ئەوە راستییەکی حاشا هەڵنەگرە، کە توندوتیژی، هەر توندوتیژی بە بەرهەم دێنێت .. توندتیژی دوژمنایەتی خۆش دەکات و، ئارەزووی تۆڵسەندنەوە دەڕوێنێ و، پاکانەش بۆ وێرانکاری و کاولکردن دەکات .. پەندێکی کوردیشمان هەیە کە دەڵێت :
” بە توڕەیی کار نابێت مەیسەر …. بە قسەی خۆش مار لە کون دێتە دەر ”
بۆیە تکامان لە دایکان و باوکان و لە مامۆستاکان هەیە، بە خۆیاندا بچنەوە و، بە شێوەیەکی راست و دروست جگەرگۆشەکانیان گۆش و پەروەردە بکەن، بە نەرم و نیانی و خۆشەویستییەوە مامەڵەیان لەگەڵدا بکەن، بە زمانی گوڵ لەگەڵیاندا بدوێن .. چونکە لە منداڵەکانتان گرنگتر و شیرینتر و جوانتر نییە .. منداڵەکانتان، بە نرخترین سامان و سەرمایەی خۆتان و گەلەکەمانن .. با دروشمی جوانی پەروەردەییتان ئەمە بێت : ” نا بۆ رق و توندوتیژی .. بۆ خۆشەویستی و نەرم و نیانی ” .
پاراستنی منداڵان، بەڵگەیە بۆ هۆشاری شارستنی و .. بۆ پەروەردەیەکی پێشکەوتووی هاوچەرخ .. بۆ جێبەجێکردنی مافە رەواکانی منداڵان .. بۆ داهاتوویەکی باشتر و گەشتر .. منداڵانی ئەمڕۆمان هیوای داهاتوومانن .. کۆڵەکەکانی بەیانینمان .. پێشکەوتنی کورد و کوردستان بەندن بە رادەی پەروەردەکردن و رێنمایی کردنی دروستی کوردیلەکانمان .
لە کوێدا توندوتیژی دژی منداڵان دەکرێ ؟
١ـ توندوتیژیی خێزانی ( لە ماڵەوە ) :

خێزان باوەشی دڵنیایی هەموو ئەندامەکانی خێزانە، بە بچووک و گەورەوە، بە کچ و کوڕەوە، چونکە خێزان بۆ رۆڵەکانی ئاسوودەیی و دڵنیایی و پاراستن و بەخێوکردن و چاودێری دابین دەکات .. ماڵ پەنایەکی خۆش و فراونە، بۆ تێپەڕاندن و چارەسەرکردنی ئەو گرفت و کیشانەی دێنە رێی منداڵان .. ئەرکی دایکان و باوکانە، کە پێویستییەکانی منداڵەکانیان دابین بکەن و، بە جوانی و بە دروستی گۆش و پەروەردەیان بکەن .. تا بە جوانی گەشە بکەن و بێنە بەرهەم .. لە رووی جەستەیی و دەروونی و کۆمەڵاتی و رۆشنبیرییەوە پێیان بگەیەنن، تا بە بڕوای تەواویان بەخۆیان هەبێت و بە گەشبینییەوە رووبەڕووی ژیان و داهاتوویان ببنەوە .. کەواتە خێزان بەرپرسێتی و رۆڵی سەرەکیی و گەورەیان لە پەروەردەکردن و ئامادەکردنی منداڵدا هەیە .. بەڵام هەندێ لە خێزانەکان رووبەڕووی بەرهەڵستی گەورە بوونەتە، وەکو : توندوتیژیی نێوخێزان، جیابوونەوە و دابڕان و هەڵوەشاندنەوە بوونەی شیرازەی خێزانی، کێشەی هەژاری و نەبوونی، ناکۆکی و نەسازان .. بە پلەی یەکەمیش منداڵان بوونەتە قوربانی و، باچی ئەو هەموو کێشانەی خێزانەکانیان دەدەنەوە .. ناچارن یان ناچار دەکرێن پەرتەوازە ببن و، روو لە شەقام و، لە چارەنووسێکی نادیار بکەن .. ناچاربن، بۆ بژیوی ژیانی خیێزانەکانیان یا خۆیان، پەنا بۆ هەر کارێکی نەخوازرا و نەشیاو و مەترسیدار بەرن .. لە لایەن کەسانی چاوچنۆک و بازرگانانی منداڵانەوە، بە ئاسانی دڵپاکی و سادەیی و ساوێلکەییان دەقۆزنەوە و، رووبەڕووی دەسترێژی و ئەتکردن دەبنەوە .. فێری خواردنەوەی مەی و، جگەرەکێشان و، ماددە هۆشبەرەکان و، سواڵکردن و دزی دەبنەوە .. لەوانەشە بۆ گەوادی و کاری لەشفرۆشی لە رێ دەریان بکەن .. بە بێ نان و بە بێ ئاو، بێ شوێنی پشوودان و حەوانەوە ، بێ سەرپەرشتی و چاودێری و، بێ پاراستن ، … هتد . هەموو ئەم باروودۆخە نەشیاوانە، کە شایستەی منداڵان نین .. پێشیلکردنی زەقی مافەکانی منداڵانن .. کاریگەرییەکی مەترسیدار و نێگەتیڤیان لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی خۆیان و گەلەکەیان دەبێت .. هەر خێزانیش بەرپرسیارنین لەم ئەنجامە نەخوازراوە .. بەڵکو بەرپرسێتیی گەورە و، لۆمەیەکی زۆر دەکەوێتە ئەستۆی حکوومەتەکانیان ، رێکخراوە مەدەنییەکان، میدیا و راگەیاندنەکان .. ئەنجامێکی مەترسیداری وەها، لە ئەستۆی هەموومان دایە .. بیانوو و پاساو هێنانەوە و پاکانەکردنیش لە کەس قبووڵ ناکرێت و .. هەموومان بەرپرسیارین و باجی ئەم ئەنجامە نەخوازاراوە دەدەینەوە .. ماددەی (١٩) لە جاڕنامەی مافەکانی منداڵ، بە توندی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە نابێت خێزان، بە خراپی مامەڵە لە گەڵ منداڵەکانیاندا بکەن .. ناشبێت لە نێو خێزاندا پشتگوێیان بخەن .
٢ـ توندوتیژی لە قوتابخانەکاندا :
سەرەڕای ئەوەی کە قوتابخانە دامەزراوەیەکی پەروەردەییە، پێش ئەوەی مەڵبەندي فێرکردن بێت .. بەڵام بە داخەوە تا ئەمڕۆش لە زۆربەی قوتابخانەکاندا، توندوتیژی و مامەڵەکردنی نادروست و رەفتاری ناپەسەند، دژی منداڵان کاڵ نەبوونەتەوە .. زۆرن ئەو مامۆستایانەی، دووچاری فشاری دەروونی و گرفتی جیاوازی ژیان بوونەتەوە، ئەم گرفت و کێشانەیان ئابووری بێت، تەندروستی بێت، کۆمەڵایەتی بێت، سیاسی بێت .. ئەم مامۆستایانە زۆر جار داخی خۆیان بە قوتابییەکان هەڵدەرێژن و، بێویژدانانە و بە شێوەیەکی ناڕەوشتی و نامرۆڤانە مامەڵە لەگەڵ قوتابییەکانیان دەکەن .. لێیان دەدەن، ئازاریان دەدەن، تفیان لێدەکەن، گوێ و قژیان رادەکێشن، فەلاقەیان دەکەن، قسەی ناشیرین و نەشیاویان پێدەڵێن .. بە هەزاران قوتابی بە هۆی مامۆستایانی دڵڕەق و توندوتیژ و نابەڵەد لە بواری پەروەردەدا، وازیان لە قوتابخانە و لە خوێندن هێنا .. ئەم هەڵس وکەوتە ناشیرینانە هەموو مامۆستیان ناگرنەوە، مامۆستای شارەزا و لێهاتووی بواری پەروەردەی دروستی منداڵانمانمان زۆرن، کە شایەنی ئەوپەڕی رێز و شانازین .
بەکارهێنانی توندوتیژی و زەبروزەنگ و سزای جەستەیی و دەروونی، گوزارشتە لە کەسایەتییەکی دۆژمنکاری و رقاوی، پڕ لە نە نوشستی و کەموکوڕی، بەکارهێنانی سزای جەستەیی و دەروونی و قسەیی، بە هەموو جۆرەکانییەوە، گۆزارشتە لە بێتوانایی ئەوکەسەی کە پێی هەڵدەستی، ئەوەش دەگەیەنێت کە توانای ئەوەی نییە بە رێگەیەکی راست بگات بە ئامانجەکانی، بۆیە وای لێدەکات کە داخ و کەموکوڕییەکانی خۆی بە کەسانی تر دەربکات، بە شێوەیەکی ناڕەوا و نامرۆڤانە مامەڵە بکات .
٤ ـ توندوتیژی لە شەقامدا :
وەکو لە توندوتیژی لە ماڵەوەدا باسمان کرد، لە ئەمڕۆدا، بە ملیۆنان منداڵان، لە هەموو شوێنێکی جیهاندا، شەقام بۆتە شوێنی حەوانەوەیان، لە خۆشەویستی و شادی و لە خۆشییەکانی تافی منداڵییان و، لە فێربوون و یاری و پێکەنین و پەروەردە بێبەشن .. بە کوێرەوەری و هەناسەساردی سەردەنێنەوە، ناو بەرمیلیەکانی پاشماوی خۆراکی ماڵە دەوڵەمەندەکان دەگەڕین بۆ ئەوەی شتێک بدۆزنەوە و بیخۆن .. سەرەڕای ئەوەش لە رێ دەرچوونە و .. دووچاری بەدڕەوشتی و، دوژمنکاری و شەڕانگێزی بوونەتەوە .. ئەمەش پەڵەیەکی قێزەوەنە بە تەوێڵی مرۆڤایەتی و ویژدانی جیهانییەوە .. ئەو پارەیەی لە ساڵێکدا لە شەڕ و کوشتن و کاولکردندا بە فيڕۆ دەچێت .. بەو پارەیە هەموو منداڵان و هەژارانی جیهانی پێ تێر و پۆشتە دەکرێت ..!
٤ـ توندوتیژی لە شوێنی کارکردنی منداڵاندا : وەکو وتمان لەبەر هەژاری و نەبوونی، لە ئەمڕۆدا، نزیکەی (٢٠٠) ملیۆن منداڵ لە هەموو جیهاندا، رۆژانە لە کاری هەمەجۆرەدا کاردەکەن، هەندێ لەو کارانەش قورسن و، لەگەڵ توانا و جەستەی ناسکی منداڵاندا ناگونجێن .. ئەمەو بە کەمترین پارەش کاریان پێدەکەن .. یا لەسەر شەقامەکان و سەنتەرەکاندا شت دەفرۆشن .. ژمارەیەکی زۆری ئەو منداڵە کارکەرانە، رووبەڕووی توندوتیژی و ئازاردانی جەستەیی و دەسترێژی بوونەتەوە .. کارپێکردنی منداڵان، دژی مافەکانی منداڵە .. تا ئەمڕۆش ئاوڕێکی ئەرێنی نەدراوەتەوە بۆ دابین کردنی گوزەرانی هەژاران و منداڵەکانیان .
جۆرەکانی توندوتیژی دژی منداڵان :
زۆر بە کورتی و بە چڕی پۆلێنی بەشێک لە جۆرەکانی توندوتیژی و زەبروزەنگ و خراپەکاری و مامەڵەی نادروست دژی منداڵان دەکەین، گەلێ شێواز و جۆری هەیە :
١ـ توندوتیژی و ئازاردانی جەستەیی :
ئازاردانی جەستەیی، هەموو لێدان و زەبروزەنگێک و، دەستدرێژیەک دەگرێتەوە، کە ئازار بە جەستەی منداڵ بگەیەنێت، بە بەکارهێنانی دەست و قاچ، ددانەکان و سەر، یا هەر هۆیەکی تربێت، وەکو دار و بەرد و قامچی و چەقۆ و ، … هتد . کە دەبێتە هۆی رووشاندن، زام و بریندارکردن، شکاندن ئەندامانی جەستەی ناسکی منداڵ .. لە شێوەکانی تری ئازاردانی جەستەی منداڵان : داخکردن، نوقورچ لێگرتن، قژ و گوێ راکێشان، بەندکردن، برسی کردن، فەلاقەکردن، گازلێگرتن، زۆر جاری وەهاش بووە سزادانی منداڵ گەیشتۆتە ئەوەی کە بیخنکێنن، یا بیکوژن .
جۆرێکی تر لە ئازاردانی جەستەیی مندڵان، ( خەتەنەکردنی کچان )ە، بەپێی راپۆرتێکی ( یۆنسکۆ ) سەرەڕای پەسەندکردنی کۆمەڵێک یاسای دژ بە خەتنەکردنی کچان، بەڵام نەتوانراوە رێ لەم دیاردە ناپەسەندە زیانبەخشە بگێرێت .. بەداخەوە تا ئەمڕۆش لە چەندین وڵاتدا، لە نیو هۆز و کۆمەڵە دواکەوتووەکاندا، ساڵانە بە هەزاران کچانی منداڵ، دەبنە قوربانی ئەم دیاردە ناشارستانییە .. بڕینی ئەندامێکی هەستیاری مێینەی کچان، لە تەمەنێکی منداڵیدا، رەنگدانەوە و ئاسەوارێکی نێگەتیڤی لەسەر قۆناغەکانی ژیانی کچاندا بەجێ دەهێڵێت .. کاریگەرییەکی خراپی جەستەیی و دەروونی دەبێت .
٢ـ توندوتیژی ( سێکسی ) :
دەسترێژی و، توندوتیژی سێکسی و، زیان گەیاندن بە لەشی کچان، مەترسیدارترین شێوەی توندوتیژی و دەسترێژی و ئازار پێگەیاندنە، کە ئەو منداڵە پاکیزانە، دەبنە قوربانی ئارەزووی سێکسی کەسانێکی گەورەی، دڕندەی ئاژەڵ ئاسایی، ئەمەش چ لە رووی جەستەییەوە، یا دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە، شوێنەوارێکی زۆر خراپ و مەترسیدار لەسەر ژیانی منداڵ بەجێ دەهێڵێت، کە بە درێژایی ژیانی پێوەی دەناڵێنێت .. چونکە ئەمە بە ئەتک و بە دەسترێژییەکی رەوشتی و کۆمەڵایەتی و بە سوکایەتی کردن و، بە سنووربەزاندنی رەوشتی و بەها مرۆییەکان دەزانرێت .
مادەی (٣٤) لە جاڕنامەی گەردوونی بۆ مافەکانی منداڵ جەخت لەوە کراوە : ” دەوڵەتە لایەندارەکان، بەڵێنی پاراستنی منداڵ دەدەن، لە هەموو توندوتیژییەکی پێشێلکردن و دەستدرێژی کردنە سەر مێیینە ”
٣ـ ئازاردانی دەروون و هەست و سۆز :
لێرەدا مەبەست لە زیان پێگەیاندنی دەروونی و کۆمەڵایەتییە، لە رێی دۆژمنایەتی و رق لێبوونەوە، کە ئەمەش جۆرێکە لە هەڕەشە بۆ سەر تەندروستیی منداڵ، کە دەبێتە هۆی دواکەوتن و کەموکوڕی لە کەسایەتی و، تێکچوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەگەڵ کەسانی تردا .. لە شێوەکانی توندوتیژیی هەست و سۆزداری : بێبەشکردنی منداڵە لە خۆشەویستی و سۆزداری، لە لاواندنەوەی، لە پاراستن و چاودێری، بێ بەشکردنی لە ئاسوودەیی و دڵنیایی، بێ بەشکردنی منداڵە لە مافی فێربوون، لە یاری و شادی، لە هەر شێوەیەکی خۆشەویستی و سۆزداری و نازپێدان .
زۆر نازپێدان و زیادەڕۆیی لە چاودێری و ئاگاداريش، بەشێکن لە ئازاردانی دەروونی .
٤ـ پەراوێزکردنی منداڵ :
پەراوێزکردن یا پشتگوێخستنی منداڵان، شێوازێکی هەڵەی رەوشتییە، دەگەڕێتەوە بۆ شکستی و لاوازی و نابەڵەدی خێزان و قوتابخانە لە شێوازی پەروەردەی منداڵدا، بۆ دابین کردنی پێویستییە بایۆلۆژییەکانیان، وەک : ( خۆراک، خواردنەوە، جلوبەرگ، جێی حەوانەوە، تەندروستی ) هەروەها دابین نەکردنی پێویستییە سایکۆلۆژییەکانیان، وەک : ( دڵنیایی و ئاسوودەیی، گوێ نەدان بە تەندروستیی، تێرنەکردنی لە خۆراکی پێویست، گوێ نەدان بە پێداویستییەکانی فێربوونی زانیاری و پەروەردەیی و وەرزشی منداڵ، پەراویزکردنی لەوەی کە وەکو کەسێکی درووستی کۆمەڵایەتی پێ بگات )
٥ـ بە زۆر بەشوودانی کچانی منداڵ :
ژمارەی ئەو کچانەی لە خوار ( ١٨) ساڵانەوەن، کە بەبێ حەز و خواستی خۆیان بە شوویان داون، یا بەزۆر و بە هەڕەشەی کوشتنیان بەشوویان داون، لە جیهاندا زیاتر لە ( ٧٥) ملیۆن کچن .. کە تێیان دا هەیە تەمەنی (٧) ساڵانە .. زۆربەشیان لە باشووری ئاسیا و، لە ئەفریقا و، لە ناوەڕاست و باشووری ئەمریکا دان .. هەژاری یا پیاوسالاری، هۆی کۆمەڵایەتی، هۆکاری گرنگی بە شوودانی کچانی منداڵانن .. بۆ نموونە : ( بەسمە ) منداڵێکی یەمەنییە، تەمەنی (٧) ساڵە لە پیاوێکی یەمەنی مارەیان بڕی و گواستییەوە، کە لە تەمەنی باپیری نەسمە دایە . ئایا ئەمە بە پێچەوانەی هەموو یاساکان و هەموو رەوشتێکەوە نییە ..؟ تەنانەت لە نێو ئاژەڵەکانیشدا شتی وا نییە .
٦ـ بازرگانی کردن بە ڤرۆشتنی منداڵان :
تا ئەمڕۆش، بە نهێنی و بە ئاشکرا، لە هەندێ لە وڵاتانی جیهاندا، لە ئەفریقا و ئاسیا و ئەمریکای باشووردا، هەر وەکو سەردەمی کۆیلایەتی، هەروەکو کاڵایەکی بازرگانی بەهۆی هەژارییەوە، خێزانە هەژارەکان منداڵەکانیان دەفرۆشن، بە تایبەتیش کچەکانیان .. بازرگانە چاوچنۆکەکانیش بۆ سوود و مەبەستی خۆیان، بەبێ لێپێچینەوە ئەم منداڵانە بەکاردەهێنن، یان دەیان فرۆشنەوە، یا بۆ کاری ناڕەوا و لەشفرۆشی گەورەیان دەکەن .
٧ـ منداڵ رفانــدن :
دیاردە و تاوانێکی تری ئەم سەردەمەیە لە دژی منداڵان .. بە تایبەتیش لە لایەن رێکخراوی تیرۆریستی ( داعش) و، کەسەنێکی نەفس نزمی بێرەوشت و بێ بەها، لە پێناوی وەرگرتنی پارەدا، منداڵان دەڕفێنن و وەک بارتمەیەک، تا پارەیەکی زۆر لە خێزانەکانیان وەرنەگرن ئازادیان نکەن، جاری واش هەبووە، پارەشیان وەرگرتووە و، منداڵەکەشیان کوشتووە .. لە چەند ساڵی رابردوودا، تا ئەمڕۆش، ئەم تاوانە لە چەند شارێکی عێراقیشدا سەری هەڵداوە .. لە زۆر شوێنی جیهاندا ساڵانە بە هەزاران منداڵ دەبنە قوربانیی ئەم تاوانە قێزەوەنە.
٨ـ بەکارهێنانی منداڵان لە بازرگانیی ماددە هۆشبەرەکان :
بازرگانانی ماددە هۆشبەرەکان، دڵپاکی ساویلکەیی منداڵانی شەقامیان قۆستوونەتەوە، بە پارە هەڵیان دەخەڵەتێنن و، ماددە هۆشبەرەکانیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر پێدەگوێزنەوە، یا بۆیان دەفرۆشن .. بەشێکی زۆری ئەو منداڵانە خۆشیان ئاڵوودەی ماددە هۆشبەرەکان بوونە . ساڵانەش منداڵێکی زۆر لە جیهاندا لە نێوان ( ١٠ بۆ ١٥) ساڵان، تووشی ئاڵوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان دەبن و، دەکەونە داوی بازرگانە بێویژدانەکانی ماددە هۆشبەرەکان .. ئەمەش بەپێی ماددەکانی مافەکانی منداڵ، تاوانە، دەبێت بە توندی سزای یاسایی ئەو بازرگانانە بدەن، کە منداڵانیان تووش کردوون .
٩ ـ بە کارهێنانی منداڵ بۆ گەوادی و لەشفرۆشی :
ئەمەش تاوانێکی مەترسیدار و ئەنجام خەراپی ترە لە تاوانەکانی دژی منداڵان، گەلی منداڵ لە جیهاندا لە رێ دەرکراون و بە پارە هەڵخەڵەتێنراون، بۆ گەوادی و کاری لەشفرۆشی بەکاریان دەهێنن، بێگومان ئەمەش دژی مافەکانی منداڵانە، تاوانێکی مەترسیدارە و، هەموو یاساکان و داب و نەریتە کۆمەڵایەتی و رەوشتییەکان دژی ئەم تاوانەن .. ژمارەی خەمڵێنراو، زیاتر لە ( ٧٥) ملیۆن کچ و (١٨) ملیۆن کوڕی خوار تەمەنی (١٨) ساڵان، دووچاری گەوادی و لەشفرۆشی بوونە .. ژمارەی ئەو منداڵانەش کە ساڵانە دەچنە بواری لەشفرۆشییەوە، دەگاتە نزیکەی (٢) ملیۆن منداڵ لە جیهاندا .
١٠ـ توندوتیژی هــەژاری :
( غـاندی ) دەڵێت : ” هـەژاری خــراپترین شێوەی تونـدوتیژییە ” .. هەژاری گرنگترین هۆکاری دەربەدەری و سەرگەردانی و سەرهەڵگرتنە لە جیهاندا .. بەشێکی زۆر لە منداڵان بە هۆی هەژاری و نەبوونییەوە، لە خوێندن بێبەشن، یا وازیان لە خوێندن هێناوە و کەوتوونەتە سەر شەقامەکان .. یا بەهۆی مردنی دایکیان یا باوکیانەوە، بێناز بوونە و، بە ناچاری ماڵیان بە جێهێشتوون .. بوونە بە نێچیرێ ئاسان بۆ بازرگانانی چاوچنۆک و، بێڕەوشتان، هەژاری و دڵپاکییان قۆزتوونەوە و، لە رێ دەریان کردوون .
١١ـ جیابوونەوەی دایک و باوک :
دیاردەی جیابوونەوەی دایک و باوک لە زیادبووندایە، گەلێ هۆکاری هەیە، لەوانەش هۆکاری ئابووری، کۆمەڵایەتی ، دەروونی .. بەڵام قوربانیی سەرەکی لە جیابوونەوەیان منداڵەکانیان، ئەمان باجی ئەو جیابوونەوەیان دەدەن .. ئەمانن لە خۆشەویستی و لە ناز و سۆزداری بێبەش دەبن، سەرلێشێواو و سەرگەردان دەبن، سوێ و ئازار، ئازاری دەروونیان دەدەن .. لەوانەشە بکەونە ژێر چەپۆک و رقی زڕدایک و زڕباوک .. ئەوسا دەبێت ژیان و گوزەرانی ئەم منداڵە بێتاوانانە چێ بێت و چارەنووسیان بە کوێ بگات ؟
١٢ـ ئازاردانی منداڵ لە سواڵــكرندا :
هەرچەندە هەژاری هۆیەکی سەرەکیی سواڵکردنە و، لە هەموو شوێنێکی جیهاندا سواڵکردن بە شێوەیەک لە شیوەکان هەیە .. بەڵام بەداخەوە لە لای هەندێ نەفس نزم و لات و تەمەڵ و ئیشنەکەر بۆتە پيشەیان .. ئەگینا کورد وتەنی دەبینین سواڵکەری وەها هەن، مل و ملقەوین و توانای کار و کاسبییان هەیە .. لە ئەمڕۆدا ژمارەیەکی زۆر لە ژنان و لە کچانی منداڵ و گەورەش هەیە، سواڵ دەکەن، کە هەندێکیان رووبەرووی دەستدرێژی بوونەتەوە .. ئەوەی ئێمە لێرەدا مەبەستمانە، بە کارهێنانی منداڵانە لە سواڵکردندا، چەندین جار لەسەر شەقامەکانی شارەکانی کوردستان و عێراق و لەبەردەم مزگەوتەکان و، لەسەر شۆسەی شەقامەکاندا و، شوێنە گشتییەکاندا، ئافرەتی سواڵکەرم بینیوە منداڵێکی ساوا یازیاتریان، بە رووتی و بە پیسی لە بەردەمی خۆیاندا داناون، بۆ ئەوەی سۆز و بەزەیی خەڵکیان پێ رابکێشن، بە گەرما و بە سەرما، ئازاری جەستەیی و دەروونی ئەو منداڵانە دەدەن، تەنانەت ئەوەشم بیست کە هەندێ ژنە سواڵکەر هەن رۆژانە، منداڵ بەکرێ دەگرن بۆ ئەوەی سواڵیان پێوە بکەن .. ئەمەش دیاردەیەکی زەقی توندوتیژی و ئازاردانی منداڵانن .
١٣ـ رۆڵی نێگەتیڤی میدیا و راگەیاندنەکان :
بەشێکی زۆری راگەیاندنەکان بە تایبەتیش تەلەفزیونەکان، زنجیرە درامای توندوتیژی و شەڕ پێشان دەدەن، کە پڕن لە کوشتن و بڕین و خوێن رشتن و، و شمشێربازی و، زەبروزەنگ، لە پێناوی پایە و دەسەڵات و داگیرکردندا .. خۆ ئەگەر لە پێناوی ئازادی و رزگاریشدا بن ئەم دیمەنانە زیان بە منداڵان دەگەیەنن .. لە لایەکی ترەوە بڵاوبوونەوەی پلەیستێشن و سیدی و فیلمی توندوتیژی و سەرکێشی بەبێ سانسۆر .. هەموو ئەم فیلم سیدی و درامایانە زیان بە منداڵان دەگەیەنن و، لە رێ دەریان دەکەن .
داوا لە سەتەلایتەکانی کوردستان دەکەین، کە درمای توندوتیژی و شەڕ پێشان نەدەن .
پێویستە هەموو جۆرەکانی میدیاکان و راگەیاندنەکان ( نووسراو، بینراو، بیستراو ، ئەلیکترۆنییەکان ) رۆڵیان هەبێت لە هۆشیارکردنەوەی خەڵکی بۆ راگرتن و بنڕبنکردنی تاوانەکانی توندوتیژی و دەستدرێژی بۆ سەر منداڵان .. ئەمەش لە رێی بەرنامەکانیان و کارە درامییەکانیان و، دیمانە لەگەڵ کەسانی پسپۆر شارەزای ئەم بوارەدا .
١٤ـ قۆستنەوەی پاکیی منداڵان لە لایەن حيزبەکانەوە:
بەداخەوە، کە هەندێ لە حیزبەکان بە شێوەیەکی زەق، لە بانگەشەی حیزبایەتی و لە هەڵبژاردنەکان و، لە خۆپیشاندانەکاندا، یا لە بۆنە حیزبییەکانیاندا .. پاکیی منداڵان دەقۆزنەوە، ئاڵای حیزبەکەیان دەدەنە دەستی منداڵان و، فێری دروشمە سیاسییەکانی حیزبەکانیان دەکەن .. دەیانەوێت بە ئایدۆلۆژیای حیزبەکانیان گۆشیان بکەن .. مزایدە بە دڵپاکیی منداڵانەوە دەکەن .. تا ئێستا چەندین منداڵ لە خۆپيشاندانەکاندا شەهید و بریندار بوون .. نەک هەر لە کوردستاندا بەڵکو لە زۆر شوێنی تری جیهانیشدا .. هەر لە عێراقدا لە بۆنە ئاینییە تایفییەکاندا، منداڵانیش رەشپۆش دەکەن و، لە شیوەن و خۆلێدان و، لە هەی رۆدا، بەشداریان پێدەکەن و، بە ئایدۆلۆژیایەکی توندڕەوی ئایینی و تایفی گۆش و پەروەردەیان دەکەن .. لە ئایندەدا، ئەم منداڵانە کە گەورە دەبن، هێندەی هاوبەستەبوونیان بۆ ئەو تایفانە و ئەو حیزبانە دەبێت .. نێو هێندە هاوبەستەبوونیان بۆ گەل و نیشتمانەکەیان نابێت .
١٥ـ بەکارهێنانی منداڵان لە شەڕدا :
لە زۆر شوێنی جیهاندا، کە شەڕ و ئاژاوە و بشێوێنییان تێدایە، رێکخراو و گرووپە چەکدارەکان و میلیشیاکان، منداڵان دەخەڵەتێنن یا بەزۆر، مەشقیان پێدەکەن و، چەکیان پێ هەڵدەگرن و، رەوانەی بەرەکانی شەڕیان دەکەن، لەوانەش : لە عێراق، لە سودان، لە ئەفغانستان، لە نەیجیریا، لە یەمەن، لە سۆمال، لە فەلەستین، لە گەلێ شوێنی تردا .. لە ئەمڕۆشدا، جاشە ئیسلامییە رووڕەشە بەکرێگیراوەکانی رێکخراوی ( داعش ) ی تیرۆریست و بێڕەوشت، بێ شەرمانە و بەزۆر، بە قسەی پڕوپوچ و بێبنەما، مێشکی منداڵانی ناوچەکانی ژێردەستیان، بە ئایدۆلۆژیایەکی کۆنەپەرستی و بۆگەن، بە رق و دوژمنکاری و خوێنڕشتن و وێرانکاری و کاری بێڕەوشتی منداڵان گۆش و پەروەردە دەکەن .. بە زۆر چەک و شمشێریان پێهەڵگرتوون و، دەیانێرن بۆ شەڕ، یا بۆ کاری تەقینەوە و خۆکوژی بەکاریان بهێنن .. دەیانەوێت نەوەیەکی پیاوکوژ و خوێنرێژ پێبگەیەنن .. ئەمەش یەکێکە لە کارە قێزەوەن و مەترسیدارەکانی داعشی بێڕەوشت .. ئەم نەوە هەڵخەڵەتاوە ، سەقەت پەروەردە کردووە .. لە ئایندەدا، مەترسییەکی زۆری دەبێت دژی سەقامگیری و ئاشتیی جیهانی .
ئەنجوومەنی ئاسایشی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان، بەرپرسێتییەکی یاسایی و رەوشتیی لە ئەستۆدایە، بۆ راگرتنی توندوتیژی دژی منداڵان لە شەری چەکداریدا، پێویستە دادپەروەری جێبەجێ بکات و، لێپرسینەوە لەگەڵ ئەو کەسانەدا بکات یا لەگەڵ ئەو کەسانەی کە فەرمانیان پێکردوون، بۆ ئەوەی ئەم پێشلکارییانە ئەنجام بدەن .
١٦ـ کوشتن و گرتن و بەندکردن و ئەشکەنجەدانی منداڵان :
وەکو وتمان بە شێوەیەکی خۆحەزی بێت، یا بە هاندانی گەورەکان بێت، بە هۆی بەشداری کردنی منداڵان، لە خۆپێشاندان و راپەڕینەکاندا، تا ئيستا چەندین منداڵ بە تەقەی پۆلیس و میت و پاسداران و هێزی سوپای دەوڵەتە داگیرکەرەکان کوژراون .. بە هەزاران منداڵ و مێردمنداڵیش گیراون و لە گرتووخانە سامناکەکاندا، زۆر بێ بەزەییانە رۆژانە ئەشکەنجە و ئازاری جەستەیی و دەروونیان دەدەن، تا ئيستاش بە سەدان مێردمنداڵی کوردمان بە ناڕەوا و بەبێ تاوان ـ تاوانباران، بوختان و تاوانی بێ بنەمایان بۆ ئەم منداڵانە هەڵبەستوون ـ داگیرکەرانی چەندین م داڵی کوردستانیان کوشت، چەندین مێردمنداڵی کوردیان لە سێدارەدان .. داگیرکەرانی رەگەزپەرستی کوردستان، لە تاوانی توندوتیژی و ئەشکەنجەدان و کوشتنی منداڵانی بێتاوانی کوردمان، ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت، پشکی شێریان هەیە .. شایەنی ئەوەن کە داگیرکەرانی کوردستان، ناویان لە تۆماری ـ گیتس ـ تۆماربکرێن .. چونکە تا ئێستا هیچ دەوڵەتێک نەیتوانیوە، ئەم ژمارە پێوانەییەی ئەم وڵاتە داگیرکەرانەی کوردستان، لە ئەشکەنجەدان و کوشتنی منداڵاندا بشکێنێت .. ئەم داگیرکەرانە تا بێت نومرەی پێوانەیی بەرزتر تۆماردەکەن لە کوشتن و گرتن و ئەشکەنجەدان و لە سێدارەدانی منداڵان و مێردمنداڵی کورد .
١٧ـ منداڵانی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان :
بە داخەوە، تا ئەمڕۆش ، لە زۆر شوێنی جیهاندا، ئاوڕێکی پێویست و ئەرێنی و، نەخشەداڕێژراوی توکمە، لە منداڵانی خاوەن پێویستییە تایبەتییەکان نەدراوەتەوە .. بەڵکو لە زۆر شوێنیشدا، هەستیان بری دار دەکەن و،ئازاری دەروونیان دەدەن، بە ناوی ئەو کەم ئەندامییەی جەستەی ناوی دەبن .. خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان ..وەکو : ( نابینایان، کەڕەکان، لاڵەکان، ئەوانەی سەرزمان دەگرن، نەبوونی یا لەدەستدانی ئەندامێکی لەشی، کورتەباڵاکان، بیرکۆڵەکان، یا کەموکوڕییەکی زگماکی ) ئەمانەش نەنگی و شوورەیی نین .. بەڵام شوورەیی بۆ ئەو کەسانەن کە بە کەمتریان دەزانن .. لە نێو ئەم خاوەن پێداویستییە تایبەتییانەدا، کەسایەتیی وا هەڵکەوتوون کە بوونەتە مایەی ڕێز و شانازی لە جیهاندا، بۆ نموونە : (هێلین کیلەر، د . تەها حوسێن، د . کامیل بەسیر، … بە سەدانی کەش )
لە لێکوڵێنەوە و هەژمارکردنێکی نوێدا، جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە، کە توندوتیژی دژی منداڵان بۆتە دیاردەیەکی جیهانی، ساڵانە زیاتر لە (٤٠) ملیۆن منداڵ لە جیهاندا، رووبەڕووی چەندین جۆری توندوتیژی دەبنەوە .. ئەمەش ژمارەیەکی کەم نییە .
پاراستنی منداڵان لە هەموو شێوەکانی توندوتیژی :
منداڵێتی هێمای پاکی و بێتاوانین .. توندوتیژی و دەستدرێژی کردنە سەریان، تاوانن و نابێت چاوپۆشییان لێبکرێت، پێویستە تاوانباران سزای یاسایی پێویستیان بدرێت .
پاراستنی منداڵەکانتان .. پاراستنی ئایندەتانە .. رێزگرتن لە مافەکانی منداڵان .. ئاوێنەیە بۆ کۆمەڵگایەکی دەروون دروست و پێگەیشتوو و هۆشیار و رۆشنبیر و بەڕێز .
پاراستنی منداڵان پێویستییەکی مرۆڤایەتییە، بۆ دڵنیابوون لە بنیاتنانی کۆمەڵگایەک، دوور لە توندوتیژی و ئەو نێگەتیڤانەی لە ئەنجامی توندوتیژییەوە سەرهەڵدەدەن .
پێویستە لە ئاستی توندوتیژی دژی منداڵان بێدەنگ نەبین .. هەموومان لە پێناوی کۆمەڵگایەکی دوور لە توندوتیژی و شەڕفرۆشتن دژی منداڵان، قسە و هەوڵەکانمان یەکبخەین .. چونکە ئەم منداڵانە، لاوانی سبەینێن، دەبنە کۆڵەکەکانی داهاتوویەکی باشتر و گەشتر .. دەبنە گرنگترین فاکتەری بەرهەمهێنان و پێشکەوتن و داهێنان .
رێکخراوی یۆنسیڤ، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە پێویستە هەموو لایەنەکان، پەیوەستبن بە رێکەوتننامەی مافەکانی منداڵ و، یاسا مرۆڤایەتییە نێودەوڵەتییەکان دەربارەی مافەکانی مرۆڤ .
توندوتیژی دژی منداڵان بابەتێکی کەم نییە، تا ئێستا زۆری لەسەر وتراوە و زۆریشی لەسەر نووسراوە .. لە ئەمڕۆشدا بۆتە کێشە و خەمێکی گەورەی جیهانی و .. هەوڵی داڕشتنی پلانێکی ستراتیژی دەدرێت، بۆ رێگرتن و کەمکردنەوەی رێژەی توندوتیژی دژی منداڵان لە جیهاندا.

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2015

گرنگی و سوودەکانی پێکەنین بۆ منداڵان … رەزا شوان – نەرویج

بایــرۆن دەڵـێ : ” تا دەتــوانیت پێبـکەنە … ئەمـە دەرمـــانێکی هـــەرزانە … ” هەر هەموومان وێڵی دوای هێنانەدیی خۆشی و شادین و کامەرانین .. هەوڵەکانیشمان بە زۆری بەم ئاراستەیەدان .. لە ئەمڕۆدا، رۆژانە لە هەموو لایەکی جیهاندا بە هەزاران دۆلار بۆ کڕینی دەرمان، بۆ چارەسەری نەخۆشییە جەستەیییەکان و دەروونییەکان خەرجدەکرێن .. بەڵام زۆربەمان ئەو دەرمانە سروشتییەمان، ئەو هۆیە ماکییەمان لە یاد نییە کە لە ناخی دەروونمان دایە .. لە لەشی مرۆڤدا کارگەیەک هەیە کە دەتوانێت باشترین دەرمان بە بەرهەم بهێنێت .. ئەم کارگەیەش لە مێشکمان دایە و، دەرمانەش ( پێکەنین ) ە .. کە کارتێکردنێکی یەکسەری و .. لە ئایندەشدا دەبێت .
پێکەنین دیاردەیەکە، لە ناخی مرۆڤەوە دێتە دەرەوە .. شێوەیەکە لە شێوە راستییەکانی گوزارشتکردن لە خۆشی و لە شادی .. چەقی پێکەنین لە مێشکی مرۆڤدایە و، مێشک رێکی دەخات .. پيکەنین شێوازە رەوشتێکی مرۆڤایەتییە .. گرنگترینی ئەو هۆکارانەیە کە باری دەروونی مرۆڤ ئاسوودە و باشتر دەکات .
لەوانەشە پێکەنین دیاردەیەکی تەشەنەکراوبێت .. هەروەکو چۆن پەتای ئەنفلونزا، کەسێک لە کەسێکی ترەوە دەیگرێت .. بەم شێوەیەش کەسێک کە پێدەکەنێت، کەسانی دەوروبوریشی دێنە پێکەنین .. پێکەنین هۆیەکی گرنگە لە هۆیەکانی پاکردنەوەی هۆشی مرۆڤ، لە هەموو بیر و لیکدانەوە و خەیاڵێکی بەد و نیازێکی خراپ، کە دەشێ مرۆڤ پێش ئەوەی تێبکەوێت، لێیان پەشیمان ببێتەوە .
پێکەنین، تەنها تایبەت نییە بە مرۆڤەوە، بەڵکو بەشێکی زۆری ئاژەڵان و باڵندەکانیش شێوازی پێکەنین و گوزارشتکردنیان لە خۆشی و شادی خۆیان هەیە .. لەوانەش :
مەیمونی شەمپازی، گۆرێلا،، دۆلفین، سەگ، فیل، تووتی، لەقلەق، مشک، … هتد .. پێکەنین و گوزارشتی ئەوان جیوازن، لەگەڵ پێکەنین و گوزارشتی ئێمەی مرۆڤدا .
پیکەنین هۆیەکی گوزارشتکردنە لە نیازپاکی مرۆڤ .. نیشانەیەکی ئەرێنیی رازیبوون و قبوڵکردن و، لەیەک نزیکبوونەوە و، تێکەڵبوونێکی دروستی کۆمەڵایەتییە لەگەڵ کەسانی تردا .. گوزارشتە لە هاوسۆزی و هاوتێگەیشتن لە نێوان ئادەمیزادا .
هۆکارەکانی پێکەنین :
هۆکارەکانی پێکەنین زۆرن و هەمەجۆرەن .. وا باس دەکرێت، کە پێکەنین کاردناوەیەکی فسیۆلۆژییە، لە ئەنجامی تتێپەڕبوونی شارەزاییەک، وەک بیستنی نوکتتەیەک، بینیننی دیمەن و بابەتێک، هەڵوێستێکی کۆمیدی،، یان کەسێکی تر ختووکەی شوێنێکی هەستیاری جەستەی بدرێت، یا هەر شتێکی تر، کە مرۆڤ هەستی پێ بکات و، ببێتە مایەی خۆشی و پێکەنین بە لایەوە .
ليکۆڵینەوە و تۆژینەوە دەربارەی پێکەنین و، کارتێکردنی سایکۆلۆژی و فسیۆلۆژی لەسەر جەستە و دەروونی مرۆڤ، بە زانیاری ( گیـلۆتـۆلـۆگی ) ناودەبرێت .
پێکەنین رەگێکی مێژوویی هەیە و، لە جۆرەکانی ئەدەب و لە جۆرەکانی هونەر و لە فۆلکلۆری گەلان و لە پەند و لە وتەکانی ناودارانی جیهاندا رەنگدانەوەی هەیە .. ئەدەبی گاڵتەجاری ( هۆنراوە، پەخشان، شانۆگەریی بابەت کۆمیدی مەبەستدار، وێنەی کاریکاتێری، رۆژنامە و گۆڤاری تایبەت بە پێکەنین ) کە مەبەستیان ئەوەبووە، خۆشی و شادی بخەنە دەروونی مرۆڤەوە .. خەندە و پێکەنین بخەنە سەر لێوەکانی خوێنەر و بیستەر و، بینەر .. یا ئەو دراما کۆمیدییانەی، کە تەنها بۆ مەبەستی خۆشی و پێکەنین پێشکەش دەکرێن، واتە ( پێکەنین بۆ پێکەنین ) ئەمەش خۆی لە خۆیدا هونەرێکە و فەلسەفە نییە .
نموونە ئەدەبی گاڵتەجاڕی و توانج و پلاری کوردی، و کتێب و، گۆڤار و، کەسانی قسەخۆش و نوکتەزان و قۆشمەچی و خۆشمەشرەبمان زۆرن، لەوانەش : هۆنراوە خۆشەکانی تونجەکانی شاعیری گەورەی گەلەکەمان ( شێخ رەزای تاڵەبانی )، نوکتە کوردەوارییەکانی ( پێنج بەرگی کتێبی رشتەی مرواری ـ مامۆستا عەلائەدین سەجادی ) سەرگوزشتەکانی ( مەلای مەزبوورە ) ، گۆڤاری کومیدی ( سوخرمە ) ، چیرۆکەکانی ئەحەی کۆڕنوو، نوکتە و قسەخۆشەکانی خاڵە رەجەب، نوکتەکانی ئەحۆل، تا دەگاتە بەزم و جوڵانەوە سەیر و خۆشەکانی عیرفانی وەستا محەمەد کە بە ( حـەمە دەمـبڵ ) ناسراوە .. لە جیهانییەکان و عەرەبییەکانیش، کورتە فیلمە کۆمیدییەکانی هونەرمەندان : چاڕلی چاپلن، میستەر بین، ئیسماعیل یاسین، عادیل ئیمام … هتد .
لە فۆلکلۆری کوردیشدا، بۆ مەبەستی توانج و وپلار و پێکەنین خۆشی و شادی بە دەیان دێڕە هۆنراوەمان هەیە .. بۆ نموونە :
قوربانی باڵات بم، باڵا خەرتەلە
هیچ عەیبت نییە، دانێکت کەلە
خاڵێک هاوەبان گۆنای یارەوە
دەڵێی پشــــقلە بە دیــــوارەوە

هەموو کەسێک دەتوانێت پێبکەنێت .. پێکەنین لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازی هەیە .. لە بزە و زەردەخەنەوە .. بۆ قاقالێدان و بەکوڵ پێکەنین .. بەندە بە رادەی هەستکردنی ئەو کەسە بە خۆشی .. کەسانێک هەن بە سروشتی رووخۆش و لیو بەخەندە و دەم بە پێکەنینن .. زیاتر لە کەسانی تر پێدەکەنن .. دەشێ ئەمە بۆ کاریگەری هۆیە جینییەکان بگەڕێتەوە .. بەهرەیەکی ماکی بێت لەو کەسانەدا .. لە نێوان پێکەنینی ئافرەتان و پیاونیشدا جیاوازی هەیە .. پێکەنینی ژنان بە کوڵە و ئاوازێکی نەرم و شیرینی تێدایە .. بەڵام پێکەنینی پیاوان تا رادەیەک گڕ و ناڕێکە .
( رۆجر فریتس) دەڵێ : ” ئەو کەسەی کە بڕوای بە خۆی هەیە پێکەنینەکەی لەگەڵ پێکەنینی کەسانێکی تردا جیاوازە، تەنانەت هەناسەدان و جوڵەکانیشی شێوەیەکی جیاوازیان هەیە ”
( کـانت ) یش دەڵێ : ” سێ شت یارمەتیی خۆڕاگرتن دەدەن، لە بەردەم سەختیەکانی ژیاندا : هيــوا و نووســتن و پێـــکەنین ”
( چـاڕلی چـاپلن ) دەڵێ : ” رۆژێکی بێ پێکەنین .. رۆژێکی ناخۆشە ”
( ئابراهــام لینکۆڵن ) دەڵێ : ” ترسەکان گەورە مەکەنەوە .. پێیان پێکەنن .. پێکەنین باشترین چارەیە ”
( عـەزیـز نەســین ) دەڵێ : ” زاناکانی سەدەی بیستەم، نەیان توانی لە بەرد زێڕ دروست بکەن .. بەڵام من توانیم، لە فرمێسکەکانی خۆم پێکەنین دروست بکەم .. ”
( بن دی جۆنسۆن ) دەڵێ : ” گــەورەم .. پێـــبکەنە و .. قەڵـــەوبە ”
( جاکسۆن براون ) دەڵێ : ” لە هەر بارودۆخێکدا بووی .. دەم بە پێکەنین بە .. بە ئەرێنی بیربکەرەوە .. هیواداریش بە .. ”
هەندێ لە پزیشکەکان، بۆ تەمەندرێژیمان، بەم شێوەیە ئامۆژگاریمان دەکەن :
” نیوەی ئەوە بخۆ، کە لەسەری راهاتووی بیخۆی .. دوو بەقەی ئەوە بنوو، کە لەسەری راهاتووی بنووی .. سێ بەقەی ئەوە بخۆرەوە، کە لەسەری راهاتووی بیخۆیتەوە .. چوار بەقەی ئەوە پێبکەنە، کە لەسەری راهاتووی کە پێبکەنی .. ”
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، دان بە ( زانیاری دەروونی پێکەنین ) دا، نرا .
لەبەر گرنگی پێکەنین لە ژیانی مرۆڤدا، وڵاتە پێشکەوتووەکان بایەخێکی زۆریان بە پێکەنین داوە .. لە ساڵی (٢٠٠٠) دا چوارەمین کۆ نگرەی جیهانی بۆ پێکەنین سازکرا .. لە ساڵی ( ٢٠٠٢) دا، بۆ یەکەمین جار لەسەر ئاستی ئەوروپادا، لە ئەڵمانیادا، یەکەمین پەیمانگا بۆ راهێنانی قوتابیانی ئارەزوومەند لەسەر پێکەنین کرایەوە .. وەکو هۆیەکی سروشتی بۆ چارەسەری نەخۆشییە جەستەیی و دەروونییەکان مرۆڤ، کە لەم روانگەیەوە لە پێکەنین دەڕوانن ( جەستەی تەندروست .. لە پێکەنینی دروست ) دایە . قوتابییە دەرچووەکانی ئەم پەیمانگایە .. بۆیان هەیە وەکو ( مامۆستای راهێنەری پێکەنین ) لەهەر پەیمانگایەک لە هەر شوێنێکی جیهاندا بێت، ئەم مادە بڵێنەوە .
لە ئەمڕۆشدا لە جیهاندا، چەندین یانە هەن، بۆ فێرکردن و راهێنانی ئەندامەکانیان لەسەر پێکەنین و زەردەخەنە و رووخۆشی و رووگەشی .. بۆ نموونە، لە ئەمریکادا (١٨٠) یانە هەیە، لە هیندستان دا (١٥٠) یانە هەیە، لە وڵاتانی ئەوروپاشدا، زیاتر لە (٥٠٠) یانە هەیە بۆ راهێنانی ئەندامەکانیان لەسەر پێکەنین .
ناوە بە ناوەش لەژێر ناوی ( تەنهـا بۆ پێـکەنین ) ئاهەنگی شیاو و خۆش سازدەکەن .
بۆ ئەوەی زیاتر لە سەرناوی باسەکەمان دوور نەکەوینەوە، زۆر بە کورتی و بە چڕی، باس لە گرنگی و لە سوودەکانی پێکەنین بۆ منداڵان دەکەین .
( رووبــارد کیلـنک ) دەڵێ : ” جوانترین دیمەن لەژێر ئاسماندا .. دیمەنی منداڵێکە کە پێدەکەنێ .. ”
( نیلسون مانـدێلا ) ش دەڵێ : ” خۆشەویستی و پێکەنین و ئاشتی بە منداڵ بدەن .. نەک ئایدز .. ”
بێگومان هەموومان حەزدەکەین کە هەمیشە جگەرگۆشەکانمان لێو بە خەندە و پێکەنین و .. لە خۆشی و شادی و کامەرانیدا بیان بینین .. بە خۆشنوودیان ئئێمەش دڵخۆش دەبین .. بە کزی و مات و مەلوولیان .. ئێمەش دڵتەنگ و خەمبار دەبین .. چ دیمەنێک هەیە .. چ خۆشییەک هەیە .. کە لە ( دارە دارە ) ی منداڵان جوانتربێت .. ؟ لە ( زاق و زیق و ) لە ( تریقە تریق ) ی پێکەنینی جگەرگۆشەکانمان خۆشتربێت ..؟ گەر خەم بەقەی کێوی قەندیل لامان باربێت .. بە پێکەنین و بە گۆزان گۆزانی جگەرگۆشەکانمان ئەو کێوە خەمە لەبن دێت .. زەردەخەنە و پێکەنینی منداڵەکانمان ئەفسوونێکی گەورەیە و دڵی هەموومان خۆش و شاد دەکەن .. کە زەردەخەنە و پێکەنین لەسەر لێوە ئاڵەکانی منداڵەکانمان دەبینین .. وا هەست دەکەین کە دنیا و، هەموو سامانی هی ئێمەیە .
گەلێ لێکۆڵینەوە و بەڵگە هەن، ئەوەیان سەلماندوون، کە منداڵان لەدایک دەبن ئارەزوویەکی مـاکی (غـەریزی ) ناوەوەی بەرنامە داڕێژراوی سروشتییان هەیە، بۆ ئەوەی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، لەگەڵ کەسانی دەوروبەریاندا بکەن .. پێش ئەوەی زەردەخەنە و پێکەنین بکەن، بە چاوەکانیان و بە جووڵەی دەست و پێیە قنجەکانیان گوزارشت لە خۆشی و شادییان دەکەن، بۆ ئەو کەسانەی کە لێیان دەڕوانن و قسەیان بۆ دەکەن .. بەر لە هەموو کەسێکیش بەرانبەر بە دایکیان .
منداڵ دوای (١٧) رۆژ زەردەخەنە دەکات و، دوای (٦) هەفتەش پێدەکەنێت .. منداڵ لە رۆژێیکدا (٤٠٠) جار پێدەکەنێت .. بەڵام گەورە لە رۆژێکدا (١٥) جار پێدەکەنێت .. ئەمەش تێکڕایەکی ناوەندییە .. ئەم ژمارەیەش لە چاو گرنگی و سوودەکانی پێکەنینەوە ، ژمارەیەکی کەمە .. پێویستە زیاتر پێبکەنین .. بە زەردەخەنە و پێکەنین پێشوازی لە رۆژە سەختەکانی ژیانمان بکەین .
لە لێکۆڵینەوەیەکدا، کە لە لایەن زانایەکی ئەڵمانییەوە ئەنجام دراوە .. ئەوەی سەلماندووە کە پێکەنینی منداڵان لە ساڵەکانی یەکەمی تەمەنیدا کاریگەرییەکی گەورەی هەیە لەسەر گەشەکردنی .. بەشێکی زۆری زاناکانیش جەختیان لەسەر ئەوە کردووە، کە بایەخ و گرنگی پێکەنین بۆ منداڵان، لە بایەخی خۆراک کەمتر نییە، بۆ رێکخستنی گەشەکردنی منداڵ .. پێکەنین وا لە منداڵان دەکات، کە زیاتر هاوسەنـگ بن و.. زیاتریش گەشبین ببن و.. زیاتریش هیـوادار ببن و.. بە گوڕتریش بە پیری ژیان و داهاتوویانەوە بچن .
بیرۆکەی پێکەنین واتایەکی گرنگ بە منداڵان دەگەیەنێت، ئەویش هەستکردنە بە ئاسوودەیی و دڵنیایی، ئەم هەستکردنەش کاریگەرییەکی پۆزەتیڤی هەیە لە پێکهێنانی دەروونی و، لە هەڵس و کەوتەکانیدا لەگەڵ خەڵکیدا .. پێکەنین بە شێوەیەکی پۆزەتیڤ کاردەکاتە سەر دەزگای دەماری منداڵ .. چونکە دەزگای دەماری منداڵ لە دوو بەش پێکهاتووە، یەکێکیان تایبەتە بە کارتێکردنی گرژی و هەڵچوون و رارایی و ناڕەحەتی .. ئەوی تریان تایبەتە بە هێمنی و ئاسوودەیی و خاوبوونەوە .. هەر کاتێک یەکێک لەم دوو بەشە کاربکات .. ئەوی تریان لە کارەکانی دەوەستێت .
جاران لە نەخۆشخانەکانی منداڵاندا، بۆ خامۆشکردنی ئيش و ئازارەکانی منداڵە نەخۆشەکان .. ( دامەزراوەی لووت سوورەکان ) ـ کە لاستیکێکی سووریان لە لووتیان دەکرد ـ نمایش و ئاهەنگی کومیدی و گاڵتەئامزیان پێشکەش بە منداڵە نەخۆشەکان دەکرد .. بەڵام لە ئێستا هەندێ لە پزیشکەکان خۆیان ئەم ڕۆڵە دەبینن و جلی سەیر لەبەر دەکەن و نواندن و جووڵانەوەی کۆمیدی و، نوکتە و قسەی خۆش پێشکەش بە نەخۆشەکانیان دەکەن .. یان بانگی قۆشمەچی و گاڵتەجاڕ دەکەن بۆ نمایشی کۆمیدی لە بەردەم منداڵە نەخۆشەکاندا، بۆ ئەوەی بیان هێننە پێکەنین و شادی .. خۆشی بخەنە دڵیانەوە و لە ئازارەکانیان کەمتر بکەنەوە و، هێوای چاکبوونەوەیان پێببەخشن .
گەلێ شێواز و رێبازی تر هەن، بۆ ئەوەی منداڵەکانمان بهێنینە پێکەنین و خۆشی .. وەک : ختووکەدانیان، یاری خۆش لەگەڵیاندا، گێڕانەوەی نوکتەی خۆشی گونجاو بۆیان .. نواندن و جووڵەی کومیدییانە لە بەردەمیاندا .. یا هەر شێواز و جووڵەیەک کە بیان هێننە پێکەنین .. منداڵان خۆشیان بەشدار بکەین و .. لەگەڵیانیشدا پێبکەنین .
سوودەکانی پێکەنین بۆ منداڵان :
سوودی پێکەنین هەر ئەوە نییە کە خۆشی و گەشی دەخاتە رووی منداڵان و، شادی و خۆشی دەخاتە دڵیانەوە .. بەڵکو سوودەکانی پێکەنین زۆر لەوەش زیاترن :
١ـ پێکەنین، منداڵ لە دڵتەنگی و بێزاری و ترس رزگار دەکات .
٢ـ پێکەنین هۆرمۆناتی گەشەکردن زیاد دەکات .. کە یارمەتیدەرە، بۆ ئەوەی منداڵ بە خێرایی و بە سروشتی گەشە بکات .
٣ـ پێکەنین، هێمنی و دڵنیایی و ئاسوودەیی و خاوبوونەوە بە منداڵ دەبەخشێت .
٤ـ پێکەنین بە شێوەیەکی ئەرێنی کاردەکاتە سەر دەزگا دەمارییەکان .. کۆمەڵێک هەستی پۆزەتیف دەبەخشێ .. دەبنە یارمەتیدەر بۆ پێکهێنانی کەسایەتیەکی دروست .
٥ ـ پێکەنین، سوڕی خۆین لە دڵ و لەشدا بەهێز دەکات .. یارمەتی دڵ دەدات و، ئەگەری تووشبوون بە لێدانی دڵ کەمتر دەکاتەوە .
٦ـ پێکەنین، یارمەتیی کۆئەندامی هەرس دەدات .
٧ـ پێکەنین، خۆشی و شادی بە منداڵ دەبەخشی و .. چالاکییەکانی زیاتر دەکات .
٨ ـ پێکەنین، ماسوولکەکان و هەناسەدان و کارەکانی هۆش چالاکتر دەکات .
٩ـ پێکەنین، توانای دەزگای بەرگری زیاتر دەکات .. چونکە دوای چەند پێکەنینێک رێژەی خانە خڕۆکە سپییەکانی لە خوێندا زیاتر دەبێت .
١٠ـ پێکەنین، یارمەتیی ماسولکەکانی دەموچا و سک دەدات .. گەشی دەخاتە دەموچاو.
١١ـ کە منداڵ یا گەورە پێبکەنن (١٧) ماسوولکە لە دەموچاویان و (٨٠) ماسوولکەش لە هەموو لەشیاندا دەبزوێن و، هەناسەدان خێراتر دەکەن .
١٢ـ پێکەنین، هۆیەکە لە هۆیەکان، کە هۆش لە هەموو بیرۆکەیەکی نیاز نێگەتیڤانە پاک دەکاتەوە .
١٣ـ پزیشکەکان پێکەنین، بە چارەسەرێکی باشی ( ئەنفلــۆنزا ) دەزانن .
١٤ـ لێکۆڵینەوەیەکی ئەمریکی لە ( زانکۆی بالتیمور ) ی ئەمریکا، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە، کە یەک خولەک پێکەنین بە قەی چل و پێنج خولەکی خاویە .
١٥ـ پێکەنین، هۆکارێکی گرنگە لە پێکهێنانی پەیوەندییەکی دروست لە نێوان دایک و باوک و ئەندامانی تری خێزاندا .
١٦ـ پێکەنین، چارەسەرە بۆ کەمکردنەوەی فشاری دەروونی .
لە کۆتاییدا، داوا لە دایکان و باوکان دەکەین، کە هەردەم بە روویەکی خۆش و بە زەردەخەنە و پێکەنینەوە پێشوازی لە جگەرگۆشەکانیان بکەن .. تا لەسەر زەردەخەنە و پێکەنین رابێن .. تا ئەوانیش بەزەردەخەنە و پێکەنینەوە وەڵامتان بدەنەوە .. ئەمەش دەبێتە مایەی دڵخۆشی و شادیتان .. ژیان و پەیوەندیی خێزانیتان خۆشتر دەکات .. جا بۆ ئەوەی منداڵەکانتان تەندرووستیان باش بێت .. بۆ ئەوەی کراوە و رووخۆش بن .. بۆ ئەوەی کۆمەڵایەتی بن .. بۆ ئەوەی ئەو سوودانەی سەرەوە بێنەدی .. روژانە تاوێک یا زیاتر .. بەهەر شێوەیەک بێت .. منداڵەکانتان بهێننە پێکەنین .. هەروەکو چۆن خواردن و خواردنەوە و خەو پێویسن بۆ گەشەکردن و درێژەدان .. پێکەنینیش لەم پێویستییانە کەمتر نییە بۆ منداڵان .
با بۆ پێکەنین و خۆشیتان، ئەم دیالۆگەی نێوا ئەم دوو منداڵەتان بۆ بگێڕینەوە :
منداڵی یەکەم : باوکم هێندە دەوڵەمەندە .. دەتوانێت شاری ( مۆسکۆ ) بکڕێت .
منداڵی دووەم : دەسا بە باوکم دەڵێم شاری ( مۆسکۆ ) بە باوکت نەفرۆشێت .

نەرویـج : (١٧ی/ ئۆکتۆبەر/ ٢٠١٥)

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2015

کەمى ووریایى و جوڵەى زۆر – (A.D.H.D) – سەڵاح حەسەن – چارەسازی دەروونی

ئەگەر بمانەوێت لەم نەخۆشیە ووردبینەوە دەبینین بەم ناوە تازەیەى واتە ( کەمى ووریایى و جوڵەى زۆر ) مێژوویەکى لە مێژینەى نیە و ماوەیەکى کەمە بەم ناوە هاتۆتە مەیدانەوە ، بەڵام ئەمە ماناى ئەوە نیە کە ئەم نەخۆشیە تازەیە بەڵکو ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى کە جاران بە ( بچوکە لەناوچوونى مێشک Menimal Brain Damage ) ناسرابوو ، ئەمە لەلایەک.لەلایەکى دیکەوە جاران ناوەکەى هەر ئاماژەبوو بۆ تەنها هۆکارێک و پشت گوێ خستنى هۆکارەکانى تر.
ئەوەى گرنگە لێرەدا وەک دەروازەیەکى ئەم باسە جەختى لەسەر بکەینەوە ئەوەیە کە تێگەیشتنى تەواو دەربارەى ئەم نەخۆشیە لە نێو ماڵ و خوێندنگە و قوتابخانەکاندا نیە.کە ئەمەش وامان لێدەکا لە ئاستیدا هەڵوەستە بکەین و بڵێین ، تا زووە با فریا کەوین بۆ ئەوەى هەوڵ و کۆشش بکەین بۆ چارەسەرکردنیان و پاراستنیان لە داهاتوویەکى خراپ.
ئەم نەخۆشىیە لە سەرەتادا پآى ئەوترا بچوکە لەناوچوونى مێشک ( Menimal Brain Damage ) (MBD) بەڵام لەبەرئەوەى نەخۆشىیەکە چەند هۆکارێکى جیاوازى هەیە وتەنها شڵەژاندن و لەناوچوونى بەشێک لە مێشک نىیەو هەروەها بە پێى کتێبى DSM4 ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder ، Fourth Edition) کەتەنها باسى نیشانەکان دەکات و هۆکار باس ناکات ناوەکەیان گۆڕى بۆ (ADHD).
(ADH) یەکێکە لە بڵاوترین نەخۆشیە تێکچوونە ڕەفتارییەکان کە لە قۆناغى تەمەنى قوتابخانەدا ، بەتایبەت لە سآ ساڵى یەکەمى قوتابخانەدا دەست نیشان کرابێت. ڕێژەى (3-5%) منداڵان لەم تەمەنەدا ئەم نەخۆشىیەیان هەیە،واتە لە بیست قوتابى یەکێکیان ئەم نەخۆشىیەى هەیە و دەرکەوتووە کە لەهەر پۆلێکى قۆناغى سەرەتایى قوتابخانەدا (1-2) مندالڕ تووشبوو بە (ADHD) ى تێدا بێت، هەروەها ئەم نەخۆشىیە لە نێو کوڕاندا چوار ئەوەندەى کچانە ڕێژەکەى.
هۆکارەکانى (ADHD):
هۆکارەکانى بەڕوونى دیارىکراو نین ،بەڵام ئەم هۆکارانەى خوارەوە ڕۆڵیان لە دروست بوونیدا هەیە:
1. (60%) بۆماوەیىیە (وراپی).
2. تێکچونى وڤیفى لەپێکهاتەى مێشک وەک :نەچوونى خوێن بەشێوەیەکى تەواوى بۆهەندێک بەش لە مێشک.
3.کەم بوونى ئۆکسجین (O2) لەلەشدا، کە لەوانەیە لەداهاتوودا ببێتە هۆى (ADHD)،چونکە ئەوبەشەى لەمێشکدا بەرپرسى ترکیز کردن و تەنسیق دروست کردنە زۆر هەستدارە لە بەرامبەر کەم بوونى ئۆکسجین (O2) دا. مندالڕ لەچەند قۆناغێکى تەمەنیدا لەوانەیە تووشى کەم بوونى ( O 2 ) ببێت، لەوانە:
ا.لە کاتى سک پڕیدا لەوانەیە دایک تووشىهەوکردن (التهاب)ى ڤایرۆسى ببێت، مەشروبات و کحول خواردنەوە ، یان جگەرەکێشان.
ب.مندالڕ لەکاتى لەدایک بوونىدا. وەک لە بارى ( لەدایک بوونى زەحمەت (الولادە العسرە)دا، یۆڵاش (حبل السری) بەدەورى ملى منداڵەکەدا هاتبێت ).
4. منداڵ لەکاتى ساوایىدا (مانگى یەکەمى دواى لەدایک بوون) ئەم نەخۆشىیانەى هەبێت (کێشەى هەناسەدان، زەردوویى، هەوکردنێکى پێش وەخت).
5. منداڵ لەتەمەنى باخچەى ساوایان ( روچە )دا تووشى هەوکردنى مێشک یان هەوکردنى پەردەى مێشک (سحایا) ببێت.
6. مندالڕ پێش تەمەنى (4)ساڵى تووشى بەدخۆراکى بەهێز ببێت.
7. بەکارهێنانى هەندێک دەرمان لەلایەن دایکەوە لەکاتى سک پڕىدا وەک (بنزودیازپین).
8. هۆکارى دەروونى کۆمەڵایەتى لەناو خێزاندا وەک: هەژارى و خراپى بارى ئابورى خێزان، دایک یان باوک (مدمن) بێت یان نەخۆشى دەروونىیان هەبێت ، پەیوەندى نێوان ئەندامانى خێزان خراپ بێت بەهۆى ململانێ و بەکارهێنانى زەبرو زەنگ، منداڵەکە خۆى تووشى زەبرى دەروونى (ێدمە) بووبێت.
9. ژەهراوى بوون بە مادەى قوڕقوشم .
10. هەستدارى(حەساسیەت) بەرامبەر هەندێک خواردن .
لەحاڵەتى (ADHD) دا گیرو گرفتمان لەم شتانەدا هەیە: }ووریایى (انتباه) (Attention)، جووڵەو چالاکى (Activity)، پشووکورتى اندفاعیە (Impulsivity){، بۆ ئەوەى دڵنیا بین لەنەخۆشىیەکە بەپآى کتێبى (DSM4) ئەم نیشانەو مەرجانەى خوارەوەیان بۆ نەخۆشىیەکە دانراوە :-
نیشانــــەکانــــى (ADHD):
بە گشتى لەتەمەنى ( 3-7 ) ساڵى نیشانەکانى دەردەکەوێت ،بەتایبەتى لە کاتى چوونە قوتابخانە بەشێوەیەکى ئاشکرا دەردەکەوێت . هەندێک جار لەساڵى یەکەمى قوتابخانەدا جوڵەى زیاد لە پێویست وەکو نیشانەى سەرەکى دەبینرێت .
*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەى خوارەوە بۆ کەمى ووریایى(انتباه) هەبن و بەلایەنى کەمەوە بۆ ماوەى (6مانگ) بەردەوام بن و بەشێوازێک بن لەگەلڕ ئاستى گەشەکردنى منداڵەکەدا نەگونجێن.
نیشانەکانى کەمى ووریایى)انتباه(Attention :
1. زۆربەى کات ناتوانێت بە رامبەر ووردو درشت (تفاێیل) ووریا بێت و ترکیزبکات، هەروەها لەئەرکى (قوتابخانە، ئیش کردن، یاخود هەر چالاکىیەکى تر) دا هەڵە دەکات .
2. زۆربەى کات گیرۆدەى زەحمەتى (انتباە) کردنى دوورودرێژە بۆ پێویستىیەکانى یاخود چالاکى یارى کردن.
3. زۆربەى کات وا دەردەکەوێت گوآ ناگرێت ، کاتێک ڕاستەوخۆ قسەى لەگەلڕ دەکەیت.
4. زۆربەىکات لەسەر ڕێنماییەکان ناڕۆن یان (فشل) دەهێنێت لەتەواوکردنى (کارى قوتابخانە، کارى ڕۆژانە، کاروبارى شوێنى ئیش)، ئەمانەش بەهۆى ڕەوشتى پێچەوانەو تێنەگەیشتن لە ڕێنماییەکان نىیە.
5. زۆربەى کات تووشى زەحمەتى دەبێت لەڕێک کردنى پێویستى و چالاکىیەکانى.
6. زۆربەى کات خۆى بەدوور دەگرێت و حەزى لەپابەندبوون بەو ئیشانە نیە کە تواناى ژیرییان (عقلى) دەوێت وەک: ئەرکى فوتابخانەو ئەرکى مالڕ.
7. زۆربەى کات شتومەکى پێویستى خۆى وون دەکات، لەوانە : شتى یارى، قەڵەم ، کتێب …هتد.
8. زۆر بە ئاسانى ووریایى(انتباە) بەهۆى کاریگەرى دەرەکىیەوە لادەچێت.
9- بەردەوام چالاکى ڕۆژانەى بیردەچێتەوە.
*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەى خوارەوە هەبن بۆ }جوڵەى زۆر(ماخۆلان) (Hyperactivity) و پشوودورتى اندفاعیە (Impulsivity){و بەلایەنى کەمەوە بەردەوام بێت بۆ ماوەى (6مانگ) و بەڕاددەیەک بێت لەگەلڕ ئاستى گەشەکردنى منداڵەکەدا نەگونجێت :
نیشانەکانى جوڵەى زۆر (ماخۆلان) Hyperactivity :-
1. زۆربەى کات دانیشتنى ناڕێک وپێکى دەبێت یان لەسەر کورسىیەکەى خۆى بەلایەکدا دەخات، یان بەردەوام قاچى یان دەستى دەجوڵێنێت.
2. زۆربەى کات جێگاى خۆى لەپۆلدا یان لەهەندێک شوێن و جێگاى تردا بەجآ دەهێڵێت .
3. زۆربەى کات بەخێرایى بەڕێدا دەڕوات یان ڕادەکات یان زۆر جار لەشوێنى نەگونجاودا هەڵدەخلیسکێت.
4. زۆربەى کات لەبەشدارى کردن لەیارى و پەیوەندى کردن بەهەندێک چالاکىیەوە لەو کاتانەى بەتاڵە ناڕەحەتى هەیە.
5. لەڕۆیشتندا وا دەردەخات وەکو ئەوە وایە بەهۆى مەکینەیەکەوە لێبخوڕدرێت.
6. زۆربەى کات قسە زۆر دەکات، (چەنەباز)ە.
نیشانەکانى پشووکورتى (الاندفاعیە) Impulsivity:-
7. کاتێک پرسیارێکى لێ دەکرێت بەخێرایى وەڵام ئەداتەوە ، پێش ئەوەى پرسیارەکەت تەواو بکەیت ، یان بآ ئەوەى بیرى لێ بکاتەوە.
8. کێشەى لە چاوەڕوانى کردندا هەیە و ناتوانێت ئارام بگرێت .
9. زۆربەى کات (مقاطعە) ى خەڵک دەکات بەتایبەت لەکاتى گفتو گۆ ویارىکردن.
تێبینى 1 :
* بۆ ئەوەى دڵنیا بین حاڵەتەکە (ADHD) یە،پێویستە ئەو نیشانانەى باسمان کرد ببنە هۆى تێکچوون لەدووان یان زیاتر لەم شوێنانە (شوێنى ئیش، قوتابخانە، ماڵەوە).
* بۆ ئەوەى دڵنیا بین حاڵەتەکە (ADHD) یە، پێویستە نەخۆشىیەکە کاریگەرى کردبێتە سەرلایەنى (کۆمەڵایەتى، فێر بوون، چالاکى ئیش) و تووشى لاوازیى کردبێت.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) کەمى ووریایى (انتباە) وجوڵەى زۆریان بەیەکەوە هەیە.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) کەمى ووریایى (انتباە) زیاتر زالڕ ترە.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) جوڵەى زۆر(ماخۆلان) ەکەى زیاتر زالڕ ترە.
تێبینى 2 :
1. جیاوازى کردن لەنێوان چالاکى و جوڵەى زۆرى سروشتى لەگەڵ چالاکى و جوڵەى زۆرى نەخۆشى ئاسان نىیە، چونکە هێڵێکى جیاکەرەوە نىیە لەنێوانیاندا.
2. بەشێوەیەکى گشتى سکاڵا لەسەر ئەم نەخۆشىیە لەلایەن دایک و باوک یان مامۆستا یان هاوڕێکانىیەوە دەبێت.
3. بەئاسانى تووشى ڕوداوى زۆر دەبن.
4. ئەم جۆرە منداڵانە لاى هاوڕێکانیان و مامۆستاکانیان کەسانێکى خۆشەویست نین لەبەر ئەوەى وادەزانن هەموو ئەو کردارانەى ئەو منداڵە دەیکات بە ویستى خۆیەتى،بۆیە هەندێک جار ئەو منداڵانە توشى لێدان و ئیهانەکردن دەبن و ئەمەش دەبێتە هۆى ئەوەى زیاتر گۆشەگیربن و ڕقیان لە قوتابخانەبێت و هەڵسەنگاندنیان بۆ خۆیان و متمانە بە خۆبوونیان بەرەو دابەزین بچێت و زیاتر ڕوبەڕووى کێشە ببنەوە .
داهاتووى (ADHD) :
* هەندێکیان چواردەورەکەیان تێدەگەن لێیان و گرنگىیەکى باشیان پێدەدرێت و چاودێرى دەکرێن و چارەسەر دەکرێن، ئەم منداڵانە کاتێک دەگەنە تەمەنى هەرزەکارى (مراهق) چالاکى و جوڵەى زۆریان کەم دەبێتەوە، بەڵام لەوانەیە کێشەى ترکیزکردن و انتباهکردنیان بەردەوام بێت .
* ئەو منداڵانەى چواردەورەکەیان تێناگەن لە حاڵەتەکەیان و گرنگیان پێ نادرێت و چارەسەر ناکرێن لە داهاتوودا زیاتر تووشى لادان(انحراف) دەبن و ڕێگەى دژى کۆمەڵگا دەگرنە بەر.
دەستنیشان کردنى( تشخیێ کردنى) (ADHD) :
لە ڕێگەى پرسیار کردن لە دایک و باوک و مامۆستا و ئەو ژینگەیەى تیایدا دەژى لەلایەن کەسانى شارەزا(مختێ) و خاوەن ئەزموون وە هەروەها بەپێى ئەو تایبەتمەندیانەى لە هەردوو کتێبى دەستنیشانکردن(تشخیێ) ى نێو نەتەوەیى ) DSM، ICD (بۆ نەخۆشیەکە دانراون .
چارەســـــــــــەرى (ADHD):-
تێبینى :
* پێویستە هاوکارىیەکى تووندو تۆڵ لە نێوان خێزان و قوتابخانە و چەرەسەرسازدا هەبێت .
* دواى دەستپێکردن بەچارەسەر منداڵەکە بەخێرایى گۆڕانکارى تیا دروست نابێت و پێویستى بە کاتێکى درێژخایەن هەیە
* پێویستە بۆ بەرزکردنەوەى بەهاى خۆیى (القیمە الژاتیە) و متمانە بەخۆبوون ( الپقە بالنفس) لاى منداڵەکە هەوڵ بدەین .
چارەسەر لە قوتابخانە :
1. زانیارى تەواو دەربارەى حاڵەتەکە بۆ زیاتر تێگەیشتن لێى و دڵنەوایى کردنى بدرێت بە مامۆستاو بەڕێوەبەرایەتى قوتابخانە.
2. مندالەَکە لە کورسى پێشەوە دابنیشێت لە تەنیشتى دیوار و دوور لە پەنجەرە و دەرگا بۆ ئەوەى بتوانێت بەشێوەیەکى باش ترکیز بکات .
3. پێویستە وەێفى منداڵەکە بکرێت و لەسەر هەڵسوکەوتە پۆزەتیفەکان و ئەنجامدانى ئەرکى قوتابخانە هان بدرێت . هەروەها بەپێى توانا چاوپۆشى لە هەڵەکانى بکرێ.
4.پێویستە مامۆستا بزانێت ئەنجامدانى ئەرکى قوتابخانە لەلایەن ئەم منداڵانەوە لە ڕۆژێکەوە بۆ ڕۆژێکى تر لە گۆڕاندایە، بۆیە پێویستە مامۆستا بەجیاواز ئەرک بەم جۆرە منداڵانە بدات و وەکو ئەوانى تر سەیریان نەکات .
5. نابێت سزاى ئەم جۆرە منداڵانە بدرێت،چونکە دەبێتە هۆى دابەزینى بەهاى خۆیى (القیمە الژاتیە) و خراپ بوونى حاڵەتەکەى .
6. هانى منداڵەکە بدرێت بۆ بەشدارى کردن لەو یاریانەى ترکیزى زۆریان ناوێت و سەربەستن ،ئەمەش دەبێتە هۆى پەیداکردنەوەى متمانە بەخۆبوون .
7.پێویستە ڕێگە بگیرێت لە گاڵتە پێکردن و لۆمە کردنى ئەم منداڵانە لەلایەن کەسانى ترەوە .
چارەسەر لە ماڵەوە :
* ڕۆشنبیرکردنى دایک و باوک و گشت ئەندامانى خێزانەکە دەربارەى نەخۆشىیەکە .
1.نابێت هاندان (تحفیز وایثارە ) بە شێوەیەکى زیاد بدەین بە منداڵەکە وەک : دانانى چەند یارىیەک لە یەک کاتدا لەبەردەم منداڵەکە ، بوونى چەند کەسێکى زۆر لە ژوورەکەدا ، ئەمانە دەبنە هۆى سەرسام بوون و تێکچوونى ترکیزى منداڵەکە .
2. دوورکەوتنەوە لە هەندێک خواردن کە دەبنە هۆى زیادکردنى چالاکىجوڵە لەلاى منداڵ .
3. هانى منداڵەکە بدەین لەسەر ئەنجامدانى کردەوە و ڕەوشتى باش . هەروەها پشت گوێخستنى هەڵەکانى بە پێى توانا .
4. دایک وباوک و خوشک وبراکانى ترى یارمەتى بدەن لەجآبەجآکردنى ئەرکى قوتابخانەو ماڵەوەدا.
5. لەکاتى جآبەجآکردنى ئەرکەکانیدا لەماڵەوە لەشوێنێکى بآدەنگ و ئارام دا بێت.
6. منداڵەکە ئارەزووى چى بوو، یان حەزى لەچ جۆرە چالاکىیەک بوو، هانى بدەیت و بۆى ئاسان بکەیت.
7. کردنى وەرزش بەتایبەت ئەو وەرزشانەى تەنسیقى جووڵەیان پێویستە وەک: (مەلە کردن، ڕیشە).
چارەسەر بە دەرمان :
دەرمان بەکاردەهێنرێت وەک ( Amphetamine ،Methylphenidate ،Pemoline) لە هەندێک حاڵاتى بەهێزى نەخۆشیەکەدا بەتایبەت لەسەروو تەمەنى ( 5 ساڵ ). پێویستە بزانین چارەسەرى دەرمان تەواوکەرى چارەسەرى دەروونى کۆمەڵایەتىیە و بدیل نىیە .
سەرچاوە :
1. کتێبى DSM4 ) ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder، Fourth Edition.
2. کتێبى Attention Deficit / Hyperactivity Disorder Diagnosis and Treatment of .
3. محاضراتى پرۆفیسۆر ( ماریان سیدربلەید ) ڕێکخراوى دیاکۆنیاى سویدى / دهۆک کۆرسى ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵى 2001 .
4. محاضراتى دکتور ( تۆرگنى گۆستابسون ) ڕێکخراوى دیاکۆنیاى سویدى / دهۆک کۆرسى ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵى 2000 .
5. Internet

ئاب 1, 2015

پەڕەی داهاتوو »