قۆستنەوەی منداڵان بۆ مەبەستی سیاسی تاوانە … رەزاشوان

لە ئەمڕۆدا سیاسەت بووە بە بەشێک لە ژیان و لە رۆشنبیریمان و، لە باس و خواسی رۆژانەمان .. بمانەوێت یا نەمانەوێت .. حەزبکەین یا حەزنەکەین .. سیاسەت چۆتە هەموو ماڵێکەوە، بە تایبەتیش لەو وڵاتانەی کە ئازادی و دیموکراتی و مافەکانی مرۆڤ بوونیان نییە .. کوردستانی ئێمەش کە تا ئەمڕۆ کۆڵۆنیای چەند دەوڵەتێکی شۆڤێنی و رەگەزپەرست و دڕندەیە .. نەک هەر دان بە ئازادی و دیموکراتی و یەکسانی و بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و، بە مافەکانی گەلی کوردماندا نانێن .. بەڵکو بێشەرمانەش نکووڵی لە بوونی پەنجا ملیۆن کورد و لە کوردستانیش دەکەن .. ئەم دەوڵەتە خوێنڕێژ و داگیرکەرانەی کوردسـتان سادەترین مافمان پێ ڕەوانابینن .. ئەوان لە دژایەتیکردنی کورددا، هەموو ناکۆکییەکانی خۆیان بە لاوە ناوە و گەلەکۆمەیان لە کورد کردووە .
مەبەستیش لە سیاسەت تەنها حیزبایەتی نییە، مەودای سیاسەت زۆر لە حیزبایەتی بەرفراوانتر و هەمەلایەنترە .. سیاسەت هەموو بوارەکانی ژیان دەگرێتەوە .. بەڵام لە ئەمڕۆدا سیاسیەت وەکو زاراوەیەک، زیاتر دەخرێتە پاڵ حیزبەکانەوە .. بە هەزاران سیاسی هەن کە بێلایەنن و سەر بەهیچ حیزبێک نین و، رۆڵێکی سیاسی بەرچاویشیان هەیە ـ لەگەڵ رێزمدا بۆ سیاسییەکان ـ ئەوەش پێوەر نییە کە هەر ئەندام حیزبێک بە سیاسی بزانین .. ئەندام حیزبی وەها هەن کە لەولای هیچەوە لۆقە دەکەن .. سي شەو و سێ رۆژ لە مەنجەڵێکدا بیان کوڵێنین .. تنوکێک سیاسەتیان لێنایەتە ئەنجام .
لە ئەمڕۆدا تەلەفزیۆن وەک گرنگترین و بڵاوترین هۆی راگەیاندن، لە هەموو ماڵێکدا هەیە .. گەورە و منداڵ رۆژانە و شەوانە کاتێکی زۆر بە گوێگرتن و سەیرکردنی بابەتە هەمەجۆرەکانی تەلەفزیۆن بەسەردەبن . ناشتوانین بە تەواوی کۆنترۆڵی منداڵان بکەین و گوێ و چاویان بگرین و نەهێڵین سەیری هەواڵەکان و رووداوەکان و هەموو بەرنامە و دراما تەلەفزیۆنییەکان نەکەن .. منداڵان رۆژانە هەواڵی شەڕ و ئاژاوە و کوشتن و بڕین و توندوتیژی و خۆپیشاندان و کارەساتە تراژیدیییەکان لە تەلەفزیۆنەکاندا دەبینن .. گوێگرتن و سەیرکردنی ئەم هەواڵ و رووداوانە لە لایەن منداڵانەوە .. کاریگەری و رەنگدانەوەیەکی نەرێنییان لە سەر ژیان و لە رەفتارەکانی ئەمڕۆ و داهاتوویان دەبێت .
ئەوەی ئێمە لەم نووسینەدا مەبەستمانە، قۆستنەوەی دڵپاکی و ساوێلکەیی منداڵانە لە لایەن بەشێکی زۆری حیزبەکان و راگەیاندنەکانەوە، کە بۆ مەرام و مەبەستی تایبەتی خۆیان بەکاریان دەهێنینن .. بە تایبەتیش لە خۆپیشاندانە ناڕەزاییەکانی دژ بە یەکتری .. منداڵان فیت و هاندەدەن بۆ ئەنجامدانی کاری توندوتیژیی نەشیاو و تێکدەرانە .. ئەوە گەورەکانن کە بەردیان دەدەنێ .. بۆ بەردبارانکردنی پۆلیس و ئاسایش و پاراستن و پاسەوانان، یا شقارتە و نەوتیان دەدەنێ بۆ سوتاندنی بارەگاکانی یەکتری و وێرانکردنی دایرە فەرمییە حکوومییەکان .. فێری وتنەوەی دروشم و قسەی ناشیرین و نەشیاویان و هۆیهایان دەکەن .. کە ئەمانە لە منداڵانی دڵپاک و بێئاگا ناوەشێنەوە .. تێشناگەن کە مەبەستی حیزبەکان لە بەکارهێنانیان لەم کارە توندوتیژییانەدا چییە .. وەکو دەزانین تا ئێستا چەندین منداڵ لەم خۆپیشاندان و رووداوانەدا شەهید و بریندار بوون .. چەندین مێردمنداڵیش بە توومەتی تێوەگلانیان و گیرەتێکدان لەم رووداوانە بەندکراون .. گەورە فێرکەرەکانیشیان خۆیان بە بێتاوان و بێئاگا دەزانن و، تاوانەکان دەکەوێتە سەر منداڵانی بێتاوان .. ئەم تاوان و کارانەش تەنها حیزبەکانی کوردستان ناگرێتەوە .. بەڵکو هەموو حیزبە تایفی و مەزهەبییەکانی شیعەکان و عەرەبییەکان و ئەفریقاییەکانیش دەگرێتەوە .. کە بۆ مەبەستی سیاسی و مەزهەبی و تایفی منداڵانیان بەکارهێناون .. هەریەکەش لە رێکخراوی داعشی تیرۆریست و بێڕەوشت، بوکۆ حەرامی حەرامزادە، بەرەی نوسرەی جاشی بەکرێگیراو، قاعیدە، دڵپاکی و ساوێلکەیی منداڵانیان بۆ ئامانجی گڵاوی خۆیان قۆستوونەتەوە .. بە زۆر چەک دەدەنە دەستی منداڵان و رەوانەی شەڕیان دەکەن .. یان بۆ كاری تیرۆریستی و خۆکوژی و بەدکاری بە کاریان دەهێنن، دوای ئەوەی کە بە ئایدۆلۆژیایەکی ئاینی و رەگەزپەرستیی بۆگەن و، بە قسەی پڕوپووچی بێ مانا و بێ بنەماش ئەقڵیان دەشۆرنەوە و، دەیان خەڵەتێنن .. بە خواردنەوەی ماددە کحوولییەکان و ماددە هۆشبەرەکانیش سەرخۆش و بێهۆشیان دەکەن .. ئاراستەی کاری خۆکوژی و خراپەیان دەکەن .. یا وەکو قەڵغان بۆ پاراستنی خۆیان بەکاریان دەهێنن .. هەموو ئەم کارە نامرۆیی و قێزەوەنانە، تاوانن دەرهەق بە منداڵانی دڵپاک و بێتاوان و خۆشباوەڕ .. پێشێلکردنێکی زەقی مافەکانی منداڵانن .. منداڵان نازانن بۆ ئەم کارانەیان پێ ئەنجام دەدەن .. ئەوەش نازانن ئەو کارانەی دەیکەن، چ ئەنجامێکی خراپیان لێدەکەوێتەوە ..

بێگومان قۆناخی منداڵی گرنگترین و هەستیارترین و مەترسیدارترین قۆناخە لە ژیانی مرۆڤدا .. ئەم کارانە ئاسەوارێکی خراپی دەروونی و جەستەییان لەسەر ژیانی ئەمڕۆ ئایندەی منداڵان دەبێت .. ئۆباڵیشیان لە ئەستۆی ئەو لایەن و رێکخراوە تیرۆریستییانە دایە کە دەیان خەڵەتێنن و، لە ڕێ دەریان دەکەن و، تاوانیانی قێزەوەنیان پێ ئەنجام دەدەن .. تاوانبارانی راستی ئەو ڕێکخراوە تیرۆریستانە و، ئەو حیزبانەن کە دڵپاکی و ساویلکەیی و نەزانی منداڵان دەقۆزنەوە .. بە لاشیانەوە گرنگ نییە کە منداڵان دەبنە قوربانی تاوانەکانیان .. گرنگ بە لای تیرۆریستانەوە ئەوەیە کە نەوەیەکی تیرۆریست و توندڕە و دڵڕەق و دڕندە و پیاوکوژ بۆ داهاتوو دروست بکەن و .. کاری تیرۆریستی درێژەی هەبێت .. بێیگومان ئەمە زەنگ و پێشینەیەکی مەترسیدارە و، هەڕەشەیەکی ئاگادارکردنەوەیە .. بۆ تێکدانی ئاسایش و ئاشتی لە جیهاندا .
لە وڵاتانی ئەوروپادا، لە هیچ رێپێوان و خۆپیشاندانێکی ناڕەزایی و ئاسایی و هێمنیشدا منداڵان بەشداری پێناکەن، چونکە لەم وڵاتانەدا یاسای پاراستنی منداڵان هەیە کە دژی قۆستنەوەیانە، هەچ حیزبێکیش سەرپێچی یاساکە بکا و، منداڵان بۆ مەبەستی سیاسی بەکاربهێنێ .. رووبەڕووی لێپرسینەوە و دادگایی و سزادان دەبێتەوە .. هەر خۆشیان لە ئاستێکی رۆشنبیری و هەستیاری ئەوتۆدان کە دڵپاکی و بێتاوانیی منداڵ و منداڵێتی ناشێوێنن .. منداڵان بە سامانی گەلەکانیان دەزانن .. وەکو چۆن بە سۆز و بە پەرۆشن بۆ منداڵەکانی خۆیان .. ئاوهاش بە تەنگی هەموو منداڵانی گەلەکانیانەوە دێن .
با ئێمەی کوردیش، کوردیلەکانمان فێری خۆشەویستی و خوشک و برایی و هاوڕێتی و یەکێتی و سازان و تەبایی و یەکڕیزی و هاودەنگی و هاوکاری و یەکتری قبووڵکردن و ئاشتی و مرۆڤایەتییان بکەین .. نەک فێری ناکۆکی و ململانێ و مشتومڕ و دوژمنایەتی دژایەتی و بەربەرکانی و سووکایەتی و رق و کینەیان بکەین .. با منداڵەکانمان فێری گوڵباران بکەین .. نەک فێری بەردبارانیان بکەین .. با فێریان بکەین بە زمانی گوڵ بدوێن و گفتگۆ بکەن .. نەک بە زمانێکی زبر و بە قسەی رەق و زەق و ناشیرین و نەشیاو .. با بە هەستێکی پاکی کوردایەتی گۆشیان بکەین و، رایان بهێنین، بە سۆز و رێز و خۆشەویستی و بە کوردستان پەروەری پەروەردەیان بکەین و، بە دروستيش رێنمایی و ئاراستەیان بکەین .. نەک بە حیزبایەتی و خۆپەرستی و کەس پەرستی .. با فێریان بکەین کە هاوبەستەبوونیان بۆ کوردستان هەبێ .. نەک بۆ حیزبەکان .. با ئاڵای کوردستان بدەینە دەستیانەوە .. نەک ئاڵای حیزبی .. با فێری ئاشتی و هاوسۆزی و لێبووردنیان بکەین .. نەک فێری شەڕ و قین و تۆڵسەندنەوە .. شوێنی منداڵان قوتابخـانە و یاریـگا و شاری یـارییە .. نەک گۆڕەپـانی بەردەبـاران و شەقامەکـانی خۆپيشاندانی توندوتیژی و توڕەیی و جوێندان و هۆیهاکردن و .. هێڕشکردنە سەر یەکتری.. با فێریان بکەین نیشتمانەکەمان، گەلەکەمان، پێشمەرگە قارەمانمانەکانمان، شەهیدەکانمان، سەرکردە دڵسۆزەکانمان، مامۆستاکانیان، پۆلیسەکانمان و هەموو ئەو دڵسۆزانەش کە دڵسۆزانە خزمەتی کوردستانی شیرینمان دەکەن .. خۆشیان بوێن .. با فێری رەوشتی جوان و داب و نەریتە رەسەنەکانی کوردەواریمان و، بەها پیرۆزەکانی گەلەکەمانیان بکەین .. نەک فێری داب و نەریتێکی سەقەت و، کولتوورێکی نامۆی بێگانەیان بکەین .. مەبەستیشم ئەوە نییە کە داخراوبین و .. سوود لە شتە جوانەکانی گەلانی تر وەرنەگرین .. بەڵام هەموو گەلیکیش داب و نەریت و تایبەتمەندییەکانی خۆیان هەیە و خۆشیان دەوێن و .. شانازییان پێوە دەکەن و .. دەیان پارێزن .. نەوەی ئەمڕۆ بۆ نەوەکانی داهاتوویان دەگۆازێتەوە .. چونکە ئەوە بەشێکە مێژو و کولتوور و کەلەپوریان .
زۆر جاریش راگەیاندنەکان و میدیاکان، دڵپاکی و ساوێلکەی و خۆشبڕوایی منداڵان دەقۆزنەوە و وەکو ماددەیەکی چەور و هەرزان و ئاسان دەیان کەن بە تێشووی راپۆرت و هەواڵەکانیان بۆ مەبەستێکی سیاسی و تایبەتی خۆیان، یان بۆ ئەو لایەنانەی کاریان بۆ دەکەن .. یان لە هەڵبژاردنەکاندا بۆ ریکلام و بانگەشە و پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن .. خۆکاندیدەکانی حیزبەکان بۆ مەبەستی سیاسی و حیزبی و، تایبەتیی خۆیان، منداڵانیان وەکو کەرەستەیەکی ئاسان و سەرنج راکێش بەکارهێناون .. بەبێ ئەوەی کە منداڵان لە مەبەست و لە ئامانجی بەکارهێنانیان بزانن چییە .
داوا لە هەموو حیزبەکان و لایەنەکان دەکەین، چیتر دڵپاکی و ساوێلکەیی کوردیلەکانمان نەقۆزنەوە و، لە هیچ رێپێوان و خۆپیشاندانێکی ناڕەزایی و توندوتیژی و، ئاساییشدا بۆ مەبەستەکانی خۆیان بەکاریان نەهێنن .. واز لە منداڵان بێینن و چیتر منداڵی و دڵپاکییان مەشێوێنن .. خۆشی و چێژی قۆناخی منداڵییان تاڵ مەکەن .. خەیاڵخۆشی و خەونە سەوزەکانی جیهانی وەنەوشەییان لێ تێکمەدەن .. سەریان لێ مەشێوێینن و .. فێری دژایەتی و دوژمنایەتییان مەکەن .. با بە ئاسوودەیی و هێمنی و خۆشی و ئاشتی بژین .. لە زۆر لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی جیهاندا، قۆستنەوەی منداڵان بۆ مەبەستی سیاسی و حیزبایەتی و بانگەشەی هەڵبژاردنەکان .. هێڵی سوورە و، دەچێتە چوارچێوەی تاوان دژ بە منداڵان .. یا بازرگانی کردن بە منداڵان .. سزایی یاساییان بۆ داناون .
لە کۆتاییدا، بە توندی ئیدانەی گۆڤاری ( شارلی هیبدۆ ) دەکەین .. لەو سۆکایەتی و بێڕێزییەی کە بە کاکەلەی شەهید ( ئالان کوردی ) کردی .. کە لە هەفتەی رابردوودا لە وێنەیەکی کاریکاتێریدا لە ژێر ناوی (چارەنووسی ئالان چی دەبوو ئەگەر گەورە بوایە) .. نووسیبوویان گەر ئالان لە ژیاندا بمایا و گەەورە بوایە .. لە ئەڵمانیادا دەستدرێژیی بۆ سەر ئافرەت دەکرد .. بڵاوکردنەوەی ئەم کاریکاتێرە، کارێکی رەگەزپەرستی و قێزەوەن و بێڕەوشتییە .. سوکایەتی کردنە بە سەرجەم منداڵانی جیهان، بە تایبەتيش بە منداڵانی کورد .. چونکە لە جیهاندا لە منداڵان دڵپاکتر و بێتاوانتر نییە .. منداڵان هێمای دڵپاکی و بێتاوانین .. شایەنی ئەوە نین کە سوکایەتی و بێڕێزییان پێبکرێ .. ئەی ئەم گۆڤارە بۆ پێشبینی ئەوەی نەکردووە، ئەگەر ئالان کوردی بمایا و گەورە بوایە، رەنگە ببوایە بە پارێزەرێک و داکۆکی لە مافەکانی ئافرەتان و، لە ستەملێکراوان و، لە ماف خراوان بکردایە .. یا ببوایە بە مامۆستایەک و ساڵانە بەدەیان منداڵی فێربکردایە .. یا ببوایە بە زانایەکی داهێنەر و مرۆڤی خەنی بکردایە .. یا ببوایە بە هاوڵاتییەکی دڵسۆزی ئەڵمانیا و، خۆشەویستی و هابەستەبوونی بۆ ئەڵمانیا ببوایە .. ئێمەی کورد رێز و خۆشەویستییەکی تایبەتیمان بۆ گەلی فەرەنسی هەیە .. هەردەم خۆمان بە قەرزاری خانمە ئازادیخواز و مافدۆستی فەرەنسی .. دۆستی زۆر دڵسۆزی کورد، خاتوو ( دانیال میتیران ) ی نەمر دەزانین .. کە هێندەی نەمابوو ببێت بە قوربانی کورد .. بۆیە پەیوەندی نێوان کورد و فەرەنسا زۆر لەوە بەرزترە .. کە بە کاریکاتێرێکی قێزەوەنی ( شارلی هیبدۆ ) درز بکەوێتە نێوانمانەوە .. راستە کە ئەو کاریکاتێرە هەستی هەموو کوردێکی بریندار کرد .. بەڵام ئەگەر بووش بە مایەی سوکایەتی و بێڕێزی و شەرمەزاری و رق لێبوونەوەە و بێزکردنەوە لە خودی گۆڤارەکەی خۆیان شارلی هیبدۆ .. چونکە تا ئێستا لە هەموو دنیاوە، بە هەزاران تف و نەفرەتیان لێکردوون و، بە کارێکی رەگەزپەرستی و قێزەوەنی دەزانن .

كانونی دووه‌م 21, 2016

دڵەڕاوكێی دابڕان لای منداڵ – (Separation Anxiety) – نوسینی :دەروونناس زانا جبار

دڵەڕاوكێ ی دابران جۆرێكە لە جۆرەكانی دڵەڕاوكێ كە لای منداڵ دروست دەبێت وە ڕێژەی نزیكەی (%٤) ی منداڵ توشی ئەم دڵەڕاوكێ یە دەبێت وە زۆر جار هەتا قۆناغی هەرزەكاری بەردەوام دەبێت.
وە لەكاتی دابڕان و دووركەوتنەوەی منداڵ لە دایكو باوكی درووست دەبێت یان لە لە ئەنجامی دوور كەوتنەوەی دایك و باوك لە منداڵەكە درووست دەبێت.
لە هەردوو ڕەگەزدا هەیە بەڵام بە پێ ی زۆربەی توێژینەوەكان لەلای ڕەگەزی مێ زیاترە وەك لە نێر.
وە كۆمەڵێك نیشانەی دیاری كراوی هەیە كە منداڵەكەی پێ دەناسرێتەوە.
وە منداڵ پێشبینی ڕودانی شتی خراپ دەكات بە دوور كەوتنەوەی لە ماڵەوە یان لە دایكو باوكی .
دەست نیشان كردنی حاڵەتەكە::
پێویستە بە لایەنی كەمەوە (٣) نیشانە لەم نیشانانەی خوارەوە ی بۆ ماوەی (٤) هەفتە تێدا دووبارە ببێتەوە لە گرنگترین نیشانەكانیش:
١- هەستكردن بە دڵەڕاوكێ و شڵەژانی دەروونی زۆر لە كاتی دوور كەوتنەوە لە مال یان دوور كەوتنەوە لە دایك و باوكی.
٢- هەست كردن بە ترسێكی زۆر بەوەی كە دایك و باوكی لە دەست ئەدات.
٣- بەردەوام ترسی لەوە هەیە كە دایك و باوكی لەیەك جیا ئەبنەوە.
٤- ئینكاری لە چونی بۆ قوتابخانەو باخچەی منداڵان ئەكات.
٥- هەست بە تەنهاییەكی زۆر ئەكات بە بێ دایك و باوكی.
٦-ناتوانێ بە تەنها بخەوێ ئەبێ لە ژوری دایك و باوكی بخەوێ.
٧- دووبارە بوونەوەی خەو بینینی ناخۆش و خەو زڕاندن.
٨- دووبارە بوونەوەی بەردەوامی چەند نیشانەیەكی جەستەیی وەك( سەر ئێشە ، ڕشانەوە ، ئازاری گەدە، تا لێهاتن، )
** بۆچی منداڵ توشی دڵەڕاوكێ ی دابڕان ئەبێت؟
بێگومان كۆمەڵێك پاڵنەر و هۆكارمان هەیە كە ئەبنە هۆی دروست بوونی ئەم جۆرە دڵەڕاوكێ یە لەوانەش:
١- گرنگیدانی لە ڕاددە بە دەر و بایەخ پێدانی زۆر بە منداڵ لە لایەن دایك و باوكەوە.
٢- زۆر پەیوەست یوونی دایك و باوك بە منداڵەوە،
٣- بوونی كێشە و دەمە قاڵێ و شەڕ و نەگونجاندنی دایك و باوك لەگەڵ یەكتر
٤- نەخۆشكەوتنی یەكێك لە دایك و باوك بە نەخۆشیەكی درێژ خایەن.
٥- گواستنەوە بۆ ماڵ و گەڕەكێكی تازە یان گواستنەوەی منداڵ بۆ قوتابخانەیەكی تازە.
٦- ئەكرێ زۆر جار ئەم دڵەڕاوكێ یە لە دایك و باوكەوە وعر بگرێ یان فێر ببێت ..
*** كاریگەری دڵەڕاوكێ ی دایڕان لەسەر ژینگەی خوێندن چییە؟؟
بەشێوەیەكی گشتی ئەو منداڵانەی كە دڵە ڕاوكێ ی دابڕانیان هەیە ڕوبەڕووی تەنگ و چەڵەمەو ئاستەنگێكی زۆر ئەبنەوە لە خوێندندا وە زۆر بەزەحمەت ئەگونجێن و ڕادێن لە قوتابخانە هەروەها لە وانەكانیان دوا ئەكەون و ئاستی فێربوونیان لاواز ئەبێت و وە زۆربەیان نكۆڵی لەوە ئەكەن كە بچنەوە بۆ قوتابخانە و بەردەوام لە كێشەدان لە گەڵ مامۆستاو توانای فێربوون و وەرگرتنی زانیاریان لاواز دەبێت هەرچەندە تواناو ئاستی ژیریشیان بەرز بێت بەڵام تواناكانیان دەرناكەوێت..
وە ناتوانن لە ژینگەی ماڵەوە دوور بكەونەوە بۆیە بە پێ ی توێژینەوەكان دەركەوتووە كە لە (%٧٥) ی ئەو منداڵانەی كە دڵەڕاوكێ ی دابڕانیان هەیە ڕەفزی چوون بۆ قوتابخانە ئەكەن بۆیە زۆر جار بە دڵەڕاوكێ ی دابڕان ئەوترێ ( ترس لە قوتابخانە) (school phobia)
** چارەسەركردنی
چارەسەری دڵەڕاوكێ ی دابڕان لە ڕێگای پزیشكی دەروونی و بەكارهێنانی دەرمانی دژە دڵەڕاوكێ دەكرێت وە لە گرنگترین ئەو دەرمانانەش كە بەكاردێت بۆ چارەسەری بریتین لە ( فلوكستین ، فلوفوكسامین، سیرترالین، پارۆكستین، سیتالۆپرام، ) كە كاریگەریەكی باشیان هەیە لەسەر چارەسەركردنی دڵەڕاوكێ ی منداڵ .
وە لەگرنگترینیان ( فلوفوكسامین) كە توێژینەوەی لەسەر كۆمەڵێك منداڵ لەسەر كراوە كە دڵەڕاوكێ ی دابڕانیان هەبووە وە ڕێژەی %٧٦ یان بە تەواوی چاك بوونەتەوە وە بەكار هێنانی نزیكەی (٢) هەفتەی دەوێ هەتا بە تەواوی كاریگەریەكانی دەردەكەوێ.
وە لە گرنگترین چارەسەرە هزری و ڕەفتاریەكانیش ئەمانەن:
١- پێویستە منداڵ ڕابهێنرێ لەسەر چۆنیەتی بەئەنجام گەیاندنی ڕاهێنانی هەناسەدان و خۆ خاو كردنەوە.
٢- پێویستە دایكو باوك گرنگی و بایەخێكی زۆر نەدرێ بە منداڵ.
٣- پێویستە دایك و باوك لەبەرچاوی منداڵ دوور بكەونەوە لە كێشەو شەڕ و ئاژاوە لەگەل یەكتر.
٤- دەبێت دایك و باوك بە شێوەیەكی سایكۆلۆژیانەو بە شێوەی هەنگاو بە هەنگاو چارەسەری دڵەڕاوكێكە بكەن.
٥- وا باشە دایك و باوك و مامۆستاش لە قوتابخانە كارێكی وا بكەن كە دڵەڕاوكێكە لای منداڵ ئاسایی بكەنەوەو كێشەكە گەورەتر نەكەن.

كانونی دووه‌م 11, 2016

هۆکارەکانی خەونە ناخۆشەکانی منداڵان … رەزا شوان … نەرویج

زۆر جاردایک و باوک، بە تایبەتیش دایک دەبینێ کە کۆرپە خۆشەویستەکەی بەدەم خەوەوە زەردەخەنەیەکی گەورە دەکات یا پێدەکەنێ .. لە کوردەواری و لە لای گەلانی تریشدا، هەر وا باوە، کە دەڵێن : ” کۆرپـەکەم بەدەم مەلائیکەوە پێدەکەنێ ” یا دەڵێن : ” مەلائیکەکانن ختووکەی کۆرپەکەم دەدەن و یاری لەگەڵدا دەکەن ” رەنگە ئەم قسەیە زیاتر گوزارشت بێ لە بێتاوانی و لە پاکی منداڵان .
بێگومان گەورە و بچووک خەودەبین .. تەنانەت بەشێکی زۆریش لە شاعیران و لە نووسەرانی ناسراوی جیهانی، بۆ گوزارشت کردن لە ناخیان پەنایان بۆ خەون بردووە .. وەکو دەزانین کە یەکەمین چیرۆکی نووسراوی کوردی لە نووسینی ( جەمیل سائیب) بە ناوی ( لە خەوما ) یە، کە لە ساڵی ( ١٩٢٥) دا نووسیوێتی .. یەکێکیش لە شاکارە شانۆگەرییەکانی ( ولیام شەکسپیر ) لە ژێر ناوی ( خەونی نیوەشەوێکی هاوین ) ە .
خەون چییە ؟
تا ئەمڕۆش را و لێکدانەوە و شرۆڤەکانی زانا دەرونییەکان دەربارەی سروشت و هۆکارەکان و شێوەکان و راستییەکانی خەونەکانی منداڵان هاوڕانین و بۆچوونی جیاوازیان هەیە .. تا ئێستا پێوەر و پێناسەیەکی جێگیر بۆ خەونەکانی منداڵان نییە .. بەڵام زاناکان لە هەندێ خاڵ و بۆچووندا، لێکەوە نزیک یا یەکدەگرنەوە .. زانایانی پەروەردە، سەرەڕای ئەوەی کە پێیان وایە کە خەوبینین ( خـەون ) لە ئەنجامی هەڵوێستە خۆش و ناخۆشەکاندا کە دووچاری منداڵ دەبن .. کەچی هەر ئەم زانایانە لە بەردەم پرسیارگەلێکدا راماو و داماون .. بۆ وەڵامدانەوەی راستی خەونەکانی ئەو منداڵانەی کە تەمەنیان لە سێ مانگ کەمترن .. کە لە تەمەنێکدا هێشتا بە باشی هەست بە دەوروبەری خۆیان ناکەن .. ئەم منداڵانە بۆ خـەون دەبینن ؟ ئاخۆ دەبێ خەو بە چییەوە ببینن ؟ دەبێ لە خەونەکانیاندا چ رازێک هەبن ؟ ئەی چۆن ئەو زەردەخەنەیەی منداڵێکی تەمەن چەند رۆژی کە لە شیرینی خەودا دەیکات لێکیبدەنەوە ..؟
دکتۆر (جودی مەنل ) دەڵێ : ” مادام هێشتا منداڵ زمانی نەگرتووە، خەونەکانیان خەیاڵی بێ گفتوگۆن ”
زۆر جار ئەم قسەیەمان لە دەمی دایکان و باوکانی کوردمان گۆێ لێبووە کە دەڵێن : ” منداڵ بە رۆژ چی بێتەرێی .. بۆ شەوەکەی ئەو رۆژە ئەو بەسەرهاتانە دێنەرێی .. ”
لە ئەمڕۆدا زانایانی دەروونناسی بە تەواوی لەگەڵ ئەو بۆچوونەی دایکان و باوکانی کوردان .. ئەمانیش پێیان وایە کە منداڵ بە رۆژ چی ببینێ بۆ شەوەکەی دێنە خەونی .. هۆیەکەشی بۆ ئەوە دەگەڕێننەوە، کە ئارەزووەکانی منداڵ زۆری لێدەکەن کە ئەو زیندەخەونانەی بە راستی لە رۆژدا بۆی نەهاتنەدی .. لە خەونەکانیدا بیان هێنێتەدی .. یا دەشێ لە چارەسەرکردنی کێشەکانیدا شکستی هێنابێ، دەیەوێ لە خەونەکانیاندا بە سەریاندا زاڵبێ و چارەسەریان بۆ دابنێ .. یا دەشێ لە لایەن خێزانەکەیەوە، یا لە لایەن مامۆستاکەیەوە، یا هەر کەسێکی ترەوە، لۆمە و رسوا و رووشکێن و دڵشکێن کرابێ، یا هەڕەشەیان لێکردووبێ و نەیتوانیوە بەرگری لە خۆی بکات .. خەون بەوەوە دەبینێ کە لە خەونەکەیدا، لەوان بەهێزترە و، تۆڵەی رسواکردنەکەی لەو کەسانە دەکاتەوە .. یا خەون بە بابەتێکی یارییەوە دەبینێ، بە پاسکیلێک، بە بووکەڵەیەک، بە تۆپێکی قنج، بە جلوبەرگێکی جوان، بە سەیران و گەڕان، بە چوون بۆ شاری یاری( چاڤی لاند )، بە شایی و هەڵپەڕکیوە، … هتد .. یا خەون بە یارمەتیدانی کەسێکی داماوەوە دەبینێ، بەزەیی بە زۆرلێکراوێکدا دێتەوە، دەستی یارمەتی بۆ گەدایەک درێژ دەکات …هتد .
یا چیرۆکێکی خوێندۆتەوە یا گوێ لێبووە، سەرسامی پاڵەوانی چیرۆکەکە بووە و، لە خەونیدا واهەست دەکات کە بە راستی بووە بە ئەو پاڵەوانە سەرکێشییەیی چیرۆکەکە یا داستانەکە .. ئەمانە و بە دەیان خەونی بێسنووری تری منداڵان .
زانایانی دەروونناسی جەخت لەسەر ئەوەش دەکەنەوە .. کە خەونی منداڵان هەمیشە پەنجەرەیەکە بۆ جیهانی دەروونیان .. دەتوانن لە میانەی خەونەکانیانەوە، ئەوە بزانن کە چی لە هۆشی ناوەوەی منداڵاندا هەیە .. یا لە ژیانیاندا گرفتاری چی بوونە .
شارەزایانی خەونەکانی منداڵان، ئامۆژگاری دایکان و باوکان دەکەن، کە خەونەکانی منداڵەکانیان پشتگوێ نەخەن و، بە شتی پڕوپۆچ و هەلەق و مەلەق و بێ مانا ناویان نەبەن .. چونکە ئەو خەونانە ئاوێنەن بۆ زانینی هەستە جیاوازەکانی منداڵەکانیان .. تا تووشی خەمۆکی نەبن .. خەمۆکيش نەخۆشییەکی بڵاوی نێو منداڵانە .. منداڵانیش وەکو گەورەکان دووچاری دڵەڕاوکێ دەبن و، هەست بە ئازارەکان دەکەن .
جۆرەکانی خەونەکانی منداڵان :
١ـ خەونی سادە و راسەوخۆ : وەکو ئەوەی کە منداڵ خەون بە بوونی شتێکی جوانەوە ببینێ، بە ملوانکەیەکی جوان، بابەتێکی یاری، …هتد. دەکرێ ئەم خەوانە بهێنرێنەدی .
٢ـ خەونی ترسناک : وەک ئەوی کە منداڵ لە خەونیدا، ئاژەڵێکی دڕندە پەلاماری دەدا .. یا وا هەست دەکات کە دایک و باوکی لێی دابڕاون و، بە بێکەسی ماوەتەوە .. یا شەڕانگێزێکی چەقاوەسوو شەڕی لەگەڵ دەکا .. یا دایکی ترساندووبی و پێی وتووبێت ئەگەر نە خەوي بانگی : گورگ، کەمتیار، سەگ، دێودرنج، چەقەڵ، شومقار، … هتد بۆ دەکەم، کە بێن حەپەلۆشت بکەن . ئەم ترساندن و هەڕەشانە دێنە خەونەکانی و وا هەست دەکات کە بە راستی پەلاماری دەدەن و توانای بەرگریکردنی نییە .. بەدەم زیڕان و گریانەوە لە خەو رادەپەڕێ و هەڵدەسێ .. پێویستە دایک ئاگای لەم خەونانە بێ و، هەوڵی هێورکردنەوەی منداڵەکەی بدا و دەست بە سەریدا بێنێ و سۆز و خۆشەویستی پێببەخشێ و .. دڵنیای بکاتەوە و پێی بڵێ ئەی ئەوە نییە من لێرەم .. لە راستیشدا ئەم جۆرە خەونانە تا رادەیەک ترسناکن، چونکە گوزارشت لە دۆخێکی خراپی منداڵ دەکەن کە پێیدا تێدەپەڕێ .. رەنگە کاردانەوەیەکی خراپیشیان لەسەر ئایندەی منداڵ هەبێت، یا لەوانەیە تووشی نەخۆشی دەروونی بکەن .. زۆر لەو نەخۆشییە دەروونییانەی کە تووشی گەورەکان بوونە، دەگەڕێێنەوە بۆ ترس و تۆقین و ئەو بەسەرهاتە ترسناکانەی کە لە قۆناغی منداڵییاندا دووچاری بوونە .. کەواتە دایک و باوک رۆڵێکی نەرێنییان لە ترساندنی منداڵەکانیاندا هەیە .
زۆر جاریش منداڵان لە میانەی هێزی هۆشیانەوە، خەونی خەیاڵی خۆش و باش بە داهێنانەوە دەبینن .. تاقیکردنەوەی سەرکەوتوو ئەنجام دەدەن .. یا پیاوەتی و چاکە دەکەن .. بەزەییان بە کەسانی بێدەرتان دێتەوە و، یارمەتی داماوان دەدەن .. یا بیر لە ئازایەتی و قارەمانێتی دەکەنەوە و بەرگری لە زۆرلێکراو دەکەن .. یا دەبن بە لە خەونەکانیاندا دەبن پێشمەرگە و پارێزگاری لە کوردستان دەکەن .. ئەم خەونانە زۆر بەسوودن و ئەرێنین .. گوزارشتن لە خۆشنوودی و لە دڵنیایی و ئاسوودەیی و متمانە بەخۆبوونی منداڵان .. لەوانەشە خەونەکان بووبن بە ئیلهام و بنەما بۆ بەرجەسەکردن.
پێویستە لەگەڵ منداڵاندا باسی خەوبینین بکرێت .. تا ببێتە بابەتێکی ئاسایی و خەیاڵیان بۆ دوور نەچێت .. کە منداڵێک خەون دەبینێ و دەیگێڕێتەوە، تەنانەت گەر خەونەکەی مایەی پێکەنینیش بێ، یا ترسناکیش بێت .. هەرگیز نابێت گاڵتەی پێبکەن .. چونکە هەستکردنی منداڵ بە دڵنیایی و ئاسوودەیی و رێزگرتن، لە نێوان خێزانەکەی لە ماڵەوەدا زامنن بۆ ئەوەی پەنا بۆ جیهانی منداڵی پاک و خۆشبڕوایی بەرێت .
خەونەکانی منداڵان بەپێی تەمەنیان :
منداڵ تا گەورەبێت، خەونەکانیشی دەگۆڕێن .. بە هۆی زیاتر شارەزایی و هەستکردنی و پێگەیشتنی سۆزداری و زیاتر تێگەیشتن و چاوکراوەیی .. ئەمانە دەبنە هۆی ئەوەی کە خەونەکانیشی قووڵتر و ئاڵۆزتربن .
١ـ خەونەکانی منداڵان لە تەمەنی دوو بۆ پێنج ساڵان : لەم تەمەنەدا ئاژەڵە ماڵی و کێوی و دڕندەکان کاریگەرییەکی زۆریان لە خەونەکانی منداڵاندا هەیە .. ئەم خەونانەش دڵخۆشکەرنین .. منداڵان دووچاری ناخۆشی و دڵتەنگی دەکەن .. چونکە ئاژەل بە لای منداڵانی ئەم تەمەنەوە هۆی ئازاردانی مرۆڤن .. بۆیە خۆشیان ناوێن .. یان لەوانەیە کەسانێک ئازاریان دابن، یا هەڕەشەیان لێکردوون، ئەو کەسانە لە شێوەی ئاژەڵێکی دڕندەدا دێنە خەونیان .. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە پەیوەندیی باشیان لەگەڵ ئەم کەسانەدا نەبێت .
٢ـ خەونەکانی منداڵان لە تەمەنی پێنج ساڵیدا : خەونەکانی منداڵان لەم تەمەنەدا، پەیوەندییان بە خودی کەسێتی خۆیانەوە هەیە، لە خەونەکانیاندا خۆیان بە تەوەر و بە پاڵەوان و کاراکتەری خەونەکانیان دەزانن .. لە خەیاڵیاندا بە گەلێ شێوە خۆیان دێتە بەرچاو، خۆزگەی ئەوە دەخوازن کە بەو شێوەیە بن .. منداڵان لەم تەمەنەدا هەست بە دەوروبەریان دەکەن و بەو شتانەش کە پەیوەستن بە کەسایەتییانەوە .. دەشێ خەون بە چەند تاقیکردنەوەیەکەوە ببینن .. هەر بە تاقیکردنەوەش لەو کەسانە بگەن و بناسن کە کاریگەریان لە سەریان هەیە .
٣ـ خەونەکانی منداڵان لە دوای تەمەنی پێنج ساڵییەوە : لەم قۆناغەدا منداڵان بە زۆری پەیوەندییان بە ژینگەی دەوروبەری خۆیانەوە هەیە .. خۆیان تەوەری خەونەکانیان نین .. لەوانەیە وەک بینەر دەرکەون و، بەشداریکردنیان نەبێت .. جیاوازی ئەم قۆناغەش لەوەدایە، کە خەونەکانیان بزوێنەر نین .. بە زۆری لەو دیمەنانە دەڕوانن کە تایبەتن بە ژینگەکەیانەوە .. زۆربەی خەونەکانیشیان ترسناکن، دەربارەی ئەو شتانەن کە لە دەمی گەورەکانەوە دەیان بیستن، کە هەندێکیان بوونیشیان نییە و منداڵان بە چاوی خۆیان نەیان بینیون، لە شێوەی دڕندەی ئازاردەردا، لە خەیاڵیاندا بەرجەستە دەبن و، لێیان دەترسن : وەکو دێوودرنج ، جنۆکە ، شومقار ، ئەژدیها ، دز، و کەسانی چەقاوەسوو . یان ئاژەڵی ئازاردەری وەکو : گورگ، کەمتیار، ورچ، سەگ، پشیلەی بەرەڵا، .. هتد . کە دێنە خەونیان و پەلاماریان دەدەن .. دووچاری ترس و ناخۆشی و خەیاڵ ئاڵۆزییان دەکەن .. لە باخچەی ساوایانی وڵاتانی رۆژئاوا هەر لە منداڵییەوە .. منداڵان لە ئاژەڵەکان نزیک دەکەنەوە و دەیان چەند جارێک دەیان بەن بۆ باخچەی ئاژەڵان بۆ ئەوەی هەر لە منداڵییەوە ترسیان لەم ئاژەڵانە نەبێت .. بگرە من بە چاوی خۆم بینیم دادەکانیان سەگ و پشیلەیان دەبردە پۆلەوە و، یەک بەیەکی منداڵەکان دەستیان بە پشتی سەگەکە و، پشیلەکە دەهێنا و، بناغەی پەیوەندییان لەگەڵ ئەو ئاژەڵانەدا دادەنا.. نە سەگ بە منداڵان دەوەڕێن و .. نە منداڵانیش بەردیان تێدەگرن .
٤ـ خەونەکانی منداڵان لە تەمەنی هەشت بۆ دە ساڵان : جیاوازی ئەم قۆناغە لەگەڵ قۆناغەکانی تردا، خەونەکانی منداڵان بریتین لە مۆتەکە ( کابوس : وشەی کابوس کە عەرەب بەکاری دەهێن لە وشە رەسەنە یۆنانییەکەوە وەرگیراوە ) ترسەخەونێکن زیاتر لەوەی کە خەونی ئاسایی بن، منداڵان لە خەونەکانیاندا، وا هەست دەکەن کە لە لایەن کەسانێکی ئازاردەر، یا ئاژەڵێکی دڕندەوە راودەنرێن و .. دەیانەوێت لێیان دەربازبن .. توانای راکردن و دەربازبوونیشیان نییە .. یا هەست بە نائومێدی و شکستی دەکەن .. هەموو ئەمانە مۆتەکە و ئازاردەرن .. بە زۆریش لە دوای پێنج کاتژمێری یەکەمی نووستندا، مۆتەکەی ناخۆش دێنە خەونیان .. بە تایبەتیش ئەو منداڵانەی کە لەسەر لا دەخەون، ئەگەرچی نووستن لەسەر لا، باشترین شێوەی نووستنە .
٥ـ خەونەکانی منداڵان لە دوای تەمەنی دە ساڵان تا چواردە ساڵان : خەونەکانی منداڵان لە دوای دە ساڵییەوە، بەوە زانراوە کە سەرچاوەکانیان لە دەرەوەی خودی منداڵان دان ، لە شتەکانی دەوروبەریانەوە دێن .. کاریگەرییان لەسەر بیر و شارەزاییان هەیە .
مۆتەکە چییە ؟
رەنگە ئەمە بەسەری هەمووماندا هاتووبێت، کە چەند جارێک لە خەونەکانماندا، وا هەستمان کردووە کە شتێک یا تارماییەک خۆی بەسەر سنگماندا داوە و، ترساوین و توانای جووڵەکردنمان نەبووە .. تا خەبەرمان بۆتەوە .. ئەم ترسەش مۆتەکەیە .
مۆتەکە، خەونێکی ترسێنەر و ناخۆشە، لە کاتی نووستندا تووشی مرۆڤ دەبێت، بە زۆریش لە کۆتایی خەوتندا .. لە نیشانەکانی مۆتەکە، چاوەکان بە خێرایی دەبزوێن و، هەست بە ترس و بە دڵڕاوکێیەکی بەهێز دەکرێ. لە (٥٠ ./ . ) ی گەورەکان، زیاتریش ژنان دووچاری مۆتەکە دەبن .. پزیشکە دەروونییەکان پێیان وایە یەکێک لە هۆیەکانی مۆتەکە نانخواردنێکی زۆرە لە پێش نووستندا .. مۆتەکە پێویستی بە چارەسەر نییە .
مۆتەکەش لە خەونەکانی منداڵاندا بڵاوە .. تا باڵق و گەورەتربن کەمتر دەبێتەوە .. مۆتەکەی منداڵان، کەمێک جیاوازی هەیە لەگەڵ مۆتەکەی گەورەکاندا، لە رووی هۆیەکان و ناوەڕۆک و رێگاکانی چارەسەرکردن و خۆپاراستن .
مۆتەکە لە لای منداڵان، خەونێکی ترسناکە، کە منداڵان لە کاتی نووستندا دەیبینن، دەبێتە هۆی ترس و ناڕەحەتی و ناتوانن درێژە بە خەوەکانیان بدەن، لە خەو رادەپەڕن و هەڵدەستن .. تا هێور دەکرێنەوە و ترسەکەیان دەڕەوێتەوە .. پزیشکەکان دەڵێن لە چوار منداڵدا، منداڵێک لە هەفتەیەکدا جارێک یا زیاتر، بە شێوەیەک لە شێوەکان دووچاری خەونی ترسناک و بێزارکەری شەو دەبێت، بە زۆریش لە نێوان کاتژمێری چوار بۆ شەشی بەیانی .. منداڵ بەدەم هاوار و گریانەوە، یا بەبێ گریان، لە خەو رادەپەڕێ و، هەست بە ترس و بێ ئارامی دەکات .. زۆر جاریش ژوورەکەی خۆی بەجێدەهێڵێت و، روو لە ژوورەکەی دایک و باوکی دەکات .. بۆ ئەوەی لە پاڵ ئەواندا هەست بە پاراستن و دڵنیایی و ئاسوودەیی بکات و، بەبێ ترس و بە دڵنیایی بنوێت .
ئەوەی لەم کاتەدا لەسەر دایک و باوک پێویستە و سوودی زۆری بۆ منداڵەکەیان هەیە ، ئەوەیە کە دەست بەسەر منداڵەکەیاندا بهێنن و، سۆزی خۆشەویستی پێببەخشن .. بە دڵنەرمی و شیرینی لەگەڵیدا بدوێن، نەک لێی توڕەبن و بە ترسنۆک ناوی بەرن .
لەوانەیە منداڵەکەیان خەونەکەی بۆ دایک و باوکی بگێڕێتەوە .. بۆ ئەوەی ترسی خۆی پێشان بدات و، نەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ جێخەوەکەی خۆی .. بۆ ئەوەی دووبارە تووشی هەمان مۆتەکە و ترسەشەو نەبێت .
پێویستە دایکان و باوکان نە باسی مۆتەکە و، ئەو دەعبایانەی کە هاتوونەتە خەونی منداڵەکانیان نەکەن .. بەڵکو قسەی شیرین و خۆش و پێکەنینیان بۆ بکەن .. تا هەست بە ئارامی و دڵنیایی بکەن و .. بگەڕێنەوە بۆ ژوورەکانی خۆیان .
هەندێ لە زانایانی دەروونی، مۆتەکەی منداڵان بەوە دەزانن، کە جۆرێکە لە( فـۆبیا ) واتە ( نەخۆشی ترس ) کە لە میانەی ئەم خەونانەوە دەردەکەون .. لەوانەیە فۆبیا لە ئاژەڵ و لە تاريکی و لە بەرزایی بێت .. کە منداڵان لە میانەی خەونە ناخۆشەکانیاندا، لە شەودا بیان بینن .
هۆیەکانی ترسەشەو و مۆتەکەی منداڵان :
١ـ کەمی خۆشەویستی و سۆزداری و بایەخپێدان بە منداڵ .
٢ـ لۆمەکردن و شکاندنەوە و تەریقکردنەوەی منداڵ .. یا توڕەبوون و نەڕاندن بە سەریدا .. یا لێدانی بە دڵڕەقییەوە لە لایەن دایک و باوکی یا لە لایەن مامۆستاکەیەوە.
٣ـ ناکۆکی و دەمەقاڵییە زۆرەکانی نێوان دایک و باوکی .
٤ـ ململانێی دەروونی منداڵ و، رکەبەرایەتی لەگەڵ هاوڕێکانیدا .
٥ـ تووشبوونی منداڵ بە هەندێ نەخۆشی، وەکو: تا و، هەرسکردنی بەزەحمەت .
٦ـ کارتێکردنی منداڵ بە بینینی فیلمی کارتۆنی توندوتیژ، لە تەلەفزیۆنەکانداندا .. یا بینینی ئەو دراما و فیلمانەی توندوتیژی و شەڕ و کوشتن و بڕینیان تێدان .
٧ـ ترساندنی منداڵ بە شتی ترسناک یا ئاژەڵی دڕندە، وەکو : گورگ، کەمتیار، …هتد .
چەند هەنگاوێک بۆ چارەسەری ترسەشەو و مۆتەکەی منداڵان :
١ـ پێویستە هەمیشە چاودێری منداڵەکانتان بکەن .. تا بزانن لە چی دەترسن .
٢ـ دوورخستنەوەی منداڵەکانتان لە سەیرکردنی فیلمی کارتۆن ترسناک و لەو فیلم و درامایانەی، کە توندوتیژی و شەڕ و ئاژاوە و کوشتن و بڕینیان تێدایە .
٣ـ وا لە منداڵەکانتان بکەن کە لە دڵەڕاوکی و شڵەژان و مشتومڕ دوور بکەونەوە .
٤ـ لۆمە و رووشکێنی منداڵەکانتان مەکەن و، لێیان مەدەن بە تایبەتیش پێش نووستن.
٥ـ لە نزیکەوە بە نەرم و نیانی گفتوگۆ لەگەڵ منداڵەکانتاندا بکەن .. بۆ ئەوەی وایان لێبکەن کە باسی ئەوەتان بۆ بکەن کە رۆژانە لە چی ترساون و دەترسن .
٦ـ بەر لە نووستن بە شێوازێکێ خۆش چیرۆکی خۆشیان بۆ بگێڕنەوە، یا بخوێننەوە .
٧ـ هەڕەشە لە منداڵەکانتان مەکەن و .. بە ناوهێنانی ئاژەڵی دڕندە و دەعبا و شتی
ترسناک مەیان ترسێنن .
٨ ـ لە ژووری نووستنی منداڵەکانتاندا .. رووناکییەکی کز هەڵبکەن .
٩ـ زانایان بە باشیان زانیوە .. کە منداڵان بەر لە نووستن چەند چالاکییەکی هێمنانە ئەنجام بدەن و .. دووشێک بکەن .
١٠ـ ترسی منداڵەکانتان مەشارنەوە و پێیان مەڵێن : ” ئەمان خەونن و هیچی تر نین ” بەڵکو پێیان بڵێن : ” ئێمە دەزانین مۆتەکە واتان لێدەکات کە هەست بە ترس بکەن .. بەڵام لە راستیدا ئەمە روونادات .. بەڵگەش ئەوەیە لە خۆتان بڕوانن .. تووشی هیچ ئازار و شتێک نەبوونە .. ئێمەش وەکو ئێوە منداڵ بووین و مۆتەکە دەهاتە خەونمان .. ئەوەتاین ئێمەش هیچمان لێنەهاتووە ” بەم قسانە دڵنیایی بە منداڵەکانتان دەبەخشن .
١١ـ هەندێ جار مۆتەکە رەنگدانەوەی ترس و ململانییەکانی ژیانن .. لە منداڵەکانتان بگەڕێن با چییان لە خەونەکانیاندا بینیون بۆتانی بگێڕنەوە .. ئەمە واتان لێدەکات کە چیبکەن و، چۆن یارمەتی منداڵەکانتان بدەن و، بیر لە چارەسەرکردنیان بکەنەوە .. بۆ ئەوەی بەسەر ئەم ترسەشەو و مۆتەکانەدا زاڵبن .
١٢ـ کە منداڵەکانتان لە خەونەکانیاندا لە ترسان خەبەریان دەبێتەوە .. بە زۆر مەیان خەوێنن .. بۆ ماوەیەک لەگەڵیاندا بمێننەوە و بە زمانێکی شیرین و نەرم و نیان قسەی خۆشیان بۆ بکەن .. تا هەست بە دڵنیایی و ئارامی و ئاسوودەیی بکەن .
١٣ـ کە منداڵەکانتان دەترسن .. مەیان بەن بۆ ئەوەی لە لای خۆتان بیان خەوێنن .. ئەمە وایان لێدەکات، وا بزانن کە جێی خەوەکانیان ترسناکە .
١٤ـ کە منداڵەکانتان دووچاری ترسەشەو و مۆتەکە دەبن .. ژوورەکانیان رووناک مەکەنەوە .. چونکە ئەمە وایان لێدەکات کە لە تاریکی بترسن .. با ئەو رووناکییە گزە لە ژوورەکانیاندا وەکو خۆیان بمێننەوە .
١٥ـ کە منداڵەکانتان لە ترسان خەبەریان بۆوە، خواردنیان پێمەدەن .. بۆ ئەوەی ئێوە تێربن و زووتر بگەڕێنەوە بۆ ژوورەکانیان .. ئەگینا منداڵەکانتان لەسەری رادێن و، هەموو شەوێک هەست بە برسێتی دەکەن .. بەڵام قەیناکە کەمێک ئاویان بدەنێ .
١٦ـ گەر منداڵەکانتان چەندین جار دووچاری ترسەشەو و مۆتەکە بوون .. پشتگوێیان مەخەن، پێویستە بیان بەن بۆ لای پزیشکی پسپۆری دەروونی .. بۆ ئەوەی چارەسەری پێویستان بۆ دەستنیشان بکات و، کۆنترۆڵی ترسەکانی منداڵەکانتان بکەن. لەم بارەیەوە پرۆفیسۆر ( دیتەر ۆوک ) دەڵێ : ” مۆتەکە و ترسەشەو لە ناو منداڵاندا بڵاوە .. بەڵام دووبارەبوونەوەی لە قۆناغی منداڵیدا، ئاگادارییەکە بۆ شتێکی زیاتر ترسناک ”
١٧ـ لە بیریشتان نەچێت، کە منداڵەکانتان دەچن بۆ نووستن .. بە روویەکی گەشەوە ماچیان بکەن و.. شەو شادیان لێبکەن و .. هیوای خەوێکی خۆشیان بۆ بخوازن .
١٨ـ هەردەمییش ئەوە دەوترێت : ” خۆپـاراستن .. باشترە لە چارەسەرکردن ”
ترس دەرکردن لە کۆندا لە ناو کوردەواریدا :
لە کۆندا لە کوردەواریدا، رەنگە لە هەر ناوچەیەکی کوردستاندا، بە شێوەیەک لە شێوەکان دایکان ترسی منداڵەکانیان دەردەکردن : من دوو نموونەی ترس دەرکردنی کوردەواریتان بۆ دەگێڕمەوە .. کە بە منداڵی بە چاوی خۆم بینیومن .. منداڵ بووم ماڵمان لە دێی ” گۆگجە ” لە ناوچەی ” شوان ” ی سەر بە کەرکوک بوو .. لە دایکانی دێیەکەمان .. چەند جارێک بینیم بەم دوو شێوەیە، دایک ترسی منداڵەکەی دەردەکرد :
١ـ توانەوەی قوڕقۆشم : جاران قوڕقۆشمی ( رەساس) ی خڕ هەبوو کە بە قەی دەنکە نۆكێك دەبوو .. دایکی منداڵە ترساوەکە، دەنکێ قوڕقۆشمی دەهێنا و، دەیخستە ناو تاوەیەکەوە و، دەیخستە سەر پەرەمێسێکی داگیرساو .. تا بە تەوای ئەو قوڕقۆشمەکە دەتوایەوە و دەبوو بە ( شلە ) .. ئینجا جامێک ئاوی ساردی دەهێنا و .. لە بان سەری کۆرپەکەی ـ ئەو ساوایە لە هیچ شتێک ناگەیشت ـ ( بسم اللە ) ی دەکرد و قوڕقۆشمەی دەکردە ناو ئاوە ساردەکەوە .. چزەیەکی قایمی لێوە دەهات .. قوڕقۆشمەکە یەکسەر دەبووەوە بە قەوارەیەکی رەق .. بەڵام وەکو پێشتر خڕ نابوو .. شێوەیەک دەردەچوو .. ئیتر دایکی منداڵەکە دەیوت .. ئەوە شێوەی سەگە بۆرەیە ، کۆرپەکەم لە حەپە حەپی سەگە بۆرە ترساوە .. یا پشیلەکەیە .. یا مانگا زەردە .. ئەگەرچی لە راستیدا لە شێوەی هیچیانی نەدەکرد .. ئینجا دایکەکە سێ جار لەسەر یەکتری دەیوت : ” ترسی کورپە جوانەکەم دەرچێ .. ” ئەم کارە سێ ئێواران لەسەر یەکتری بە هەمان شێوە، دووبارە دەکرایەوە .. ئەو دایکە بڕوای وابوو کە بە دڵنیاییەوە، ترسی کۆرپەکەی دەرکردووە .
٢ـ بازدانی دایک بە منداڵەکەیەوە بەسەر جۆگەلە ئاو یا ئاگردا : دایک دەمەو ئێوارە کۆرپەی ترساوی لە باوەش دەکرد و .. سێ جار لەسەر یەکتری بەسەر ئەو جۆگەلە ئاوەی ناو حەوشەکەیاندا.. لەگەڵ وتنی ” بسم اللە ” دا، بازی دەدا .. لە کۆتاییدا لە گەڵ ئەوانەی لە دەوروبەری بوون ” حەلەلالااا .. حەلەلالا اا .. حەلەلالا ااا .. ” یان دەکرد .. ئەم کارەش سێ ئێواران لەسەر یەکتری دووبارە دەکرایەوە .. دایکەکە بڕوای وابوو کە ترسی منداڵەکەی، کەوتە ناو جۆگەلە ئاوەکە و .. ئاوەکەش ترسەکەی لەگەڵ خۆیدا برد .. یان لە جیاتی جۆگەلە ئاو .. بە هەمان شێوە بەسەر ئاگرێکی بچووکدا سێ جار بازی دەدا .. بڕوای وابوو کە ترسەکە کەوتە ناو ئاگرەکەوە و سووتا .
تا ئەمڕۆش لە زۆر شوێنی کوردسـتاندا، بە تایبەتیش لە باکـووری کوردستاندا .. لە ئێوارەی جەژنی نەورۆزدا .. کە ئاگری نەورۆز دەگرێتەوە .. بە تایبەتیش پیاوان چەند جارێک بەسەر ئاگری نەورۆزدا بازدەدەن .. بڕوایان وایە کە هەموو گوناهەکانیان دەکەوێتە نێو ئاگرەکەوە و، لە گوناهەکانیان پاک دەبنەوە .. یا گەنجان بۆ هێنانەدی نیاز و مەرازیان باز بەسەر ئاگری نەورۆزدا دەدەن .
لە هاوشێوەی ئەم جۆرە نەریتانەی کوردەواری .. لە ناو گەلانی تریشداهەیە .. بۆ نموونە هێندییەکان لە ئاوێ رووبارێکدا خۆیان دەشۆرن و چەند جارێکێکیش خۆیان نوقم دەکەن .. بڕوایان وایایە کە رووبارەکە لە هەموو گوناهەکانیان پاکی کردونەتەوە.

نەرویـج : ٣ی / یانوار/ ی ٢٠١٦

كانونی دووه‌م 4, 2016

پرسیارەکانی منداڵەکانتان پشتگوێ مەخەن … رەزا شوان

منداڵ کە لە دایک دەبێت هیچ نازانێت .. لە جیهانێکی فراوانی زۆر سەیر و سەمەرەی جەنجاڵ و سیخناخدا، چاوەکانی هەڵدێنێت و، گەشتی ژیانی دەست پێدەکات .. بە هەموو لایەکدا دەڕوانێت .. رۆژ لە دوای رۆژیش گەشەدەکات و، ئاسۆی بیر و هۆش و خەیاڵی فراوانتر دەبێت .. دەجووڵێت و هەڵپەدەکات .. ئەندامە هەستەوەرەکانی بەکاردەهێنێت .. بە چاوەکانی شتەکان دەبینێت و .. بە گوێیەکانی قسەکان دەبیستێت و .. بە دەستەکانی شتەکان دەگرێت .. بە هۆش و ئەندێشەی شتەکان لێک دەداتەوە .. وشە و رستە و زمان فێردەبێت .. دەدوێت و دەپرسێت .. رۆژانە دایک و باوک و کەسوکار و دادەکان و مامۆستاکانی پرسیارباران دەکات : بۆچی ؟ چـۆن ؟ کەی ؟ لە کـوێ ؟ بۆ ؟ کـام ؟ کـێ ؟ چەند ؟ چما ؟ لـۆ ؟ ئایا ؟ … هتد . ئەم پرسیارانەش سروشتین، چونکە منداڵ دەیەوێت دەەربارەی دەوروبەرەکەی و رووداوەکانی ئەم جیهانە بپرسێت و، بزانێت و، بناسێت و ، شارەزایی لە بارەیانەوە هەبێت .. مەبەستیش لە پرسیارەکانی منداڵ، بریتییە لە شرۆڤەکردن، کە منداڵ لە شێوەی پرسیاردا گۆزارشتیان لێدەکات .. لە کەسانی گەورە دەپرسێت، کە پرسیارەکانی پێویست بە وەڵامدانەوە و شیکردنەوە و گفتوگۆ دەکەن .
منداڵ بەوە ناسراوە، کە زۆر دەپرسێت و، هەموو جۆرە پرسیارێکیش دەکات .. منداڵی زۆرپرسیش منداڵێکی زیرەک و بلیمەت و بەهرەمەند و هەڵکوتوو و داهێنەرە، چونکە خۆش هیوایە و، دەیەوێت دەربارەی شتەکانی دەوروبەری زۆرترین زانیاری بزانێت .
منداڵ بەرهەمی رۆشنبیریی دەوروبەرەکەیەتی، لە میانەی وەڵامی پرسیارەکان لە دایک و باوکی یا بەخێوکەر و هاوڕێ و دادەکان و مامۆستاکانییەوە فێردەبێت و دەزانێت .. کورد وتەنیش : ( کەس لە سکی دایکیدا فێری شتێک نەبووە ) .
پێویستە هەردەم هانی منداڵەکانتان بدەن کە شەرم نەکەن و بە ئەوپەڕی ئازادییەوە بپرسن و.. بپرسن .. هەر هۆشێک کە بە بەردەوامی بپرسێت .. هۆشێکە کە توانای چارەسەری داهێنانەی ئەو گرفت و کێشانەی هەیە کە دێنە رێی .. داهێنانیش کاتێک گەشەدەکات، کە هۆش و بیرکردنەوە رووماڵی هەموو لایەنەکان بکەن .. لە گۆشەی جیاوازیشەوە لە کێشەکان بڕوانن و .. بە دوای چارەسەری ناباودا بگەڕێن .. توانای پرسیارکردنیش ئەم مەبەستە دەهێنێتەدی .. مێشکی منداڵان و گەورەکانیش پڕن لە پرسیار، هەر بۆیەش نیشانەی پرسیارکردن ( ؟ ) لە سەر شێوەی سەری مرۆڤ دایە.
پرسیارەکانی منداڵانیش بەپێی ئەو کۆمەڵگایەی لێی دەژین و، بە پێی ئەو زانیارییانەی کە لە دەوروبەرییانەوە وەریان دەگرن جیاوازیان هەیە .. ئەگەر لە منداڵانی لادێی و کۆچەرییەکان بڕوانین، دەبینین ئاستی زانستی و شارەزاییان سنووردارن، تەنها سەرچاوەی رۆشنبیرییان خێزانەکانیان و هاوڕێکانیانن لەو ژینگە تەسکەی لێیدەژین . بە پێچەوانە منداڵانی شار و شارستانی، کە لە ئاستێکی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی فراوانتردا دەژین و .. کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت و سەتەلایت و پلەیستێشن و ئایفۆن و جۆرەها بابەتی تەکنۆلۆژیای تازە لە بەردەستیان دایە و سوودیان لێوەردەگرن .. دیارە ئەمان لە منداڵانی لادێنشین و کۆچەرییەکان زۆرزانترن و چاوکراوەتر و رۆشنبیرترن .
کۆمەڵێک پرسیاری کلاسیکی باو هەن، کە نەوەکانی ئەمڕۆش ئەو پرسیارانە دەکەن و دووبارەیان دەکەنەوە .. بەڵام لەگەڵ پێشکەوتن و گۆڕانکاری و تەکنۆلۆژیای تازە و سروشتی ژیانی ئەم سەردەم و رۆژگارەدا، پرسیاری تازەش دێنە کایەوە .. پرسیارەکانی منداڵانی نەوەی ئینتەرنێت و سەتەلایت و ئایفۆن و فەیسبووک و … هتد . جیاوازییان لەگەڵ پرسیارەکانی منداڵانی حەفتاکان و پەنجاکانی سەدەی رابردوو و پێشتريش هەیە .. بێگومان منداڵان لە هەموو شوێنێکی جیهاندا، بە قۆناغی پرسیارکردندا تێدەپەڕن .. بێ ئەوەی کە بێزاربن پرسیار لە دوای پرسیار دەکەن .. چونکە هۆگر و وێڵی دوای زانست و زانیاری و شارەزایین .. بۆ وەڵامی پرسیارەکانیشیان پشت بە دایک و باوک و دادەکان و مامۆستانیان دەبەستن .. بە تایبەتیش منداڵان لە دوو ساڵییەوە تا پێنج ساڵی کە قۆناغی پێش قوتابخانەی بنەڕەتییە و، بە ( قۆناغی پرسیار) یش ناودەبرێت، چونکە منداڵان لەم قۆناغەدا زۆر دەپرسن، دواتر بەرە بەرە پرسیارەکانیان کەمتر دەبنەوە .
منداڵان لاسایی کوێرانەی هەموو ئەو شتانە دەکەنەوە کە دەیان بینن، لە نێوان لاسایی کردنەوە و بیرکردنەوەدا، بە سەدان پرسیار دێنە کایەوە .. لە قۆناغی منداڵیدا، منداڵان خەیاڵیان فراوانە و، راستی و خەیاڵ تێکەڵ دەکەن .. لە ناخی دڵە پاکەکانیانەوە، رۆژانە بە دەیان پرسیاری سەیر و راماناوی و هەلەق و بەلەق دەپرسن .. بەڵام لە راستیدا ئەم پرسیارانەیان زۆر گرنگن .. لەسەر بنەمای وەڵامە راست و دروستەکانی ئەم پرسیارانە هۆشی منداڵان پێکدێن و، داهاتووی هۆشیان دیاری دەکرێن .. تا وایان لێدێت ئیتر زۆر بە کەمی پرسیار لە دایک و باوکیان دەکەن .
( ئۆروک ) دەڵێت : ” لەوەوە بزانە، کە منداڵەکانت گەورە بوونە، کە چیتر دەربارەی چۆنییەتی هاتنیان بۆ ژیان پرسیارت لێناکەن و.. پێشت ناڵێن کە بۆ کوێ دەڕۆن ”
منداڵ بۆ دەپرسێت ..؟
زاناکانی بواری پەروەردەی منداڵان، پرسیارەکانی منداڵان بۆ ئەم هۆیانە دەگەڕێننەوە :
١ـ ئارەزوو و شەیدایی منداڵان بۆ زانین و دۆزێنەوە .. چونکە دەربارەی ژینگەکەیان و رووداوەکانی دەوروبەریان نەشارەزان و .. دەیانەوێت دەربارەیان بزانن و بیاناسن و زۆرترین زانین و شارەزاییان لە بارەیانەوە هەبێت .. پرسیارکردن و زانینیش مافێکی سروشتیی منداڵانە .. گەر لە لایەن گەورەکانەوە وەڵام نەدرێنەوە، هەست بە رامان و بە نائارامیی دەروونییان دەکەن .
٢ـ منداڵان پێویستییان بە تێگەیشتن و شارەزایی هەیە .
٣ـ پێویستیی منداڵان بۆ بەشداری کردن و خۆدەرخستن و خۆسەلماندن .
٤ـ ئارەزووی منداڵان بۆ چاولێکردن لە گەورەکان .
٥ـ گەشەکردنی توانای زمانی منداڵان و، هەست کردنیان بەوەی کە دەتوانن بە باشی گوزارشت بکەن و لەگەڵ کەسانی تردا گفتوگۆ بکەن و تێبگەن و وەرگرن و ببەخشن .
٦ـ ترس و دڵەڕاوکێی منداڵان : زیاتریش دەربارەی ئەو شتانەی کە لێیان دەترسن دەپرسن .. داوای هەست کردن بە دڵنیایی و ئارامی و ئاسوودەیی دەکەن لە مەترسییە نادیارەکان .. بۆ نموونە : کە هەورە تریشقە چەخماخە دەدات و شریقەی دێت .. منداڵان دەترسن و دەپرسن .. حەزدەکەن دڵنیایان بکەنەوە کە هەورە تریشقە ئازاریان نادات و زیانیان پێ ناگەیەنێت .. زۆربەی منداڵانیش لە سەگ و گورگ و لە دز و تاوانبار و سۆاڵکەر و شێت دەترسن .. تەنانەت کە هیچ ئازارێکیشیان پێنەگەیاندووبن .
٧ـ بۆ ئەوەی سەرنجی کەسانی تر بۆ لای خۆیان رابکێشن و ئاوڕیان لێبدەنەوە و بایەخیان پێبدەن و بە هەندیان بزانن و، شوێنیان لە شیکردنەوەدا هەبێت .
٨ـ منداڵان هێزێکی تێبینی و سەرنجدانی ورد و بەهێزیان هەیە .. بە باشیش خۆیان دەردەخەن و دەپرسن .. ئەوان دەربارەی راستییەکانی ژیان دەپرسن و، بیر لە ناخی ئەم راستییانە دەکەنەوە .
٩ـ منداڵان خاوەنی خەیاڵێکی فراوانن .. بەبێ سنوور و سانسۆر، بە سەدان پرسیار بە خەیاڵیاندا دێت .. ئەو منداڵانەش کە زۆر دەپرسن سروشتین، بەڵکو زیرەک و گەشبین و داهاتوو گەش و روونن .. بێگومان هەندێ لەو پرسیارانەی کە دەیان کەن .. جێی سەرسووڕمان و ڕامان و دامانن بە لای گەورەکانەوە .. جاریش واش هەیە بەشێک لە پرسیارەکانیان لە گوێرەی خۆیان زیاترن .. یا پرسیاری فەلسەفی و بوونی و چۆنییەتی دەکەن، کە وەڵامدانەوەیەکی ژیرانەیان دەوێت .. وەکو :
من لە کوێوە هاتووم؟ خوا لە کوێیە ؟ بۆ خوا خۆی پێشانمان نادات ؟ ئاسمان بۆ شینە ؟ ژمارەی ئەستێرەکان چەندن ؟ باڵندە چۆن دەفڕێ ؟ ئێمە زیندووین یا خەونە ؟ بۆ پیاو منداڵی نابێت ؟ لە بەهەشتدا گەزۆی سلێمانی هەیە ؟ باپیرەم بۆ مرد ؟ رووح چییە ؟ چۆن لە لەش دەردەچێێت ؟ دایکە من لە شاییەکەی تۆدا لە کوێ بووم ؟ بۆ ئۆتۆمبیل ناتوانێت وەکو فرۆکە بفڕێت ؟ ئەی ئەو هەموو خەڵکە زۆرە چۆن لەو تەلەفزیۆنە بچووکەدا جێیان دەبێتەوە ؟ ئەمانە و بە سەدان پرسیاری سەیری لەم جۆرە .
١٠ـ زۆر جاریش منداڵان بە پرسیارکردن دەیانەوێت گەورەکان تاقیبکەنەوە .
ئەو هۆیانە و بە دەیان هۆی تر هەن، بۆ ئەوەی کە منداڵان بپرسن و وەڵام بدرێنەوە .
بەداخەوە هەندێ لە دایکان و باوکان و مامۆستایانی نابەڵەد و بێ ئەزموون .. منداڵی زۆرپرس، بە منداڵێکی چەنەباز و بێزارکەر ناودەبەن و .. وەڵامی پرسیارەکانیان نادەنەوە و بێدەنگ دەبەن، یا بە ئەنقەست بە ( نـازانم ) وەڵامیان دەدەنەوە .. یا لێیان تووڕە دەبن، بۆ ئەوەی واز لە پرسیارکردن بهێنن .. بێ ئەوەی کە ئەوە بزانن کە ئەم جۆرە مامەڵەکردنە هەڵە و نادروستەیان، چ زیانێکی دەروونی و، چ کاریگەری و رەنگدانەوەیەکی نەرێنی و خراپی لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵەکانیان دەبێت .
بێگومان هەموومان ناوبانگی کەڵە زانا و داهێنەری ئەمریکی ( تۆماس ئەدیسۆن ) ی داهێنەری گڵۆپی کارەبایی و بە سەدان داهێنانی تر، بیستوومانە .. ئەدیسۆن منداڵێکی زۆرپرس بوو .. کە منداڵ بوو لەبەردەم دەرگای ماڵەکەیان دادەنیشت .. هەر کەسێک بە بەردەمیدا رەتبوایە ئەدیسۆن پرسیارێکی لێدەکرد .. تا گەیشتە ئەو رادەیەی کە خەڵکی لێی بێزاربوون و بە ( نـازانین ) وەڵامیان دەدایەوە .. بەرانبەر بەم وەڵامە هەڵەیەش، دیسان ئەدیسۆن لەو کەسانەی دەپرسی : ” ئـەی بۆ نـازانن .. ؟ ”
ئەدیسۆن کە چووە قوتابخانەش، بەردەوام بوو لەسەر پرسیارکردن .. تا مامۆستاکانی لێی بێزار بوون و بە گەمژە و مێشک بۆگەن ناویان برد .. تەنها چەند رۆژێکی کەم لە قوتابخانەدا بوو .. رۆژێک بەڕێوەبەری قوتابخانەکەی دەری کرد و پەیامێکی بۆ دایکی پێادا نارد کە تێیدا نووسیبووی : ” باشتر وایە کە کوڕەکەت لە ماڵەوە دابنیشێت چونکە گەمژەیە ” دایکی لە باوەشی کرد و وتی : ” کـوڕەکەم گەمـژە نییە .. بەڵکو ئـەوان گەمژەن ” وتیشی : ” بچکۆلەکەم گەر هەموو کەسێک نکووڵی لە زیرەکی تۆ بکەن، ئەوە بۆ تۆ بەسە کە من بڕوام بە زیرەکی تۆ هەیە، تۆ منداڵە بلیمەتەکەمی .. لێیان گەڕێ چی دەڵێن بابڵێن .. گوێ لەمن بگرە کە چی دەڵێم، تۆ زیرەکترین منداڵی لە جیهاندا ”
بۆیە ئەدیسۆن دەڵێ : ” دایکم بوو کە فێری کردم، چونکە ئەو رێزی دەگرتم و باوەڕی پێم هەبوو، ئەو هەستەی پێبەخشیم، کە من گرنگترین کەسم لە بووندا، بوونی من بوو بە پێویستییەک لە پێناویدا .. بەڵێنم بە خۆم دا، کە شەرمەزاری نەکەم، هەر وەکو ئەو کە هەرگیز شەرمەزاری نەکردم ” شایانی باسیشە کە هۆی داهێنانی گڵۆپیش لە لایەن ئەدیسۆنەوە، هەر دایکی بوو .. چیرۆکەکەش بەم شێوەیەیە : شەوێکیان دایکی زۆر نەخۆش دەکەوێت .. ئەدیسـۆن دەیـبات بۆ لای پزیشـکـێک .. پزیشـکەکە پێی دەڵـێت : ” دایکت پێویستی بە نەشتەرگەری هەیە، بەڵام ئێستا شەوە و تاریکە، ناتوانم بەم تاریکییە نەشتەرگەریی بۆ بکەم، پێویستە چاوەڕێی بەیانی بکەین ” .. ئا لێرەوە کەڵکەڵەی داهێنانی دروستکردنی ئامێرێک کەوتە خەیاڵی ئەدیسۆنەوە، کە بتوانێت ئامێرێکی ئەوتۆ دروست بکات تاریکی روو اک بکاتەوە . ئەوەبوو لە (٩٩٩) جاری تاقیکردنەوە بۆ دروستکردنی گڵۆپ شکستی هێنا .. بەڵام ئەدیسۆن بڕوابەخۆ بوو، کۆڵی نەدا و سووربوو لەسەر دروستکردنی گڵۆپ .. نەشی دەوت شکستم هێناوە، دەیوت: ” لە (٩٩٩) تاقیکردنەوەمدا، نەبوونە هۆی دروست کردنی گڵۆپ ” دوای هەر شکستییەکیش، ئەدیسۆن دەیوت : ” رێگایەکی تر بۆ سەرکەوتن هەیە ” درێژەی بە تاقیکردنەوەدا .. تا لە (١٠٠٠) رەمین جاری تاقیکردنەوەکانیدا سەرکەوت و، گڵۆپی دروست کرد .. شۆڕشێکی تەکنۆلۆژیا و وەرچەرخانێکی نەمری مێژوویی پەرپاکرد .
بەڵێ ئەو تۆماس ئەدیسۆنە زۆرپرسەی، کە مامۆستاکانی بە گەمژەیان دەزانێ .. بوو بەو کەڵە داهێنەرەی کە تا هەتایە مرۆڤ قەرزاری داهێنانەکەی ئەون و.. تا هەتایە بە نەمری دەمێنێتەوە و، سەرجەم ئادەمیزادیش بە رێزەوە ناوی دەبەن و یادی دەکەنەوە .
مەبەستیشم لەو کورتە باسە دەربارەی ئەدیسۆن ئەوەیە، کە ئێوەی دایکان و باوکان و مامۆستایانی کورد .. پێویستە پرسیارەکانی منداڵەکانتان پشتگوێ نەخەن و، بە دڵێکی فراوانەوە وەڵامیان بدەنەوە .. منداڵانی زۆرپرسیش بە جەنەباز و بە گەمژە مەزانن .
پرسیارەکانی منداڵانیش، بەپێی قۆناخەکانی تەمەنیان جیاوازیان هەیە .. بۆ نموونە :
لە پرسیاری : ئەمە چییە ؟ بۆ پرسیاری : ئەمە چۆن ؟ بۆ پرسیاری : ئەمە بۆچی ؟ بۆ پرسیاری : ئەی دوای ئەوە ؟ پرسیارەکانی منداڵانی قۆناغی پێش چوونە قوتابخانە و، منداڵانی مێردمنداڵ و هەرزەکار جیاوازییان هەیە .. وەڵامی پرسیارەکانیش، پێویستە لەگەڵ قۆناخەکانی منداڵیدا بگونجێن .
گرنگی دان بە وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵان گەلی سوودی پەروەردەییان هەیە .. منداڵان هەست بەوە دەکەن کە ڕێز لە راکانیان دەگرن و، پێیان خۆشە کە بەشداری لە گفوگۆدا بکەن .. منداڵان زیاتر بڕوایان بە خۆیان دەبێت، وەڵامی دروست یارمەتیدەرە بۆ گەشەکردنی دەروونی دروست ، بۆ گەشە و توانای زمانی، بۆ سازانی کۆمەڵایەتی .
بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵەکانتان ئەم راستییانە لەبەرچاو بگرن :
١ـ نابێت وەڵامی پرسیارەکانیان بە درۆ یا بە ناتەواوی یا بە شێوازێکی دیبلۆماسی ناراست بدەنەوە .. چونکە منداڵان هەستیارن ئەگەر بۆیان دەربکەوێت کە ئێوە راستان پێنەوتوون .. بە درۆزنتان دەزانن و، بڕوایان پێتان نامێنیت و، وەڵامە هەڵەکانیشتان لە ئەمڕۆ و لە ئایندەشدا زیانیان پێدەگەیەنن، ئێوە و ئەوانیش باجی ئەو هەڵانە دەدەنەوە .
بۆ نموونە : ئەگەر منداڵێک لە دایکی پرسی : ” من لە کوێوە هاتووم ؟ ” نابێت دایکی وا وەڵامی بداتەوە : ” تۆمان لە سوپەرمـارکێتێک کڕی ” زوو ئەم وەڵامە درۆیە، بۆ منداڵەکەی ئاشکرا دەبێ و دایکی بە درۆزن دەزانێت و بڕوای بە وەڵامەکانی نامێنێت .
٢ـ پێویستە وەڵامەکانتان بە پێی تەمەنی مندالەکانتان بن .. بۆ منداڵانی قۆناغی یەکەم سادە و ساکار بن و وشە و رستەکانتان بەپێی فەرهەنگی زمانی ئەو قۆناغە بن .
٣ـ هەرگیز لە زۆرپرسینی منداڵەکانتان بێزار مەبەن .. بەڵکو زۆر دڵخۆشبن، چونکە زۆرپرسین نیشانەیەکی زیرەکی و دۆزینەوە و داهێنان و ئایندە گەشییە .
٤ـ ئەگەر وەڵامی پرسیارەکەتان لەو کاتەدا نەزانی .. دەتوانی بە منداڵەکەت بڵێیت : پرسیارەکەت جوانە .. بۆیە دەمەوێت وەڵامێکی جوانت بدەمەوە .. مۆڵەتم بدەری با بیربکەمەوە ، یا با سەیری کتێبێک بکەم و .. وەڵامەکەت بۆ بدۆزمەوە .. بەڵێنت دەدەمێ کە وەڵامت دەدەمەوە و.. لە بیری ناکەم .. یان پێی بڵێ : با باوکت بێتەوە لەوانەیە ئەو وەڵامێکی باشی پرسیارەکەت بداتەوە .
٥ـ هەندێ لە دایکان و باوکان پێیان وایە، کە زانینی راستییەکان لە تەمەنێکی بچووکدا کاریگەرییەکی نەرێنی لێدەکەوێتەوە .. بەڵام ئەمە بۆچوونێکی هەڵەیە .. لە جیاتی ئەم بۆچوونە هەڵەیە .. با بە شێوازێکی ئەرێنیی گونجاو و، بەپێی تەمەن و ئاستی زیرەکیی منداڵەکانتان راستییەکانیان بۆ روون بکەنەوە .
٦ـ ئەو پرسیارە رامانهێنەرانەی کە منداڵان دەربارەی رەگەزی ( جینسی ) دەیان کەن .. نابێت پشتگوێ بخرێن و .. ناشبێت ئەو منداڵانەی پرسیاری جینسی دەکەن بە بێ ئەدەب و بە بێ ئابڕوویان بزانن .. پێویستە هەر لە منداڵییەوە، پەروەردەیەکی جینسی دروست بکرێن .. چونکە ژیانی جینسی بەشێکی بنەڕەتییە لە ژیانی گەورەکاندا .. بەڵام زۆر جار گەورەکان لە روو دادەمێنن لە باسکردنی ئەم بابەتانە لەگەڵ منداڵەکانیاندا .. لەوە دەترسن کە کاردانەوەی لە گەشەکردنی منداڵ و لە ژیانی جینسیی داهاتوویان هەبێت .
من ( نووسەری ئەم بابەتە) لە بەشی منداڵان لە کتێبخانەی گشتیی شاری ( بێرگن ) لە نەرویج، بە دەیان کتێبی رەنگاورەنگی وێنەدارم دەربارەی ئەندامنی لەشی نێر و مێ و چۆنییەتی دووگیان بوون و لە دایک بوون بۆ منداڵانی قۆناغەکان هەن .. هەن کە بە شێوە و بە زمانێکی ساکار و سادە بۆ منداڵان چاپکراون .. رۆژانەش منداڵانی چەند باخچەیەکی ساوایان یا قوتابیانی قوتابخانە بنەڕەتییەکان، تەنانەت خێزانەکانیش لەگەڵ منداڵەکانیان کە هەر هەموویان تێکەڵاون، دەیان هێنن بۆ بەشی منداڵانی کتێبخانەکە و، ئەو کتێبانە جینسییانە دەخەنە بەردەستیان و وێنەکانی ئەندامانی لەشی نێر و مێیان پێشان دەدەن .. تا لە منداڵییەوە لە بارەی جینس و دووگیان بوون و، لە دایکبوون، منداڵان نابەڵەد نەبن و بزانن .. هەروەها چەندین فیلم و سیدی و کاسێتی ڤیدیۆیی و میمۆری لە هەمان کتێبخانەدا و، دەربارەی هەمان بابەت هەن . دایک و باوکان دەیان خوازن و لە ماڵەوە پێشانی منداڵەکانیانی دەدەن .
٧ـ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵان لە لایەن دایکان و باوکانەوە .. مایەی بەخشینی پێخۆشحاڵییە بە منداڵەکانیان .. منداڵەکانیان ئەو هەستەیان لا دروست دەبێت، کە دایک و باوکیان فەرامۆشیان نەکردوون و، بەشداریی هەست و سۆز و ویژدانیان دەکەن .
٩ـ هەندێ جار دایکان و باوکان دەتوانن بە وێنەی رەنگاوڕەنگی دووتوێی کتێبەکان یا وێنەی گەورەی پەیوەند بەم بابەتە .. وەڵامی هەندێ لە پرسیارەکانی منداڵان بدەنەوە .
١٠ـ پێویستە دایکان و باوکان و بەخێوکەر و دادەکان و مامۆستاکان، هەردەم بە باشی ئامادەی وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی منداڵەکانیان بن .. تا منداڵان بە نەزانیان نەزانن و پەنا بۆ کەسانی تر نەبەن .. ئەوەش لەبەرچاوبگرن کە ئەم منداڵانە لەسەر رۆشنایی ئەو وەڵامانەی کە ئێوە دەیان دەنەوە، باوەڕ و هەست و هەڵویستەکانیان بنیات دەنێن . لەم روانگەیەوە، ئەوە بزانن کە وەڵامدانەوەی راست و دروستی پرسیارەکانی منداڵان چەند گرنگن و، چ رەنگدانەوە و کاریگەرییەکی ئەرێنییان لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵە چاوگەشەکانی کوردستانی شیرینمان دەبێت .
بۆ نموونە : کە منداڵێک لە دایکی دەپرسێت : ” دایکە من لە کوێوە هاتووم ؟ ” دایکی ژیر و وریا پرسیاری منداڵەکەی پشتگوێ ناخات .. دەتوانێت بە شێوازێکی ساکاری لۆژیکی و راست و دروست وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە .. بۆ نموونە دەتوانێت بەم شێوەیە وەڵامی منداڵەکەی بداتەوە :
ئازیزم، لە دنیادا هەموو گیان لەبەران نێر یا مێن .. مرۆڤیش ( ژن یا پیاو) ن .. یا ( کچ یا کوڕ) ن .. کە عازەب و گەورە دەبن .. کچ و کوڕ هاوسەرگیری پێکدەهێنن .. واتا دەبنە بووک زاوا و یەکتریان خۆشدەوێت .. من و باوکیشت هاوسەرگیریمان کرد و یەکتریمان خۆشدەوێ .. لە شوێنێک لە سکمدا کە پێی دەڵێن ” منداڵدان ” تۆ دروست بوویت .. ماوەی نۆ مانگ لە سکمدا گەورەبوویت و.. کاتی ئەوە هات کە لە دایک بیت .. بە هۆی کەناڵێکەوە کە ( بۆڕییەکی گۆشتینە) پێی دەڵێن ( کەناڵی لە دایک بوون ) تۆ لە دایک بووی .. شیر و خواردنم دایتێ تا بووی بەم منداڵە جوانکیلە خۆشەویستەم . خۆ ئەگەر منداڵەکەی لێی پرسی : ئەی من چۆن لە منداڵدانی تۆدا دروست بووم ؟ دایکی دەتوانێ پێی بڵێت : ” بە هۆی تنۆکێکی شل لە لەشی من و تنۆکێکی شلی تر لە لەشی باوکت، لە منداڵدانمادا هەردوو تنۆکەکە یەکیان گرت و تۆیان لێ دروست بوو ” .. دەشتوانێت بە هۆی وێنەی روونکردنەوەی رەنگاوڕەنگی نیۆ کتێبە جینسییەکانەوە، زیاتر وەڵامی ئەم پرسیارە بۆ منداڵەکەی روون بکاتەوە .. یان بە هەر شێوازێکی تر کە کە ئەم دایکە خۆی بە باشی بزانێت، بۆ وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە .
لە کۆتاییدا دووبارەی دەکەمەوە، پێویستە پرسیارەکانی منداڵەکانتان پشتگوێ نەخەن و خۆتان لێیان نەدزنەوە .. هەرگیز بە هەڵەش وەڵامیان مەدەنەوە .. هەردەمیش هانیان بدەن بۆ ئەوەی کە پرسیاری زیاتر بکەن .. بەبێ پێچ و پەنا و، بەبێ شەرمکردنیش بە روونی وەڵامی پرسیارەکانیان بدەنەوە .. بە تایبەتیش ئەو پرسیارانەی کە رامان و دامانتان دەکەن .. یا ئەو پرسیارە جینسییانەی، کە بە زەق و رووتیان دەزان .. چونکە گەر ئێوە وەڵامیان نەدەنەوە .. لەوانەیە لە کەسانی تر یا لە منداڵێکی لە رێ دەرچوو بپرسن و، کۆمەڵێک وەڵامی هەڵە و گوماناوی زیانبەخشیان بدەنەوە و کاریان تێبکەن .. ئۆباڵی ئەم ئاکام و ئەنجامە نەخوازراوەش، لە ئەستۆی ئێوەی دایکان و باوکان و بەخێوکەر و فێرکەر و پەروەردەکار دایە .. هەردەمیش پێویستە ئێوەی دایکان وباوکان و دادەکان و مامۆستاکان، ببنە نموونەیەکی باش و بەرز بۆ منداڵەکانتان، چونکە منداڵان چاولێکەرن و میراتگری رەفتار و هەڵسوکەوت و کارە جوانەکانی ئێوەن .
رەزا شوان
نەرویج

كانونی یه‌كه‌م 5, 2015

کاریگەریی ڕەنگەکان لەسەر سایکۆلۆژیای منداڵان – ڕەزا شوان – نەرویج

بزانین یا نەزانین، لە لەدایکبوونەوە تا مردن، رەنگەکان راستەوخۆ کارتێکردن و رۆڵێکی سەرەکییان بە ئەرێنی و بە نەرێنی لە ژیانی رۆژانەماندا هەیە .. کارتێکردنیان لەسەر جەستە و هۆش و دەروون و چێژ و رەفتارەکانمان هەیە .. رەنگەکان بیناییمان رووناک دەکەنەوە و، رووحمان رەوان دەکەن و، دەمارەکان و ماسوولکەکانی لەشمان خاودەکەنەوە .. زاخاوی هەستمان دەدەن .. تێیاندا هەیە خۆشی و شادیمان پێدەبەخشن و گەشی دەخەنە روومانەوە .. هەشیانە مشەوەشمان دەکەن و گرژ و بێزارمان دەکەن .. هەیانە گەشبینی و گەرم و گوڕی و تین و چالاکی و هیوای سەرکەوتنمان پێدەبەخشن .. هەشیانە ورەمان نزم دەکەنەوە و، بێزارمان دەکەن و ساردمان دەکەنەوە و، دڵتەنگ و بێ ئومێدمان دەکەن .
بێگومان تێڕوانین و حەز و خۆشیمان بۆ رەنگەکان وەکو یەک نییە، لە کەسێکەوە بۆ کەسێک یا کەسانی تر جیاوازە .. دەشێ من رەنگێک لە رەنگەکان خۆشێیەکی زیاترم پێ ببەخشێت و لە هەموو رەنگەکانی تر بەلامەوە جوانتربێت .. تۆ رەنگێکی ترت بەلاوە جوانترە .. ئەو رەنگێکی تر .. سروشتیش بە رەنگاوڕەنگی لەدایکبووە و.. بە هەموو رەنگەکان خۆی رازاندۆتەوە .. سەرچاوەی رەنگەکانیش هەر سروشتە .
هەریەکەش لە ئێمە لە دید و لە روانینی خۆمانەوە، پێناسەی رەنگەکان دەکەین .. ئەمە رەنگێکی جوانە و دڵم پێی دەکرێتەوە .. ئەو رەنگە ناشیرینە و، بە دڵم نییە و دڵمە گوشێت .. ئەم رەنگە ئارام بەخشە .. ئەوەیان دڵتەنگ کەرە .. ئەوەیان سارد و سڕ و بێ چێژە .. ئەمەیان رۆمانسی و شاعیرانەیە، … هتد .
ئاڵاکانی وڵاتانی جیهانش، بە ئاڵای رە گین و جوانی کوردستانیشەوە .. رەنگاوڕەنگن ..هەر ڕەنگێکش هێمایەکی شانازییە و گوزارشتە، لە واتا و لە مەبەستێک و، لە تایبەتمەندییەکی ئەو گەل و وڵاتانە .
رەنگ، یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی تیشک، لە راستیدا تیشکی سپی وەکو لە رەنگەکانی پەلکەزێڕینەدا دەیان بینین .. لە حەوت رەنگی جوان پێکهاتووە کە ئەمانەن : ( سوور ، پرتەقاڵی ، زەرد ، سەوز ، شین ، ئەرخەوانی ، وەنەوشەیی ) .
رەنگەکان، ناوێکن بۆ تیشکە بینراوەکان .. لێکدانەوەی بینایی چاوەکانی مرۆڤن، بەرانبەر بە جیاکردنەوەی شەبەنگەکان .. رەنگەکانیش بە گوێرەی بەرزی و نزمی لەرەلەری شەپۆلەکانی کارمۆگناتیسی، کە هێزێکی دیارییان هەیە، جیادەکرێنەوە .
منداڵ لە تەمەنی سێ مانگانەوە، هەست بە رەنگەکان دەکات، بە تایبەتیش رەش و سپی دەناسێتەوە .. رەنگەکان کارتێکردنێکی سایکۆلۆژیان لەسەر گەشەکردن هەیە .. منداڵی ساوا لەو کەرەستە جوان و رەنگاوڕەنگانەی بابەتەکانی یارییەکانی دەڕوانێت، سەرنجی ئەو شتە رەنگاوڕەنگانە دەدات، کە لە ژوورەکەیدا دانراون یا هەڵواسراوان یا ئەو شتە جوانانەی کە لانک و بێشکەکەیان پێ رازاندوونەتەوە، سەرنجی رەنگەکانی پەردەکان و سەرچەف و پێخەفەکانی دەدات، ئەو جلوبەرگە رەنگاوڕەنگانەی لە بەریان کردووە .. هەموو ئەم شتە رەنگاوڕەنگانە زانیاری و شارەزایی و بەهرە بە هۆشی دەبەخشن .
بە دڵنیاییەوە تا رادەیەک، جیاوازی لە نێوان حەزی کچان و کوڕان بۆ رەنگەکان هەیە .. کچان بە زۆری حەزیان بە رەنگە ئارامەکان هەیە وەک رەنگی پەمەیی و سەوز، کە یارمەتیی لە یەک نزیکبوونەوەی هەستەکانیان دەدەن .. بەڵام کوڕان ئارەزووی رەنگی شین دەکەن، رەنگێکی ساردە، هێمنی و خاوبوونەوەیان پێ دەبەخشێت و، رۆڵی هەیە لە هێورکردنەوەی هەڵچون و گرژییەکانیان .. بۆیە ئەم رەنگە بۆ منداڵانی لاسار و بزێو باشە، تا رادەیەک هەڵچوونەکانیان هێور و خامۆش دەکاتەوە .. ئەو منداڵەی کە کەم چالاکیشە، باشتر وایە کە ژووری نووستنەکەی بە رەنگی زەرد بۆیە بکرێت .. چونکە رەنگێکی هاندەرە بۆ هۆشیاری و چالاکیی بیر و هۆشی ، یارمەتیدەریشە بۆ خەیاڵ فراوانی و داهێنان .. بە لێکۆڵێنەوەش ئەوە دەرکەوتووە کە، منداڵان بە رێژەیەکی زۆر، حەزیان لە رەنگە گەش و روونەکانە .. نەک لە رەنگە بۆر و تاریک و تۆخەکان .
لە ئەمڕۆشدا، رەنگەکان هۆکارێکی گرنگن بۆ فێرکردن و فێربوون .. مامۆستایان، بە تایبەتیش مامۆستایانی قوتابخانە بنەڕەتیەکان، تا رادەیکی زۆر، وەکو هۆکارێکی گرنگی هۆیەکانی روونکردنە و فێرکردنی بابەتەکانی وانەکانیان، سوودێکی زۆر لە بەکارهێنانی رەنگەکان بۆ روونکردنەوە وەردەگرن .. رازاندەوەی دیوارەکانی پۆلەکان و قوتابخانەش بە وێنەی رەنگەکان، هێمنی و خۆشی و ئارامی بە قوتابیان دەبەخشن .
ماڵ ئەو شوێنەیە کە زۆرترینی کاتەکانی ژیانمانی تێدا بەسەردەبەین .. بۆیە هەڵبژاردنی رەنگە گونجاوەکان بۆ بۆیەکردنی دیوارەکانی ژوورەکان و .. رەنگەکانی کەلوپەلەکان و کەرەستەکانی ناوماڵ .. دیکۆر و دیزاین و رازانەوەی شتومەکەکان .. پێوست و گرنگن بۆ ئەوەی، ئارامی و دڵخۆشی و دەروونخۆشی و چێژمان پێ ببەخشن .
زۆر گرنگە، کە دایک و باوک ئەوە بزانن، کە چ جۆرە رەنگ و دیزاینێک بۆ ژووری ساوا و منداڵەکانیان هەڵبژێرن و .. چۆن ژوورەکانیان و جێ خەوەکانیان بە دیکۆرێ گونجا و، بە شتی رەنگاوڕەنگی جوان و سەرنج راکێش بڕازێننەوە .. ئەوەش بزانن کە سایکۆلۆژیای رەنگەکان کارتێکردنی راسەوخۆیان لەسەر جەستە و دەروون و هۆش و زەین و بیر و رەفتارەکانی منداڵەکانیان هەیە .. ئەو رەنگانە هەڵبژێرن کە دەروونیان ئاسوودە دەکەن و، رەفتارەکانیان ئاسایی و باشتر دەکەن و، حەز و توانای بیرکردنەوە و جوانیخوازی و داهێنانیان پێ دەبەخشن .
لێکۆڵینەوە پراکتیکییە تازەکان، کە بایەخێکی زۆر بە تەندروستی دەروونی منداڵان دەدەن .. ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە، کە زۆربەی منداڵان حەز بەوە دەکەن کە رەنگی ژوورەکانیان و پێخەفەکانی جێ خەوەکانیان و شتومەکەکانی ناو ژوورەکانیان و، رەنگی دیوارەکانیان و، پەردەکانیان .. رەنگەکانیان گەش و کاڵبن، وەک : سەوزی کاڵ، زەردی کاڵ، پەمەیی کاڵ، وەنەوشەیی کاڵ .. شتەکانیش پێکەوە بگونجێن و لە یەکتری بێن .
دەروونناسانی منداڵان .. زۆر جەخت لەسەر، کارتێکردنی رەنگەکان لە سەر منداڵان دەکەنەوە .. کە تا رادەیەکی زۆر کارتێکردنێکی خێرایان هەیە لە گەشە و لە بنیاتنانی کەسایەتی منداڵان و،لە ڕەفتارەکانیاندا .. تا ئەمڕۆش لیکۆڵینەوە لەسەر سایکۆلۆژیای رەنگەکان و کارتێکردنیان، لەسەر دەروون و بنیاتنانی کەسایەتی مرۆڤ بەردەوامە .
گەلێ کارڕێگا هەیە بۆ ئەوەی بزانن کە منداڵەکانتان زیاتر حەز بە چ رەنگێک دەکەن .. بۆ نموونە : بۆ چەند جارێک کۆمەڵێک نوقڵی رەنگاوڕەنگی هەمان تام و چێژ بخەرە بەردەستی منداڵەکەت .. لێی بڕوانە و بزانە زیاتر دەست بۆ کام رەنگیان دەبات .. یا پاکەتێک پێنووسی داری یا ماجیکی رەنگاوڕەگ و پەڕەیەک کاغەزی سپی لە بەردەمی دابنێ بۆ ئەوەی بە ئارەزووی خۆی وێنە بکێشێت و بۆیەی بکات .. با چەند جارێکی تر دووبارەی بکاتەوە .. سەرنجی وێنەکانی بدە و بزانە بە زۆری کام رەنگی بەکارهێناوە .. یان کە لەگەڵ خۆتدا دەیبەیت بۆ فرۆشگایەکی جلوبەرگ فرۆشتن .. دەتەوێت فانیلەیەکی تی شێرت، یا کراسێکی بۆ بکريت .. خۆی سەرپشک بکە و بزانە کام رەنگی بە دڵە .. گەلێ کارڕێگای تر هەن، بۆ ئەوەی بزانیت کە منداڵەکەت بە زۆری هۆگری چ رەنگێکە .. راسەوخۆش لێی بپرسە، کە حەز بە چ رەنگێک دەکات .
منداڵەکانتان لەسەر بەکارهێنانی رەنگەکان رابهێنن، بۆ ئەوەی لە دەرگا فراوانەکەیەوە، بچنە نێو جیهانی رەنگەکانەوە .. بە کورتی ئەمانە چەند سوودێکی رەنکردنن لە لایەن منداڵانەوە خۆیانەوە .. سوودیان لە بنیاتنانی کەسایەتیان :
(*) گەشەکردنی بیر و خەیاڵی منداڵ .
(*) دەرکەوتنی بەهرەکانی منداڵ .
(*) لە تەمەنی منداڵییەوە فێری ئەوە دەبێت کە شتەکان پێکەوە بگونجێنێت .
(*) فێری ستراتیژییەتێکی نەخشەکێشان و هێڵکاری دەبێت .
(*) هۆشی ناوەوەی منداڵ پێشدەکەوێت .
(*) منداڵ هەموو بەشەکانی هۆشی بەکاردەهێنێت .
(*) راهاتنی منداڵ لەسەر بیرکردنەوە .
(*) گەشەکردنی زوو وەرگرتن و، خێرا لێکدانەوە، لە لای منداڵەوە .
(*) منداڵ چێژ لە جوانی رەنگەکان وەردەگرێت و رەنگەکان دەبن بە بەشێک لە ژیانی .
(*) فێری بەکارهێنانی کەرەستەکانی دەروە دەبێت .
(*) گەشەکردنی هەستی منداڵ و راهێنانی لەسەر بە دواداچوون و فێربوون و داهێنان .
(*) فێری ئەوە دەبێت کە هەرشتێک و، هەر رەنگێک سنووری هەیە .
(*) فێری بەڕێوەبردنی کارەکان دەبێت و .. کارەکان تێکەڵ ناکات .
(*) رەنگ، لە تەمەنێکی بچووکدا، زاخاوی بەهرەی زیرەکی منداڵان دەدات .
(*) ئەمانە و رەنگردن لە لایەن منداڵانەوە .. چەندین سوودی تریان پێ دەبەخشێت .
تایبەتمەندییەکانی رەنگەکان :
رەنگی شــین :
لە هەموو رەنگێک زیاتر، یارمەتیی بەرهەمهێنان دەدات .. چونکە یارمەتيی هۆش و لەشی مرۆڤ دەدات، بۆ هێمنی و خاوبوونەوە و ئارامی و دڵنەوایی و، بیر و خەیاڵی فراوان دەکات .. حەزی دەستپێشخەریی دەوروژێنێ .. حەزی هاوکاری و پیاوەتیی دەبێت .. یارمەتیی داگرتنی پاڵەپەستۆی خوێن و، دڵەکوتێ دەدات .. بۆیە پێشنیاری ئەوە دەکرێت کە ژووری نووستن و گەرماوی خۆشۆوشتن، بە رەنگی شین، بە تایبەتیش بە رەنگی شینی کاڵ ( ئاسمانی ) بۆیە بکرێن .
رەنگی زەرد : رەنگی رووناکیییە وگەشبینییە ، رەنگی رێکپۆشییە .. بۆ چاو خۆشە و، سەرچاوەی داهێنانە .. رەنگی باوەڕبەخۆبوون و ئازاییە .. رەنگی حەزکردنە لە دەسەڵات .. بە زۆریش رەنگی چێشتخانەی ماڵەوەی پێ بۆیە دەکرێت .. ئامۆژگاریش دەکرێت ، کە ژووری منداڵ بە زەرد بۆیە نەکرێت .. چونکە زیاتر گرینۆکیان دەکات .
رەنگی سـەوز : رەنگێکی دیاری سروشتە و .. رەنگێکی تەندروستی و ئارام بەخشە .. رەنگی باوەڕبەخۆبوون و بەرەنگاربوونەوەیە .. رەنگی لاساری و پێداگرتنە .. رەنگی دادوەرییە .. لە هەموو رەنگەکان زیاتر خۆشی بە چاو و بە دڵ دەبەخشێت .. یارمەتیی جێگیربوونی باری دەروونی مرۆڤ دەدات .. رەنگێکی سەرەکییە لە ئێکسوارەکانی ماڵدا .. بۆیە ئامۆژگاری دەکرێت و، هەڵبژاردنێکی باشە، کە ژووری نووستن سەوز بکرێت .. زانکانیش پێیان وایە کە رەنگی سـەوز، رەنگی گەشبینی و هیوایە .. سەرچاوەی شادییە و .. رەنگی خۆشەویستیی ژیانە .
رەنگی سـوور : رەنگێکی گەرمە و، کراوەیە بە رووی خەڵکیدا .. رەنگی خۆشەویستی و سۆز و لاوی و دڵتەڕییە .. رەنگێکی چالاکی و رۆمانسییە .. رەنگی ئاگر و شۆڕش و راپەڕین و قوربانیدانە .. رەنگێکی بەهێزە و، راستەوخۆ کار دەکاتە سەر مرۆڤ .. هێز و گوڕ و چالاکی بە مرۆڤ دەبەخشێت .. توانای روو بەڕووبوونەوە و حەزکردنە لە دەسەڵات .. رەنگی خێرایی تووڕەبوونە .. پاڵەپەستۆی خوێن و لێکدانی دڵ زیاد دەکات .. بە زۆریش سوور بۆ وریاکردنەوە بەکار دەهێنرێت .. هەروەکو لە سێ رەنگەکەی ترافیکدا دەیبینین .. ئامۆژگاری دەکرێت کە ژووری چێشتخانەی پێ بۆیە بکرێت .. چونکە ئارەزووی خواردن زیاد دەکات .. بۆیە دەبینرێت کە زۆربەی چێشتخانە و رێستورانەکان، سوورکراون .. یا بەشێکیان لێ سوورکردوون .. منداڵان لە هەموو رەنگی زیاتر مامەڵە لەگەڵ رەنگی سووردا دەکەن .. لە دوای سووریش مەیلێکی زۆریان بۆ رەنگی سەوز هەیە .
وەنەوشەیی ( مــۆر : بنەوشەیی ) : رەنگێکی جوانی پڕ لە رۆمانسی و ئارامی و دڵنیاییە .. خۆشی بە چاوەکان بە و بە دڵ و .. بە دەمارەکانی لەشمان دەبەخشێت .. منداڵانیش زۆر حەزیان بەم رەنگە جوانە هەیە .. ئامۆژگاری دەکرێت، کە پێویستە لە ئێکسوارەکانی هۆڵی دانیشتن و لە ژووری نووستندا رەنگی وەنەوشەیی بوونی هەبێت .. رەنگێکی لەبارە بۆ بۆیەکردنی ژووری منداڵان .. بەڵام رەنگی مۆر بۆ بە تەمەنکان رەنگە رەنگێکی دڵتەنگی بێت .
رەنگی پەمەیی ( گۆڵەباخی ): رەنگی هێمنی و دڵنیاییە .. رەنگێکی کچانەیە و، بە زۆری کچان حەزیان بەم رەنگەیە .. رەنگی پەمەیی هێمایە بۆ وردبینی و قووڵی .. هێمایە بۆ ئاشتی و سازان .. یارمەتیی خاوبوونەوەی ماسوولکەکان دەدات .. رەنگێی باشە بۆ شەڕانگێزان و توندوتیژان .. بۆ ئەوانەش کە لە خۆبایین .. چونکە کەشێکی رۆمانسی لە ماڵدا دروست دەکات و .. یارمەتیدەرە بۆ هێورکردنەوەی توندوتیژی و گرژی و هەڵچوون و، بۆ خاوبوونەوەی ماسوولکەکان و لۆچەکانی گرژی .. ئامۆژگاری دەکرێت، کە ژووری نووستن و گەرماوی خۆشووشتنی ماڵەوە، پەمەیی بکرێن .
رەنگی پرتەقاڵي : رەنگێکی گەرمە .. گەلێ سوودی بۆ تەندروستی هەیە .. سووڕی خوێن چالاک دەکات .. چالاکی بە هۆش و، بە دەزگا دەمارییەکان و، دەزگای هەناسەدان دەبەخشێت .. کارە فسیۆلۆژییەکانی گەدە و پەنکریاس و میزڵدان و سپڵ و سییەکان ئەکتیڤ دەکات .. لێدانی دڵ بەهێز دەکات .
رەنگی رەش : رەنگێکی فەرمی و سەرەکی جوان و سە گینە .. رەنگی رێک و پێکی و ئارامییە .. رەنگی راستگۆیی و خزمەتکردنە .. دەبینین ئەو شتانەی کە پارەدارەکان رادەکێشێت .. بە زۆری بە رەش بۆیە دەکرێن .. بۆ نموونە ئۆتۆمبيلی ( جاکـوار ) . سەرەڕای ئەوەی کە رەش لە لای زۆربەی گەلان بۆتە، هێمای تاریکی و ماتەمینی .. کەسانێکی زۆریش هەن کە حەز لە رە نگی رەش دەکەن و .. بە هێمای پاکی و .. رێکی و سەنگینی و هێمنی دەزانن .
رەنگی سـپی : هێمای رووناکی و خۆشی و دڵنەواییە .. رەنگێکی بێ لایەنە .. رەنگی هێمنی و لەسەرخۆییە .. خۆ بە دوورگرتنە لە ژاوە ژاو .. بە زۆری سپی دەکرێت بە بەکڕاوندی رەنگەکانی تر .. لەگەڵ هەموو رەنگەکانی تری ژووری منداڵدا دەگونجێت .. هەستی پاکی و، نمونەیی بەمنداڵ دەبەخشێت .. سپی رەنگی پاکی و بێ تاوانییە .. رەنگی ئاشتی و پێکەوە سازانە .. رەنگی کراسێ بووکێنییە .. رەنگی سپی لە هەموو رەنگەکانی تر زیاتر ئارامی بە دەروونمان دەبەخشێت .. لە هەندێ وڵاتیشدا، وەکو وڵاتی چین و كوریا، سپی رەنگی ماتەمینییە .
رەش و سپی، بوونەتە دوو جەمسەرە دژەکەی رەنگەکان، لە هەستی مرۆڤدا .
رەنگەکان لە هەموو شتێ زیاتر لە بەرچاوی منداڵانن .. تەمەنی منداڵ هەرچەندێ بێت .. رەنگەکان گرنگترین هۆکاری هەست بزوێنی و درکێن، لە دەروونی منداڵاندا .
منداڵانی ئاسایی بە زۆری حەزیان بە رەنگی گەش و روونە .. بەڵام منداڵانی شەڕانی و لاسار، بە زۆری حەزیان بە رەنگی توخ و تاریکە .
سەرەڕای ئەوەی کە ( ١٥٠ ) ساڵ، بەسەر دەست پێکردنی لێکۆڵێنەوە و توێژینەوە، دەربارەی کارتێکردنی رەنگەکان لەسەر دەروون و جەستە و هۆشی مرۆڤ تێپەڕیوە، بە تایبەتیش لەسەر چارەسەرکردن بە رەنگەکان بە شێوەیەکی زانیاری و زانستی .. بەڵام تا ئەمڕۆش لەسەرخۆ و زانستیانەتر، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا، لێکۆڵێنەوە و بە دواداچوون بۆ کارتێکردنی رەنگەکان درێژەی هەیە و .. تیۆری تازە دێنە ئاراوە .
لە وڵاتی بەریتانیادا، دامەزراوەیەکی ناحکوومی پەیوەندیدار، بە چارەسەرکردن بە رەنگەکان، بە ناوی ( دامەزراوەی راهێنان بۆ چارەسەرکردن بە رەنگ ) چالاکیی هەیە .. چەندین کۆمەڵە و دامەزراوەی تریش لە شوێنانی تری جیهاندا هەن .. دەیانەوێت بە ئەنجامدانی کاری پراکتیکی و مەیدانی .. چارەسەری بە رەنگەکان بەلمێنن .
بەڵام مێژوو ئەوەشمان پێ دەڵێت، ئەمە هەوڵێکی تازە نییە .. بەڵکو لە سەردەمەکانی کۆنەوە چارەسەر بە رەنگەکان لە لایەن شارستانییە کونەکانەوە زانراوە، بە تایبەتیش لەوپەڕی رۆژهەڵاتی ئاسیادا، لە وڵاتانی ( چین ، هیندستان ) باوبووە .. لە رۆژهەڵاتی ناوەراستیشدا ( لە ولاتانی نێوان دوو روبار )، لە سەردەمی ( فرعەونییەکانی میسر) و ، لە ( یۆنان ـ گریکەکان ) یشدا .. بایەخیان بە چارەسەرکردن بە رەنگەکان داون .
پزیشکە دەروونییەکان، بۆ تووڕەیی و گرژی و هەڵچوون و دوو دڵی و نائارامی و، ماندوون و مشەوشیی هۆش .. چەخت لە چارەسەرکردنیان بە رەنگەکان دەکەنەوە .
دکتۆر ( مۆرتـۆن ) لە کتێبەکەیدا ( هـێزی رەنگەکان )، دەڵێت : ” دەشێت رەنگەکان لە بەندیخەنەکان و مەڵبەندەکانی لێکۆڵێنەوە و، مەڵبەندەکانی چارەسەری تووشبووانی خووگرتوو بە ماددە هۆشبەرەکان و، کەسە شەڕانییەکان بەکار بهێنرێت .. بۆ ئەوی هێور و ئارام و خاویان بکەنەوە ”
( سیو ) ش، دەڵێت، لە تاقیکردنەوەیەکدا، کە لە لایەن پۆليسەوە ئەنجام درا .. دوو ژووریان بۆیە کرد .. یەکێکیان بە ( رەنگی سەوزی کاڵ ) .. ئەوی تریان بە ( رەنگی سووری تۆخ ) .. گومان لێکراوەکان، لەو ژوورەی کە بە سووری تۆخ بۆیە کرابوو .. بە ئاسانی و زیاتر دانیان بە تاوانەکانیان دەنا، نەک لە ژوورە سەوزە کاڵەکەدا .
چارەسەر کردنی نە خۆشییەکان بە رەنگەکان :
لە رووی فیزیکییەوە، رەنگەکان بەوە راڤە دەکرێن، کە گەردیلەن لە تیشک، کە لە شەپۆڵێ جیاوازی خێرایی پێکدێن .. هەر رەنگێکش شەپۆل و لەرەلەری سنوورداری خۆی هەیە .
چارەسەریش بە رەنگەکان، ئەوەیە کە لەشی تووشبوو بە نەخۆشی، بخرێتە بەر لەرەلەرەی رەنگ و تیشکە گونجاوەکان .. کە یارمەتیی چاکبوونەوەی دەدات .
زانیارییە نوێیەکانیش سەلماندیان .. کە رەنگەکان هێز بە لەش دەبەخشن، ئەم هێزەش تێکچوونی باری دەروونی و هەست و سوزداری راست دەکاتەوە .. لەوانەش رەفتاری سیکۆپاتی ( کە لەریزی مەیلی دوژمنکاریدا ریزبەندی دەکرێت .. تا رادەیەکی زۆریش دوورە لە پێنەگەیینی سۆزداری )
باس لە تاقیکردنەوەیەکی پراکتیکی دەکەین کە لە ( لەنـدەن ) ی پایتەختی ئینگلتەرا، لەسەر پردی ( بلاک فــرایار ) ئەنجام درا، کە بە پردی ( خۆکـوژی ) ناودەبرێت .. چونکە زۆربەی خۆکوژەکان، لەسەر ئەم پردەدا خۆیان کوشت .. رەنگە ( خۆڵاوییە تاریکەکە ) یان گۆڕی بە رەنگێکی ( سەوزی جـوان ) .. ئەم رەنگە بووە هۆی ئەوەی کە رێژەی خۆکوشتن لەسەر ئەم پردەدا زۆر دابەزێت .. رەنگی سەوز خۆشی و گەشی و رۆشنی و ئاسوودەیی بە چاوەکان دەبەخشێت .. چونکە گۆڕەپانی بینایی رەنگی سەوز بچووکترە لە گۆڕەپانی بینایی رەنگەکـانی تر، هەروەها درێژیی شەپۆلەکەشی مامناوەندییە، نە وەک شەپۆلی سوور درێژە، نە وەک شەپۆلی شین کورتە .. سەوز رەنگێکە کە بە رێژەی لە ( سەدا سەد ) ئەرێنی و تەندروستیە .
دکتۆر ( س . با کوست ) لە ساڵی (١٨٧٧) دا، لە کتێبێکیدا بە ناوی ( تیشکی سوور و شین )، بە وردی باسی لە کارتێکردنی تیشکی سووری ورووژێنەر و، تیشکی شینی ئارم بەخش، لەسەر جەستەی مرۆڤ کردووە .
زانای ناسراویش ( دی . بی . غادیلی ) لە ساڵی (١٨٦٨) دا، ئەوەی دۆزییەوە، چۆنییەتی و هۆکاری کارتێکردن، بە تیشکی رەنگاوڕەنگ لەسەر گیانلەبەر، غادیلی لە تيۆرەکەیدا دەڵێت : ” هەر گیانلەبەرێک و یاسایەک لە یاساکانی لەش .. رەنگی تایبەتی خۆی هەیە، کە دەیوروژێنی و ئاگاداری دەکاتەوە .. رەنگییی تریش هەیە کاری ئەو ئەندامە یا یاسایە پەک دەخات .. لە میانەی زانینی کارتێکردنی رەنگەکان لەسەر ئەندامانی لەش و یاساکانی .. دەتوانرێت رەنگی دروست بەکاربهێنرێت کە دەبێتە هۆی بە دیهێنانی بەڵانسی کاری ئەندامەکە یا یاساکە کە بە شێوەیەکی سروشتی و دروستی بەڕێوە دەچێت ” ( غادیلی ) لە ساڵی ( ١٩٣٣) دا، دوای چەند ساڵێک لە لێکۆڵێنەوە .. زنجیرە نووسینێکی زانیاریی بڵاوکردەوە، لە ژێر ناوی ( هونەری پێوانەی رەنگەکانی پەلکەزێڕینە ) و، بەکارهێنانیان لە چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان .
دکتۆر ( ئیدویـن بابیت ) یش، لە ساڵی ( ١٨٨٧) دا، کتێبێکی لێکۆڵینەوەی دەربارەی کارتێکردنی رەنگەکان بڵاوکردەوە، بە ناوی ( بنەماکانی تیشک و رەنگەکان ) کە تێیدا رای سپاردووە .. بە هۆی ئامیری تایبەت و، شێوازی بەکارهێنانەوە، رەنگەکان بۆ چارەسەر بەکاردەهێنرێن .
زانای ئەڵمانیش ( مەنـدل ) لە ساڵی ( ١٩٨٠) دا، ئەویش زنجیرە نووسراوێکی زانیاری تری دەربارەی رەنگە سەرەکییەکان و، ئەو رەنگانەش کە یەکتری تەواو دەکەن بڵوکردەوە .. چۆنیش ئامێری چارەسەر بە رەنگەکان، بۆ چارەی نەخۆشییەکان بەکاری دەهێنن .
ئەم باسە زۆر هەڵدەگرێت .. ئێمە زۆر بە کورتی و چڕی .. ئاماژە بە هەندێ لەو نەخۆشییانە دەدەین، کە بە هۆی رەنگەکانەوە، تا رادەیەک باش چارەسەر دەکرێن :
سـەوز : رەنگی سروشتە .. لە هەموو رەنگەکانی تر زیاتر خۆشی بە دیدە و دەروون دەبەخشێت .. بۆ چارەسەری ئاڵۆزبوون، کێشەکانی دڵ، رەقبوونی دەمارە خوێنبەرەکان، بۆ ئەنفلونزا، بۆ تا ، بۆ دۆخی هەڵچوون و توورەبوون، بۆ سییەکان، بۆ هێمنی و هێورکردنەوەی توندوتيژی و شەرفرۆشی، بۆ هەموو جۆرەکانی ئازار بەکاردەهێنرێت .
سـوور : بۆ چارەسەری دڵ، بۆ شکاوی، بۆ برین، بۆ شێرپەنجە، بۆ پێست، بۆ هێز و گوڕبەخشین و چالاکی بە لەش .. بۆ وریاکردنەوە و ئاگاداری .. بۆ چارەسەری کەم خوێنی، بۆ زیادکردنی لێدانی دڵ، بۆ چارەسەری ساردوسڕی لە کاری جووتبووندا .. بۆ تووشبوونی میزڵدان .. نابێت ژووری نووست بە رەنگی سوور بۆیە بکرێت .. ناشبێت بۆ ئەو کەسانەی کە دووچاری پاڵپەستۆی بەرزی خوێن بوونە بەکاربهێنرێن .
زەرد : بۆ چارەسەری دڵتەنگی ، بۆ نەخۆشی جگەر، گورچیلەکان، دەزگای هەرس ، بۆ ئەکزیما، بۆ دەزگای دەماری، بۆ شەکرە، بۆ باداری، ئازارەکانی گورچیلە، رزگارکردنی لەش لە ماددە ژەهراوییەکان، بۆ کێشە هۆرمۆنییەکان .. بۆ زیادکردنی رێژەی زیرەکی .
شـين : بۆ نەهێشتنی ئازار ، بۆ وەستاندنەوەی بەربوونی خوێن، بۆ باداری، بۆ رەقبوونی دەمارە خوێنبەرەکان، بەرزبوونەوەی پاڵەپەستۆی خوێن، سەر ئێشە، نەخۆشیی پێست، بۆ بۆ خامۆشکردنی تووڕەیی و هەڵچوون و کێشە دەروونییەکان، بۆ پەستی و دڵتە گی و بێزاری .
وەنەوشەیی : بۆ چارەسەری نەخۆشیی جگەر، بۆ بێ هێزبوون، بۆ تێکچوونی بارودۆخی دەروونی و هەست و سۆزداری، بۆ هێورکردنەوەی ئازاری منداڵ بوون، بۆ دان ئێشە، بۆ کەمکردنەوەی ئازاری جمگەکان، بۆ ئازاری میزڵدان، بۆ ئێسک، بۆ سپڵ، بۆ چەندی دۆخێکی تریش .
پرتەقاڵی : بۆ کەمکردنەوەی ماندوویی، بۆ ورووژاندنی ماسوولکەکان، بۆ نەخۆشی جگەر، بۆ زراو، بۆ نەخۆشییەکانی چاو، بۆ قەدەغەکردنی خەوەنووتکێ .
سـپی : هێمای ئارامی و دڵنیایی و ئاشتی و پاکییە .. بۆ راگرتنی بەڵانسی هێز لە لەشدا ، بۆ شێرپەنجە ، بۆ بەهێزکردنی خڕۆکە سپییەکانی خوێن، بۆ چارەسەری نەخۆشی نەرمبوونی ئێسک، بۆ نەخۆشی سییەکان، بۆ چارەسەری زەردوویی، بە تایبەتیش بۆ ئەو منداڵە تازە لەدایکبووانەی، تووشی زەردوویی دەبن، کە تیشکێکی سپیی بەهێز دەخرێتە سەر ناوچەی جگەری .. چاک دەبێتەوە .
رەش : بۆ زیاتر هەستکردن بە هێز، بۆ باوەڕبوون بەخۆ، بۆ کەمکردنەوەی گەرمایی بەرز لە لەشدا، ئارەزووی خواردن کەمتر دەکاتەوە ، بۆ داگرتنی کێشی زیاد .
خۆڵەمێشی : بۆ نەخۆشی سییەکان و، بۆ تووشبووانی خووگرتوو بە جگەرەکێشان .
تەنانەت ڤیتامینەکانیش پەیوەندییان بە رەنگەکانەوە هەیە، دەبینین ئەو خواردنانەی کە رەنگیان زەرد یا سەوزە، وەک : لیمو، هەڵوژەی زەرد، کاهوو، بیبەری سەوز، دەوڵەمەندن بە ڤیتامین ” سی ” .. ئەو خواردنانەش کە سوورن وەک : تەماتە، سێوی سوور دەوڵەمەندن بە ڤیتامینی ” بی، بی : ١٢ ” خواردنی وەنەوشەیش ڤیتامین “ئی ” سەوزەشدەوڵەمەندە بە ڤیتامین ” دی ”
نەخۆشییەکیش هەیە بە ناوی ( کوێری رەنگەکان )، نەخۆشییەکە تووشی مرۆڤ دەبێت، کە ناتوانێت جیاوازی لە نێوان چەند رەنگێک یا هەموو رەنگەکاندا بکات .. بە هۆی تێکچوونێ تۆڕی چاوەوە ، یا بە هۆی تێکچوونی دەماری چاو، یا تێکچوونی خانەکانی بینایی لە مێشکی مرۆڤدا .. یەکەمین کەسیش کە ئەم نەخۆشییەی دۆزییەوە، زانای کیمیاوی ئینگليزی ( جـۆن دالـتۆن ) بوو، کە باسێکی دەربارەی ( کوێری رەنگەکان ) بڵاوکردەوە .. شایانی باس و سەیریشە، کە ئەم زانایە خۆی تووشی ئەم نەخۆشییە ببوو .
لە ئەمڕۆدا، دکتۆر پسپۆری رەنگەکان و، کەسانی شارەزا هەن، لە بواری چارەس بە رەنگەکان .. ئەگەرچی لە لای ئێمە بایەخ ئەوتۆ بە گرنگی و کاریگەری رەنگەکان و، بە چارەسەر بە رەنگەکان نەدراوە، کە شایانی ئاماژە و باسکردن بن .
لە کۆتاییدا هیوادارم، کە خوێنەرانی ئازیز سوود لەم بابەتە وەربگرن .. بە تایبەتیش دایکان و باوکان و مامۆستاکان و، هەموو ئەوانەی کە دڵسۆز و خەمخۆری منداڵانن .
نەرویج : (٢ی / ئوکتۆبەر / ٢٠١٥)

تشرینی یه‌كه‌م 28, 2015

گرنگی ستایش و هاندان .. بۆ منداڵان – ڕەزا شوان – نەرویج

نووسەر و پزیشکی ناسراوی دەروونی ( رۆدلف دریکۆس ) دەڵێت : ” منداڵ پێویستی بە هاندان هەیە .. هەر وەکو چۆن رووەک پێویستی بە ئاو هەیە ..” ستایش و هاندان، دوو وشەی هاومەبەستن، بە جیا بێن یا پێکەوە، یا کامیان پێش ئەوەی تریان بکەوێت . مەبەست لە ستایش و لە هاندان، بریتیە لە بە جوانی ناوهێنان و، لەبەرچاوگرتنی باشییەکان و، بەرزکردنەوەی ورە و تواناکانی مرۆڤن .. هاندانی مرۆڤە بۆ درێژەپێدان و گەشەکردن و چەسپاندنی کار و رەفتار و هەڵس و کەوتە دروست و ئەرێنییەکانیانن . هاندان و ستایش پێویستییەکی سەرەکین و، گرنگییەکی گوەرەیان لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی مرۆڤدا هەیە .. بە ستایش و هاندان، مرۆڤ هەست بە خۆشی و شانازی و دڵنیایی و پێزانین دەکات .. وشە و رستە شیرین و جوانەکانی ستایش و هاندان، دەبنە هاندەر و پاڵپشتێکی بەهێز بۆ درێژەدان و گەشەکردنی کاری جوانتر و ئەنجامی باشتر .
منداڵ و گەورە پێویستیان بە ستایش و هاندان و پیاهەڵدان هەیە .. هاندان و ستایش گوڕ و تینێکی زیاتر بە مرۆڤ دەبەخشن و .. هاندەرن بۆ درێژەدان بە کار و بە رەفتارە باشەکانیان .. ستایش و هاندان و خەڵاتکردن، زیاتر تواناکانی مرۆڤ دەوروژێنن و .. زیاتریش دەیانەوێت خۆیان دەربخەن و، ئەوەی لە باریان دایە بگەیەنن .. ستایش و هاندان زاخاوی بەهرە و تواناکانی مرۆڤن دەدەن .. ئاسودەیی و بڕوابەخۆبوون و، هیوا و گەشبینی دەخەنە دڵی مرۆڤەوە .. هەمیشە وشە شیرین و جوان و باشەکان، هێزێکی ئەفسووناوی گەورەیان هەیە، بۆ گەیاندنی خۆشەویستی و، رێز و پیزانین .. وشە و رستەکانی هاندان و ستایش و پیاهەڵدان، ئە گەر لە ناخی دڵەوە دەربچن، هەموویان گوزارشت لە واتایە دەکەن کە : ( من گرنگی بە تۆ دەدەم .. ) ئەگەر وشە و رستەکانی هاندان لە کات و شوێنی کارە ئەنجامدراوە باشەکاندا، بە خێرایی بوترێن .. یا ئەو کەسە بە خێرایی خەڵات بکرێت .. ئەو وشە و خەڵاتانە بە خێرایی لە یاد ناچنەوە .
زانایانی دەروونی جەخت لەسەر گرنگی و کاریگەری هاندان و ستایش دەکەنەوە، بە لای ئەوانەوە ستایش و هاندان، بزوێنەر و پاڵنەرن، بۆ درێژەدان و گەشەکردنی کار و رەفتارەی پەسەند و، بەها جوانەکان و، رەوشتی بەرز و، شکۆداری و شانازی و پیاوەتی و مرۆڤایەتی و ڕێز و خۆشەویسی و، بەهێزبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان .. ئەم بەها بەرز و جوانانە لە دڵە قنجەکانی منداڵاندا دەڕوێنن ..( شەکســپیر ) دەڵـێت: ” هیچ شتێک هێندەی ستایش و پیاهەڵدان .. کارناکاتە سەر منداڵ ”
ئێمەی مرۆڤ، بریتین لە کۆمەڵە هەست و نەستێک، هەر بە هەستی جوان و، بە سۆزداریش، هەستمان زاخاودەرێت .. دەتوانین بە وشە و رستەی شیرین و جوان و شیاو .. بە هاندان و ستایش .. گوزارشت لە هەستی ناخی خۆمان بکەین و .. رێز لە هەستی کەسانی تر بگرین .. ( مـارک تویــن ) دەڵێت : ” بێگومان، من بە قسەیەکی خۆش .. دەتوانم سێ مانگ بژیم ”
گرنگترین چین کۆمەڵگاش کە پێویستییەکی زیاتریان بە هاندان و ستایش و خەڵاتکردن هەیە منداڵانن، کە هیوا و نەوەی داتوومانن .. ستایش و هاندانی منداڵان هیچی تێناچێت .. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێویستییەکی گرنگە و، سوودێکی زۆر گەورە و، گاریگەرییەکی ئەرێنییان هەیە، لە ژیانی ئەمڕۆ داهاتووی منداڵاندا .
ستایش و هاندان، خۆشی و شادی و دڵنیایی و ئاسوودەیی و هیوا و گەشبینی بە منداڵان دەبەخشن .. ئەو هەستەشیان لا دروست دەبێت، کە ئەوان لە لایەن دایک و باوک و مامۆستاکانیان و، کەسانی ترەوە گرنگییان پێ دەدەن و، پێزانینیان بۆ کارە باش و رەفتارە جوان و نایابەکانیان هەیە .. رێزیان لێ دەگرن و، پێگەیان هەیە و، پەرواێز نەکراون .. بڕوایەکی بەهێز و متمانەیەکی زیاتریشیان پێ دەبەخشن .. بۆ درێژەدان بە کارە باش و دروست و پەسندەکانیان .. وەک دەڵێن : ” فێربـوون لە منداڵـیدا .. وەکو نەقشی سەر بەرد وایە ”
پەندێکی کوردیشمان هەیە کە دەڵێت : ” دەمە، چیت لێ کەمە ” واتە نابێت مرۆڤ لە قسەی باش و شیرین و جواندا رەزیل بێت .. گەر مرۆڤ قسەیەکی باش بکات لە دەمی کەم نابێتەوە .. هەر بە هەمان مەبەست پەندێکی تری کوردیمان، دەڵێت : ” بە قسەی خۆش مار لە کون دێتە دەر ” واتە تا دەتوانیت، زمانت شیرین بێت و قسەت خۆشبێت، لە گەڵ مرۆڤدا .. بەڵام بە داخەوە، تا ئەمڕۆش بەشێکی زۆر لە دایکان و باوکان و لە مامۆستاکان، زۆر بە کەمی هەست بە گرنگی و کاریگەریی هاندان و ستایش و، قسە و رستەی جوان و شیرین و سوودبەخش دەکەن .. کەچی بە ریزە وشە و رستەی هەست بریندارکەر و ناشیرین بە منداڵەکانیان دەڵێن .. یا لەسەر رەفتار و هەڵەیەکی بێ مەبەست .. بە قسەی ناشیرین و نەشیاو، هەستیان دەتەزێنن و، رووشکێنیان دەکەن .. کورد دەڵێت : ( زامی خەنجەر ساڕێژ دەبێت .. بەڵام زامی قسەی ناخۆش هەرگیز ساڕێژ نابێت ) قسەش لە دەم دەرچێت .. ناگەڕێتەوە .
کارتێکردنی ستایش و هاندان لەسەر منداڵان، روون و زانراوە .. لەم بارەیەوە، چەندین تۆیژینەوە و لێکۆڵینەوەی پراکتیکی و مەیدانی، لە لایەن پسپۆران و دەروونناسان و شارەزایانی پەروەردەی منداڵانەوە، ئەنجام دراون .. کە هەر هەموویان چەخت لەسەر گرنگی و کاریگەرییەکانی هاندان و ستایش لە ژیانی ئەمڕۆ داهاتوی منداڵان دەکەنەوە . هاندان و ستایش بە هۆکارێکی گرنگ دەزانن لە دروستکردنی کەسایەتییەکی دروست و سەرکەوتوودا .. هۆکارێکی گرنگیشە بۆ درێژەپێدان و گەشەکردنی، رەوشتی بەرز و کاری جوان و، کۆڵنەدان و درێژەدان، بە لایەنە ئەرێنییەکانی سەرکەوتن و داهێنان .
دایکان و باوکانی ئازیز، مامۆستا دڵسۆزەکان، خەمخۆرانی منداڵان و داهاتوویەکی گەشتر و شیاوتر بۆ کورد و کوردستان .. لە ئەمڕۆدا، ستایش و هاندانی دروست و، بەکارهێنانی وشەی جوان و شیرین و شیاو .. بۆ بەرزکردنەوەی ورەی قوتابیان .. بوونەتە پێویسی و، بە هۆکارێکی گرنگی پەروەردەی نوێ و فێرکردن .. هۆکارێکن بۆ کۆنترۆڵکردنی رەفتارەکانی منداڵان .. پاڵپشتێکی بەهێزن بۆ درێژەپێدان و گەشەکردنی ئاکارە باشەکان و، کارە ئەرێنییەکان .. بۆیە پێویستە درێغی نەکەن و، بە ستایش و بە هاندان، ورەی منداڵەکانتان بەرزبکەنەوە .. هەردەم دڵە پاک و قنجەکانیان پڕبکەن، لە خۆشەویستی و هیوا و گەشبینی .. بە وشە و بە رستەی ناشیرین، هەستی ناسکیان بریندار مەکەن و، ورەیان مەڕووخێنن .. وەکو دەڵێن : ” دڵ لە گـوڵ ناسـکترە ”
نموونەیەکی بەرزی هاندان و ستایشتان لە ژیان ( تۆماس ئەدیسۆن ) بۆ دەهێنینەوە .. ئەدیسۆن کە منداڵ بوو، سێ مانگ بوو کە چووبووە پۆلی یەکەمی قوتابخانەی بنەڕەتی ، لە سەرەتای فێربوون و وەرگرتندا بوو .. مامۆستاکانی و بەڕێوەبەری قوتابخانەکەی، بە گەمژە و بیرکۆڵیان دەزانی .. تا رۆژێک بەڕێوەبەری قوتابخانەکەی دەری کرد و، پەیامێکی بۆ دایکی پیا نارد، کە تێیدا وتبوویان : ” باشتر وایە کوڕەکەت لە ماكەوە دابنیشێت، چونکە گەمژەیە ” ( ماری ئەدیسۆن)ی دایکی، لە وەڵامی ئەو پەیامەدا وتی:
” کوڕەکەم گەمژە نییە، بەڵکو ئەوان گەمژەن ” ئەدیسۆنی لە ئامێز گـرت و، پێی وت :
” ئەگەر هەموو کەسێک نکووڵی لە زیرەکی تۆ بکەن، کوڕە بچکۆلەکەم، بۆ تۆ ئەوە بەسە، کە من بڕوام بەوە هەیە تۆ کوڕە زیرەکەکەمی .. لێیان گەڕی چی دەڵێن با بیڵێن، تۆ گوێ لەمن بگرە : تۆ زیـرەکترین منداڵی لە جیهاندا ” بۆیە ( ئەدیسۆن ) خۆی بە قەرزای دایکی دازانێ و، دەڵێت : ” دایکم بوو کە فێری کردم، چونکە رێزی لێ دەگرتم و، بڕوای پێم هەبوو .. ئەو هەستەی پێ بەخشیم، کە من گرنگترین کەسم لە بووندا، بوونی منیش، بوو بە پێویستییەکی گرنگ لە پێناوی ئەودا .. بەڵێنم بە خۆم دا، کە شەرمەزاری نەکەم، وەک چۆن ئەو هەرگیز شەرمەزاری نەکردم ” بەڵی ئەدیسۆن بە هۆی پشتگیری و ستایش وهاندانی دایکییەوە، پێگەیی و، وزەی کارەبا و بە سەدان داهێنانی داهێنان .. بوو بەو کەڵە داهێنەرە، کە تا هەتایە، مرۆڤ قەرزاری ئەون .
ئەدیسۆن، لە دڵسۆزی و پێزانینی چاکەی دایکیدا، دەڵێت : ” لە ژیانمدا هەر زوو ئەوەم بۆ دەرکەوت، کە بە رەهایی، دایک باشترین بوونەوەرە ”
کەواتە هیچ شتێک، بە قەی هاندان و ستایش و پشتگیری، دروستکەر و کاریگەرنین .. پێویستییەکن، کە هیچ پێویستییەکی تر ناتوانێت شوێنیان بگرێتەوە .. هاندان و ستایش بە هەستێکی تەواو و، بە تێگەیشتن و بڕواپێکردنەوە .. پاڵپشتن بۆ بزواندنی سۆز و هەستی منـداڵان .. بەڵکو خۆشی و شـادی، بە گیانیشیان دەبەخشن .. زەردەخـەنەی خۆشی دەکەوێتە سەر لێویان و .. روویان گەشتر و .. چاویان روونتر .. دەبنەوە .
هاندان و ستایش، دەتوانن ئەم ئامانجانە بهێننەدی :
١ـ شیرینکردنی سەربەخۆیی و بەرپرسێتییە، لە لای خودی منداڵان .
٢ـ منداڵان بڕوایان بە خۆیان بە هێزتر دەبێت .. رێزێکی زیاتریشیان بۆ خۆیان دەبێت .
٣ـ هۆکارن بۆ چارەسەری هەندێ نەخۆشیی دەروونی، وەکو : شەرم کردن و ترس .
٤ـ یارمەتیدەرن، بۆ ئەوەی منداڵان، بە هیوا و گەشبینییەوە، لە داهاتوویان بڕوانن .
٥ـ ئەو هەست و نەستەیان لا دروست دەبێت، کە ئەوان لە لای کەسانی تر پەسەندن .. ئەمەش لەخۆڕازیبوون و، ئاسوودەیی و دڵنیاییەکی زیاتر بە دەروونیان دەبەخشن .
٦ـ گۆڕینی روانینی منداڵان، لە دەرەوە بۆ ناوەوەی خۆیان .
٧ـ هەڵنان و لەبەرچاوگرتنی کارە باشەکانی منداڵان .. بۆ درێژەدان بە گەشەکردنیان .
٨ـ شیرین کردن و پێزانین .. بۆ کارە باشەکان و، رەفتارە جوانەکانی منداڵان .
٩ـ ئەو ئامانجانە و، بە دەیان ئامانجی تریش، کە لە سایەی ستایش و هانداندا دێنە دی.
پێویستە ئەوەش بزانین، کە بە پێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و، بە پێی قەوارە و گرنگی کارە باشە ئەنجامدراوەکان .. ستایش و هاندان و خەڵاتکردن، پایە بە پایە سەردەکەون .. ئەبێت ستایش و هاندانەکان پڕ بە پێستی کارە جوانەکان بن و، گونجان و، هاوسەنگییەک لە نێوان ستایش و پاداشت و، کارە ئەنجامدراوەکاندا هەبێت .
دووبارەی دەکەینەوە، کە ستایش و هاندان و ستایشی منداڵان، لە سەر ئەنجامدراوە ئەرێنییەکانن .. پێویستییەکی زۆر گرنگن و، کارتێکردنێکی گەورەیان لەسەر رەوشت و رەفتار و، دروستکردنی کەسایەتی منداڵان هەیە .. بۆ ئەوەی ستایش و هاندان بە جوانی و بە دروستی بەربگرن و .. بە باشیش مەبەست و ئامانجەکانیان بپێکن .. پێویستە بە وردی، ئەم هۆکارە سەرەکییانە لەبەرچاو بگرین :
١ـ پێویستە هاندان و ستایش و خەڵاتکردن، لەسەر ئەنجامدانی کارە باشەکانی منداڵان بن، نەک لەسەر خودی منداڵان .. بۆ نموونە :
کاتێک کە منداڵێک لە تاقیکردنەوەکانی قوتابخانەدا، بە نمرەیەکی باشەوە دەردەچێت .. پێویستە دایک و باوکی، ستایشی ئەو کۆشس و هەوڵدان و ماندووبوونەی بکەن، کە منداڵەکەیان بۆ ئەم سەرکەوتن و ئەنجامە باشەی لە تاقیکردنەوەکانی قوتابخانەکەی دای .. وەکو پێی بڵێن : ” دەستخۆش، تۆ کۆششێکی باشت کرد بۆ ئەوەی دەربچیت و ئەم نمرە بەرزانە بە دەست بهێنیت .. ” ئەم شێوە ستایش و هاندانانە، یارمەتی منداڵ دەدەن بۆ درێژەپێدان و گەشەکردن و، راهاتن لەسەر کار وکۆشش، بۆ بە دەستهێنانی ئەنجامی باشتر .. کەواتە پێویستە جەخت لەسەر کارە باش و ئەرێنییە ئەنجامدراوەکان بکەیینەوە، نەک لەسەر خودی کەسەکان .. هەر لەم بارەیەوە نموونەیەکی تر :
(جـوان ) کە کچێکی هەشت ساڵانە .. بە باشی حەوشەی ماڵەکەیانی گسک دا .. گـەڵا وەریوەکانی دارەکان و هەموو خۆڵ و خاشاکێکی حەوشەکەیانی ماڵی و، کۆی کردنەوە و کردییە ناو سەبەتەی زبڵەکەیانەوە .. هەموو شتەکانی حەوشەکەیانی، بە جوانی لە شوێنی خوایاندا دانا .. ئەم کارە جوانەی کە جوان ئەنجامی دا .. بووە هۆی دڵخۆشی دایکی .. دایکی دەربارەی ئەم کارە جوانەی کچەکەی .. بەم جۆرە گۆزارشتی لە پێزانین و، لە پێخۆشحاڵی خۆی کرد :
دایک : ” حەوشەکەمان زۆر پیس بوو .. لەو بڕوایەدا نەبووم کە بە رۆژێک، ئەوها جوان پاک بکرێتەوە . ”
جوان : ” من وا پاکم کردەوە ”
دایک : ” حەوشەکەمان پڕبوو، لە گەڵا و خۆڵ و خاشاک و شتی تر ”
جوان : ” من هەموویم ماڵی و، پاکم کردەوە و، کردمە ناو سەبەتەی زبڵەکەوە ”
دایک : ” بێگومان تۆ هەوڵێکی گەورەت داوە و .. ماندووبوویتە ”
جوان : ” بەڵێ، بە دڵنییایەوە ئەمەم کرد ”
دایک : ” حەوشەکەمان زۆر پاکە .. مایەی دڵخۆشییە کە مرۆڤ، بەم پاکییە بیبینێت ”
جوان : ” زۆر پاک و، رێک و پێکە ”
دایک : ” رووخۆشیت و، دەموچاوی گەشت .. ئەوەم بۆ دەردەخەن، کە تۆ چەند شانازی بەم کارەتەوە دەکەیت .. زۆر سۆپاس بۆ ئەم کارە جوانەت ”
جوان ( بە زەردەخەنەیەکی گەورەوە ): ” سۆپاس دایکە گیان ”
جوان هەستی بە خۆشی و، بە شادییەکی زۆر کرد، دەربارە وشە جوانەکانی دایکی و پێزانینی بۆ ئەو ئیشانەی ئەنجامی دان .. چاوەڕێی ئێوارەشی دەکرد، کە باوکی بێتەوە و حەوشەکەیان بەو پاکییە ببینێت و .. بۆ جاری دووەم شانازی بەم کارەیەوە بکات .
لە بەرانبەر ئەو وشانەدا، گەر دایکی و شە و، رستەگەلێکی ستایشی وەک ئەم وشانەی بەکار بهێنایە : ” تۆ کچێکی چەند مەزنی ” یا ” کچە بچکۆلەکەم جوانەکەم، تۆ بە راستی یارمەتیدەری منی ” یا ” دایکت بەبێ تۆ هیچی پێ ناکرێت ” یا هەر رستەیەکی تری لەم جۆرانە .. ئەم رستانە ئاراستەی خودی کچەکەی دەکرد .. نەک کارە باشەکانی .. ئەمەش راست نییە و ( هەڵەیە ) .. ئەم زیادەڕۆییانە لە ستایش کردنی خودی منداڵدا .. ناراستی لای منداڵ دروست دەکەن و، بێزاری دەکەن .. لەوانەیە وا هەست بکات، کە ئەو هێندە مەزن نییە و، شایانی ئەو ستایش و پیاهەڵدانە نییە و .. ئەوە فوودانە .
( برولمان ) دەڵێت : ” ستایش کردنی منداڵ بە رستەی وەکو : تۆ هونەرمەندێکی مەزنی ” یا ( لە تۆپی پێدا : تۆ ئەستێرەی ئەستێرەکانی ) .. بەم نازناو و ستایشە زیادە رۆییانە .. منداڵ هەست بە شەرمەزاری دەکات .. خۆ ئەگەر هاتوو لە جاری داهاتوودا نەتوانێت وێنەیەیەکی جوانتر بکێشێت .. یا گۆڵێک تۆمار بکات .. زۆری پێی شەرمە، کە بە نازناوی ” تۆ هونەرمەندێکی مەزنی ” یا ” تۆ ئەستێرەی ئەستێرەکانی ” چونکە ئەم ستایشانە ئاراستەی خودی منداڵان دەکەن، لەوانەیە لە راستیدا، لە ئاستی ئەو ستایش و پیاهەڵدانانە نەبن، هەست بە تەریق بوونەوە و، بەشەرمەزاری بکەن .. راستر ئەوەیە، کە پێویستە ستایشی کارە ئەنجامدراوەکانیان منداڵان بکەن .. بۆ نموونە : ” تۆ وێنەیەکی جوانت کێشاوە ” ، ” تۆ یارییەکی جوانت کرد ” ، ” تۆ بە رووحێکی وەرزشیی بەرزەوە .. یاریت کرد ”
٢ـ ستایشی هەوڵدانەکانی منداڵان بکەن .. ئەگەر بە ئەنجامیش نەگەیشتووبن، ئەو بڕوایەیان لە دڵ بڕوێنن، کە شکستی جارێک و دوو جار کۆتایی کارەکان نیین .. هەموو شکستییەک، پەند و وانەیەکی نوێ بە مرۆڤ دەبەخشن، بۆ دۆزینەوەی رێگایەکی باشتر و، هەنگاونان بۆ سەرکەوتن .. ( ئەدیسۆن )ی کەڵە زانا، دەڵێت : ” تەنها ئەو کەسانە شکست دەهێنن، کە واز لە کۆشش و لە هەوڵدان دەهێنن ”
( ئەدیسۆن ) بۆ دۆزینەوەی وزەی کارەبا، هەزار تاقیکردنەوەی ئەنجامدا، لە(٩٩٩) یاندا شکستی هێنا، لە هەزارەمین تاقیکردنەوەیدا سەرکەوتنی بە دەستهێنا .. بەڵام ێەدیسۆن هەرگیز هەوڵ و تاقیکردنەوەکانی بە شکستی ناو نەبردوون، بەڵکو دەیوت : ” نۆ سەد و نەوت و نۆ تاقیکردنەوە بۆ سەرنـەکەوتن هەیە ”
٣ـ ستایشی منداڵەکانتان بکەن و بە باشی هانیان بدەن .. چونکە دڵنیایی و ئاسوودەییان پێ دەبەخشن و، بەلای ئەوانەوە، ستایش و هاندان بەڵگەیە بۆ ئەوەی .. کە پەسەندن و بایەخیان پێ دەدەن .
٤ـ بە راستی و بە بڕوابوونە ستایشی منداڵەکانتان بکەن و، ناراست مەبەن و سازشیان لەگەڵدا مەکەن .. چونکە منداڵان، وریا و زیرەکن .. باش دەزانن کە ئەو ستایش کردن و پیاهەڵدانەتان، راستن و دڵتانەوە دێن .. یا سازش و رووکەشی و هەڵخەڵەتاندنن .. یا زیادەڕۆۆیی دەکەن و زیاد لە پێویست ستایشیان دەکەن .. زۆر کەس هەیە بۆ مەرام و مەبەست و بەرژەوەندی تایبەتی، کورد وتەنی : ” ماستاو سارد دەکاتەوە ” و ” مامە حەمەیی دەکات ” و لە خۆتەن، بە شان و باڵ و، لەش و لاری کەسێکدا هەڵدەدات .
٥ـ شێوازەکانی راستی هاندان و ستایش بگرنەبەر .. چونکە رێبازە راستییەکانی ستایش و هاندان .. منداڵان بە سەرکەوتن دەگەیەنن .. لەم بارەیەوە، تۆیژێنەری مەزن ( ئیدی برولمان ) لە ( زانکۆی ئۆتریشت ) لە ( نیوزلەندە ) دەڵێت : ” گرنگ شێوازی ستایش کردن و هەڵنانە، لە تواناکان یا بەهرەکانی منداڵان ”
٦ـ ئامادەی ستایش و هاندان بن و دوامەکەون .. چونکە خۆشتر و کاریگەرتر ئەوەیە، لە کاتی ئەنجامدانی کارە باشەکاندا، گەرماوگەرم، ستایش و خەڵاتی کەسە شایستەکان بکرێن .. چونکە لەو کاتەدا خۆشی و تام و چێژێکی زیاتر بەو کەسانە دەبەخشن .. کاریگەرییەکی زیاتریشیان دەبێت .
٧ـ پێشوەخت ستایشی کارێکی منداڵ مەکەن و .. پێشتریش خەڵاتی مەکەن بۆ کارێک کە نیاز وایە بیکات .. بەڵام هێشتا ئەنجامی نەداوە .
٨ ـ وریابن، هەرگیز ستایشی کار و رەفتاری خراپ و چەوتی منداڵان مەکەن و، هانیان مەدە .. تا لەسەر ئەو کار و رەفتار و هەڵس و کەوتە هەڵە و زیان بەخشانە، رانەیەن و درێژەیان پێ نەدەن .. بۆ نموونە : کە منداڵەکەتان لە منداڵێک دەدات، بێ رێزییەک دەکات، بەرد لە ئاژەڵێک دەگرێت، لقی داێک دەشکێنێت، مان لە خواردن دەگرێت، گاڵتە بە مامۆستاکانی دەکات، بەبێ پرس پارە لە گیرفانت دەردەکات، جوێن دەدات، … هتد . پێویستە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و، بە هێمنی تێی بگەیەنن و پێی بڵێن: ” باشتر وایە وا بکەیت .. ” هەر بەقسەش وایان لێ بکەن کە دان بەوەدا بنێت هەڵەی کردووە ، داوای لێبووردنتان لێ بکات .. بەڵێن و بڕیاریش بدات، کە دووبارەیان نەکاتەوە .. دایکان و باوکانی وریـا و، مامامۆستا دڵسۆزەکان، دەزانن کە چۆن مامەڵە لەگەڵ منداڵانی هەڵەدا دەکەن و .. چ شێوازیكی سەرکەوتوو دەگرنەبەر، بۆ راستکردنەوەی هەڵەکانیان .. هەرگیز ناکرێت کە ( هەڵـە بە هەڵـە ) راست بکرێتەوە .
٩ـ هەوڵدەن وشەکانی هاندان و ستایشتان هەمەجۆرەبن چونکە زۆر دووبارەکردنەوەی هەمان جۆرە وشە و رستە، لە لای منداڵان چێژیان نامێنێت و، بایەخیان کاڵ دەبنەوە .. هەندێ لە مامۆستاکان، زۆر ئەم وشانە دووبارە دەکەنەوە : ( ئافەرین، بژی، باشە، زۆر باشە، نایابە، چەپڵەیەکی بۆ لێدەن ) مەرجیش نییە کە هاندان تەنها بە وشە و بە رستە بێت .. مامۆستا دەتوانێت، ئەو قوتابییەی کە ئەنجامێکی باش بەدەست دەهێنێت، وێنەیەکی لە سەر ( تابلۆی شکۆداری ) ی قوتابخانەکەی دابنێت، یا ئاڵایەکی بچووکی کوردستان، یا نەخشەی کوردستان، لە بەرۆکی هەڵواسی، یا کتێبێکی منداڵانی پێشکەش بکات، … هتد . یا لە لایەن دایک و باوکییەوە، وەکو خەڵاتێک، بیبەن بۆ ( چـاڤی لانـد، یا پارکي ئازادی، یا پارکی منارە، یا … هتد ) .
جیاوازی لە نێوان ستایش راست و ستایشی ناراست :
لێکۆڵینەوە دەروونییەکان، ئەویان پشت راست کردەوە .. کە ستایش کردن و هاندانی راستەقینەی هەوڵ و کارە باشە ئەنجامدراوەکانی منداڵان، لە لایەن دایکان و باوکانەوە زمانێکی شیرینی پێویستن و، هاندەر و پاڵنەرێکی باش و بەهێزن و، ناکرێت بەلاوە بنرێن، بۆ ئەوەی منداڵان هەوڵێکی زیاتر بدەن و، ئەنجامێکی باشتر بهێننەدی .. بەڵام پێویستە بە شێوازێکی راست و دروست و زانستییانە، پەیامەکەیان بە منداڵەکانیان بگەیەنن .. بۆ ئەوەی بە راستی ئامانجەکانی ستایش و هاندان و هەڵنان بپێکن .
زیادەڕۆیی لە لە ستایش و هاندان و پیا هەڵدان، یا ستایشی ناڕاست و بۆش و بێ بنەما .. زیانیان هەیە و سوودیان نییە .. زۆر منداڵ تووشی شەرەمەزاری دەبێت، چونکە توانا و بەهرە و کار و بەرهەمە ئەنجامدراوەکانی، لە ئاستی ئەو هەموو ستایش و، پیاهەڵدانەدانەی دایک و باوکیدا نین .. دەشێ وا هەستیش بکات کە سەرکەوتن ئاسانە و .. دواتریش وا هەست دەکات کە ژیانیش بۆ ئەو ئاسانە .. ئەمانە هەمووی وای لێ دەکەن کە ببێت بە کەسێکی بێ دەسەڵات و .. ئامادە نەبێت کە رووبەڕووی کێشە و بەرهەڵستییەکان و راستییەکان ببێتەوە، کە لە ژیانیدا رووبەڕووی دەبنە .
زیادەڕۆیی لە ستایش و هەڵنان .. هۆی تووشبوونی منداڵە بە نێرگزی :
هەندێ لە پسپۆرانی بواری پەروەردەی منداڵان، مامەڵەکردن لەگەڵ منداڵدا، بەم شێوازە هەڵە و نادروستە .. بە هۆیەکی تووشبوون بە ( نیرگزی ) دەزانن لە نەوەی تازەدا.. هەر وەکو چۆن لە بەشێکی لاوانی ئەمڕۆدا بەدی دەکرێت .. کە کەمتر کاردەکەن و، چاوەڕێی دەسکەوتی زیاتر دەکەن .. ئەم شێوازە بیرکردنەوەیە، دەشێ بە راستی زیان بە منداڵ بگەیەنێت و، نەتوانێت، بەهرە و تواناکانی دروست بکات، کە پاڵپشتن بۆ هێنانەدیی ئامانجەکانی و پێشکەوتنیان .. هەر ئەم منداڵە تووشی لە خۆبایی بوون و، خۆبەزیاتر زانین و، خۆ بە جیاواز لە منداڵانی تر دەبێت .. هۆیەکەشی ئەوەیە کە لە راستیدا، لەسەر بنەمایەکی پووک هەڵنراوە .. بەهرە و تواناکانی لەوە کەمترن کە وا هەست دەکات هەیەتی .. هۆی سەرەکی ئەم تووشبوونەی منداڵ بە ( نێرگـزی ) یەت دەگەڕێتەوە بۆ نابەڵەدی دایک و باوک، کە زیادەڕۆیی لە ستایش و، لە هەڵنانی بەردەوامی منداڵەکەیان دەکەن، کە لەو ئاستەدا نییە .. بێ ئەوەی زیانەکان و ئەنجامە خراپەکانیان لەبەرچاوبگرن .. ئەو منداڵەی کە تووشی نێرگزی دەبێت .. دەبێتە کەسایەتییەکی زۆر هەستیار و هەمیشە شانازی بە خۆیەو دەکات .. تا ئەو رادەیەی کە بە هاوڕێکانی بڵێت ( من لە ئێوە باشترم ) .. کێشەکانی منداڵی توشبوو بە نێرگزی ئەوەیە، کە ناتوانێت پەیوەندییەکی بەهێز و بەردەوامی لەگەڵ کەسانی تردا هەبێت .
توێژینەوەیەکی هۆڵەندی کە بە سەرپەرشتی پرۆفیسۆر ( ئیدی برولمان ) ئەنجام درا .. کۆمەڵێک لە دەرووناسان و پەروەردەکارانئەنجامیان دا .. توێژینەوەکە لە ماوەی دوو ساڵدا، هەر شەش مانگ جارێک، لەسەر (٥٦٥) منداڵی کوڕ و کچ، کە تەمەنیان لە نێوان (٧ ـ ١١) ساڵ بوون، لەم توێژینەوەیەدا، پرسیار لە دایکان و باوکانیش دەکرا .. لێکۆڵینەوەکە گەیشتە ئەو ئەنجامەی .. کە زیادەڕۆیی هەمیشەیی، لە ستایش و هەڵنانی منداڵ، هۆخۆشکەرە بۆ تووشبوون بەنێرگزی .. هەر لەم توێژینەوەیەدا ئەوە دەرکەوت کە ئەو منداڵانەی بە نێرگزی ناودەبران .. ئەو منداڵانە بوون، کە باوک و دایکیان وەک منداڵێکی جیاوازی زیاتر لە منداڵانی تر، هەڵس و کەوتیان لەگەڵدا کردوون .
ستایش وەک ( پەنسلـین ) وایە .. نابێت بە شێوەیەکی هەڕەمەکی دابەش بکرێت .. کۆمەڵێک زانیاری و ئاگاداری هەن بۆ بەکارهێنانی دەرمانی بەهێز .. زانیاری دەربارەی کات و رادە و، دەربارەی زیانە ئەگەرییەکانی هەن .. وەکو تووشبوون بە خروشت و سووربوونەوەی لەش .. هەر بەم شێوەیەش، زانیاری و ئاگاداری دەربارەی چۆنییەتی دابەشکردنی دەرمانی ( سۆزداری ) هەیە .
گرنگترین و دروسترین و تەنها دەستووریش ئەویە، پێویستە ستایش ئاراستەی کۆشش و کارە ئەنجامدراوەکانی منداڵان بکرێن .. نەک ئاراستەی خودی منداڵان بکرێن .
جۆرەکانی ستایش و هاندان و پاداشت و خەڵاتکردنی منداڵان :
١ـ ستایش و پاداشتی کۆمەڵایەتی ( ورەیـی : مەعنـەوی) :
کە ئاسانترین و باشترین ستایشە .. لە خەڵاتی ماددی زیاتر کاریگەریی لەسەر دەروونی منداڵان هەیە .. پاداشتی کۆمەڵایەتیش، بەپێی گونجانی کارەکان و تەمەنی منداڵان جیاوازییان هەیە .. لەوانەش: ( زەدەخـەنە، رووگەشی، ماچـکردن، لە ئامـێزگرتن، دەست بەسەردا هێـنان، دەست خستنە سەر شان، دەست کردنە مـل، چەپڵەلێدان، روانین بە شانـازییەوە، دەستخۆش، دەمخۆش، هەر بژی، ئافەرین، تەمەن درێژبیت، هیوای داهاتوویەکی باشت بۆ دەخوازم ، … ئەمانە و، بە دەیان وشەی جوان و شیرین و ناسکی تری کوردیمان هەیە .. ئەم وشە و رستانە، گوزارشتێکی ئاسایی سۆزدارین بۆ بەرزکردنەو ورە و ها دانی منداڵان بۆ درێژە پێدان و گەشەکردنی کارە ئەرێنییەکانیان و، بە دیهێنانی ئەنجامێکی باشتر .
٢ـ پاداشتی ماددی : بەرانبەر بە رەفتار و کارە باشە ئەنجامدراوەکانی منداڵان، وەکو پێزانین هەندێ جار خەڵاتی ماددیی منداڵان دەکرێت ـ گەر خەڵاتێکی ساکاریش بێت ـ بۆ درێژەدان بە کارە و ئەنجامە باشەکانی و، بە رەفتارە جوانەکانی بدات .. وەک:
( نوقڵێک، بابەتێکی یاری، کتێبێکی رەنگاوڕەنگی منداڵان، تۆپێکی قنج، پێنووسێکی جوان، بووکە شووشەیەکی جوان، لە یەخەدانی ئاڵایەکی کوردستان، بردنی بۆ چاڤی لانـد، بۆ پارکی منارە، هەڵواسینی وێنەیەکی جوانی لەسەر ( تابلـۆی شـکۆداری ) ی قوتابخانەکەی، … هتد .. لە کۆتاییدا، ئەوە دووبارە دەکەینەوە، کە ستایش و هاندان و پاداشتی ورەیی و ماددی، پێویستە لە کات و لە شوێنی خۆیاندا بوترێن .. یا پێشکەش بکرێن .. چونکە لەو کاتەدا، خۆشی و تام و چێژێکی زیاتر بە منداڵان دەبەخشن و، کارتێکردنێکی دەروونی قووڵتریشیان دەبێت .

تشرینی یه‌كه‌م 27, 2015

گرنگی هاوڕێتی لە ژیانی منداڵاندا … رەزا شوان – نەرویج

فەیلەسووفی یۆنانی ( ئەرسـتۆ ) دەڵێ : ” گەر دەربارەی هاوڕێتی لەمن دەپرسی، ئەوەیە کە گیانێکە و لە دوو جەستەدایە .. ”
هاوڕێتی راستەقینە، واتا هاوبەشیکردن و لەیەکگەیشتن و هاوبڕوایی و هاوسۆزی و هاوخۆشەویستی و هاودڵسۆزی و هاوڕێزییە، لە نێوان دوو کەس یا زیاتردا .
هاوڕێتی راستەقینە، پیرۆزترین و جوانترین و بەسوودترین و پاکترین و بەرزترین پەیوەندیی کۆمەڵایەتییە لە نێوان ئادەمیزاد دا .. کە لەگەڵ تێپەڕبوونی رۆژان و ساڵاندا، هاوڕێتیش رەسەنتر و بەهێزتر و قووڵتر دەبێتەوە .. زیاتریش رەگ ئەستوور دەبێت .
مرۆڤ هەر بە ماکی (غەریـزی ) و سروشتی، کۆمەڵایەتییە و ناتوانێت بە تەنها بژی .. گەر وابوایە نەیدەتوانی خێزان و کۆمەڵگا و شار و شارستی و پێشکەوتن پێکبهێنێت .
هاوڕێتی راستەقینە رووەکێکە، کە بە دڵسۆزی و بە خۆشەویستی و بە هاوڕێزی و بە نیازپاکی ئاو دەدرێ و، لەسەر خۆی دەڕوی و باڵا دەکات .
هاوڕییانی دڵسۆز ئەو هاوڕێیانەن، کە لە خۆشی و لە ناخۆشیدا، لە شایی و لە شیندا، لە شێنەیی و لە تەنگانەدا .. یەکتری بەسەربکەنەوە و، فریای یەکتری بکەون .
لە لای منداڵان، بیرۆکەیەکی سەرەتایی دەربارەی واتای هاوڕێتی گەڵاڵە بووە .. ئەوان وای لێکدەدەنەوە کە هاوڕێ، هەر مرۆڤێکە کە خۆشیانی بوێ .. هەر کەسێکە یاری و بەزمی خۆشیان لەگەڵدا بکا .. سەرەتای هاوڕێتی لە لای منداڵان، بە خۆتەنی دەست پێدەکات، بە خاکی و، بە سادەیی و، بە نیازپاکی، وەک دڵەپاکەکانی خۆیان، بە نزیک بوونەوە لە یەکتری و، بە گوزارشتکردن و دەربڕینی سۆزداری و، بە رۆژ باش و بە چاکوچۆنی و رێزگرتن و رۆخۆشی و، بە جۆرێک لە تایبەتمەندی هاوڕێتی لە نێوان منداڵانی هاوتەمەن یا نزیک هاوتەمەندا، چەکەرە دەکا و دەڕوێت .. لەگەڵ کاتدا، ئەم پەیوەندییە پێشدەکەوێت و، بەهێزتر دەبێت و، تا دەبێتە هاوڕێتییەکی راستەقینەی گیانی بە گیانی .. بۆیە بەهێزترین و پاکترین هاوڕێتی، ئەو هاوڕێتییەیە کە لە قۆناخی یەکەمی تەمەنی منداڵیدا دروست دەبێت .. کە رەنگدانەوەی دڵپاکی و نیازپاکی منداڵانی پێوە دیارە .. دەشێ ئەم هاوڕێتییەش رێکەوتی بێت، بە هۆی پێکەوە یاریکردن دروست بووبێت، یا لە ڕێی پەیوەندیی خزمایەتییەوە، یا پەیوەندی دراوسێتی، یا تێکەڵبوون لەگەڵ منداڵانی گەڕەک یا قوتابخانەدا، یا بە هۆی هاوڕێتی منداڵانی هاوڕێکانی دایکان و باوکان و، خوشکان و براکان و، تێکەڵبوون لەگەڵ منداڵانی خێزانانی تردا، یا بە هۆی هەر رێکەوتێکی تر .. بە ئازادی و بە ئاسانی هاوڕێتی لە نێوان منداڵاندا دروست بووبێت .. ئەوەش بزانن کە هاوڕێیانی خراپ، چاوگەی ئازار و زیان و لە رێ دەکردنی منداڵانی ترن .. کورد دەڵێ : ” هـاوڕێی بەدخوو، نەشت سووتێنێت رەشـت دەکات ” .
هاوڕێتی زۆر گرنگە لە ژیانی مرۆڤدا، بە تایبەتیش زۆر گرنگترە لە ژیانی منداڵاندا .. گرنگترینیش ئەوەیە، کە هاوڕێ و دۆستی راست و دڵسۆز و دڵپاک هەڵبژێرن .. هاوڕێیانی دڵسۆز و راسەقینە ئەگەر لەبەر چاویش نەبن، بەڵام لە ناخی دڵدا دەژین .
( دیـل گـارنگی ) دەڵێ : ” تا دەتوانیت هاوڕێیانی دڵسۆز پەیدابکە چونکە تا دۆستت زیاتربێت .. لە ژیاندا سەرکەوتووتر دەبیت ”
فەیلەسووف و شاعیری گەورەی گەلەکەشمان ( پــیرەمێرد ) ی نەمر دەڵێ :
هــەزا دۆستت بێ هێشــتاکو کەمــە
تەنها دوژمـنێ زۆر زۆر ســـتەمــە

سەرجەم دەروونناسان و زانایانی پەروەردەش، جەخت لە گرنگی و لە سوودەکانی هاوڕێتی لە نێوان منداڵان دەکەنەوە، چونکە هاوڕێتی لە گەلێ تەگەژە و لە نەخۆشییە دەروونییەکان منداڵان دەپارێزێت .. ئەمەو لەبەر ئەوەش کە پەیوەندییەکانی هاوڕێتی ئارەزوومەندانەیە و لەسەر بڕۆا بە یەکتری و لێبووردن و هاوبەشیکردن و هاوسۆزی بنیاتنراوە .. کەسایەتی منداڵ بەهێز دەکات و، یارمەتیشی دەدات، بۆ پێشخستی پێوەرە رەوشتییەکانی وەکو واتای : یەکسانی و دابەروەری و هاوبەشی کردن و یارمەتیدان .
گرنگترین سوودەکانی هاوڕێتی بۆ منداڵان :
١ـ یارمەتییەکی زۆری گەشەی دەروونی و جووڵەیی و کۆمەڵایەتی منداڵان دەدات .
٢ـ کارتێکەرە لە دروستبوونی کەسایەتی ئاسایی و دروست و بەهێزی منداڵان .
٣ـ سوودێکی گرنگی هاوڕێتی ئەوەیە، کە منداڵان لە گۆشەگیری و لە دابڕان دووردەخاتەوە .. گۆشەگیریش زۆر مەترسیدارە، چونکە منداڵ دەگۆڕێت و، دەبێتە کەسایەتییەکی لاواز و بێنموود .. مەترسی ئەوەشی لێدەکرێت کە تووشی نەخۆشی
( شیزۆفرینیا : نەخۆشییەکی هۆشییە، لە ئەنجامی ترس و بڕوابەخۆنەبوون ) ەوە تووشی دەبێت .. کە چارەسەرێکی درێژخایەنی دەوێت .
٤ـ هاوڕێتی بەسەر کێشەکانی قسەکردن و کەمدوویی دا زاڵ دەبێت .
٥ـ هاوڕێتی بەسەر شەرم و ترس و ترسی کۆمەڵایەتیدا سەردەکەوێت .
٦ـ وزە زیادە پەنگخواردووەکانی منداڵان، لە رێی یاریکردن لەگەڵ هاوڕێکانی دا و، بە دەرخستنی توانا و بەهرە و ئارەزووەکانی ئەو وزە زیادەیە بەتاڵ دەبێتەوە .
٧ـ منداڵان لەڕێ بڕوا و متمانەبوونیان بە هاوڕێتی راستەقینە .. راز و نیازە پاکەکانی خۆیان بۆ یەکتری باس دەکەن و .. سوود لە را و بۆچوونەکانی یەکتری وەردەگرن .
٨ ـ هاوڕێتی منداڵان لە خۆپەرستی و لە خۆبایی و لە نێرگزییەت رزگاردەکات .
٩ـ دوور لە رق و لە توندوتیژی، منداڵان گوزارشت لە توانا و، لە چالاکییەکانی خۆیان لە ململانێی ئەرێنیدا، لەگەڵ هاوڕێکانیاندا دەکەن .. بە رووحێکی وەرزشیشەوە ئەنجامەکان قبوڵ دەکەن .
١٠ـ منداڵان لە میانەی هاوڕێتییەوە، فێری قبووڵکردنی یەکتری دەبن و، رێز لە را و لە بۆچوونە جیاوازەکانی یەکتری دەگرن .. نایانەوەی تەنها رای خۆیان بسەپێنن .. بەڵکو سوودیش لە بەهرە و لە شارەزایی و، لە تاقیکردنەوەکانی یەکتری وەردەگرن .
١١ـ هاوڕێتی وا لە منداڵان دەکات کە بڕوایەکی زیاتریان بە خۆیان هەبێت، هەست بەوە دەکەن کە کەسانێکی نزیک پاڵپشتیانن و لێیان تێدەگەن و .. دڵنیاشن گەر پێویست بکات راوێژیان پێدەکەن و یارمەتیان دەدەن .
١٢ـ بوونی هاوڕێتی لە نێوان قوتابیان لە قوتابخانەدا .. کاریگەرییەکی ئەرێنی هەیە . چونکە قوتابخانە ژینگەیەکی فراوانترە .. دەتوانن بەشێکی زۆری چالاکییەکانیشیان بە کۆمەڵی و لە گروپدا ئەنجام بدەن .. ئەمەش مەودا و هەلێکی زیاتریان، بۆ هاوڕێتی و بۆ گرتنی هاوڕێی تازە بۆ دەرخسێنن .. زۆربەی هاوڕێتیش دەگەڕێتەوە بۆ رۆژان و ساڵانی قۆناخەکانی خوێندن .. بە تایبەتیش قۆناخی قوتابخانەی بنەڕەتی .
١٣ـ تێکەڵبوونی منداڵان لەگەڵ هاوڕێکانیان دا .. سەرقاڵبوونیان بە چالاکییەکان و بە یاریکردن .. لە لاڕێ بوونەوە و، لە خەیاڵکردنی بەد و لە بیری خراپ دەیان پارێزیت .
١٤ـ هاوڕێتی، منداڵان فێری هاوکاری و هەرەوەزی و خێرخوازی و پیاوەتی دەکات .
١٥ـ هاوڕێتی لە نێوان کوڕان و کچاندا، لە هەستی جیاوازی دووریان دەخاتەوە و، بڕوایان بە یەکتری زیاتر دەبێت و، هەرەس بە کوڕسالاری دەهێنێت .. لەم رووەوە قوتابخانە تێکەڵەکان ( کچـان و کـوڕان ) کە پێکەوەن .. رۆڵێکی سەرەکییان هەیە .
لە راستیدا گرنگی و سوودەکانی هاوڕێتی لە نێوان منداڵاندا، زۆر لەو پانزە خاڵەی سەرەوە زیاترن .. ئەم بابەتەش زۆر لەم کورتە باسە زیاتر هەڵدەگرێت .. ئەگەرچی تا ئێستا بە دەیان کتێب بە زمانەکانی جیهان، دەربارەی گرنگی و سوودەکانی هاوڕێتی نووسراون . لە لایەن دەروونناسان و شارەزایانی پەروەردەشەوە بە دەیان توێژینەوەی پراکتێکی ئەنجام دراون .. بەڵام هێشتا پێویستیمان بە توێژینەوەی زیاتر هەیە .
رۆڵێ دایکان و باوکان :
دایکان و باوکانی بەڕێز و دڵسۆز، ئێوە ئەرکێکی پیرۆز و بەرپرسێتییەکی هەستیارتان بەرانبەر بە گۆشکردن و پەروەردەکردنی دروست و ئاراستەکردنی راست و ئامۆژگاری و چاودێریکردنی جگەرگۆشەکانتان لە ئەستۆدایە .. جا بۆ ئەوەی منداڵەکانتان، بە شێوەیەکی ئاسایی و دروست گەشەبکەن و، ببنە کەسانێکی کۆمەڵایەتی و، لە کاروانی پێشکەوتن و شارستانی و ژیان دوانەکەون و دانەبڕێن . پێویستە بە دروستی پەروەردە و رێنمایی منداڵەکانتان بکەن .. بۆ ئەوەی پشکی شێرتان لە دەستخۆشی و لە شانازیدا بەربکەوێت .. ویژدان ئاسوودە بن لەوەی کە ئەرک و بەرپرسێتی خۆتان بەدی هێناوە.
رێ لە منداڵەکانتان مەگرن و هانیان بدەن، با بە ئازادی هاوڕێکانیان هەڵبژێرن .. مافی خۆشتانە کە بزانن منداڵەکانتان هاوڕێتی کێ دەکەن و، هاوڕێکانیان چونن .. بێگومان ئەوەش خواست و هیوای هەموو دایکان و باوکانە .. کە منداڵەکانیان هاوڕێی باش و نیازپاک و راستگۆ و دڵسۆزیان هەبێت .. بەڵام ئەگەر زانیتان هاوڕێکانی منداڵەکانتان بەدخوو و بەدرەوشت و بەرژەوەندی مەبەست و پەروەردە سەقتن و لە رێ دەرچوون و، منداڵەکانتان لەرێ دەردەکەن .. پێویستە بە هێمنی لە رێی گفتۆگۆ و ئامۆژگارییەوە زیانەکانی درێژەدان بە هاوڕێتی هاوڕێیانی خراپ، قەناعەت بە منداڵەکانتان بکەن و، تا واز لە هاوڕێتی ئەو منداڵانە بهێنن و لێیان دوور بکەونەوە .. ئەگەرچی گوناهی ئەو منداڵانەش، دەگەڕێتەوە بۆ نابەڵەدی دایکان و باوکانیان، کە بە سەقەتی و نادروستی پەروەردە و ئاراستەیان کردوون .. یا بە هەر هۆیەکی ترەوە دووچار بووبێتن .
دایکان و باوکان، پێویستە ئێوەش خۆتان نموونە و پێشەنگ بن، لە هاوڕێتی کەسانی دڵسۆز و نیازپاک و دڵپاک .. تا منداڵەکانیشتان چاو لە ئێوە بکەن .. پێویستە بە روویەکی خۆش و گەشەوە پێشوازی لە میوانداری هاوڕێکانی منداڵەکان بکەن .. بە گەرمی بەخێرهاتنیان بکەن .. هەوڵێش بدەن دۆستایەتی لە گەڵ خێزانەکانی هاوڕێکانی منداڵەکانتان هەبێت و .. پردێکی پەیوەندیی ئاشنایەتی و دڵسۆزی دروست بکەن .
لە ( جەژنی لە دایکبوون )ی منداڵەکانتان، رێیان لێ مەگرن با هاوڕێکانیان بانگ بکەن و ئاهەنگی خۆشیان بگێڕن .. رێش لە منداڵەکانتان مەگرن با ئەمانیش بچن بۆ جەژنی لە دایکبوونی هاوڕێکانیان .. بۆنەیەکی باشە بۆ بەهێزکردن و شیرین کردنی هاوڕێتی .
هانی منداڵەکانتان بدەن بۆ ئەوەی بە ئارەزووی خۆیان، لە چالاکییە هەمەجۆرە بە کۆمەڵییەکان و لە تیپەکانی قوتابخانەکانیاندا، چ وەرزشی بن، هونەری بن، یا تیپی نواندن، یا تیپی سروود و گۆرانی بن، تیپی شایی و هەڵپەڕکی بن .. یا هەر چالاکییەکی تر بێت .. لە دەرەوەی قوتابخانە و ماڵەوەشدا، گەلێ چالاکی بە کۆمەڵ هەن .. بەشداری کردنی منداڵە چاوگەشەکانتان لە چالاکییەکانی ئەم تیپانەدا .. بوارێکی باشن بۆ ئەوەی هاوڕێیانی تازە بگرن .. کۆمەڵێک سوودی تازە و شارەزایی نوێیش بەدەست دەهێنن .
رەزا شوان
نەرویج : (٢٤ ی/ ئوکتۆبەر / ٢٠١٥ )

تشرینی یه‌كه‌م 27, 2015

سایکۆلۆژیای توندوتیژی دژی منداڵان … رەزا شوان – نەرویج

دیاردەی توندوتیژی دژی منداڵان، یەکێکە لە گەورەترینی ئەو کێشانەی کە لە ئەمڕۆدا رووبەڕووی جیهان بۆتەوە .. چونکە بە پێی راپۆرتەکانی ” يۆنسیف ” و راپۆرتەکانی ئەو رێکخراوە نێودەوڵەتییانەی کە پاڵپشت و، داکۆکیکەرن لە مافەکانی منداڵانن، ئەوەیان خستۆتە بەرچاو، کە بە شێوەیەکی زۆر مەترسیدار ژمارەی منداڵانی قوربانیانی هەموو جۆرەکانی توندوتیژی و زەبروزەنگ لە جیهاندا، زۆر لە زیادبووندایە .. هیچ کۆمەڵگایەکیش، پێشکەوتووبێت یا دواکەوتوو بێت، لە تاوانی توندوتیژی دژی منداڵان بەدەرنین .. لە ئێستاشدا، بە تایبەتی لەو وڵاتانەی کە شەڕ و ئاژاوەیان تێدایە، یا خاکەکانیان لە لایەن داگیرکەرانەوە داگیراون .. یا ئەو دەوڵەتانەی بە دەستی هەژاری و بێکاری و برسێتییەوە دەناڵێنن .. وەکو : ( عێراق، سوریا، یەمەن، فەلەستین، سۆمال، ئەفغانستان، نەیجیریا، لیبیا، مالی، سودان، میسر، مەغریب .. بەشێکی زۆری کوردستانیش، … هتد) چەوسانەوە و توندوتیژی دژی منداڵان، لە ئاستێکی پێشێلکاریی مەترسیدار دایە .. بە هەزاران منداڵی پاک و بێتاون بوونەتە سووتەمەنی شەڕ و، بە زۆر چەکیان پێ هەڵدەگرن و، رەوانەی شەڕیان دەکەن، یان دڵڕەقانە و بێویژدانانە، لە شەڕدا دەیانبەنە پێشەوە و، دەیانکەن بە قەڵغانی خۆپاراستن .. یا پاکییان دەشێوێنن و فێری کاری سەربڕین و، پیاوکوژییان و خۆتەقینەوەیان دەکەن ـ هەر وەکو چۆن دەبینین داعشی بەکرێگیراوی بەدڕەوشت بە بەزۆر منداڵانی شوێنەکانی ژێردەستیان، بەم کردەوە قێزەوەنانە گۆش دەکەن و رایان دەهێنن ـ لەم وڵاتانەدا بە هەزار منداڵ کوژران، بە هەزاران منداڵ دەستدرێژی کرایە سەریان و ئەتکران، بە ملیۆنان منداڵان ئاوارە و سەرگەردان بوونە و، رەش و رووت و برسین و، لە مافی خوێندن و شادی و یاری و، لە چێژ و خۆشییەکانی تافی منداڵیان بێبەشن .
توندوتیژی و زەبروزەنگ دژی منداڵان چیرۆکێکە کۆتایی نایات .. لە ئەنجامی نابەڵەدی و بە هەڵە تێگەیشتن لە پەروەردەی دروستی منداڵان، ساڵی بە هەزاران منداڵانی پاک و بێ تاوان لە جیهاندا، بە ناڕەوا دەبنە قوربانی .. لە راپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان دەربارەی توندوتیژی دژی منداڵان، ئاماژە بەوە دەکات کە تا ئەمڕۆش لە قوتابخانەکانی زیاتر لە ( ١٠٠) دەوڵەت لە جیهاندا، مامۆستاکان بە دار و بە قامچی مامەڵە لەگەڵ قوتابییەکانیاندا دەکەن .. تەنانەت لە ئەمریکاشدا، ساڵانە زیاتر لە ( ٥) ملیۆن منداڵ رووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە، لەم ژمارەیەش ساڵی زیاتر لە (٥) هەزار منداڵ، لە ئەنجامی توندوتیژی و لێداندا، دەمرن .
بەپێی راپۆرتێکی تر، لە وڵاتی نەیجیریادا لە (١٠) منداڵ، (٦) منداڵیان رووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە، بە تایبەتیش کچان دەستدرێژی سێکسی دەکرێتە سەریان .
توندوتیژی دژی منداڵان تەنها لێدان و تێ هەڵدان نییە، بەڵکو زۆر شێوازی تریشی هەیە، وەک : هەڕەشەکردن، ترساندن، سۆکایەتی و بێڕێزی کردن، جوێن و قسەی ناشیرین پێوتن، توانج و تانە و تەشەر، گاڵتە پێکردن، تف لێکردن، چەمۆڵە لێنان، پشتگوێ خستن، دەستدرێژی کردنە سەریان، رووشکاندن و تەریقکردنەوەیان، زەوتکردنی ئازادییان، بە دکردن و ئەشکەنجەدانیان، … هتد .
پێناسەی توندوتیژی ئەمەیە : ” هەموو کارێکی بەرچاو یا شارەوە، راستەوخۆ یا ناراستەوخۆ، ماددی یا مەعنەوی، بۆ گەیاندنی ئازار بە خۆ یا بە کەسێکی تر، یا بە کۆمەڵە کەسێک، یا بە سامانی کەسێکی تر، ئەم کارە دژی یاسایە، ئەنجامدەریش رووبەڕووی یاسا و سزادان دەبێتەوە ”
لە رێکەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانیش بۆ مافەکانی منداڵ کە لە رێکەوتی رۆژی (٢٠ی/ نۆڤەمبەر/ی ١٩٥٩) دا دەرچووە، لە ماددەی (١٩) دا، بەم شێوەیە پێناسەی توندوتیژی کراوە : ” هەموو دەوڵەتە لایەندارەکان، هەموو کارێکی یاسایی و بەڕێوەبردن و کۆمەڵایەتی گونجاو دەگرنەبەر، بۆ پاراستنی منداڵ لە هەموو شێوەکانی توندوتیژی، یا زیان پێگەیاندن، یا خراپی جەستەیی، یا هۆشی و گوێ پێنەدان، یا ئەو مامەڵەکردنەی کە گوێ پێنەدانی لە خۆگرتووە، یا مەمەڵەکردنی خراپ، یا قۆستنەوە ، لەوانەش دەستدرێژیی بۆ سەر کچان، کە لەژیر چاودێریی باوکی ( باوکی و دایکی ) دایە، یا راسپێڕاوی یاسایی ( راسپێراوە یاساییەکان ) یا هەر کەسێک بێت، پێویستە بەڵێنی ئەوە بدات، کە منداڵەکە بەخێو دەکات .. ”
هەندێ کەسیش، توندوتیژی بەوە پێناسە دەکەن، کە بەکارهێنانی هێز و رقلێبوونەوەی مەبەستداری بە ئەنقەستە، دژی کەسانی تر، کە وێرانی و، زیانی ماددی و دەروونی بە دوای خۆیدا دێنێت .
پێناسەی سایکۆلۆژیش بۆ توند و تیژی ئەوەیە : ” مەودایەکی فراوانی رەوشتییە، گوزارشت لە دۆخێکی هەڵچون دەکات، کە بە ئازار و زیان گەیاندن بە کەسانی تر و بە شتێک کۆتایی دێت .. یا بە شکاندن و وێرانکردنی موڵکی کەسانێکی تر .. لەوانەشە بگاتە هەڕەشەی کۆشتن و، کۆشتنیشی لێ بکەوێتەوە ” بە بۆچوونی دەروونناسان، توندوتیژی رەوشتێکی ماکییە ـ غەریزە ـ یە، کە رق و حەزی وێرانکاریشی لەگەڵ دایە، ئامانجیش دەربڕینی ئەو دوژمنکارییە شاراوەیە، بەرانبەر بە بە خەڵکی .. یان توندوتیژی لە ئەنجامی شکستییەکی گەورە، خۆڕانەگرتنی ئەو کەسە ”
لەبەر رۆشنایی ئەو پێناسانەی سەرەوە، دەتوانین توندوتیژی دژی منداڵان وا پێناسە بکەین : ” هەموو شێوەیەکی رەوشتێکی راستەوخۆ یا ناراستەوخۆ، بە قسە یا بە قسە نەبێت، ئاشکرا یا شاراوە بێت، ماددی یا مەعنەوی بێت، نەرێنی یا نەرێنی نەبێت، کە دەبنە هۆی ئازاردان و زیان گەیاندن، یا خراپیی رەفتارکردن بەرانبەر بە منداڵان .. یا دەستدرێژیی سێکسی و هەست بریندارکردن، کە دەبنە هۆکاری ئازاری جەستەیی و دەروونیی منداڵان .. شوێنەوارێکی جەستەیی و دەروونی و سۆزداری و فێربوونی خراپ و مەترسیداریان لێدەکەوێتەوە .. ئەم توندوتیژی و دەستدرێژییانە، بە پێچەوانەی بەها ئاینییەکان و کۆمەڵایەتییەکان و یاساکانی نێودەوڵەتی و ناوچەیی و ناوخۆییەکان و دژی بەڵگەنامە نەتەوەییەکانن .. چونکە تەنیا هەست و رەوشتە، کە مرۆڤیان لە گیانەوەرەکانی تر جیاکردۆتەوە .
توێژینەوەیەکی زانیاری ئەوەی سەلماند، کە ئەو منداڵانەی رووبەڕووی توندوتیژی و زەبروزەنگ و مامەڵەکردنی خراپ و زیان گەیاندنی جەستەیی و دەروونی دەبنەوە ، ئەمانە زۆترینی ئەو کەسانەنە دەبن، کە لە داهاتوودا تووشی نەخۆشی دەروونی و ترس دەبنەوە، هەموو جۆرەکانی توندوتیژی کارتێکردنێکی نێگەتیڤیان لەسەر ئەمڕۆی منداڵییان هەیە، کە گەورەش دەبن رەنگدانەوەیەکی نێگەتیڤ و مەترسیداریان لەسەر ژیانی خۆیان و خەڵکیش دەبێت .. نموونەی میژوویش لەم بارەیەوە زۆرن .. ئەگەر ئاوڕێک لە ژیانی ( ستالین ) بدەینەوە کە سەرکردەیەکی روسیا بوو .. گەر بە قۆناغی منداڵیدا بچینەوە، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، توندتیژییەکانی باوکی لەگەڵیدا، رۆڵ و کارتێکردنێکی نێگەتیڤیان هەبووە، لەوەی کە ستالین ببێت بە کەسایەتییەکی تۆندڕەو و توندوتیژ و دڵڕەق .. باوکی رۆژی چینێ ستالینی دارکاری دەکرد .. هەروەها گۆڕبەگۆرە خوێنڕێژەکەی عێراقیش ( سەدام حوسێن ) ی دیکتاتۆر .. سەدام دوای لە دایکبوونی کەوتە بەردەستی زڕباوکەکەی کە ( ئیبراهیم ) ی مامی بوو، کە رۆژانە زۆری لێدەدا، لەلای (خەیروڵا تولفاح) ی خاڵیشی کەمی لێ نادرا .. بۆیە سەدام بوو بەو دەسەڵاتدارە خوێنڕێژ و پیاوکوژ و دڵڕەقەی، کە عێراق بە تایبەتی و کوردستانی خڵتانی خوێن کرد .
ئەوە راستییەکی حاشا هەڵنەگرە، کە توندوتیژی، هەر توندوتیژی بە بەرهەم دێنێت .. توندتیژی دوژمنایەتی خۆش دەکات و، ئارەزووی تۆڵسەندنەوە دەڕوێنێ و، پاکانەش بۆ وێرانکاری و کاولکردن دەکات .. پەندێکی کوردیشمان هەیە کە دەڵێت :
” بە توڕەیی کار نابێت مەیسەر …. بە قسەی خۆش مار لە کون دێتە دەر ”
بۆیە تکامان لە دایکان و باوکان و لە مامۆستاکان هەیە، بە خۆیاندا بچنەوە و، بە شێوەیەکی راست و دروست جگەرگۆشەکانیان گۆش و پەروەردە بکەن، بە نەرم و نیانی و خۆشەویستییەوە مامەڵەیان لەگەڵدا بکەن، بە زمانی گوڵ لەگەڵیاندا بدوێن .. چونکە لە منداڵەکانتان گرنگتر و شیرینتر و جوانتر نییە .. منداڵەکانتان، بە نرخترین سامان و سەرمایەی خۆتان و گەلەکەمانن .. با دروشمی جوانی پەروەردەییتان ئەمە بێت : ” نا بۆ رق و توندوتیژی .. بۆ خۆشەویستی و نەرم و نیانی ” .
پاراستنی منداڵان، بەڵگەیە بۆ هۆشاری شارستنی و .. بۆ پەروەردەیەکی پێشکەوتووی هاوچەرخ .. بۆ جێبەجێکردنی مافە رەواکانی منداڵان .. بۆ داهاتوویەکی باشتر و گەشتر .. منداڵانی ئەمڕۆمان هیوای داهاتوومانن .. کۆڵەکەکانی بەیانینمان .. پێشکەوتنی کورد و کوردستان بەندن بە رادەی پەروەردەکردن و رێنمایی کردنی دروستی کوردیلەکانمان .
لە کوێدا توندوتیژی دژی منداڵان دەکرێ ؟
١ـ توندوتیژیی خێزانی ( لە ماڵەوە ) :

خێزان باوەشی دڵنیایی هەموو ئەندامەکانی خێزانە، بە بچووک و گەورەوە، بە کچ و کوڕەوە، چونکە خێزان بۆ رۆڵەکانی ئاسوودەیی و دڵنیایی و پاراستن و بەخێوکردن و چاودێری دابین دەکات .. ماڵ پەنایەکی خۆش و فراونە، بۆ تێپەڕاندن و چارەسەرکردنی ئەو گرفت و کیشانەی دێنە رێی منداڵان .. ئەرکی دایکان و باوکانە، کە پێویستییەکانی منداڵەکانیان دابین بکەن و، بە جوانی و بە دروستی گۆش و پەروەردەیان بکەن .. تا بە جوانی گەشە بکەن و بێنە بەرهەم .. لە رووی جەستەیی و دەروونی و کۆمەڵاتی و رۆشنبیرییەوە پێیان بگەیەنن، تا بە بڕوای تەواویان بەخۆیان هەبێت و بە گەشبینییەوە رووبەڕووی ژیان و داهاتوویان ببنەوە .. کەواتە خێزان بەرپرسێتی و رۆڵی سەرەکیی و گەورەیان لە پەروەردەکردن و ئامادەکردنی منداڵدا هەیە .. بەڵام هەندێ لە خێزانەکان رووبەڕووی بەرهەڵستی گەورە بوونەتە، وەکو : توندوتیژیی نێوخێزان، جیابوونەوە و دابڕان و هەڵوەشاندنەوە بوونەی شیرازەی خێزانی، کێشەی هەژاری و نەبوونی، ناکۆکی و نەسازان .. بە پلەی یەکەمیش منداڵان بوونەتە قوربانی و، باچی ئەو هەموو کێشانەی خێزانەکانیان دەدەنەوە .. ناچارن یان ناچار دەکرێن پەرتەوازە ببن و، روو لە شەقام و، لە چارەنووسێکی نادیار بکەن .. ناچاربن، بۆ بژیوی ژیانی خیێزانەکانیان یا خۆیان، پەنا بۆ هەر کارێکی نەخوازرا و نەشیاو و مەترسیدار بەرن .. لە لایەن کەسانی چاوچنۆک و بازرگانانی منداڵانەوە، بە ئاسانی دڵپاکی و سادەیی و ساوێلکەییان دەقۆزنەوە و، رووبەڕووی دەسترێژی و ئەتکردن دەبنەوە .. فێری خواردنەوەی مەی و، جگەرەکێشان و، ماددە هۆشبەرەکان و، سواڵکردن و دزی دەبنەوە .. لەوانەشە بۆ گەوادی و کاری لەشفرۆشی لە رێ دەریان بکەن .. بە بێ نان و بە بێ ئاو، بێ شوێنی پشوودان و حەوانەوە ، بێ سەرپەرشتی و چاودێری و، بێ پاراستن ، … هتد . هەموو ئەم باروودۆخە نەشیاوانە، کە شایستەی منداڵان نین .. پێشیلکردنی زەقی مافەکانی منداڵانن .. کاریگەرییەکی مەترسیدار و نێگەتیڤیان لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی خۆیان و گەلەکەیان دەبێت .. هەر خێزانیش بەرپرسیارنین لەم ئەنجامە نەخوازراوە .. بەڵکو بەرپرسێتیی گەورە و، لۆمەیەکی زۆر دەکەوێتە ئەستۆی حکوومەتەکانیان ، رێکخراوە مەدەنییەکان، میدیا و راگەیاندنەکان .. ئەنجامێکی مەترسیداری وەها، لە ئەستۆی هەموومان دایە .. بیانوو و پاساو هێنانەوە و پاکانەکردنیش لە کەس قبووڵ ناکرێت و .. هەموومان بەرپرسیارین و باجی ئەم ئەنجامە نەخوازاراوە دەدەینەوە .. ماددەی (١٩) لە جاڕنامەی مافەکانی منداڵ، بە توندی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە نابێت خێزان، بە خراپی مامەڵە لە گەڵ منداڵەکانیاندا بکەن .. ناشبێت لە نێو خێزاندا پشتگوێیان بخەن .
٢ـ توندوتیژی لە قوتابخانەکاندا :
سەرەڕای ئەوەی کە قوتابخانە دامەزراوەیەکی پەروەردەییە، پێش ئەوەی مەڵبەندي فێرکردن بێت .. بەڵام بە داخەوە تا ئەمڕۆش لە زۆربەی قوتابخانەکاندا، توندوتیژی و مامەڵەکردنی نادروست و رەفتاری ناپەسەند، دژی منداڵان کاڵ نەبوونەتەوە .. زۆرن ئەو مامۆستایانەی، دووچاری فشاری دەروونی و گرفتی جیاوازی ژیان بوونەتەوە، ئەم گرفت و کێشانەیان ئابووری بێت، تەندروستی بێت، کۆمەڵایەتی بێت، سیاسی بێت .. ئەم مامۆستایانە زۆر جار داخی خۆیان بە قوتابییەکان هەڵدەرێژن و، بێویژدانانە و بە شێوەیەکی ناڕەوشتی و نامرۆڤانە مامەڵە لەگەڵ قوتابییەکانیان دەکەن .. لێیان دەدەن، ئازاریان دەدەن، تفیان لێدەکەن، گوێ و قژیان رادەکێشن، فەلاقەیان دەکەن، قسەی ناشیرین و نەشیاویان پێدەڵێن .. بە هەزاران قوتابی بە هۆی مامۆستایانی دڵڕەق و توندوتیژ و نابەڵەد لە بواری پەروەردەدا، وازیان لە قوتابخانە و لە خوێندن هێنا .. ئەم هەڵس وکەوتە ناشیرینانە هەموو مامۆستیان ناگرنەوە، مامۆستای شارەزا و لێهاتووی بواری پەروەردەی دروستی منداڵانمانمان زۆرن، کە شایەنی ئەوپەڕی رێز و شانازین .
بەکارهێنانی توندوتیژی و زەبروزەنگ و سزای جەستەیی و دەروونی، گوزارشتە لە کەسایەتییەکی دۆژمنکاری و رقاوی، پڕ لە نە نوشستی و کەموکوڕی، بەکارهێنانی سزای جەستەیی و دەروونی و قسەیی، بە هەموو جۆرەکانییەوە، گۆزارشتە لە بێتوانایی ئەوکەسەی کە پێی هەڵدەستی، ئەوەش دەگەیەنێت کە توانای ئەوەی نییە بە رێگەیەکی راست بگات بە ئامانجەکانی، بۆیە وای لێدەکات کە داخ و کەموکوڕییەکانی خۆی بە کەسانی تر دەربکات، بە شێوەیەکی ناڕەوا و نامرۆڤانە مامەڵە بکات .
٤ ـ توندوتیژی لە شەقامدا :
وەکو لە توندوتیژی لە ماڵەوەدا باسمان کرد، لە ئەمڕۆدا، بە ملیۆنان منداڵان، لە هەموو شوێنێکی جیهاندا، شەقام بۆتە شوێنی حەوانەوەیان، لە خۆشەویستی و شادی و لە خۆشییەکانی تافی منداڵییان و، لە فێربوون و یاری و پێکەنین و پەروەردە بێبەشن .. بە کوێرەوەری و هەناسەساردی سەردەنێنەوە، ناو بەرمیلیەکانی پاشماوی خۆراکی ماڵە دەوڵەمەندەکان دەگەڕین بۆ ئەوەی شتێک بدۆزنەوە و بیخۆن .. سەرەڕای ئەوەش لە رێ دەرچوونە و .. دووچاری بەدڕەوشتی و، دوژمنکاری و شەڕانگێزی بوونەتەوە .. ئەمەش پەڵەیەکی قێزەوەنە بە تەوێڵی مرۆڤایەتی و ویژدانی جیهانییەوە .. ئەو پارەیەی لە ساڵێکدا لە شەڕ و کوشتن و کاولکردندا بە فيڕۆ دەچێت .. بەو پارەیە هەموو منداڵان و هەژارانی جیهانی پێ تێر و پۆشتە دەکرێت ..!
٤ـ توندوتیژی لە شوێنی کارکردنی منداڵاندا : وەکو وتمان لەبەر هەژاری و نەبوونی، لە ئەمڕۆدا، نزیکەی (٢٠٠) ملیۆن منداڵ لە هەموو جیهاندا، رۆژانە لە کاری هەمەجۆرەدا کاردەکەن، هەندێ لەو کارانەش قورسن و، لەگەڵ توانا و جەستەی ناسکی منداڵاندا ناگونجێن .. ئەمەو بە کەمترین پارەش کاریان پێدەکەن .. یا لەسەر شەقامەکان و سەنتەرەکاندا شت دەفرۆشن .. ژمارەیەکی زۆری ئەو منداڵە کارکەرانە، رووبەڕووی توندوتیژی و ئازاردانی جەستەیی و دەسترێژی بوونەتەوە .. کارپێکردنی منداڵان، دژی مافەکانی منداڵە .. تا ئەمڕۆش ئاوڕێکی ئەرێنی نەدراوەتەوە بۆ دابین کردنی گوزەرانی هەژاران و منداڵەکانیان .
جۆرەکانی توندوتیژی دژی منداڵان :
زۆر بە کورتی و بە چڕی پۆلێنی بەشێک لە جۆرەکانی توندوتیژی و زەبروزەنگ و خراپەکاری و مامەڵەی نادروست دژی منداڵان دەکەین، گەلێ شێواز و جۆری هەیە :
١ـ توندوتیژی و ئازاردانی جەستەیی :
ئازاردانی جەستەیی، هەموو لێدان و زەبروزەنگێک و، دەستدرێژیەک دەگرێتەوە، کە ئازار بە جەستەی منداڵ بگەیەنێت، بە بەکارهێنانی دەست و قاچ، ددانەکان و سەر، یا هەر هۆیەکی تربێت، وەکو دار و بەرد و قامچی و چەقۆ و ، … هتد . کە دەبێتە هۆی رووشاندن، زام و بریندارکردن، شکاندن ئەندامانی جەستەی ناسکی منداڵ .. لە شێوەکانی تری ئازاردانی جەستەی منداڵان : داخکردن، نوقورچ لێگرتن، قژ و گوێ راکێشان، بەندکردن، برسی کردن، فەلاقەکردن، گازلێگرتن، زۆر جاری وەهاش بووە سزادانی منداڵ گەیشتۆتە ئەوەی کە بیخنکێنن، یا بیکوژن .
جۆرێکی تر لە ئازاردانی جەستەیی مندڵان، ( خەتەنەکردنی کچان )ە، بەپێی راپۆرتێکی ( یۆنسکۆ ) سەرەڕای پەسەندکردنی کۆمەڵێک یاسای دژ بە خەتنەکردنی کچان، بەڵام نەتوانراوە رێ لەم دیاردە ناپەسەندە زیانبەخشە بگێرێت .. بەداخەوە تا ئەمڕۆش لە چەندین وڵاتدا، لە نیو هۆز و کۆمەڵە دواکەوتووەکاندا، ساڵانە بە هەزاران کچانی منداڵ، دەبنە قوربانی ئەم دیاردە ناشارستانییە .. بڕینی ئەندامێکی هەستیاری مێینەی کچان، لە تەمەنێکی منداڵیدا، رەنگدانەوە و ئاسەوارێکی نێگەتیڤی لەسەر قۆناغەکانی ژیانی کچاندا بەجێ دەهێڵێت .. کاریگەرییەکی خراپی جەستەیی و دەروونی دەبێت .
٢ـ توندوتیژی ( سێکسی ) :
دەسترێژی و، توندوتیژی سێکسی و، زیان گەیاندن بە لەشی کچان، مەترسیدارترین شێوەی توندوتیژی و دەسترێژی و ئازار پێگەیاندنە، کە ئەو منداڵە پاکیزانە، دەبنە قوربانی ئارەزووی سێکسی کەسانێکی گەورەی، دڕندەی ئاژەڵ ئاسایی، ئەمەش چ لە رووی جەستەییەوە، یا دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە، شوێنەوارێکی زۆر خراپ و مەترسیدار لەسەر ژیانی منداڵ بەجێ دەهێڵێت، کە بە درێژایی ژیانی پێوەی دەناڵێنێت .. چونکە ئەمە بە ئەتک و بە دەسترێژییەکی رەوشتی و کۆمەڵایەتی و بە سوکایەتی کردن و، بە سنووربەزاندنی رەوشتی و بەها مرۆییەکان دەزانرێت .
مادەی (٣٤) لە جاڕنامەی گەردوونی بۆ مافەکانی منداڵ جەخت لەوە کراوە : ” دەوڵەتە لایەندارەکان، بەڵێنی پاراستنی منداڵ دەدەن، لە هەموو توندوتیژییەکی پێشێلکردن و دەستدرێژی کردنە سەر مێیینە ”
٣ـ ئازاردانی دەروون و هەست و سۆز :
لێرەدا مەبەست لە زیان پێگەیاندنی دەروونی و کۆمەڵایەتییە، لە رێی دۆژمنایەتی و رق لێبوونەوە، کە ئەمەش جۆرێکە لە هەڕەشە بۆ سەر تەندروستیی منداڵ، کە دەبێتە هۆی دواکەوتن و کەموکوڕی لە کەسایەتی و، تێکچوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەگەڵ کەسانی تردا .. لە شێوەکانی توندوتیژیی هەست و سۆزداری : بێبەشکردنی منداڵە لە خۆشەویستی و سۆزداری، لە لاواندنەوەی، لە پاراستن و چاودێری، بێ بەشکردنی لە ئاسوودەیی و دڵنیایی، بێ بەشکردنی منداڵە لە مافی فێربوون، لە یاری و شادی، لە هەر شێوەیەکی خۆشەویستی و سۆزداری و نازپێدان .
زۆر نازپێدان و زیادەڕۆیی لە چاودێری و ئاگاداريش، بەشێکن لە ئازاردانی دەروونی .
٤ـ پەراوێزکردنی منداڵ :
پەراوێزکردن یا پشتگوێخستنی منداڵان، شێوازێکی هەڵەی رەوشتییە، دەگەڕێتەوە بۆ شکستی و لاوازی و نابەڵەدی خێزان و قوتابخانە لە شێوازی پەروەردەی منداڵدا، بۆ دابین کردنی پێویستییە بایۆلۆژییەکانیان، وەک : ( خۆراک، خواردنەوە، جلوبەرگ، جێی حەوانەوە، تەندروستی ) هەروەها دابین نەکردنی پێویستییە سایکۆلۆژییەکانیان، وەک : ( دڵنیایی و ئاسوودەیی، گوێ نەدان بە تەندروستیی، تێرنەکردنی لە خۆراکی پێویست، گوێ نەدان بە پێداویستییەکانی فێربوونی زانیاری و پەروەردەیی و وەرزشی منداڵ، پەراویزکردنی لەوەی کە وەکو کەسێکی درووستی کۆمەڵایەتی پێ بگات )
٥ـ بە زۆر بەشوودانی کچانی منداڵ :
ژمارەی ئەو کچانەی لە خوار ( ١٨) ساڵانەوەن، کە بەبێ حەز و خواستی خۆیان بە شوویان داون، یا بەزۆر و بە هەڕەشەی کوشتنیان بەشوویان داون، لە جیهاندا زیاتر لە ( ٧٥) ملیۆن کچن .. کە تێیان دا هەیە تەمەنی (٧) ساڵانە .. زۆربەشیان لە باشووری ئاسیا و، لە ئەفریقا و، لە ناوەڕاست و باشووری ئەمریکا دان .. هەژاری یا پیاوسالاری، هۆی کۆمەڵایەتی، هۆکاری گرنگی بە شوودانی کچانی منداڵانن .. بۆ نموونە : ( بەسمە ) منداڵێکی یەمەنییە، تەمەنی (٧) ساڵە لە پیاوێکی یەمەنی مارەیان بڕی و گواستییەوە، کە لە تەمەنی باپیری نەسمە دایە . ئایا ئەمە بە پێچەوانەی هەموو یاساکان و هەموو رەوشتێکەوە نییە ..؟ تەنانەت لە نێو ئاژەڵەکانیشدا شتی وا نییە .
٦ـ بازرگانی کردن بە ڤرۆشتنی منداڵان :
تا ئەمڕۆش، بە نهێنی و بە ئاشکرا، لە هەندێ لە وڵاتانی جیهاندا، لە ئەفریقا و ئاسیا و ئەمریکای باشووردا، هەر وەکو سەردەمی کۆیلایەتی، هەروەکو کاڵایەکی بازرگانی بەهۆی هەژارییەوە، خێزانە هەژارەکان منداڵەکانیان دەفرۆشن، بە تایبەتیش کچەکانیان .. بازرگانە چاوچنۆکەکانیش بۆ سوود و مەبەستی خۆیان، بەبێ لێپێچینەوە ئەم منداڵانە بەکاردەهێنن، یان دەیان فرۆشنەوە، یا بۆ کاری ناڕەوا و لەشفرۆشی گەورەیان دەکەن .
٧ـ منداڵ رفانــدن :
دیاردە و تاوانێکی تری ئەم سەردەمەیە لە دژی منداڵان .. بە تایبەتیش لە لایەن رێکخراوی تیرۆریستی ( داعش) و، کەسەنێکی نەفس نزمی بێرەوشت و بێ بەها، لە پێناوی وەرگرتنی پارەدا، منداڵان دەڕفێنن و وەک بارتمەیەک، تا پارەیەکی زۆر لە خێزانەکانیان وەرنەگرن ئازادیان نکەن، جاری واش هەبووە، پارەشیان وەرگرتووە و، منداڵەکەشیان کوشتووە .. لە چەند ساڵی رابردوودا، تا ئەمڕۆش، ئەم تاوانە لە چەند شارێکی عێراقیشدا سەری هەڵداوە .. لە زۆر شوێنی جیهاندا ساڵانە بە هەزاران منداڵ دەبنە قوربانیی ئەم تاوانە قێزەوەنە.
٨ـ بەکارهێنانی منداڵان لە بازرگانیی ماددە هۆشبەرەکان :
بازرگانانی ماددە هۆشبەرەکان، دڵپاکی ساویلکەیی منداڵانی شەقامیان قۆستوونەتەوە، بە پارە هەڵیان دەخەڵەتێنن و، ماددە هۆشبەرەکانیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر پێدەگوێزنەوە، یا بۆیان دەفرۆشن .. بەشێکی زۆری ئەو منداڵانە خۆشیان ئاڵوودەی ماددە هۆشبەرەکان بوونە . ساڵانەش منداڵێکی زۆر لە جیهاندا لە نێوان ( ١٠ بۆ ١٥) ساڵان، تووشی ئاڵوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان دەبن و، دەکەونە داوی بازرگانە بێویژدانەکانی ماددە هۆشبەرەکان .. ئەمەش بەپێی ماددەکانی مافەکانی منداڵ، تاوانە، دەبێت بە توندی سزای یاسایی ئەو بازرگانانە بدەن، کە منداڵانیان تووش کردوون .
٩ ـ بە کارهێنانی منداڵ بۆ گەوادی و لەشفرۆشی :
ئەمەش تاوانێکی مەترسیدار و ئەنجام خەراپی ترە لە تاوانەکانی دژی منداڵان، گەلی منداڵ لە جیهاندا لە رێ دەرکراون و بە پارە هەڵخەڵەتێنراون، بۆ گەوادی و کاری لەشفرۆشی بەکاریان دەهێنن، بێگومان ئەمەش دژی مافەکانی منداڵانە، تاوانێکی مەترسیدارە و، هەموو یاساکان و داب و نەریتە کۆمەڵایەتی و رەوشتییەکان دژی ئەم تاوانەن .. ژمارەی خەمڵێنراو، زیاتر لە ( ٧٥) ملیۆن کچ و (١٨) ملیۆن کوڕی خوار تەمەنی (١٨) ساڵان، دووچاری گەوادی و لەشفرۆشی بوونە .. ژمارەی ئەو منداڵانەش کە ساڵانە دەچنە بواری لەشفرۆشییەوە، دەگاتە نزیکەی (٢) ملیۆن منداڵ لە جیهاندا .
١٠ـ توندوتیژی هــەژاری :
( غـاندی ) دەڵێت : ” هـەژاری خــراپترین شێوەی تونـدوتیژییە ” .. هەژاری گرنگترین هۆکاری دەربەدەری و سەرگەردانی و سەرهەڵگرتنە لە جیهاندا .. بەشێکی زۆر لە منداڵان بە هۆی هەژاری و نەبوونییەوە، لە خوێندن بێبەشن، یا وازیان لە خوێندن هێناوە و کەوتوونەتە سەر شەقامەکان .. یا بەهۆی مردنی دایکیان یا باوکیانەوە، بێناز بوونە و، بە ناچاری ماڵیان بە جێهێشتوون .. بوونە بە نێچیرێ ئاسان بۆ بازرگانانی چاوچنۆک و، بێڕەوشتان، هەژاری و دڵپاکییان قۆزتوونەوە و، لە رێ دەریان کردوون .
١١ـ جیابوونەوەی دایک و باوک :
دیاردەی جیابوونەوەی دایک و باوک لە زیادبووندایە، گەلێ هۆکاری هەیە، لەوانەش هۆکاری ئابووری، کۆمەڵایەتی ، دەروونی .. بەڵام قوربانیی سەرەکی لە جیابوونەوەیان منداڵەکانیان، ئەمان باجی ئەو جیابوونەوەیان دەدەن .. ئەمانن لە خۆشەویستی و لە ناز و سۆزداری بێبەش دەبن، سەرلێشێواو و سەرگەردان دەبن، سوێ و ئازار، ئازاری دەروونیان دەدەن .. لەوانەشە بکەونە ژێر چەپۆک و رقی زڕدایک و زڕباوک .. ئەوسا دەبێت ژیان و گوزەرانی ئەم منداڵە بێتاوانانە چێ بێت و چارەنووسیان بە کوێ بگات ؟
١٢ـ ئازاردانی منداڵ لە سواڵــكرندا :
هەرچەندە هەژاری هۆیەکی سەرەکیی سواڵکردنە و، لە هەموو شوێنێکی جیهاندا سواڵکردن بە شێوەیەک لە شیوەکان هەیە .. بەڵام بەداخەوە لە لای هەندێ نەفس نزم و لات و تەمەڵ و ئیشنەکەر بۆتە پيشەیان .. ئەگینا کورد وتەنی دەبینین سواڵکەری وەها هەن، مل و ملقەوین و توانای کار و کاسبییان هەیە .. لە ئەمڕۆدا ژمارەیەکی زۆر لە ژنان و لە کچانی منداڵ و گەورەش هەیە، سواڵ دەکەن، کە هەندێکیان رووبەرووی دەستدرێژی بوونەتەوە .. ئەوەی ئێمە لێرەدا مەبەستمانە، بە کارهێنانی منداڵانە لە سواڵکردندا، چەندین جار لەسەر شەقامەکانی شارەکانی کوردستان و عێراق و لەبەردەم مزگەوتەکان و، لەسەر شۆسەی شەقامەکاندا و، شوێنە گشتییەکاندا، ئافرەتی سواڵکەرم بینیوە منداڵێکی ساوا یازیاتریان، بە رووتی و بە پیسی لە بەردەمی خۆیاندا داناون، بۆ ئەوەی سۆز و بەزەیی خەڵکیان پێ رابکێشن، بە گەرما و بە سەرما، ئازاری جەستەیی و دەروونی ئەو منداڵانە دەدەن، تەنانەت ئەوەشم بیست کە هەندێ ژنە سواڵکەر هەن رۆژانە، منداڵ بەکرێ دەگرن بۆ ئەوەی سواڵیان پێوە بکەن .. ئەمەش دیاردەیەکی زەقی توندوتیژی و ئازاردانی منداڵانن .
١٣ـ رۆڵی نێگەتیڤی میدیا و راگەیاندنەکان :
بەشێکی زۆری راگەیاندنەکان بە تایبەتیش تەلەفزیونەکان، زنجیرە درامای توندوتیژی و شەڕ پێشان دەدەن، کە پڕن لە کوشتن و بڕین و خوێن رشتن و، و شمشێربازی و، زەبروزەنگ، لە پێناوی پایە و دەسەڵات و داگیرکردندا .. خۆ ئەگەر لە پێناوی ئازادی و رزگاریشدا بن ئەم دیمەنانە زیان بە منداڵان دەگەیەنن .. لە لایەکی ترەوە بڵاوبوونەوەی پلەیستێشن و سیدی و فیلمی توندوتیژی و سەرکێشی بەبێ سانسۆر .. هەموو ئەم فیلم سیدی و درامایانە زیان بە منداڵان دەگەیەنن و، لە رێ دەریان دەکەن .
داوا لە سەتەلایتەکانی کوردستان دەکەین، کە درمای توندوتیژی و شەڕ پێشان نەدەن .
پێویستە هەموو جۆرەکانی میدیاکان و راگەیاندنەکان ( نووسراو، بینراو، بیستراو ، ئەلیکترۆنییەکان ) رۆڵیان هەبێت لە هۆشیارکردنەوەی خەڵکی بۆ راگرتن و بنڕبنکردنی تاوانەکانی توندوتیژی و دەستدرێژی بۆ سەر منداڵان .. ئەمەش لە رێی بەرنامەکانیان و کارە درامییەکانیان و، دیمانە لەگەڵ کەسانی پسپۆر شارەزای ئەم بوارەدا .
١٤ـ قۆستنەوەی پاکیی منداڵان لە لایەن حيزبەکانەوە:
بەداخەوە، کە هەندێ لە حیزبەکان بە شێوەیەکی زەق، لە بانگەشەی حیزبایەتی و لە هەڵبژاردنەکان و، لە خۆپیشاندانەکاندا، یا لە بۆنە حیزبییەکانیاندا .. پاکیی منداڵان دەقۆزنەوە، ئاڵای حیزبەکەیان دەدەنە دەستی منداڵان و، فێری دروشمە سیاسییەکانی حیزبەکانیان دەکەن .. دەیانەوێت بە ئایدۆلۆژیای حیزبەکانیان گۆشیان بکەن .. مزایدە بە دڵپاکیی منداڵانەوە دەکەن .. تا ئێستا چەندین منداڵ لە خۆپيشاندانەکاندا شەهید و بریندار بوون .. نەک هەر لە کوردستاندا بەڵکو لە زۆر شوێنی تری جیهانیشدا .. هەر لە عێراقدا لە بۆنە ئاینییە تایفییەکاندا، منداڵانیش رەشپۆش دەکەن و، لە شیوەن و خۆلێدان و، لە هەی رۆدا، بەشداریان پێدەکەن و، بە ئایدۆلۆژیایەکی توندڕەوی ئایینی و تایفی گۆش و پەروەردەیان دەکەن .. لە ئایندەدا، ئەم منداڵانە کە گەورە دەبن، هێندەی هاوبەستەبوونیان بۆ ئەو تایفانە و ئەو حیزبانە دەبێت .. نێو هێندە هاوبەستەبوونیان بۆ گەل و نیشتمانەکەیان نابێت .
١٥ـ بەکارهێنانی منداڵان لە شەڕدا :
لە زۆر شوێنی جیهاندا، کە شەڕ و ئاژاوە و بشێوێنییان تێدایە، رێکخراو و گرووپە چەکدارەکان و میلیشیاکان، منداڵان دەخەڵەتێنن یا بەزۆر، مەشقیان پێدەکەن و، چەکیان پێ هەڵدەگرن و، رەوانەی بەرەکانی شەڕیان دەکەن، لەوانەش : لە عێراق، لە سودان، لە ئەفغانستان، لە نەیجیریا، لە یەمەن، لە سۆمال، لە فەلەستین، لە گەلێ شوێنی تردا .. لە ئەمڕۆشدا، جاشە ئیسلامییە رووڕەشە بەکرێگیراوەکانی رێکخراوی ( داعش ) ی تیرۆریست و بێڕەوشت، بێ شەرمانە و بەزۆر، بە قسەی پڕوپوچ و بێبنەما، مێشکی منداڵانی ناوچەکانی ژێردەستیان، بە ئایدۆلۆژیایەکی کۆنەپەرستی و بۆگەن، بە رق و دوژمنکاری و خوێنڕشتن و وێرانکاری و کاری بێڕەوشتی منداڵان گۆش و پەروەردە دەکەن .. بە زۆر چەک و شمشێریان پێهەڵگرتوون و، دەیانێرن بۆ شەڕ، یا بۆ کاری تەقینەوە و خۆکوژی بەکاریان بهێنن .. دەیانەوێت نەوەیەکی پیاوکوژ و خوێنرێژ پێبگەیەنن .. ئەمەش یەکێکە لە کارە قێزەوەن و مەترسیدارەکانی داعشی بێڕەوشت .. ئەم نەوە هەڵخەڵەتاوە ، سەقەت پەروەردە کردووە .. لە ئایندەدا، مەترسییەکی زۆری دەبێت دژی سەقامگیری و ئاشتیی جیهانی .
ئەنجوومەنی ئاسایشی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان، بەرپرسێتییەکی یاسایی و رەوشتیی لە ئەستۆدایە، بۆ راگرتنی توندوتیژی دژی منداڵان لە شەری چەکداریدا، پێویستە دادپەروەری جێبەجێ بکات و، لێپرسینەوە لەگەڵ ئەو کەسانەدا بکات یا لەگەڵ ئەو کەسانەی کە فەرمانیان پێکردوون، بۆ ئەوەی ئەم پێشلکارییانە ئەنجام بدەن .
١٦ـ کوشتن و گرتن و بەندکردن و ئەشکەنجەدانی منداڵان :
وەکو وتمان بە شێوەیەکی خۆحەزی بێت، یا بە هاندانی گەورەکان بێت، بە هۆی بەشداری کردنی منداڵان، لە خۆپێشاندان و راپەڕینەکاندا، تا ئيستا چەندین منداڵ بە تەقەی پۆلیس و میت و پاسداران و هێزی سوپای دەوڵەتە داگیرکەرەکان کوژراون .. بە هەزاران منداڵ و مێردمنداڵیش گیراون و لە گرتووخانە سامناکەکاندا، زۆر بێ بەزەییانە رۆژانە ئەشکەنجە و ئازاری جەستەیی و دەروونیان دەدەن، تا ئيستاش بە سەدان مێردمنداڵی کوردمان بە ناڕەوا و بەبێ تاوان ـ تاوانباران، بوختان و تاوانی بێ بنەمایان بۆ ئەم منداڵانە هەڵبەستوون ـ داگیرکەرانی چەندین م داڵی کوردستانیان کوشت، چەندین مێردمنداڵی کوردیان لە سێدارەدان .. داگیرکەرانی رەگەزپەرستی کوردستان، لە تاوانی توندوتیژی و ئەشکەنجەدان و کوشتنی منداڵانی بێتاوانی کوردمان، ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت، پشکی شێریان هەیە .. شایەنی ئەوەن کە داگیرکەرانی کوردستان، ناویان لە تۆماری ـ گیتس ـ تۆماربکرێن .. چونکە تا ئێستا هیچ دەوڵەتێک نەیتوانیوە، ئەم ژمارە پێوانەییەی ئەم وڵاتە داگیرکەرانەی کوردستان، لە ئەشکەنجەدان و کوشتنی منداڵاندا بشکێنێت .. ئەم داگیرکەرانە تا بێت نومرەی پێوانەیی بەرزتر تۆماردەکەن لە کوشتن و گرتن و ئەشکەنجەدان و لە سێدارەدانی منداڵان و مێردمنداڵی کورد .
١٧ـ منداڵانی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان :
بە داخەوە، تا ئەمڕۆش ، لە زۆر شوێنی جیهاندا، ئاوڕێکی پێویست و ئەرێنی و، نەخشەداڕێژراوی توکمە، لە منداڵانی خاوەن پێویستییە تایبەتییەکان نەدراوەتەوە .. بەڵکو لە زۆر شوێنیشدا، هەستیان بری دار دەکەن و،ئازاری دەروونیان دەدەن، بە ناوی ئەو کەم ئەندامییەی جەستەی ناوی دەبن .. خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان ..وەکو : ( نابینایان، کەڕەکان، لاڵەکان، ئەوانەی سەرزمان دەگرن، نەبوونی یا لەدەستدانی ئەندامێکی لەشی، کورتەباڵاکان، بیرکۆڵەکان، یا کەموکوڕییەکی زگماکی ) ئەمانەش نەنگی و شوورەیی نین .. بەڵام شوورەیی بۆ ئەو کەسانەن کە بە کەمتریان دەزانن .. لە نێو ئەم خاوەن پێداویستییە تایبەتییانەدا، کەسایەتیی وا هەڵکەوتوون کە بوونەتە مایەی ڕێز و شانازی لە جیهاندا، بۆ نموونە : (هێلین کیلەر، د . تەها حوسێن، د . کامیل بەسیر، … بە سەدانی کەش )
لە لێکوڵێنەوە و هەژمارکردنێکی نوێدا، جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە، کە توندوتیژی دژی منداڵان بۆتە دیاردەیەکی جیهانی، ساڵانە زیاتر لە (٤٠) ملیۆن منداڵ لە جیهاندا، رووبەڕووی چەندین جۆری توندوتیژی دەبنەوە .. ئەمەش ژمارەیەکی کەم نییە .
پاراستنی منداڵان لە هەموو شێوەکانی توندوتیژی :
منداڵێتی هێمای پاکی و بێتاوانین .. توندوتیژی و دەستدرێژی کردنە سەریان، تاوانن و نابێت چاوپۆشییان لێبکرێت، پێویستە تاوانباران سزای یاسایی پێویستیان بدرێت .
پاراستنی منداڵەکانتان .. پاراستنی ئایندەتانە .. رێزگرتن لە مافەکانی منداڵان .. ئاوێنەیە بۆ کۆمەڵگایەکی دەروون دروست و پێگەیشتوو و هۆشیار و رۆشنبیر و بەڕێز .
پاراستنی منداڵان پێویستییەکی مرۆڤایەتییە، بۆ دڵنیابوون لە بنیاتنانی کۆمەڵگایەک، دوور لە توندوتیژی و ئەو نێگەتیڤانەی لە ئەنجامی توندوتیژییەوە سەرهەڵدەدەن .
پێویستە لە ئاستی توندوتیژی دژی منداڵان بێدەنگ نەبین .. هەموومان لە پێناوی کۆمەڵگایەکی دوور لە توندوتیژی و شەڕفرۆشتن دژی منداڵان، قسە و هەوڵەکانمان یەکبخەین .. چونکە ئەم منداڵانە، لاوانی سبەینێن، دەبنە کۆڵەکەکانی داهاتوویەکی باشتر و گەشتر .. دەبنە گرنگترین فاکتەری بەرهەمهێنان و پێشکەوتن و داهێنان .
رێکخراوی یۆنسیڤ، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە پێویستە هەموو لایەنەکان، پەیوەستبن بە رێکەوتننامەی مافەکانی منداڵ و، یاسا مرۆڤایەتییە نێودەوڵەتییەکان دەربارەی مافەکانی مرۆڤ .
توندوتیژی دژی منداڵان بابەتێکی کەم نییە، تا ئێستا زۆری لەسەر وتراوە و زۆریشی لەسەر نووسراوە .. لە ئەمڕۆشدا بۆتە کێشە و خەمێکی گەورەی جیهانی و .. هەوڵی داڕشتنی پلانێکی ستراتیژی دەدرێت، بۆ رێگرتن و کەمکردنەوەی رێژەی توندوتیژی دژی منداڵان لە جیهاندا.

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2015

گرنگی و سوودەکانی پێکەنین بۆ منداڵان … رەزا شوان – نەرویج

بایــرۆن دەڵـێ : ” تا دەتــوانیت پێبـکەنە … ئەمـە دەرمـــانێکی هـــەرزانە … ” هەر هەموومان وێڵی دوای هێنانەدیی خۆشی و شادین و کامەرانین .. هەوڵەکانیشمان بە زۆری بەم ئاراستەیەدان .. لە ئەمڕۆدا، رۆژانە لە هەموو لایەکی جیهاندا بە هەزاران دۆلار بۆ کڕینی دەرمان، بۆ چارەسەری نەخۆشییە جەستەیییەکان و دەروونییەکان خەرجدەکرێن .. بەڵام زۆربەمان ئەو دەرمانە سروشتییەمان، ئەو هۆیە ماکییەمان لە یاد نییە کە لە ناخی دەروونمان دایە .. لە لەشی مرۆڤدا کارگەیەک هەیە کە دەتوانێت باشترین دەرمان بە بەرهەم بهێنێت .. ئەم کارگەیەش لە مێشکمان دایە و، دەرمانەش ( پێکەنین ) ە .. کە کارتێکردنێکی یەکسەری و .. لە ئایندەشدا دەبێت .
پێکەنین دیاردەیەکە، لە ناخی مرۆڤەوە دێتە دەرەوە .. شێوەیەکە لە شێوە راستییەکانی گوزارشتکردن لە خۆشی و لە شادی .. چەقی پێکەنین لە مێشکی مرۆڤدایە و، مێشک رێکی دەخات .. پيکەنین شێوازە رەوشتێکی مرۆڤایەتییە .. گرنگترینی ئەو هۆکارانەیە کە باری دەروونی مرۆڤ ئاسوودە و باشتر دەکات .
لەوانەشە پێکەنین دیاردەیەکی تەشەنەکراوبێت .. هەروەکو چۆن پەتای ئەنفلونزا، کەسێک لە کەسێکی ترەوە دەیگرێت .. بەم شێوەیەش کەسێک کە پێدەکەنێت، کەسانی دەوروبوریشی دێنە پێکەنین .. پێکەنین هۆیەکی گرنگە لە هۆیەکانی پاکردنەوەی هۆشی مرۆڤ، لە هەموو بیر و لیکدانەوە و خەیاڵێکی بەد و نیازێکی خراپ، کە دەشێ مرۆڤ پێش ئەوەی تێبکەوێت، لێیان پەشیمان ببێتەوە .
پێکەنین، تەنها تایبەت نییە بە مرۆڤەوە، بەڵکو بەشێکی زۆری ئاژەڵان و باڵندەکانیش شێوازی پێکەنین و گوزارشتکردنیان لە خۆشی و شادی خۆیان هەیە .. لەوانەش :
مەیمونی شەمپازی، گۆرێلا،، دۆلفین، سەگ، فیل، تووتی، لەقلەق، مشک، … هتد .. پێکەنین و گوزارشتی ئەوان جیوازن، لەگەڵ پێکەنین و گوزارشتی ئێمەی مرۆڤدا .
پیکەنین هۆیەکی گوزارشتکردنە لە نیازپاکی مرۆڤ .. نیشانەیەکی ئەرێنیی رازیبوون و قبوڵکردن و، لەیەک نزیکبوونەوە و، تێکەڵبوونێکی دروستی کۆمەڵایەتییە لەگەڵ کەسانی تردا .. گوزارشتە لە هاوسۆزی و هاوتێگەیشتن لە نێوان ئادەمیزادا .
هۆکارەکانی پێکەنین :
هۆکارەکانی پێکەنین زۆرن و هەمەجۆرەن .. وا باس دەکرێت، کە پێکەنین کاردناوەیەکی فسیۆلۆژییە، لە ئەنجامی تتێپەڕبوونی شارەزاییەک، وەک بیستنی نوکتتەیەک، بینیننی دیمەن و بابەتێک، هەڵوێستێکی کۆمیدی،، یان کەسێکی تر ختووکەی شوێنێکی هەستیاری جەستەی بدرێت، یا هەر شتێکی تر، کە مرۆڤ هەستی پێ بکات و، ببێتە مایەی خۆشی و پێکەنین بە لایەوە .
ليکۆڵینەوە و تۆژینەوە دەربارەی پێکەنین و، کارتێکردنی سایکۆلۆژی و فسیۆلۆژی لەسەر جەستە و دەروونی مرۆڤ، بە زانیاری ( گیـلۆتـۆلـۆگی ) ناودەبرێت .
پێکەنین رەگێکی مێژوویی هەیە و، لە جۆرەکانی ئەدەب و لە جۆرەکانی هونەر و لە فۆلکلۆری گەلان و لە پەند و لە وتەکانی ناودارانی جیهاندا رەنگدانەوەی هەیە .. ئەدەبی گاڵتەجاری ( هۆنراوە، پەخشان، شانۆگەریی بابەت کۆمیدی مەبەستدار، وێنەی کاریکاتێری، رۆژنامە و گۆڤاری تایبەت بە پێکەنین ) کە مەبەستیان ئەوەبووە، خۆشی و شادی بخەنە دەروونی مرۆڤەوە .. خەندە و پێکەنین بخەنە سەر لێوەکانی خوێنەر و بیستەر و، بینەر .. یا ئەو دراما کۆمیدییانەی، کە تەنها بۆ مەبەستی خۆشی و پێکەنین پێشکەش دەکرێن، واتە ( پێکەنین بۆ پێکەنین ) ئەمەش خۆی لە خۆیدا هونەرێکە و فەلسەفە نییە .
نموونە ئەدەبی گاڵتەجاڕی و توانج و پلاری کوردی، و کتێب و، گۆڤار و، کەسانی قسەخۆش و نوکتەزان و قۆشمەچی و خۆشمەشرەبمان زۆرن، لەوانەش : هۆنراوە خۆشەکانی تونجەکانی شاعیری گەورەی گەلەکەمان ( شێخ رەزای تاڵەبانی )، نوکتە کوردەوارییەکانی ( پێنج بەرگی کتێبی رشتەی مرواری ـ مامۆستا عەلائەدین سەجادی ) سەرگوزشتەکانی ( مەلای مەزبوورە ) ، گۆڤاری کومیدی ( سوخرمە ) ، چیرۆکەکانی ئەحەی کۆڕنوو، نوکتە و قسەخۆشەکانی خاڵە رەجەب، نوکتەکانی ئەحۆل، تا دەگاتە بەزم و جوڵانەوە سەیر و خۆشەکانی عیرفانی وەستا محەمەد کە بە ( حـەمە دەمـبڵ ) ناسراوە .. لە جیهانییەکان و عەرەبییەکانیش، کورتە فیلمە کۆمیدییەکانی هونەرمەندان : چاڕلی چاپلن، میستەر بین، ئیسماعیل یاسین، عادیل ئیمام … هتد .
لە فۆلکلۆری کوردیشدا، بۆ مەبەستی توانج و وپلار و پێکەنین خۆشی و شادی بە دەیان دێڕە هۆنراوەمان هەیە .. بۆ نموونە :
قوربانی باڵات بم، باڵا خەرتەلە
هیچ عەیبت نییە، دانێکت کەلە
خاڵێک هاوەبان گۆنای یارەوە
دەڵێی پشــــقلە بە دیــــوارەوە

هەموو کەسێک دەتوانێت پێبکەنێت .. پێکەنین لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازی هەیە .. لە بزە و زەردەخەنەوە .. بۆ قاقالێدان و بەکوڵ پێکەنین .. بەندە بە رادەی هەستکردنی ئەو کەسە بە خۆشی .. کەسانێک هەن بە سروشتی رووخۆش و لیو بەخەندە و دەم بە پێکەنینن .. زیاتر لە کەسانی تر پێدەکەنن .. دەشێ ئەمە بۆ کاریگەری هۆیە جینییەکان بگەڕێتەوە .. بەهرەیەکی ماکی بێت لەو کەسانەدا .. لە نێوان پێکەنینی ئافرەتان و پیاونیشدا جیاوازی هەیە .. پێکەنینی ژنان بە کوڵە و ئاوازێکی نەرم و شیرینی تێدایە .. بەڵام پێکەنینی پیاوان تا رادەیەک گڕ و ناڕێکە .
( رۆجر فریتس) دەڵێ : ” ئەو کەسەی کە بڕوای بە خۆی هەیە پێکەنینەکەی لەگەڵ پێکەنینی کەسانێکی تردا جیاوازە، تەنانەت هەناسەدان و جوڵەکانیشی شێوەیەکی جیاوازیان هەیە ”
( کـانت ) یش دەڵێ : ” سێ شت یارمەتیی خۆڕاگرتن دەدەن، لە بەردەم سەختیەکانی ژیاندا : هيــوا و نووســتن و پێـــکەنین ”
( چـاڕلی چـاپلن ) دەڵێ : ” رۆژێکی بێ پێکەنین .. رۆژێکی ناخۆشە ”
( ئابراهــام لینکۆڵن ) دەڵێ : ” ترسەکان گەورە مەکەنەوە .. پێیان پێکەنن .. پێکەنین باشترین چارەیە ”
( عـەزیـز نەســین ) دەڵێ : ” زاناکانی سەدەی بیستەم، نەیان توانی لە بەرد زێڕ دروست بکەن .. بەڵام من توانیم، لە فرمێسکەکانی خۆم پێکەنین دروست بکەم .. ”
( بن دی جۆنسۆن ) دەڵێ : ” گــەورەم .. پێـــبکەنە و .. قەڵـــەوبە ”
( جاکسۆن براون ) دەڵێ : ” لە هەر بارودۆخێکدا بووی .. دەم بە پێکەنین بە .. بە ئەرێنی بیربکەرەوە .. هیواداریش بە .. ”
هەندێ لە پزیشکەکان، بۆ تەمەندرێژیمان، بەم شێوەیە ئامۆژگاریمان دەکەن :
” نیوەی ئەوە بخۆ، کە لەسەری راهاتووی بیخۆی .. دوو بەقەی ئەوە بنوو، کە لەسەری راهاتووی بنووی .. سێ بەقەی ئەوە بخۆرەوە، کە لەسەری راهاتووی بیخۆیتەوە .. چوار بەقەی ئەوە پێبکەنە، کە لەسەری راهاتووی کە پێبکەنی .. ”
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، دان بە ( زانیاری دەروونی پێکەنین ) دا، نرا .
لەبەر گرنگی پێکەنین لە ژیانی مرۆڤدا، وڵاتە پێشکەوتووەکان بایەخێکی زۆریان بە پێکەنین داوە .. لە ساڵی (٢٠٠٠) دا چوارەمین کۆ نگرەی جیهانی بۆ پێکەنین سازکرا .. لە ساڵی ( ٢٠٠٢) دا، بۆ یەکەمین جار لەسەر ئاستی ئەوروپادا، لە ئەڵمانیادا، یەکەمین پەیمانگا بۆ راهێنانی قوتابیانی ئارەزوومەند لەسەر پێکەنین کرایەوە .. وەکو هۆیەکی سروشتی بۆ چارەسەری نەخۆشییە جەستەیی و دەروونییەکان مرۆڤ، کە لەم روانگەیەوە لە پێکەنین دەڕوانن ( جەستەی تەندروست .. لە پێکەنینی دروست ) دایە . قوتابییە دەرچووەکانی ئەم پەیمانگایە .. بۆیان هەیە وەکو ( مامۆستای راهێنەری پێکەنین ) لەهەر پەیمانگایەک لە هەر شوێنێکی جیهاندا بێت، ئەم مادە بڵێنەوە .
لە ئەمڕۆشدا لە جیهاندا، چەندین یانە هەن، بۆ فێرکردن و راهێنانی ئەندامەکانیان لەسەر پێکەنین و زەردەخەنە و رووخۆشی و رووگەشی .. بۆ نموونە، لە ئەمریکادا (١٨٠) یانە هەیە، لە هیندستان دا (١٥٠) یانە هەیە، لە وڵاتانی ئەوروپاشدا، زیاتر لە (٥٠٠) یانە هەیە بۆ راهێنانی ئەندامەکانیان لەسەر پێکەنین .
ناوە بە ناوەش لەژێر ناوی ( تەنهـا بۆ پێـکەنین ) ئاهەنگی شیاو و خۆش سازدەکەن .
بۆ ئەوەی زیاتر لە سەرناوی باسەکەمان دوور نەکەوینەوە، زۆر بە کورتی و بە چڕی، باس لە گرنگی و لە سوودەکانی پێکەنین بۆ منداڵان دەکەین .
( رووبــارد کیلـنک ) دەڵێ : ” جوانترین دیمەن لەژێر ئاسماندا .. دیمەنی منداڵێکە کە پێدەکەنێ .. ”
( نیلسون مانـدێلا ) ش دەڵێ : ” خۆشەویستی و پێکەنین و ئاشتی بە منداڵ بدەن .. نەک ئایدز .. ”
بێگومان هەموومان حەزدەکەین کە هەمیشە جگەرگۆشەکانمان لێو بە خەندە و پێکەنین و .. لە خۆشی و شادی و کامەرانیدا بیان بینین .. بە خۆشنوودیان ئئێمەش دڵخۆش دەبین .. بە کزی و مات و مەلوولیان .. ئێمەش دڵتەنگ و خەمبار دەبین .. چ دیمەنێک هەیە .. چ خۆشییەک هەیە .. کە لە ( دارە دارە ) ی منداڵان جوانتربێت .. ؟ لە ( زاق و زیق و ) لە ( تریقە تریق ) ی پێکەنینی جگەرگۆشەکانمان خۆشتربێت ..؟ گەر خەم بەقەی کێوی قەندیل لامان باربێت .. بە پێکەنین و بە گۆزان گۆزانی جگەرگۆشەکانمان ئەو کێوە خەمە لەبن دێت .. زەردەخەنە و پێکەنینی منداڵەکانمان ئەفسوونێکی گەورەیە و دڵی هەموومان خۆش و شاد دەکەن .. کە زەردەخەنە و پێکەنین لەسەر لێوە ئاڵەکانی منداڵەکانمان دەبینین .. وا هەست دەکەین کە دنیا و، هەموو سامانی هی ئێمەیە .
گەلێ لێکۆڵینەوە و بەڵگە هەن، ئەوەیان سەلماندوون، کە منداڵان لەدایک دەبن ئارەزوویەکی مـاکی (غـەریزی ) ناوەوەی بەرنامە داڕێژراوی سروشتییان هەیە، بۆ ئەوەی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، لەگەڵ کەسانی دەوروبەریاندا بکەن .. پێش ئەوەی زەردەخەنە و پێکەنین بکەن، بە چاوەکانیان و بە جووڵەی دەست و پێیە قنجەکانیان گوزارشت لە خۆشی و شادییان دەکەن، بۆ ئەو کەسانەی کە لێیان دەڕوانن و قسەیان بۆ دەکەن .. بەر لە هەموو کەسێکیش بەرانبەر بە دایکیان .
منداڵ دوای (١٧) رۆژ زەردەخەنە دەکات و، دوای (٦) هەفتەش پێدەکەنێت .. منداڵ لە رۆژێیکدا (٤٠٠) جار پێدەکەنێت .. بەڵام گەورە لە رۆژێکدا (١٥) جار پێدەکەنێت .. ئەمەش تێکڕایەکی ناوەندییە .. ئەم ژمارەیەش لە چاو گرنگی و سوودەکانی پێکەنینەوە ، ژمارەیەکی کەمە .. پێویستە زیاتر پێبکەنین .. بە زەردەخەنە و پێکەنین پێشوازی لە رۆژە سەختەکانی ژیانمان بکەین .
لە لێکۆڵینەوەیەکدا، کە لە لایەن زانایەکی ئەڵمانییەوە ئەنجام دراوە .. ئەوەی سەلماندووە کە پێکەنینی منداڵان لە ساڵەکانی یەکەمی تەمەنیدا کاریگەرییەکی گەورەی هەیە لەسەر گەشەکردنی .. بەشێکی زۆری زاناکانیش جەختیان لەسەر ئەوە کردووە، کە بایەخ و گرنگی پێکەنین بۆ منداڵان، لە بایەخی خۆراک کەمتر نییە، بۆ رێکخستنی گەشەکردنی منداڵ .. پێکەنین وا لە منداڵان دەکات، کە زیاتر هاوسەنـگ بن و.. زیاتریش گەشبین ببن و.. زیاتریش هیـوادار ببن و.. بە گوڕتریش بە پیری ژیان و داهاتوویانەوە بچن .
بیرۆکەی پێکەنین واتایەکی گرنگ بە منداڵان دەگەیەنێت، ئەویش هەستکردنە بە ئاسوودەیی و دڵنیایی، ئەم هەستکردنەش کاریگەرییەکی پۆزەتیڤی هەیە لە پێکهێنانی دەروونی و، لە هەڵس و کەوتەکانیدا لەگەڵ خەڵکیدا .. پێکەنین بە شێوەیەکی پۆزەتیڤ کاردەکاتە سەر دەزگای دەماری منداڵ .. چونکە دەزگای دەماری منداڵ لە دوو بەش پێکهاتووە، یەکێکیان تایبەتە بە کارتێکردنی گرژی و هەڵچوون و رارایی و ناڕەحەتی .. ئەوی تریان تایبەتە بە هێمنی و ئاسوودەیی و خاوبوونەوە .. هەر کاتێک یەکێک لەم دوو بەشە کاربکات .. ئەوی تریان لە کارەکانی دەوەستێت .
جاران لە نەخۆشخانەکانی منداڵاندا، بۆ خامۆشکردنی ئيش و ئازارەکانی منداڵە نەخۆشەکان .. ( دامەزراوەی لووت سوورەکان ) ـ کە لاستیکێکی سووریان لە لووتیان دەکرد ـ نمایش و ئاهەنگی کومیدی و گاڵتەئامزیان پێشکەش بە منداڵە نەخۆشەکان دەکرد .. بەڵام لە ئێستا هەندێ لە پزیشکەکان خۆیان ئەم ڕۆڵە دەبینن و جلی سەیر لەبەر دەکەن و نواندن و جووڵانەوەی کۆمیدی و، نوکتە و قسەی خۆش پێشکەش بە نەخۆشەکانیان دەکەن .. یان بانگی قۆشمەچی و گاڵتەجاڕ دەکەن بۆ نمایشی کۆمیدی لە بەردەم منداڵە نەخۆشەکاندا، بۆ ئەوەی بیان هێننە پێکەنین و شادی .. خۆشی بخەنە دڵیانەوە و لە ئازارەکانیان کەمتر بکەنەوە و، هێوای چاکبوونەوەیان پێببەخشن .
گەلێ شێواز و رێبازی تر هەن، بۆ ئەوەی منداڵەکانمان بهێنینە پێکەنین و خۆشی .. وەک : ختووکەدانیان، یاری خۆش لەگەڵیاندا، گێڕانەوەی نوکتەی خۆشی گونجاو بۆیان .. نواندن و جووڵەی کومیدییانە لە بەردەمیاندا .. یا هەر شێواز و جووڵەیەک کە بیان هێننە پێکەنین .. منداڵان خۆشیان بەشدار بکەین و .. لەگەڵیانیشدا پێبکەنین .
سوودەکانی پێکەنین بۆ منداڵان :
سوودی پێکەنین هەر ئەوە نییە کە خۆشی و گەشی دەخاتە رووی منداڵان و، شادی و خۆشی دەخاتە دڵیانەوە .. بەڵکو سوودەکانی پێکەنین زۆر لەوەش زیاترن :
١ـ پێکەنین، منداڵ لە دڵتەنگی و بێزاری و ترس رزگار دەکات .
٢ـ پێکەنین هۆرمۆناتی گەشەکردن زیاد دەکات .. کە یارمەتیدەرە، بۆ ئەوەی منداڵ بە خێرایی و بە سروشتی گەشە بکات .
٣ـ پێکەنین، هێمنی و دڵنیایی و ئاسوودەیی و خاوبوونەوە بە منداڵ دەبەخشێت .
٤ـ پێکەنین بە شێوەیەکی ئەرێنی کاردەکاتە سەر دەزگا دەمارییەکان .. کۆمەڵێک هەستی پۆزەتیف دەبەخشێ .. دەبنە یارمەتیدەر بۆ پێکهێنانی کەسایەتیەکی دروست .
٥ ـ پێکەنین، سوڕی خۆین لە دڵ و لەشدا بەهێز دەکات .. یارمەتی دڵ دەدات و، ئەگەری تووشبوون بە لێدانی دڵ کەمتر دەکاتەوە .
٦ـ پێکەنین، یارمەتیی کۆئەندامی هەرس دەدات .
٧ـ پێکەنین، خۆشی و شادی بە منداڵ دەبەخشی و .. چالاکییەکانی زیاتر دەکات .
٨ ـ پێکەنین، ماسوولکەکان و هەناسەدان و کارەکانی هۆش چالاکتر دەکات .
٩ـ پێکەنین، توانای دەزگای بەرگری زیاتر دەکات .. چونکە دوای چەند پێکەنینێک رێژەی خانە خڕۆکە سپییەکانی لە خوێندا زیاتر دەبێت .
١٠ـ پێکەنین، یارمەتیی ماسولکەکانی دەموچا و سک دەدات .. گەشی دەخاتە دەموچاو.
١١ـ کە منداڵ یا گەورە پێبکەنن (١٧) ماسوولکە لە دەموچاویان و (٨٠) ماسوولکەش لە هەموو لەشیاندا دەبزوێن و، هەناسەدان خێراتر دەکەن .
١٢ـ پێکەنین، هۆیەکە لە هۆیەکان، کە هۆش لە هەموو بیرۆکەیەکی نیاز نێگەتیڤانە پاک دەکاتەوە .
١٣ـ پزیشکەکان پێکەنین، بە چارەسەرێکی باشی ( ئەنفلــۆنزا ) دەزانن .
١٤ـ لێکۆڵینەوەیەکی ئەمریکی لە ( زانکۆی بالتیمور ) ی ئەمریکا، جەختی لەسەر ئەوە کردەوە، کە یەک خولەک پێکەنین بە قەی چل و پێنج خولەکی خاویە .
١٥ـ پێکەنین، هۆکارێکی گرنگە لە پێکهێنانی پەیوەندییەکی دروست لە نێوان دایک و باوک و ئەندامانی تری خێزاندا .
١٦ـ پێکەنین، چارەسەرە بۆ کەمکردنەوەی فشاری دەروونی .
لە کۆتاییدا، داوا لە دایکان و باوکان دەکەین، کە هەردەم بە روویەکی خۆش و بە زەردەخەنە و پێکەنینەوە پێشوازی لە جگەرگۆشەکانیان بکەن .. تا لەسەر زەردەخەنە و پێکەنین رابێن .. تا ئەوانیش بەزەردەخەنە و پێکەنینەوە وەڵامتان بدەنەوە .. ئەمەش دەبێتە مایەی دڵخۆشی و شادیتان .. ژیان و پەیوەندیی خێزانیتان خۆشتر دەکات .. جا بۆ ئەوەی منداڵەکانتان تەندرووستیان باش بێت .. بۆ ئەوەی کراوە و رووخۆش بن .. بۆ ئەوەی کۆمەڵایەتی بن .. بۆ ئەوەی ئەو سوودانەی سەرەوە بێنەدی .. روژانە تاوێک یا زیاتر .. بەهەر شێوەیەک بێت .. منداڵەکانتان بهێننە پێکەنین .. هەروەکو چۆن خواردن و خواردنەوە و خەو پێویسن بۆ گەشەکردن و درێژەدان .. پێکەنینیش لەم پێویستییانە کەمتر نییە بۆ منداڵان .
با بۆ پێکەنین و خۆشیتان، ئەم دیالۆگەی نێوا ئەم دوو منداڵەتان بۆ بگێڕینەوە :
منداڵی یەکەم : باوکم هێندە دەوڵەمەندە .. دەتوانێت شاری ( مۆسکۆ ) بکڕێت .
منداڵی دووەم : دەسا بە باوکم دەڵێم شاری ( مۆسکۆ ) بە باوکت نەفرۆشێت .

نەرویـج : (١٧ی/ ئۆکتۆبەر/ ٢٠١٥)

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2015

کەمى ووریایى و جوڵەى زۆر – (A.D.H.D) – سەڵاح حەسەن – چارەسازی دەروونی

ئەگەر بمانەوێت لەم نەخۆشیە ووردبینەوە دەبینین بەم ناوە تازەیەى واتە ( کەمى ووریایى و جوڵەى زۆر ) مێژوویەکى لە مێژینەى نیە و ماوەیەکى کەمە بەم ناوە هاتۆتە مەیدانەوە ، بەڵام ئەمە ماناى ئەوە نیە کە ئەم نەخۆشیە تازەیە بەڵکو ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى کە جاران بە ( بچوکە لەناوچوونى مێشک Menimal Brain Damage ) ناسرابوو ، ئەمە لەلایەک.لەلایەکى دیکەوە جاران ناوەکەى هەر ئاماژەبوو بۆ تەنها هۆکارێک و پشت گوێ خستنى هۆکارەکانى تر.
ئەوەى گرنگە لێرەدا وەک دەروازەیەکى ئەم باسە جەختى لەسەر بکەینەوە ئەوەیە کە تێگەیشتنى تەواو دەربارەى ئەم نەخۆشیە لە نێو ماڵ و خوێندنگە و قوتابخانەکاندا نیە.کە ئەمەش وامان لێدەکا لە ئاستیدا هەڵوەستە بکەین و بڵێین ، تا زووە با فریا کەوین بۆ ئەوەى هەوڵ و کۆشش بکەین بۆ چارەسەرکردنیان و پاراستنیان لە داهاتوویەکى خراپ.
ئەم نەخۆشىیە لە سەرەتادا پآى ئەوترا بچوکە لەناوچوونى مێشک ( Menimal Brain Damage ) (MBD) بەڵام لەبەرئەوەى نەخۆشىیەکە چەند هۆکارێکى جیاوازى هەیە وتەنها شڵەژاندن و لەناوچوونى بەشێک لە مێشک نىیەو هەروەها بە پێى کتێبى DSM4 ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder ، Fourth Edition) کەتەنها باسى نیشانەکان دەکات و هۆکار باس ناکات ناوەکەیان گۆڕى بۆ (ADHD).
(ADH) یەکێکە لە بڵاوترین نەخۆشیە تێکچوونە ڕەفتارییەکان کە لە قۆناغى تەمەنى قوتابخانەدا ، بەتایبەت لە سآ ساڵى یەکەمى قوتابخانەدا دەست نیشان کرابێت. ڕێژەى (3-5%) منداڵان لەم تەمەنەدا ئەم نەخۆشىیەیان هەیە،واتە لە بیست قوتابى یەکێکیان ئەم نەخۆشىیەى هەیە و دەرکەوتووە کە لەهەر پۆلێکى قۆناغى سەرەتایى قوتابخانەدا (1-2) مندالڕ تووشبوو بە (ADHD) ى تێدا بێت، هەروەها ئەم نەخۆشىیە لە نێو کوڕاندا چوار ئەوەندەى کچانە ڕێژەکەى.
هۆکارەکانى (ADHD):
هۆکارەکانى بەڕوونى دیارىکراو نین ،بەڵام ئەم هۆکارانەى خوارەوە ڕۆڵیان لە دروست بوونیدا هەیە:
1. (60%) بۆماوەیىیە (وراپی).
2. تێکچونى وڤیفى لەپێکهاتەى مێشک وەک :نەچوونى خوێن بەشێوەیەکى تەواوى بۆهەندێک بەش لە مێشک.
3.کەم بوونى ئۆکسجین (O2) لەلەشدا، کە لەوانەیە لەداهاتوودا ببێتە هۆى (ADHD)،چونکە ئەوبەشەى لەمێشکدا بەرپرسى ترکیز کردن و تەنسیق دروست کردنە زۆر هەستدارە لە بەرامبەر کەم بوونى ئۆکسجین (O2) دا. مندالڕ لەچەند قۆناغێکى تەمەنیدا لەوانەیە تووشى کەم بوونى ( O 2 ) ببێت، لەوانە:
ا.لە کاتى سک پڕیدا لەوانەیە دایک تووشىهەوکردن (التهاب)ى ڤایرۆسى ببێت، مەشروبات و کحول خواردنەوە ، یان جگەرەکێشان.
ب.مندالڕ لەکاتى لەدایک بوونىدا. وەک لە بارى ( لەدایک بوونى زەحمەت (الولادە العسرە)دا، یۆڵاش (حبل السری) بەدەورى ملى منداڵەکەدا هاتبێت ).
4. منداڵ لەکاتى ساوایىدا (مانگى یەکەمى دواى لەدایک بوون) ئەم نەخۆشىیانەى هەبێت (کێشەى هەناسەدان، زەردوویى، هەوکردنێکى پێش وەخت).
5. منداڵ لەتەمەنى باخچەى ساوایان ( روچە )دا تووشى هەوکردنى مێشک یان هەوکردنى پەردەى مێشک (سحایا) ببێت.
6. مندالڕ پێش تەمەنى (4)ساڵى تووشى بەدخۆراکى بەهێز ببێت.
7. بەکارهێنانى هەندێک دەرمان لەلایەن دایکەوە لەکاتى سک پڕىدا وەک (بنزودیازپین).
8. هۆکارى دەروونى کۆمەڵایەتى لەناو خێزاندا وەک: هەژارى و خراپى بارى ئابورى خێزان، دایک یان باوک (مدمن) بێت یان نەخۆشى دەروونىیان هەبێت ، پەیوەندى نێوان ئەندامانى خێزان خراپ بێت بەهۆى ململانێ و بەکارهێنانى زەبرو زەنگ، منداڵەکە خۆى تووشى زەبرى دەروونى (ێدمە) بووبێت.
9. ژەهراوى بوون بە مادەى قوڕقوشم .
10. هەستدارى(حەساسیەت) بەرامبەر هەندێک خواردن .
لەحاڵەتى (ADHD) دا گیرو گرفتمان لەم شتانەدا هەیە: }ووریایى (انتباه) (Attention)، جووڵەو چالاکى (Activity)، پشووکورتى اندفاعیە (Impulsivity){، بۆ ئەوەى دڵنیا بین لەنەخۆشىیەکە بەپآى کتێبى (DSM4) ئەم نیشانەو مەرجانەى خوارەوەیان بۆ نەخۆشىیەکە دانراوە :-
نیشانــــەکانــــى (ADHD):
بە گشتى لەتەمەنى ( 3-7 ) ساڵى نیشانەکانى دەردەکەوێت ،بەتایبەتى لە کاتى چوونە قوتابخانە بەشێوەیەکى ئاشکرا دەردەکەوێت . هەندێک جار لەساڵى یەکەمى قوتابخانەدا جوڵەى زیاد لە پێویست وەکو نیشانەى سەرەکى دەبینرێت .
*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەى خوارەوە بۆ کەمى ووریایى(انتباه) هەبن و بەلایەنى کەمەوە بۆ ماوەى (6مانگ) بەردەوام بن و بەشێوازێک بن لەگەلڕ ئاستى گەشەکردنى منداڵەکەدا نەگونجێن.
نیشانەکانى کەمى ووریایى)انتباه(Attention :
1. زۆربەى کات ناتوانێت بە رامبەر ووردو درشت (تفاێیل) ووریا بێت و ترکیزبکات، هەروەها لەئەرکى (قوتابخانە، ئیش کردن، یاخود هەر چالاکىیەکى تر) دا هەڵە دەکات .
2. زۆربەى کات گیرۆدەى زەحمەتى (انتباە) کردنى دوورودرێژە بۆ پێویستىیەکانى یاخود چالاکى یارى کردن.
3. زۆربەى کات وا دەردەکەوێت گوآ ناگرێت ، کاتێک ڕاستەوخۆ قسەى لەگەلڕ دەکەیت.
4. زۆربەىکات لەسەر ڕێنماییەکان ناڕۆن یان (فشل) دەهێنێت لەتەواوکردنى (کارى قوتابخانە، کارى ڕۆژانە، کاروبارى شوێنى ئیش)، ئەمانەش بەهۆى ڕەوشتى پێچەوانەو تێنەگەیشتن لە ڕێنماییەکان نىیە.
5. زۆربەى کات تووشى زەحمەتى دەبێت لەڕێک کردنى پێویستى و چالاکىیەکانى.
6. زۆربەى کات خۆى بەدوور دەگرێت و حەزى لەپابەندبوون بەو ئیشانە نیە کە تواناى ژیرییان (عقلى) دەوێت وەک: ئەرکى فوتابخانەو ئەرکى مالڕ.
7. زۆربەى کات شتومەکى پێویستى خۆى وون دەکات، لەوانە : شتى یارى، قەڵەم ، کتێب …هتد.
8. زۆر بە ئاسانى ووریایى(انتباە) بەهۆى کاریگەرى دەرەکىیەوە لادەچێت.
9- بەردەوام چالاکى ڕۆژانەى بیردەچێتەوە.
*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەى خوارەوە هەبن بۆ }جوڵەى زۆر(ماخۆلان) (Hyperactivity) و پشوودورتى اندفاعیە (Impulsivity){و بەلایەنى کەمەوە بەردەوام بێت بۆ ماوەى (6مانگ) و بەڕاددەیەک بێت لەگەلڕ ئاستى گەشەکردنى منداڵەکەدا نەگونجێت :
نیشانەکانى جوڵەى زۆر (ماخۆلان) Hyperactivity :-
1. زۆربەى کات دانیشتنى ناڕێک وپێکى دەبێت یان لەسەر کورسىیەکەى خۆى بەلایەکدا دەخات، یان بەردەوام قاچى یان دەستى دەجوڵێنێت.
2. زۆربەى کات جێگاى خۆى لەپۆلدا یان لەهەندێک شوێن و جێگاى تردا بەجآ دەهێڵێت .
3. زۆربەى کات بەخێرایى بەڕێدا دەڕوات یان ڕادەکات یان زۆر جار لەشوێنى نەگونجاودا هەڵدەخلیسکێت.
4. زۆربەى کات لەبەشدارى کردن لەیارى و پەیوەندى کردن بەهەندێک چالاکىیەوە لەو کاتانەى بەتاڵە ناڕەحەتى هەیە.
5. لەڕۆیشتندا وا دەردەخات وەکو ئەوە وایە بەهۆى مەکینەیەکەوە لێبخوڕدرێت.
6. زۆربەى کات قسە زۆر دەکات، (چەنەباز)ە.
نیشانەکانى پشووکورتى (الاندفاعیە) Impulsivity:-
7. کاتێک پرسیارێکى لێ دەکرێت بەخێرایى وەڵام ئەداتەوە ، پێش ئەوەى پرسیارەکەت تەواو بکەیت ، یان بآ ئەوەى بیرى لێ بکاتەوە.
8. کێشەى لە چاوەڕوانى کردندا هەیە و ناتوانێت ئارام بگرێت .
9. زۆربەى کات (مقاطعە) ى خەڵک دەکات بەتایبەت لەکاتى گفتو گۆ ویارىکردن.
تێبینى 1 :
* بۆ ئەوەى دڵنیا بین حاڵەتەکە (ADHD) یە،پێویستە ئەو نیشانانەى باسمان کرد ببنە هۆى تێکچوون لەدووان یان زیاتر لەم شوێنانە (شوێنى ئیش، قوتابخانە، ماڵەوە).
* بۆ ئەوەى دڵنیا بین حاڵەتەکە (ADHD) یە، پێویستە نەخۆشىیەکە کاریگەرى کردبێتە سەرلایەنى (کۆمەڵایەتى، فێر بوون، چالاکى ئیش) و تووشى لاوازیى کردبێت.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) کەمى ووریایى (انتباە) وجوڵەى زۆریان بەیەکەوە هەیە.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) کەمى ووریایى (انتباە) زیاتر زالڕ ترە.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) جوڵەى زۆر(ماخۆلان) ەکەى زیاتر زالڕ ترە.
تێبینى 2 :
1. جیاوازى کردن لەنێوان چالاکى و جوڵەى زۆرى سروشتى لەگەڵ چالاکى و جوڵەى زۆرى نەخۆشى ئاسان نىیە، چونکە هێڵێکى جیاکەرەوە نىیە لەنێوانیاندا.
2. بەشێوەیەکى گشتى سکاڵا لەسەر ئەم نەخۆشىیە لەلایەن دایک و باوک یان مامۆستا یان هاوڕێکانىیەوە دەبێت.
3. بەئاسانى تووشى ڕوداوى زۆر دەبن.
4. ئەم جۆرە منداڵانە لاى هاوڕێکانیان و مامۆستاکانیان کەسانێکى خۆشەویست نین لەبەر ئەوەى وادەزانن هەموو ئەو کردارانەى ئەو منداڵە دەیکات بە ویستى خۆیەتى،بۆیە هەندێک جار ئەو منداڵانە توشى لێدان و ئیهانەکردن دەبن و ئەمەش دەبێتە هۆى ئەوەى زیاتر گۆشەگیربن و ڕقیان لە قوتابخانەبێت و هەڵسەنگاندنیان بۆ خۆیان و متمانە بە خۆبوونیان بەرەو دابەزین بچێت و زیاتر ڕوبەڕووى کێشە ببنەوە .
داهاتووى (ADHD) :
* هەندێکیان چواردەورەکەیان تێدەگەن لێیان و گرنگىیەکى باشیان پێدەدرێت و چاودێرى دەکرێن و چارەسەر دەکرێن، ئەم منداڵانە کاتێک دەگەنە تەمەنى هەرزەکارى (مراهق) چالاکى و جوڵەى زۆریان کەم دەبێتەوە، بەڵام لەوانەیە کێشەى ترکیزکردن و انتباهکردنیان بەردەوام بێت .
* ئەو منداڵانەى چواردەورەکەیان تێناگەن لە حاڵەتەکەیان و گرنگیان پێ نادرێت و چارەسەر ناکرێن لە داهاتوودا زیاتر تووشى لادان(انحراف) دەبن و ڕێگەى دژى کۆمەڵگا دەگرنە بەر.
دەستنیشان کردنى( تشخیێ کردنى) (ADHD) :
لە ڕێگەى پرسیار کردن لە دایک و باوک و مامۆستا و ئەو ژینگەیەى تیایدا دەژى لەلایەن کەسانى شارەزا(مختێ) و خاوەن ئەزموون وە هەروەها بەپێى ئەو تایبەتمەندیانەى لە هەردوو کتێبى دەستنیشانکردن(تشخیێ) ى نێو نەتەوەیى ) DSM، ICD (بۆ نەخۆشیەکە دانراون .
چارەســـــــــــەرى (ADHD):-
تێبینى :
* پێویستە هاوکارىیەکى تووندو تۆڵ لە نێوان خێزان و قوتابخانە و چەرەسەرسازدا هەبێت .
* دواى دەستپێکردن بەچارەسەر منداڵەکە بەخێرایى گۆڕانکارى تیا دروست نابێت و پێویستى بە کاتێکى درێژخایەن هەیە
* پێویستە بۆ بەرزکردنەوەى بەهاى خۆیى (القیمە الژاتیە) و متمانە بەخۆبوون ( الپقە بالنفس) لاى منداڵەکە هەوڵ بدەین .
چارەسەر لە قوتابخانە :
1. زانیارى تەواو دەربارەى حاڵەتەکە بۆ زیاتر تێگەیشتن لێى و دڵنەوایى کردنى بدرێت بە مامۆستاو بەڕێوەبەرایەتى قوتابخانە.
2. مندالەَکە لە کورسى پێشەوە دابنیشێت لە تەنیشتى دیوار و دوور لە پەنجەرە و دەرگا بۆ ئەوەى بتوانێت بەشێوەیەکى باش ترکیز بکات .
3. پێویستە وەێفى منداڵەکە بکرێت و لەسەر هەڵسوکەوتە پۆزەتیفەکان و ئەنجامدانى ئەرکى قوتابخانە هان بدرێت . هەروەها بەپێى توانا چاوپۆشى لە هەڵەکانى بکرێ.
4.پێویستە مامۆستا بزانێت ئەنجامدانى ئەرکى قوتابخانە لەلایەن ئەم منداڵانەوە لە ڕۆژێکەوە بۆ ڕۆژێکى تر لە گۆڕاندایە، بۆیە پێویستە مامۆستا بەجیاواز ئەرک بەم جۆرە منداڵانە بدات و وەکو ئەوانى تر سەیریان نەکات .
5. نابێت سزاى ئەم جۆرە منداڵانە بدرێت،چونکە دەبێتە هۆى دابەزینى بەهاى خۆیى (القیمە الژاتیە) و خراپ بوونى حاڵەتەکەى .
6. هانى منداڵەکە بدرێت بۆ بەشدارى کردن لەو یاریانەى ترکیزى زۆریان ناوێت و سەربەستن ،ئەمەش دەبێتە هۆى پەیداکردنەوەى متمانە بەخۆبوون .
7.پێویستە ڕێگە بگیرێت لە گاڵتە پێکردن و لۆمە کردنى ئەم منداڵانە لەلایەن کەسانى ترەوە .
چارەسەر لە ماڵەوە :
* ڕۆشنبیرکردنى دایک و باوک و گشت ئەندامانى خێزانەکە دەربارەى نەخۆشىیەکە .
1.نابێت هاندان (تحفیز وایثارە ) بە شێوەیەکى زیاد بدەین بە منداڵەکە وەک : دانانى چەند یارىیەک لە یەک کاتدا لەبەردەم منداڵەکە ، بوونى چەند کەسێکى زۆر لە ژوورەکەدا ، ئەمانە دەبنە هۆى سەرسام بوون و تێکچوونى ترکیزى منداڵەکە .
2. دوورکەوتنەوە لە هەندێک خواردن کە دەبنە هۆى زیادکردنى چالاکىجوڵە لەلاى منداڵ .
3. هانى منداڵەکە بدەین لەسەر ئەنجامدانى کردەوە و ڕەوشتى باش . هەروەها پشت گوێخستنى هەڵەکانى بە پێى توانا .
4. دایک وباوک و خوشک وبراکانى ترى یارمەتى بدەن لەجآبەجآکردنى ئەرکى قوتابخانەو ماڵەوەدا.
5. لەکاتى جآبەجآکردنى ئەرکەکانیدا لەماڵەوە لەشوێنێکى بآدەنگ و ئارام دا بێت.
6. منداڵەکە ئارەزووى چى بوو، یان حەزى لەچ جۆرە چالاکىیەک بوو، هانى بدەیت و بۆى ئاسان بکەیت.
7. کردنى وەرزش بەتایبەت ئەو وەرزشانەى تەنسیقى جووڵەیان پێویستە وەک: (مەلە کردن، ڕیشە).
چارەسەر بە دەرمان :
دەرمان بەکاردەهێنرێت وەک ( Amphetamine ،Methylphenidate ،Pemoline) لە هەندێک حاڵاتى بەهێزى نەخۆشیەکەدا بەتایبەت لەسەروو تەمەنى ( 5 ساڵ ). پێویستە بزانین چارەسەرى دەرمان تەواوکەرى چارەسەرى دەروونى کۆمەڵایەتىیە و بدیل نىیە .
سەرچاوە :
1. کتێبى DSM4 ) ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder، Fourth Edition.
2. کتێبى Attention Deficit / Hyperactivity Disorder Diagnosis and Treatment of .
3. محاضراتى پرۆفیسۆر ( ماریان سیدربلەید ) ڕێکخراوى دیاکۆنیاى سویدى / دهۆک کۆرسى ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵى 2001 .
4. محاضراتى دکتور ( تۆرگنى گۆستابسون ) ڕێکخراوى دیاکۆنیاى سویدى / دهۆک کۆرسى ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵى 2000 .
5. Internet

ئاب 1, 2015

چۆن دەزانیت کە منداڵەکەت بەهرەمەندە ؟ … رەزاشوان – نەرویج

ئەگەر زەوی خاکی بە پیت و زێڕ و ئەلماس و نەوت و کانزای بەنرخی هەبێت .. ئەگەر دەریا گەوهەر و مەرجان و دوڕ و مرواری گرانبەهای هەبێت .. ئەگەر ئاسمان خۆری گەش و مانگی تابان و ئەستێرەی جوان و ورشەداری هەبێت .. ئەوا ئادەمیزادیش رۆڵەی بەهرمەند و زیرەک و بلیمەت و داهێنەری هەیە .. کە بە سامان و سەرمایەی راستی نەتەوە دادەنرێن .. بەهاو گرنگیان لە زێڕ و نەوت و لە هەمووسامانێکی تر بەنرخترن .. نەتەوەکان هەر رەگەز و رەنگ و زمانێکیان هەبێت .. قەرزاری زادەی هۆش و بیر و داهێنانی بلیمەتەکان و بەهرەمەندەکانن، زیندووبن یا مردووبن .. بەبێ ئەنجامدانی داهێنانەکانی ئەم داهێنەرە هەڵکەوتووانە، نە شارستانی و نە پێشکەوتن و نە داهێنان و نە تازەگەری دەهاتنە کایەوە .. بەراورد بە ئەمڕۆ، کە ژیان و گوزەرانیمرۆڤ ئاسان و خۆشە .. بەڵام لە دوێنێدا ژیان و گوزەرانی مرۆڤ زۆر سەخت و پڕ لە کوێڕەوەری بوو .. ئەم شارستانی و پێشکەوتنەی ئەمڕۆمان، لە هەموو بوارەکاندا، بەرهەمی زادەی بیری قووڵ و گەشی زانایان و بەهرەمەندان و داهێنەرانە.. بۆیە ئەم داهێنەر و بلیمەتە هەڵکەوتووانە، زەخیرەی نیشتمانین و، سەرچاوەی بەختەوەری و شادین .. دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان کە دەربارەی منداڵانی بەهرەمەندە .
لە زمانی کوردیدا، چەند وشەیەکی ترمان هەیە، کە هاومانا و هاومەبەستن، یا نزیکن لە وشەی ( بەهرەمەند )ەوە وک( هەڵکەوتوو، زیرەک، بلیمەت، دانەمێن، بیرتیژ، زەینتیژ، سەرکەوتوو، زۆرزان، هۆشمەند)ئێمە لە نێوان ( هەڵکەوتوو) و ( زیرەک) و ( بەهرەمەند)دا، وشەی ( بەهـرەمـەنـد ) مان هەڵبژارد .. گومان لەوەدا نییە، کە هەموو خێزانێک، هەموو دایک و باوکێک پڕ بە دڵ حەزدەکەن کە منداڵەکانیانلە داهێنان و جیاوازیدا،لە بە دەستهێنای پلەی ئەکادیمی دا، بەهرەمەند و، بلیمەت و، داهێنەر بن و، جیاواز و باڵاتربن لە منداڵانی تر .. تا ببنە مایەی شانازی بۆیان .. بەڵام حەز و خۆزگە شتێکە و، توانا و بەهرە و زیرەکی و ژیری شتێکی ترن .
تا ئێستا لە لایەن پسپۆران و توێژەران و، کۆمەڵە و دەزگاکانی پەروەردەییەوە، گەلی پێناسەی جیاواز هەن، دەربارە راڤەکردن و مەبەست لە ( منداڵی بەهرەمەند ) .. هەندێ لەم پێناسانە، جەختیان لەسەر هۆشمەندی ( توانای ئەقڵی ) کردۆتەوە، هەندێکی تریان لەسەر بەدەستهێنانی ئاستی ئەکادیمی بەرز کردۆتەوە، هەروەها هەندێکی کەشیان، بواری داهێنانان و، مۆرک و تایبەتمەندییەکان و دیاردە کەسێتی و ئەقڵییەکانیان کردوون بە پێوەر و بە سەنگی مەحەک بۆ ناساندنی منداڵی بەهرمەند .
بەڵام پێناسە کلاسیکییەکان کە ( سیکۆتۆرییەکان ) ناو دەبرێن پێداگرییان لەسەر ئەوە کردووە، کە توانای هۆشی، تەنها پێوەرە بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرمەند، کە زیرەکی گوزارشتی لێدەکات، ئەمەش پێناسەی هەریەکە لە ( هۆلنج ۆرس و تیرمان : ١٩٥٢) ە ، کە پێداگرییان لەسەر توانای ئەقڵی گشتی کردووە .. کە ( تاقیکردنەوەکانی زیرەکی ) دەی پێوێت .. ئاست و رێژەی زیرەکیشیانبە ( ١٤٠)داناوە، ئەمە ئاستی دیاریکراوی نیوان منداڵی بەهرەمەند و منداڵی ئاساییە .. هەر یەکەش لە ( دیهان و هافگەرست ) لە ساڵی ( ١٩٥٧)دا، هەمان ئاراستەیان گرتەبەر بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند ، ئەمان توانای دواندن و توانای خەیاڵی و توانای میکانیکی و موزیکی و، … هتد، بە پێوەریان زانی .. لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی رابردوودا، گەلی پێناسەی تریش هاتنە ئاراوە کە جەختیان لەسەر ( توانای ئەقڵی ) کردۆتەوە .. بەڵام بۆ پێناسەی منداڵی بەهرەمەند، هەندێ بەهرە و توانای زیاتریان بۆ تواناکان زیادکردوون، لەوانەش توانای ئەنجامدانی کاری جیاواز، بە تایبەتیش لە بەهرەی موزیکی و هونەری و لە نووسین و لە وێنەکێشان و میکانیکی و،لە سەرکردەکردنی کۆمەڵایەتیدا .
بەڵام لە ساڵەکانی حەفتاکانی سەدەی رابردوودا، رەخنەیەکی زۆر ئاراستەی پێناسە کلاسیکییەکان کران .. چەندین پێناسەی تازە بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند دانران .. پێناسە تازەکان، بۆ پێناسەی منداڵی بەهرەمەند، پشتیان تەنها بە توانای ئەقڵی بەرز نەبەست، وەکو تەنها پێوەرێک بێت، بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند، بەڵکو هەندی شتی تریان لە بەرچاوگرتوون، لە بە دەستهێنانی ئەکادیمی و، بیرکردنەوە و، بەهرە تایبەتییەکان و خەسڵەتەکانی کەسێتی، وەکو پێوەرێکی سەرەکی بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند .. ( مارنلەد ) ئەوە دەڵێت : ” منداڵی بەهرەمەند، ئەوە کەسەیە، کە لە بە دەستهێنای ئەکادیمیدا هەوڵێکی جیاواز دەنوێنێ، لە هەموو ئەم لایەنانەشدا، توانایەکی گشتی ئەقڵی هەیە لە، ئامادەیی ئەکادیمی پسپۆری، بیرکردنەوە بۆ دۆزینەوە و داهێنان، توانای پێشڕەوی و سەرکردەیی، بەهرە هونەرییەکانی، بەهرە جموجووڵییەکانی ”
بە کورتی چۆن پێناسەی منداڵی بەهرمەند دەکرێت :منداڵی بەهرمەند، ئەو منداڵەیە کە بە تەواوی جیاوازە لەگەڵ ئەو منداڵانەی کە لە تەمەنی ئەودان .. ئەم جیوازییەش لە کۆمەڵێک نیشانە و دیاردە و تایبەتمەندیدا خۆی دەنوێنێت .. ئاسانیش نییە کە بتوانین لە لیستێکی دیاری کراودا، هەموو تایبەتمەندیەکان و دیاردە و نیشانەکانی منداڵی بەهرمەند دیاری بکەین .. بەڵام دەتوانین بگەینە دیاردە گشتییەکان، کە لە منداڵانی بەهرەمەندا هەن .
بەهرە :لە توانایەکی دیاری کراوی جیاواز پێکهاتووە، یا ئامادەییەکی خۆڕسکییەو، لە ئاستی ئاسایی زیاترەلە کەسێکدا، دەشێ بەهرە ( بۆماوە ) بێت یا ( وەرگیراو ) بێت ..توانایەکیئەقڵی بێت یا جەستەیی بێت .. وەکو : بەهرەی وێنەکێشان، بەهرەی جوان نووسین، بەهرەی لەبەرکردنی ژمارە، … هتد .
داهێنان : مەبەست لە داهێنان، هێنانەکایەی تازە و، پێویستییەکانی تازەیە، کە پێشتر باو نەبوونە..منداڵی بەهرەمەند،منداڵێکی زیرەک و بیرقووڵە، توانای دەرخستنی بەهرەکانی هەیە لە هەر بوارێکی ژیاندا بێت، بەر لەوەی بچێتە قوتابخانە یا لە ساڵانی یەکەمی خوێندندا، بە شێوەیەکی بەردەوامی جیاوازە لە هاوڕێکانی ..وێڵی داهێنانە .وشەی هەڵکەوتوو و زیرەک و بەهرەمەند زۆر جار لە جیاتی یەکتری بەکاردەهێنرێن، بۆ ستایش و باسی ئەو منداڵانەی کە خاوەنی توانایەکی بەرز و بەدەرن و، جیاوازی دەنوێنن و، خیرا پێش دەکەون و، زورتر و زیاتریش لە چاو منداڵانی ئاساییییەوە فێردەبن، لە هەر بوارێکدا بێت .
زانایانی بەریتانی لە زانکۆی (کەمبريج)و زانایانی ئەڵمانی لە زانکۆی( دوسلدۆرف)، کە پسپۆرن لە بواری ناسین و پێوانەی زیرەکیدا ، بە بەکارهێنانی ئامێر و دەزگایزۆر پێشکەوتوو بۆ زانین و دیاریکردن و پێوانەکردنی زیرەکی، گەیشتنە دیاری کردنیناوچەیەکی دیاری لە مێشکی مرۆڤدا، کە ئەم ناوچەیە بەرپرسە لە زیرەکی مرۆڤدا .. توێژینەوەکە کە لە گۆڤارێکی زانیاریدا بڵاوکراوەتەوە، دەڵێت : زاناکان بەشێکیان لە مێشکی مرۆڤ دۆزییەوە، کە تەنها ناوچەیە لە مێشکدا، کە زیاتر پاڵ بە خوێنەوە دەنێت، ئەم ئەنجامەش لە کاتی ئەو تاقیکردنەوانە دەرکەوت کە دەربارەی پلەی زیرەکی ئەنجامیان دان .
دکتۆرە ( دیبوارا رۆف)کە پسپۆری زیرەکی و بنەماکانی فێرکردنە، ئاماژە بەوە دەکات، کە پێنج ئاستی جیاوازی بەهرەمەندی هەیە، لە نێوان ( ١ـ بۆ ـ ٥) کە (٥) لە پلەی یەکەم دایە .. ئەم پلانەش بە پێی دابەشکردن، لەسەر بنەمای ئەو فاکتەرانەی کە پەیوەندییان بە زیرەکی و، چاونەزێڕی( تەماح) و، سیما کەسێتییەکان و، رادەی تێکڕای زیرەکییەوە هەیە، کە منداڵ بە دەستی هێناون .
بایەخی ئەوە چییە، کە بزانیت منداڵەکەت بەهرمەندە یا بەهرەمەند نییە ؟
کۆمەڵەی یەکگرتووی بەریتانیبۆ منداڵانی بەهرەمەند، ئاماژە بەوە دەکەن، کە منداڵانی بەهرەمەند، زۆر تینووی زانیارین .. گرنگ ئەوەیە کە درک بە ئەوە بکەین، کە لە تەمەنێکی زووی منداڵیدا پێویستییانبۆ زا نستی و فێربوون هەیە . بۆ ئەوەی دایکان و باوکان هەلێکی زۆر بۆ منداڵە بەهرەمەندەکانیان بڕەخسێنن تا بەهرەکانیان گەشەبکەن. بۆ نموونە : باوکی موزیکژەنی ناسراوی جیهانی ( مـۆزارت)، بۆی دەرکەوت کە کوڕەکەی بلیمەتە، وازی لە ئیشەکەی هێنا و دوای کوڕەکەی کەوت، ئەگەرچی ئەو منداڵە دەکرا ببوایە بە بەهرەمەندێک، بەڵام گەر لە لایەن باوکییەوە بە راستی و بە دروستی ئاراستە نەکرایە، لەوانە بوو کە بڕوای بە خۆی نەمایە، یا هەستی بە بێزاری بکردایە و وازی لە بەهرەکەی بهێنایە و، نەبوایە بەو مۆزارتە بە ناوبانگە .
( تۆماس ئەدیسۆن ) ی داهێنەری وزەی کارەبا و، گرامافۆن و، بروسکە و، بە دەیان داهێنانی تر .. هەر ئەم منداڵە بوو، کە لە قوتابخانەدا، مامۆستاکەی بە نابەڵەدی و بە ناڕەوا، ئەدیسۆنی بە بیرکۆڵ و گەمژە و گێل ناو برد و، لە قوتابخانەش دەریان کرد .. ئەگەر هاوکاری و پاڵپشتی و هاندانی دیاکی دڵسۆزی نەبوایە .. رەنگە ئەدیسۆن نەبوایە بەو کەڵە زانایەی کە تا هەتایە مرۆڤ قەرزاری ئەون .
سێ فاکتەری کارتێکەر هەن، لە بەرزبوونەوەی ئەقڵی منداڵدا :
١ـ ژینگە ماڵ و قوتابخانە : کە هانی منداڵان دەدەن بۆ فێربوون و خۆشی وەرگرتن .
٢ـ دایک و باوک و ئەو کەسانەی کە لە دەوروبەرین : کە خویان نموونەیەک بوون لە بایەخ پێدان و پەیوەستبوون .. منداڵانیش چاو لەوان دەکەن .
٣ـ راهێنانی خێزان : راهێنانی زووی منداڵ لە لایەن خێزانەوە، کارتێکەرە بۆ ئەوەی ئارەزوو و بەهرەکانی منداڵ گەشەبکەن و، پێشبکەون و بەرهەمیان هەبێت .
ئەگەر ئەو سێ فاکتەرە لە منداڵێکدا کۆببنەوە، کە توانا بایۆلۆژییەکانی بۆ فێربوون، مامناوندی بن یا لە سەروی مامناوندییەوە بن، ئەو منداڵە لە ئەقڵ بەرزی و زیرەکیدا سەرکەوتوو دەبێت.
ئەوەی لەسەر دایک و باوک پێویستە :
پێویستە ئەوە بزانن، کە بایەخدان بە منداڵ .. بایەخدانە بە ئایندە .. منداڵەکەتان بریتییە لە کاغەزێکی سپی و خاوێن .. چیتان بوێ دەتوانن لەسەری بنووسن .. منداڵەکەتان بریتییە لە زەوییەکی بە پێت .. دەتووان هەموو بەها جوانەکانی لێ تۆوبکەن، کە دەبنە هاندانێکی باش و پاڵنەر بۆ سەرکەوتن و پێشکەوتن و داهێنانلە تەمەنی منداڵییەوە .
وەکو دەڵێن، لە دوای هەموو منداڵێکی بەهرەمەندەوە .. باوک و دایکێکی وریا و بەڵەد هەیە، کە یارمەتی و پشتگیری و هانی منداڵەکەیان دەدەن بۆ گەشەکردنی بەهرە و تواناکانی.. ئەم درکردن و پشتگیری کردن و هاندانانەی ئێوەی دایک و باوک، هۆیەکی سەرەکی و کاریگەرە، بۆ سەرهەڵدان وگەشەکردن و پێشکەوتنیتوانا و بەهرەکانی جگەرگۆشەکەتان .. دەبێت ئەوەش بزانن کە لە هەموو منداڵێکدا زۆر یا کەم توانا و بەهرە هەیە، بەڵام جیاوازیش لە توان و بەهرەکاندا هەیە .. بە سەرنجدان و لێزانین و شارەزاییتان دەتوانن هەست بە ئەم بەهرانە بکەن .. بەهرەی منداڵان، وەکو شوولکە نەمامێکی تەڕ و ناسک وایە ..ئەگەر خزمەتی نەکەین و پێویستی گەشەکردنی بۆ دابین نەکەین ( ئاو نەدرێ و پەین نەکرێت ) وشک دەبێتەوە و، دەمرێت .. ئەوەش دەزانین کە پەروەردەکرنی منداڵی بەهرەمەند و جیاواز، زیاتر لە منداڵێکی ئاسایی دایک و باوک پێوەی ماندوو دەبن، چونکە گەشەکردن و پێویستییەکانی منداڵی بەهرەمەند جیاوزن .. بەڵام داهاتووی گەش دەبێت و، دوور نییە کە ببێتە .. ناودارێکی مەزن و ناسراو، ببێتە زانا و داناو بلیمەتێک .. پشکی شێری شانازیش بۆ ئێوەی دایک و باوک دەگەڕێتەوە .
منداڵانی زیرەک و بەهرەمەند، خاوەنی پێداویستییە تایبەتییەکانن و، لەگەڵ منداڵانی ئاساییدا، لە رووی زیرەکی و بەهرەمەندی و کۆمەڵێک خەسڵەت و دیاردەی تر کە باسیان لێدەکەین، جیاوازیان هەیە .. پێویستییان بە بەخێوکردن و پەروەردەکردن و ئاراستە کردن و، بە قوتابخانەی تایبەتی و، بە مامۆستایانی راهێنراو و، بە پەیڕە و پرۆگرامێکی فێرکردن و خوێندنی تایبەتی و، بە چاودێری و ئاگادارییەکی زیاتر هەیە.. تا زیاتر بەهرەکانیان گەشە بکەن و پێشبکەون و لە ئایندەدا بەرێکی زۆر بدەن .
( جيفەرسۆن) کە سەرۆکێکی پێشووی ئەمریکا بوو، ئیلهامی لە بیرۆکەی ( ئەفلاتوون) وەرگرت، پێشنیاری ئەوەی کرد، کە بەبێ جیاوازی هەموو منداڵە زیرەک و بلیمەتەکانی هەژاران و دەوڵەمەندەکان لە هەرێمی ( فەرجیـنیا )، لە قوتابخانەیەکی تایبەتیدا کۆبکرێنەوە .. بۆ ئەوەی بایەخێکی زیاتر و، وانە و بابەتی تایبەتییان فێربکەن، کە لە ئاستی زیرەکی و بلیمەتیو چاونەزێڕییان دابن .
شەش پێشنیاری بەسوود .. ئەگەر منداڵەکەتان بەهرەمەندە :
‌١ـ هەوڵ بدەن بە ئەوپەڕی تواناتانەوە، بخوێننەوە و هەموو ئەوانە تیۆرییانە بزانن کە دەربارەی بەهرە و تایبەتمەندییەکان و جیاوازییەکانی منداڵانی بەهرەمەند نووسراون .. بۆ ئەوەی سوودیان لێ وەربگرن و، شارەزایی و زانیاریتان هەبێت، تا پێویستییەکانیمنداڵە بەهرەمەندەکەتان بزانن و بۆیان دابین بکەن .
٢ـ بە دوای ئەو گروپ و کۆمەڵانەدا بگەڕێن، کە لە پێناوی یارمەتیدان و هاوکاری خێزانەکانی منداڵانی بەهرەمەندا دامەزراون .. دەشێ یارمەتی پێویستیتان بدەن .
٣ـ بڕوا و هیوا بخەنە دڵی منداڵەکەتانەوە .. دڵنای بکەن، کە ئەوە نەنگی و شوورەیی و شتێکی خراپ نییە، کە لە هاوڕێکانیان جیاوزن و، لەوان بە تواناتر و زۆرزانتربن .
٤ـ مامۆستاکانی ئاگادار و دڵنیا بکەنەوە .. تا بزانن کە منداڵەکەتان لە بەهرەمەندانە .. تا بتوانن ئەوپەڕی یارمەتی بدەن .. مافی خۆشتانە کە چەخت لە سەر ئەوە بکەنەوە کە پێویستە مامۆستاکان یارمەتی تەواوی بدەن .
٥ـ پانتایەی باشی خۆشەویستی و پاڵپشتی بە منداڵەکەتان ببەخشن، کە پێویستیی پێیان هەیە .. ئەوەشتان لە بیربێت کە هێشتا منداڵە .. وەک هەر منداڵێکی ئاسایی پێویستی بە خۆشەویستی و یاری و بە دابین کردنی پێویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن هەیە .
٦ـ فشار مەخەنە سەری و داوای لێ مەکەن کە ئەنجامێکی لە توانای بەدەر بهێنێتەدی، بەرنامەیەکی چڕوپڕیش مەسپێنن بە سەریدا، یا بە هەڵبژاردن و ئارەزووی ئێوە، دەبێ کۆرسی موزیکی یا وەرزشی یا وانەی زیاتر، یا داوای تری لەم شێوەیەی لێ بکەن، ئەگەر منداڵەکەتان خۆێ نەیەوێت، یا خۆی ئارەزووی لێیان نەبێت، وازی لێبێنن .
چەند نیشانەیەک هەیە کە وەک کلیلێک وان، بۆ ئەوەی دایک و باوک، پێش تەمەنی قوتابخانە، ئەوە بزانن کە منداڵەکەیان زیرەک و بەهرەمەند و جیاوازە .. ئەمانەن :
ئایە منداڵەکەتان لە قۆناغی پێش خوێندن، بە وردی و بە ئاسانی دەخوێنێتەوە..؟ئایالە چاو تەمەنەکەیەوە، پێگەیشتووە ..؟ئایا بە رادەیەکی گەورە زمان بەکاردەهێنێت و( زمان پاراوە) و قسەکانی زلن و بە گوێرەی خۆی نین ..؟ئایا بەشێوەیەکی ئاسایی دەتوانێت بە وشە و رستەی تەواو گوزارشت بکات و، دەیەوێت سەربەستبێت لە خوێندنەوەدا ..؟ئایا ئەوە تاقی دەکاتەوە، کە گرفت و ئەو کێشەکانەی کە دێنەڕێی چارەسەریان بکات ..؟ئا زیاتر حەزی بەوەیە لەگەڵ منداڵی لە خۆی گەورەتر یاریبکات ..؟ئایا هەست دەکەن کە هەستیارە ..؟ئەی مەیل وحەزی ئەوەی هەیە کە بیرۆکان بزانێت و شییان بکاتەوە ..؟ئایا سۆزداری دەنوێنێ بەرانبەر بە خەڵکی و بە ئاژەڵان.. ؟ئایا حەزی لە هەڵهێنانی مەتەڵ و شتیخۆش و نوکتە و ژمارە هەیە..؟ئایە رەخنەدەگرێت و ناڕازی دەبێت ..؟ئایا بە خێرایی بێزار دەبێت ..؟ئایە زۆر دەپرسێت و پرسیاری سەیر و ناباوتان لێدەکات ..؟ئایاخێرا وەڵام دەداتەوە…؟؟ئەمانە و بە دەیان هاوشێوەی ئەم پرسیارانە، کە پەیوەندیان بە درکردن و نیشانەکان و ناسینی ( منداڵی بەهرەمەند ) ەوە هەیە .
رۆڵی مامۆستا لە درکردن و ناسینی بەهرەمەندان :
مامۆستای راهێنراو، وەکو سەرکردە و دینەمۆی فێرکردن و پەروەردەکردنی منداڵان و ئاراستەکردنیان بە دروستی، تا رادەیەکی زۆر دەتوانێت دانایی و تواناکانی داهێنان و توانای فێربوونی قوتابیی بەهرەمەند بزانێت .. لە میانەی ئەم خاڵانەوە :
١ـ لە میانەی ئەو بەرهەمانەی کە قوتابی بە دەستیان دەهێنێت .
٢ـ لە میانەی ئەو نمرە بەرزانەی کە لە وانەکاندا وەریان دەگرێت .
٣ـ چاودێری و زانینی رەوشتی قوتابی .. باشتر وایە تێبینییەکانی تۆمار بکات .
٤ـ وەرگرتنی رای خێزان و کەسوکار و هاوڕێکانی منداڵ .
٥ـ دیمانەی تایبەتی لەگەڵ قوتابی دا .
٦ـ ئەو مامۆستایەی کە هانی قوتابییەکانی دەدات بۆ داهێنان و بۆ دۆزینەوەی تازە .. بوار و هەلێکی لە باریان، بۆ بیرکردنەوە و داهێنان بۆیان دەڕەخێنێت .
گرنگترین تایبەتمەندی و نیشانەکانی منداڵانی بەهرەمەند :
هەر وەکو لە لێکۆڵینەوەکەی ( کۆکـس : ١٩٢٦) و، توێژینەوەکەی ( ماکیـنۆن ) دا دەردەکەوێت .. کە منداڵانی بەهرەمەند، کۆمەڵێک خەسڵەت و تایبەتمەندییان هەیە . خاتوو( ماریـان شـیڤل : ١٩٥٣) لیستێکی پێشکەش کرد .. کە کۆمەڵێک لە نیشانە و تایبەتمەندییەکانی منداڵانی بەهرەمەندی لە خۆ گرتوون .
بە کورتی گرنگترین تایبەتمەندییەکانی منداڵانی هەڵکەوتوو و بەهرەمەند ئەمانەن :
تایبەتمەندییە جەستەییەکان :
جاران وا باوبوو، کە بەهرەمەندەکان و بلیمەتەکان و، بیرمەندەکان، لەڕ و لاوازن .. بەڵام راکانی ئێستا بە پێچەوانەی ئەو رایەوەن .. لەرووی جەستەییەوە :
(*) ئاستی گەشەکردنی لەشی و، تەندروستی گشتیی بەهرەمەند، لە ئاستی ئاسایی باشترە .. منداڵی بەهرەمەند لە تەمەنێکی زوودا دەتوانێت پێ بگرێت و،زووتر فێری قسەکردن ببێت، زووتر و زیاتریش لە منداڵانی ئاسایی هاوتەمەنی دەزانێت و دەناسێت . (*) بەهرەمەند تا رادەیەک کێشی لەشی زیاترە و باڵاشی بەرزترە .
(*) تا رادەیەک دەمارگرژ و هەڵچوو نیییە .
(*)باش خواردن دەخوات .
(*) ئێسکەکانی کەمی زووتر لە هاوتەمەنەکانی گەشە دەکەن .
(*) لەشی لە چاو تەمەنەکەیەوە زووتر پێ دەگات .
تایبەتمەندییە هۆشییەکان ( ئەقڵییەکان ):
(*) تەمەنی ئەقڵیی ( ژیریی ) .. لە تەمەنی ماوەیی( لە دایکبوونییەوە ) زیاترە .
(*) بیری تیژە و، حەز بە زانینی شتی زیاتر دەکات .
(*) وریایەو توانایەکی زۆر و وردی تێبینی و سەرنجدانی هەیە .
(*) دانامێنێت و بە خێرایی وەڵام دەداتەوە .
(*) هەر لە منداڵییەوە توانایەکی زۆری هەیە لە درکردن بە پەیوەندییە هۆیەکانەوە .
(*) حەز بە یارییەکانی هەڵوەشاندنەوە و پێکەوەنان دەکات .. حەزیش دەکات لە بابەتە کۆنەکانی یارییەکانی سوود وەربگرێت و، شتی تازەیان لێ دروست بکات .
(*) بە جوانی بیر دەکاتەوە و، بە باشی لە واتا و مەبەستەکان دەگات .
(*) توانایەکی باشی بۆ لێکدانەوە و شیکردنەوە و هەڵسەنگاندن هەیە .
(*) هەڵەشە نییە و، لیهاتووە و توانای چارەسەرکردنی کێشەکان و ئاڵۆزییەکانیهەیە.
(*) حەز و ئارەزوو و هیواکانی زیاترن، لە منداڵانی ئاسایی .
(*) حەز بە سەربەخۆییدەکات لە ئەنجامدانی کارەکانیدا، دەیەوێت پشت بە بیرکردنەوە و لێکدانەوەی خۆی ببەستێت و،ئەقڵی خۆی لە داهێنان و دانان دا، بەکاربهێنێت .
(*) دەتوانێت چەند رێگایەک و، چەند چارەسەرێک .. بۆ کێشەکان بە کاربهێنێت .
(*) بڕوا بە خۆیە و، دەتوانێت پشت بە خۆی ببەستێت و، بەرپرسێتی هەڵبگرێت .
(*)پرسیاری زۆر دەکات و زۆریش لێکدەداتەوە .
(*) خۆشی لە چالاکییە زەینییەکاندا دەبینێت .
تایبەتمەندییە زانستییەکان :
(*) خەیاڵی فراوانە و توانای داهێنانی هەیە .
(*) وردبینە لە تێبینی کردن و سەرنجدا .
(*)خۆهەڵقورتێنە و، دەیەوێت هەموو شتێک بزانێت .
(*) زۆر گرنگی بە زانیارییەکان دەدات .
(*) سەرنجی دەوروبەری دەدات .
(*) توانایەکی بەرزی هەیە، لە بیرکردنەوە و سەلماندن دا.
(*) بە ئاسانی و خێرا دەتوانێ بیرۆکەکان و رووداوەکان و هۆکارەکان پێکەوە ببەستێت
(*) حەز لە خوێندنەوەی ئەو گۆڤار و کتێبانە دەکات، کە بۆ تەمەنێکی گەورەتر لە تەمەنی ئەو دانراون .. حەزی بەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەش دەکات، کە دەربارەی گەردوون و،نەژادی مرۆڤ و، ئەستێرەناسی و، داهێنان و دۆزینەوەن .
(*) حەزی لە یاری قورس و گران هەیە .. ئەو یارییانەی یاسا و دەستووریان هەیە .
(*) حەزی لەو چالاکییانەیە کە بیرکردنەوەیان دەوێت . خۆشیش لە شتی تازە دەبینێت.
تایبەتمەندییە ویژدانی و کۆمەڵایەتییەکان :
(*) لە تەمەنێکی بچووکدا، بایەخ بە دەمەتەقێ و باسی فەلسەفە و کۆمەڵایەتی دەدات.
(*) زاڵە بەسەر ئەو دەمەتەقی و گڤتۆگایانەی دەیان کات .
(*) زۆر هەستیار و سۆزدارە .. زۆر رقیشی لە رۆتینە .
(*) حەز بە گۆشەگیری دەکات .
(*) بە ستەم و بە بێ ویژدانی و زۆرداری و نادادپەروەری .. زۆر نیگەران دەبێت .
(*) حەز بەوە دەکات، کە کار بە تەواوی ئەنجام بدرێت و بە ناتەواوی بەجێنەهێڵرێت .
(*) توانایەکی زۆری لە جووڵەکردن و قسەکردن دا هەیە .
(*) پەیوەندی باشە لەگەڵ دایک و باوک و مامۆستاکانی و گەورەکاندا، بە گشتی .
(*) بەوە ناسراوە،بە گومانە و، رەخەنە دەگرێت و رووداو و شتەکان تاوتوێ دەکات .
(*) رووحێخۆدەرخستن و سەرکردەکردەیی و پێشڕەوییکۆمەڵایەتی جیاوازی هەیە .
(*) حەزی لە گەشت کردنە و، ئامادەییەکی باشی هەیە بۆ رێکخستنی گەشتەکان .
(*) رێز لە هەست و لە مافەکانی کەسانی تر دەگرێت .
(*) بەشداری لە ململانیو دەمەتەقێ دەکات و، بە بیر و راکانی دەوڵەمەندی دەکات .
(*) دژەباوە و سنووری یاسا و رێسا و دەستوور و ئاگادارییەکان دەبەزێنێت .
(*)رووخۆشە و، حەز بە سوعبەت و بە نوکتە و خۆشی و پێکەنین دەکات .
(*) گەشبین و، هیواخواز و، کۆڵنەدەرە .
(*) خۆپەرست نییە و رووحی یارمەتیدانی هەیە .
تایبەتمەندییە زمانییەکان :
(*) زمان پاراوە و،سەرمایە و سامانێکی زمانیی دەوڵەمەندی هەیە .
(*) لە تەمەنێکی بچووکدا، فێری خوێندنەوە دەبێت .
(*) لە تەمەنێکی بچووکدا رستەی درێژ و گران بەکار دەهێنێت .
(*)بە خێرایی و بە شێوەیەکی نا ئاسایی دەخوێنێتەوە و دەدوێت .
(*)بە جوانی دەتوانێت گوزارشت لە بیر و هەست و، لە را و بۆچوونەکانی بکات .
(*) پرسیاری نا ئاسایی و دژەباو دەپرسێت .. وەک : ئەگەر هاتو ؟ ئەمە چۆن ؟
(*) زمانی شیرینە و، شیۆازێکی دیبلۆماسی و پێشکەوتوو بەکاردەهێنێت، بۆ باوەڕپێهێنان و قاییل کردنی بەرانبەرەکەی .
تایبەتمەندییە رەوشتییەکان ( ئاکارییەکان ):
(*) ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر لە شوێنێکدا دابنیشێت و ئۆقرەبگرێت .. ئەگەر بۆ ئەنجامدانی چالاکییەک رانەسپێردرابێت، کە پێویستی بە توانایەکی زۆر هەبێت .
(*) زوو لە کارێکدا بێزار دەبێت، کە بە دلێ نەبێت و حەز و تواناکانی نەبزوێنێت .
ماوە ئەوەش بڵێین، کە زەحمەتە ئەو هەموو تایبەتمەندی و خەسڵەتانە لە منداڵێکی بەهرەمەندا کۆببنەوە .. بەڵام بڕواتان بەوە هەبێت، کە بەهرە بۆ ئەوەی دەرکەوێت و بەرچاو بکەوێت ماندووبوون و هەوڵێکی زۆر و ئەوتۆی ناوێت.. گرنگ ئەوەیە کە لە لە منداڵەکانمان بگەڕێین، با گوزارشت لە هەست و نەست و لە تواناکانی خۆیان بکەن .. با بەئارەزووی خۆشیان تێر و تەسل بە خۆشی گەمە و یاری بکەن، ئەوەش مافی رەوای خۆیانە .. ئەوە جیهانی ئەوانە .. ئەوەی لەسەر ئێمەش پێویستە ئەوەیە،کە چاودێریان بکەین و،بە دروستی ئاراستەیان بکەین و، هەڵەکانیان راست بکەینەوە.

ته‌مموز 20, 2015

زۆر نازپێدان بە منداڵ .. لە رێدەریدەکات – رەزا شوان – نەرویج

منداڵان زۆر خۆشەویستن .. منداڵان تۆی ژیانن .. هیوای داهاتووی گەلانن.. منداڵان گرنگترین سامان و سەرمایەن .. کە لە نەوت زێڕیش بەنرخترن .
تا دروستر کوردیلە چاوگەشەکانی ئەمڕۆمان گۆش و پەروەردە بکەین .. تا باشتر ئاراستەیان بکەین .. جوانتر رێنمایی و ئامۆژگاریان بکەین .. زیاتر دڵنیادەبین لە هێنانەدی ژیان و ئایندەیەکی خوازراوی خۆشتر و شیاوتر بۆ کورد و کوردستان .کوردیلەکانمان دەبن بە کەسایەتی و بە تاکی دروست و سوودبەخشی بڕوا و متمانەبەخۆی کۆمەڵگای کوردیمان .. سۆز و خۆشەویستی و هاوبەستەبوونیان بۆ کوردستانی شیرینمان دەبێت .. دەتوانن بەرگەی بەرهەڵست و کێشە و تەنگەژە و گۆڕانکاری وکارەساتەکانی ژیان بگرن .. بە ئەوپەڕی ئازایی و بە بڕوا و متمانەوە،بوێرانە رووبەروویان ببنەوە .
منداڵان ئەو شوولکە تەڕ و ناسکە نەمامانەن، کە پێویستە بە جوانی پیان بگەیەنین، تا ببنە کەڵەداری قەد ئەستوور و رەگ داکوتراوی بە ناخاچوو، خۆڕاگربن و بێ باکبن و، بە هەڵکردنی رەشەبا و زریان و تسۆنامی روودا و کارەسەتاکانی ژیان هەڵنەتەکێن .
راستە سۆز و میهرەبانی و خۆشەویستی دایکان و باوکان بۆ جگەرگۆشەکانیان، لە رادەبەدەر و بێ سنوورن .. بەڵام پەروەردەکردنیان بە دروستیی شیرینتر و لە پێشترە .
( ئەرستۆ ) دەڵێت : ” رەگی پەروەردە تاڵە .. بەڵام بەرەکەی شیرینە ”
( لۆدڤیج ڤان بتهۆڤن ) دەڵێت : ” ئامۆژگاری باش فێری منداڵەکانتان بکەن .. ئەمەئەو شتەیە کە بەختەوەریان دەکات نەک زێڕە ”
خێزان یەکەمین دەزگای پەروەردەییە .. بنەمایەکی سەرکییە لە پێگەیاندنی و پێکهێنانی کەسایەتی منداڵدا .. منداڵ لە باوەشی خێزاندا چاوهەڵدێنێ و، دەژیت و، وەردەگرێت و، فێردەبێت .. تا گەورە دەبێت و دەتوانێت پشت بە تواناکانی خۆی ببەستێت .. لە دوای ماڵ و خێزان، منداڵ ماوەیەکی زۆریش لە دەزگای دووەمدا کە قوتابخانەیە و تەواکەری ماڵەوەیە، بەسەردەبات .. بەڵام زۆربەی خەسڵەتەکانی رەوشتی و رەفتارەکانی و ئەو شتانەی منداڵ فێریان بووە .. لە پێنج ساڵەی یەکەمی تەمەنیدا، لە ماڵەوە لە ئەندامانی خێزانەکەیەوە، لە دایک و باوک و خوشک و برا و کەسوکارییەوە وەری گرتوون .. یا لە دایەن و پەروەردەکارەکەی و دادەکانی باخچەی ساوایانەوە وەری گرتوون .. لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکان هەموویان جەخت لەسەر ئەم راستییە دەکەن کە ئەم قۆناغە گرنگترین و، ناسکترین و، هەستیارترین و، مەترسدارترین قۆناغە، لە ژیان منداڵدا . (فرۆید ) دەڵێت : ” بەشی زۆری کەسایەتی هەر تاکێک لە تەمەنی منداڵیدا دروست دەبێت .. بە تایبەتیش تا شەش ساڵان ”
( ماریا مەنتسۆری ) هەر لە بارەی ئەم قۆناغەوە دەڵێت : ” گرنگترین قۆناغ لە ژیانیمررۆڤدا، قۆناغی خوێندنی باڵای زانکۆ نییە، بەڵکو یەکەمین قۆناغی ژیانە، کە لەدایکبوونەوە تا تەمەنی شەش ساڵانە ”
زۆربەی خەسڵەت و بنەماکانی ژیان و کەسایەتی مرۆڤ، لەم پێنج ساڵەدا دەق دەگرن و دەچەسپین .. دروستبن یا نادروست، کارتێکردن و رەنگدانەوەیان لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵدا دەبێت .. بە سەرنجدان و خوێندنەوەی خەسڵەت و هەڵس و کەوت و رەفتارەکانی ئەمڕۆی منداڵ لەم قۆناغەدا .. دەتوانین پێشبینی ئەو بکەین و ئەوە بزانین کە ئەم منداڵە لە داهاتوودا چ کەسایەتییەکی لێ دێتە کایەوە .. تا خێزان رێک وپێک و تەبا و رۆشنبیر و وریابن ..تا زیاتر شارەزای قۆناغەکانی گەشەکردنی منداڵ بن .. تا زیاتر کەش و هەوای خێزانی و رەفارەکانیان لەبار و دروست بن .. منداڵەکانیان مەستی پێویستییە بایۆلۆژی سایکۆلۆژیاکانیان ببن.. منداڵەکانیان بە دروستی و بە سروشتی گەشەدەکەن و، تاک و کەسایەتی هاوسەنگ و کۆمەڵایەتییان لێ دێنە کایەوە .
بێگومان دایکان و باوکان لە هەموو کەسێ سۆزدارتر و، بە بەزەییتر و، دڵسۆزترن بۆ منداڵەکانیان، میهرەبانی و خۆشەویستیان لە رادەبەدەر و بێ هاوتا و بێ سنوورە .. ئەم سۆز و خۆشەویستییەش ماکییە (غەریزییە) تەنها لە مرۆڤدا نییە، بەڵکو لە زۆربەی گیانەوەرەکانی تریشدا هەیە .
پێویستە دایکان و باوکان ئەم زۆر خۆشەویستییەیان بۆ منداڵەکانیان، لە دڵی خۆیاندا بهێڵنەوە .. چونکە ئاشکراکردنی ئەو هەموو سۆز و خۆشەویستیەی دایک و، زۆر نازدان بە منداڵەکانی و، زیادەڕۆیی لە ئاگاداری و چاودێری و پاراستن و پیاهەڵدانیان، زیانێکی زۆر بە منداڵەکانی دەگەیەنن و، کاریگەری و رەنگدانەوەی نەرێنی و خراپیان لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتوویان دەبێت .. ئێمە ئەوە ناڵێین کە دایکان و باوکان سۆز و بەزەییان بۆ جگەرگۆشەکانیان نەبێت .. بە پێچەوانەوە سۆز و خۆشەویست و بەزەیی پێوستن بۆ منداڵان و، ئاسوودەیی و شادی بە دەروونیان دەبەخشێت ..بەڵام پێویستە بە شێوەیەکی هاوسەنگی بێت و، زیادەڕۆیی لە گوزارشت کردن لە سۆز و خۆشەویستییان بۆ منداڵەکانیان نەکەن .. کورد وتەنی : ” هەموو شتێ بە خوێ، خوێش بە مانا ” واتا هەموو شتێک پێوەر و ئەندازەی خۆی هەیە، کە لەو ئەندازەیە تێپەڕی خراپ دەبێت .. وەکو دەڵێن ( باشرین ئەوەیە کە مامناوەندی بێت ) .. هەندێ لە دایکان و باوکان شانازی بەوەوە دەکەن کە منداڵەکانیان بە ناز بەخێودەکەن، بێ ئەوەی کە بزانن ئەو بە نازبەخێوکردنە، چ ئاکامێکی خراب بە ژیانی منداڵەکانیاندەگەیەنێت.
منداڵینازپێدراو و، زۆر هەڵنراو، ئەو منداڵەیە کە کۆمەڵیک رەفتار و خوویخراپ و ناپەسەندی هەیە .. منجڕ و بێزارکەرە، نێرگزی وخۆپەرستە، لاسار و ملهوڕە، چاونەزێڕ و داگیرکەر و شەڕانگێزە .. بە کورتی دیکتاتۆرێکە .. ئەم کێشەیەشلەگەڵ گەشەکردن و گەورەبوونیدا، گەشەدەکات و، تابێت خراپتر دەبێت و، کۆنترۆڵ ناکرێت .. چونکە ئەو رەوشت و رەفتارە ناپەسەندانە، دەبنە خوویەکی هەمیشەیی لە ژیانی ئەو منداڵانەدا، وەک کورد دەڵێت : ” خوویەکی گرت بە شیری، وازی لێناهێنێت بە پیری ”
بۆیە پسپۆرانی بواری پەروەردە و دەرووناسان و پزیشکانی منداڵان، ئاگادارمان دەکەنەوە و داوامان لێدەکەن، کە زۆر ناز بە منداڵەکانمان نەدەین و زیاد لە ئەندازە نەیان لاوێنینەوە .. تا خوو بە رەوشت و رەفتاری نادروستەوە نەگرن و، نەبنە تاک و هاوڵاتی سەقەت و ناهاوسەنگ .. چەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە .. کە زۆر بێزارکردن باشترە لە زۆر نازپێدان و زیاد ئاگاداری و پاراستن و لامێژی .
دایکان و باوکان واتێدەگەن، کە نازپێدان شتێکی ئاسایی و ئاسان و ساکار و کاتییە .. بەڵام ئەوە نازانن کە رەنگدانەوە و ئەنجامەکانی زۆر خراپ و زیانبەخش بۆئەومنداڵە نازپێدراوانەو بۆ هەموو ئەوانەی دەوروبەریان، لە پێش هەمووشیانەوە دایکان و باوکان گیروودە و مەفتەلا دەبن، باجی ئەم زۆر نازپێدانە بە منداڵەکانیان دەدەنەوە .. بە تایبەتیش لە قۆناغی هەرزەکاریدا .. ئەم منداڵانە سەقەت پێگەیشتووانە، زوو هەڵدەچن و یاخی و بەلەسە و سەرەڕۆ دەبن .. زوو هەڵدەخەڵەتێن و دەبنە نێچیر بۆ ئەو منداڵانی کە لە رێ دەرچوونە و رەوشت بەد و بەرەڵا و چەقاوەسوون .. فێری جگەرەکێشان و مەی خواردنەوەیان دەکەن و، لەوانەشە تووشی مادە هۆشبەرەکانیشیان بکەن .
بە کورتی نابێت زیادەڕۆیی لە نازپێدانی منداڵ بکەین و .. ناشبێت پەراوێز و پشتگوێان بخەین .. باشترین رێگا مامەڵەکردنی مامناوەندی و هاوسەنگییە لە گەڵیاندا.
زیانەکانی زیادەڕۆیی لە نازپێدان :
خەسڵەتەکان و، زیانەکانی زیادەڕۆیی لە نازپێدان و ملکەچکردن بۆ هێنانەدی هەموو فرمان و داواکانی منداڵ زۆرن .. بە باس لە هەندێ لەوخەسڵەت و زیانانە دەکەین:
١ـ منداڵی نازپێدراو، ناتوانێت بەرپرسێتی لە ئەستۆ بگرێت و، رووبەبەڕووی کێشە و تەنگەژەکانی ژیان ببێتەوە، چونکە بە تاقیکردنەوەی پێویستدا تێ نەپەڕیوە، بۆ ئەوەی فێربێت و، دەربەرێت و بتوانێت بە سەرکەوتووی لەگەڵ کێشەکاندا مامەڵە بکات .
٢ـ ناتوانێت بەرگەی شکستی و نوشستییەکانیژیانی بگرێت و، زوو خۆی بەدەستەوە دەدات .. چونکە ئەو وا راهاتووە کە بەبی هەوڵدان هەموو داواکانی بۆ دابین بکرێن .
٣ـ نازپێدراو لامێژە و پشت بە خۆی نابەستێت، پشت بە کەسانی تر دەبەستێت، وەک دایک و باوکی .. تەنانەت لە قوتابخانەشدا، ئەو ئازایەتییەی نییە کە بەبێ پرس و رای دایک و باوکی بڕیاربدات .. بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی قوتابخانەش هەر پشت بە کەسانی تر دەبەستێت .. بۆیە زۆر جار پەنا بۆ درۆ و گزی دەبات و کێشەی لەگەڵ مامۆستاکانیدا دەبێت .
٤ـ نازپێدراوی مەست، لە داوکاری و دیاری و شتە سەیرە زۆرەکانی، لە ناو کۆمەڵدا توشی شۆک و شکستی دەکات .. چونکە کەس ئامادە نییە کە نازی هەڵبگرێت و، چی بخوازی و داوابکات، بۆ دابین بکەن .
٥ـ نازپێدراو دەبێتە کەسایەتییەکی نێرگزی و خۆپەرست و کەس نەویست .. لە خۆی زیاتر کەسێکی تر بە هاوتای خۆی نازانێت .. کەلەڕەقە و سوورە لەسەر سەپاندنی راکانی خۆی .. بەرگەی رەخنە و لۆمەکردن ناگرێت و، گوێ لە ئامۆژگاریش ناگرێت .. خەڵكی بە لەخۆبایی و رەوشت بەدەری دەزانن .. نازپێدراو وا هەست دەکات کە جیهان لە بەرچاویدا تەسک بۆتەوە و نایگرێتە خۆی، دەبێتە کەسایەتییەکی شەڕانگێز ملهوڕ.
٦ـ نازپێدراو، گۆشەگیر و تەنیاخوڕە و دوورەپەرێزە و، کۆمەڵایەتی نییە و، تێکەڵ بە کۆمەڵ نابێت .. بە کەمیش لە بۆنە کۆمەڵایەتییەکان و یاری بە کۆمەڵ بەشداری دەکات.
٧ـ فێری چاوەڕوانی و ئارامی و ئۆقرەگرتن نییە .. دەیەوێت لە هەموو شتێکدا ئەو یەکەمین کەس و لەپێشتر بێت و.. هیچ یاسا و رێسا و دەستووریکیش رێی پێ نەگرن .
٨ ـ لە ماڵەوە ئازادی و دەسەڵاتێکی رەهای هەبووە و لێپێچینەوەیان لەگەڵ نەکردووە، قسەی سواربووە و، داواکانیان رەتنەکردوونەتەوە .. بەڵام لە ناو کۆمەڵدا ئەو ئازادییە رەهایە نییە .. یاسا سەروەرە و دەستوور جێبەجێ دەکرێت و سنوور و لێپێچینەوە هەیە .. بۆیە دەبێتە دوژمنی یاسا و دەستوور و، یەکسانی و دادپەروەری .
٩ـ نرخی شتەکانی نازانێت، چونکە بۆ دابینکردنیان هیچ ئەرک و ماندووبووونێکی نەکێشاوە .. چاکەی ئەو کەسانەشی لەبەرچاو نییە کە بۆیان دابین کردوون .
١٠ـ زۆر جار گریان دەکات بە چەکێکی سەرکەوتوو ، بۆ فشار خستنەسەر دایک و باوکی بۆ جێبەجێکردنی داواکانی .. وڕک دەگرێت و، مان لە نان خواردن دەگرێت و، خۆی بە زەویدا دەدات و دەگرێت و نوزەنوز دەکات .. بۆ خۆشکردنی ئەم هەڵوێستەشی هەندێ فرمێسک دەڕێژێ و، دەست بە کۆکینی دروستکراو دەکات .
١١ـ زۆر جار غیرە لە خوشک و براکانی دەکات .. واهەست دەکات کە ئەوان لە ئەم خۆشەویسترن .. ئەم دەیەوێت دەسەڵاتی بە سەریاندا هەبێت و، ملکەچی فرمانەکانی بن .. ئەم هەستە هەڵەیە وای لێدەکات، کە لە داهاتوودا تۆڵە لە گەورەکان بکاتەوە .
١٢ـ گوی بە وشەی ( نـا )نادات .. بۆ نموونە کە پێی دەڵێت نابێت شەڕ لەگەڵ کەسدا بکەیت .. نابێت لە رووی مامۆستاکاندا هەڵبگەڕێیتەوە .. نابێت هاوڕێتی منداڵی خراپ بکەیت .. نابێت … هتد . بەڵام ئەم وادەزانێت بایەکە و بە لای گوێیدا تێپەڕێ .
١٣ـ وڕک و پەڵپی زۆر دەگرێ و، داواکارییەکانی سنووریان نییە .. حەز بە داگیرکردن و زەوتکردن و خاوەندارێتی دەکات .. ئیرەی دەبات و، حەز ناکات منداڵێکی تر، شتی جوانتر و باشتری لە شتەکانی ئەو هەبێت .
١٤ـ رەخنە لەە هەموو شتێ دەگرێت و، لە کەسیش رازی نییە و، رێز لە رای کەسیش ناگرێت .. کەلەڕەقە و هەمیشە دەیەوێت رای خۆی پسەپێنێت .
١٥ـ جیاوازی لە نیوان پێویستییەکانی و ئارەزووەکانیناکات .
١٦ـ هەمیشە هەست بە بێزاری دەکات .
١٧ـ لە قوتابخانە لەگەڵ قوتابیەکانی تر و مامۆستااکانیدا هەڵناکات و ناسازێت .. شەڕانی و جوێندەرە .. خۆپەرست و لاسار و چەتوونە .. لەبەر ئەم رەفتارە بەدانەی، خۆشیان ناوێت و لێی دووردەکەونەوە .
١٨ـ زۆر نازپێدراوەکان، رووبەڕوی باردۆخێکی کوتوپڕی چاوەنواڕنەکراو دەبن، کە ئەوان لەسەری رانەهاتوون، ئەمەش ئاساییە، چونکە کۆمەڵگا زامنی ئەوەیان بۆ ناکات کە خواستەکانیان بۆ دابین بکات و چاودێری تایبەتییان بکات، تەنها ئەو کەسانە نەبێت کە شایانی هاوکاری و یارمەتیدانن.. بۆیە دەبنە دوژمنی کۆمەڵ و لە هیچ شتێک رازی نابن و .. تووشی جۆرە بێ ئومێدی و دڵڕاوکی دەرووونی دەبن .. بڕواشیان بە خۆیان نامێنێت .. ورەیان دەڕووخی و دەچنە قۆناغی شکتییەوە .
١٩ـ نازپێدراو، ئاژاوەچییە و، گوێ بە هێچ ئامۆژگاری و رێنماییەک نادات و .. گوێ بەدەستتوور و بە بنەماکانی رەوشت بەرزی و داب و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان نادات .
٢٠ـ بەڵام ( لە سەدا سەد ) مەرج نییە ئەو خەسڵەت و کاردانانەوە نێگەتیڤانە لە ئەنجامی زۆر نازپێدانەوە بەرجەستە بووبن .. دەشێ بە پێچەوانەوە، لە ئەنجامی پەرواێزکردن و خۆشنەویستن و لۆمەکردن و توند و تیژی و نەبوونی و .. یا بەهۆی ترەوە دووچاری منداڵی ناهاوسەنگ و رەفتار ناپەسەند بووبن .
دایکان چی بکەن پێش ئەوەی کار لە کار بترازێت و کۆنترۆڵ لە دەەست بدەن ؟
بۆیەدەڵێین دایکان چی بکەن .. چونکە لە ماڵەوەدا دایک زیاترین کات لەگەڵ منداڵەکانیدا بەسەردەبات و، خۆشەویستیشی بۆیان بێ ئەندازەیە .. بۆیە ئەم رێنمایی و خاڵانە دەخەینە بەرچاوی دایکانی بەڕێز .. بۆ ئەوەی دور لەسۆز و لە بەزەیی و لەخۆشەویستی، بە شێوەیەکی دروست و سەرکەوتوو، هەڵس و کەوت بکەن و، رێ لە رەفتارە ناشیرین و ناپەسەندکانی منداڵەکانیان بگرن .
١ـ دایکی بە سۆز و دڵسوز، سوود لە هەندێ ئیشوکاری ناوماڵ وەربگرە و، منداڵەکانت بەشداربکە و، فێری یارمەتیدان و هاوکاری بکە .. ئەوەش مەڵێ ناسکن و دڵم نایات ئیشیان پێ بکەم .. شینبوونی رووحی هاوکاری و یارمەتیدان لە دڵی منداڵەکانتدا، بە درێژایی ژیانت شاد ودڵخۆشت دەکات .. منداڵەکانت فێری ئیش و بەرپرسێتی و پشت بە خۆبەستن دەبن. بەری رەنج و ماندووبوون دەزانن .. رێز لە تۆ و کەسانی تر دەگرن .
٢ـ کە کارێکی باش ئەنجام دەدەن بە روویەکی خۆشەوە ( سوپاس ) یان بکە .. ئەم سوپاس کردنە، بە دڵنیایی و رێز و رازیبوون و پێزانینی دەزانن .. نەک بە قسە، بەڵکو بە کردار تۆ خۆت نموونە بەلە سوپاس کرندا، بۆ نموونە گەر لە چێشخانەیەکی دەروەی ماڵ، کە شاگردەکە خوردنەکانتان بۆ دادەنێت ـ سوپاس ـ ی بکە .. فێری منداڵەکەت بکە کە بە نووسین سوپاسنامە بۆ هاوڕێکانی بنێرێت، کە بە بۆنەی جەژنی لەدایکبوونییەوە، پیرۆزباییان لێکرد و دیارییان پێشکەش کرد .. تا ئەم وشە جوانە ببێت بە مایەی پێزانین و درێژەپێدان .
٣ـ کە منداڵەکەت سنووری کۆمەڵایەتی دەبەزێنێت، پێیویستە چاوپۆشی لێ نەکەیت و رایبگریت و لێپێچینەوەی لەگەڵدا بکەیت .. تێیبگەیەنە کە پێویستە بە دروستی رەفتار بکات، تا ببێتە کەسێکی کۆمەڵایەتیی دروست و هاوسەنگ رەفتار .. تەمێکردن و لێپرسینەوە و ئامۆژگاری و رێنمایی .. منداڵەکەت لە ناز و زیادەڕۆیی دەپارێزێت .
٤ـ منداڵەکەت لەسەر کاری باش و رەفتاری جوان و سۆز و بەزەیی و سازان و رێز و یارمەتیدان و هاوکاری خێیرخوازی و مرۆڤایەتی و لێبووردن رابهێنە .. فێری بکە کە چۆن بە سەرکەوتوویی لە گەڵ کەسانی ترداهەڵس و کەوت بکات .. چۆن دەستی یارمەتی بۆ داماو و لێقەوماو درێژبکات .. فێری بکە ئەو بابەت و کەرەستانەی یارییەکانیکە لێیان بێزاربووە، بێ بەخشێت بەو منداڵانەی کە پێویستییان پێیان هەیە .
٥ـ زیادەڕۆیی مەکە لە هەڵنان و پیاهەڵدان و ستایشی منداڵەکەت، کە شایستەی ئەو هەڵنانە نەبێت .. بۆ نموونە ئەگەر منداڵەکەت، لە کێبڕکێیەکی وەرزشیدا، کە خۆی حەزی لێبووە کە بەشداری بکات، ئەگەر سەرکەوتنی بەدەست نەهێنا .. نە خەڵاتی بدەرێ و نە پیرۆزببایی و لێبکە .. بە شان و باڵیشیدا هەڵمەدە .. بەڵکو ئەوەی پێ بڵێ تۆ بە رووحێکی وەرزشییەوە بە شداریت لە کێبڕکێکەدا کرد، ئەو رەفتارەشت زۆر جوانە کە پیرۆزباییت لە هاوڕێ سەرکەوتووەکانت کرد .. نابێت ئەم شکستییە کۆڵت پێ بدات .. راهێنانی زیاتر بکە، بۆ ئەوەی لەجارەەکانی داهاتوودا، سەربکەويت و ئەنجامێکی باش بە دەست بهێنیت .. دەبێت ئەوەش بزانین کە لە ژیاندا شکستی و سەەرکەوتن هەیە .
٦ـ بۆ پاراستنی هەستی دەروونی و غیرەنەکردنی منداڵەکەت … نابێت منداڵەکەت بە مندااڵانی تر بەراورد بکەیت .. بۆ نموونە فڵانە منداڵ لە تەمەنی تۆدایە، بڕوانە چەند زیرەک و وریایە .. کچەکەی فڵان لە هەموو وانەکاندا نمرەکانی دەیە .. هتد .
٧ـ چەخت لەسەر ئەوە بکە، کە منداڵەکەت فێری نەریتە جوانە کۆمەڵایەتییەکانمان بێت .. بۆ نموونە ( بەیانیتان باش، رۆژتان باش، ئێوارەتان باش، بەخێرهاتنی میوان، دوای نان خواردن وتێربوونی دەستخۆشی و سۆپاست بکات .
٨ ـ فێری منداڵەکەت بکە کە نرخی پارە بزانێت .. فێری پاشەکەوتکردنیشی بکە .
٩ـ منداڵەکەت وەکو چەکێک و چەشنێک لە ناز، ئەگەر پێشتر سەری گرتووبێت، مان لە نان خواردن دەەگرێت و، دەست بە گریان و نوزەنوز دەکات، بۆ ئەوەی بتخاتتە داوەوە و، سۆز و بەزەییت رابکێشیت و، ناچارات بکات بۆ ئەوەی داواکەی بۆ دابین بکەیت ..ئەو ئەوە لە مێشکیدا جێگیربووە، کە مانگرتن لە خواردن و گریان، رێگایەکی باش و سەرکەوتووە بۆ قایلکردن و سۆز و دڵنەرمی و بەزەیی هاتنەوەی دایک و باوکی، بۆ جێبەجێکردنی خواستەکانی .. زۆر جاریش لە بەردەم میواندا ئەم مانگرتنە دەگرێت، بۆ ئەوەی دایک و باوکی لە روودامێنن .
چیرۆکی منداڵێكی مانگرتوو لە خواردنتان بۆ دەگێڕمەوە .. ( رۆژی ماڵێک میوانیان دێت، ماڵەکە کوڕێکی شەش ساڵانیان دەبێت .. کە خواردن لە سەر خوانی نانخواردن دادەنێن، منداڵەکەیان کاتە بە هەل دەزانێت، داوای کڕینی شتێکی لە دایکی کرد .. دایکی وتی بۆت ناکڕم .. منداڵەکەی مانی لە نانخواردن گرت و، دەستی بە گریان کرد .. دایکی یەکجار پێی وت ورە نانەکەت بخۆ، لێی دووبارە نەکردەوە، منداڵەکە وتی نان ناخۆم .. درێژەی بە گریان دا، جار و باریش سەری هەڵدەبڕی، تا بزانێت بە دەنگییەوە دێن و بەڵێنی پێدەدەن کە بۆی بکڕن .. بەڵام کەس لێینەپرسییەوە .. نان خورا و هیچ خواردنێکیان بۆ منداڵەکە نەهێشتەوە، لە چێشتخانەکەشیاندا، چی بۆ خواردن دەشیا لێیان شاردەوە .. دوای ئێوارە هەەریەکە چوون بە لایەکدا .. منداڵە دەگریا .. لە برسا سکی دەهوڵ زوڕنای لێدەدا .. بە ماتەمات چووە چێشتخانەکەوە .. هيچی نەدۆزییەوە کە بیخوات .. لە ( ساردکەرەوە )کەشیاندا، تەنها ئاوی سارد و خاوێن هەبوو .. چوو بە دایکی وت : ” برسیمە .. ” دایکی پێی وت : ” هیچ خواردنێک نەماوەتەوە .. ” ناچاربوو بەرەو نووستن مل بنێت .. بەڵام برسێتی زۆری بۆ هێنا و خەوی لێناکەوت .. ئەمجارەیان بە کوڵ دەگریا .. نەک بۆ ئەو شتەی داوای کرد، بەڵکو لە تاو برسێتی .. بەڵام دایکی بە لایا نەچوو .
ئەو دایکە زیرەک و دووربین بوو، سۆز و بەزەیی و خۆشەویستییبۆ منداڵەکەی بە لاوەنا .. ژەمێکی خواردنی لە منداڵەکەی بڕی .. بەڵام وانەیەکی ئەوتۆی فێرکرد کە هەرگیز ئەو منداڵە ئەو رەفتارە دووبارە نەکاتەوە و مان لە خواردن نەگرێت .. ئەوەی فێری منداڵەکەی کرد، کە وڕگرتن و مانگرتن لە خواردن و گریان و پاڕانەوە هۆیەکی پەسەن نین بۆ هێنانەدی داواکانی .. ئەم دایکە ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ ئەم بابەتەدا کرد .. گەر بهاتایە تەنها بە سۆز و بەزەیی و خۆشەویستیی بێ سنووری مامەڵەی لەگەڵ بکردایە .. منداڵەکەی دەبوو بە منداڵێکی نازپێدراو .. مانگرتن لە نان خواردن دەبوو بەخوویەکی . کە گەورەش بێت رێز لە فرمانەکانی دایکی ناگرێت .. بەەڵی بە بڕینی تەنها ژەمە خواردنێک .. نەیهێشت ئەو رەفتارەی منداڵەکەی ببێت بە خوویەکی هەمیشەی و لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتوویدا رەنگ بداتەوە .. وەکو دەشڵێن هەمیشە :
( خۆپاراستن .. باشترە لە چارەسەرکردن )
١٠ـ دایک و باوک نابێت، جیاوازی لە نێوان منداڵەکانیاندا بکەن .. بە شێوەیەکی یەکسانی لێیان بڕوانن .. کەسیان لەوەی تریان بە زیاتر نەزانن .. نابێت لە نێوان کوڕ و کچدا جیاوازی بکەن .. یا بەراوردکردنیان لە ڕووی زیرەکی و جوانی .. یا ئەمەیان دوا بۆڵە و لە هەموویان خۆشەویستر و شیرینترە .. چونکە جیاوازی کردن، هەستی غیرەکردن و رق لێبوونە، لە دەروونی منداڵاندا دەچێنێت .
١١ـ منداڵەکەت مەکەرە ژێر دیارییەوە .. یا بە کراسی جوان و جلوبەرگی گرانبەهاو یاریی ئەلیکترۆنی و شتی سەیر و سەمەرە ئیغرای بکەیت و، هەموو نازەکانی هەڵبگریت .. چی بوێت بۆ دابین بکەیت .. ئەم مامەڵەکردنە هەڵەیە .. چونکە بوار بۆ منداڵەکەت ناهێلنەوە، کە تاقیکردنەوە بکات و وانە و پەندی ژیان فێربێت و، ئەوەش بزانێت کە پارەی ئەو شتانە چۆن پەیدا دەکرێن .. یا چۆن پاشەکەوت دەکرێت .
١٢ـ پێویستە منداڵەکەت فێری چاوەڕوانی و ئارامگرتن و خۆڕاگرتن بکەیت .
١٣ـ ئازادی و دەسەڵاتێکی رەهای مەدەرێ، ئەمە وای لیدەکات زیاتر خۆپەرست بێت.
١٤ـ ئەگەر خۆت و هاوسەرەکەت کاردەکەن یا فەرمانبەرن .. ئێوارە کە دەگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە، خۆتان بە گونهبار مەزانن، کە لە بەیانییەوە منداڵەکەتان بە جێ هێشتووە .. هەوڵی ئەوەش مەدەن کە تۆڵەی ئەو لێدابڕانەی بۆ بکەنەوە و .. نازبارانی بکەن و، هەموو داواییەکی بۆ جێبەجێ بکەن .
١٥ـ دایکی بەڕێز، ئەگەر منداڵەکەت ( تاقانە)نەشبێت زیاد لە پێویست نازی مەدەری .. زیادەڕۆییش لە ئاگاداری و چاودێری و پاراستنی مەکە و، هێندەش ترست لێ نەبێت .
١٦ـ کاتێ کە لەگەڵ یەکێکدا دەدوێ .. رێ بە منداڵەکەت مەدە کە قسەکەتان پێ ببڕێت .. ئەگەر چاوەڕێی نەکرد تا تەوادەبەن .. چاوێکی لێداگرە .. ئەگەر چاوداگرتنەکەشت سوودی نەبوو .. دوایی هەرخۆت بیبەرە ژوورێکەوە و بە هێمنی و زانایی لۆمەی بکە و، لێپێچینەوەی لەگەڵدا بکە .. تا دان بە هەڵەکەیدا دەنێت و، بەڵێن ئەوەت دەداتێ کە ئەم رەفتارە ناپەسەندەی دووبارەی نەکاتەوە .
١٧ـدەکرێت لە هەندێ پرسدا، رای منداڵەکەت وەربگریت .. وەکو : حەزت لە چ جۆرە خواردنێکە .. حەزت لە خوێندنەوەی چ جۆرە کتێبێکە .. حەزت لە چ یارییەکە .. حەزت لە کام رەنگە .. حەزت لە چ جۆرە جلوبەرگێکە .
ئەوەی پێ بڵێ کە ئازادە لە هەڵبژاردنی ئەو شتانەی کە لەگەڵ دەستوور و، رەوشتی دیاریکرادا دژەباو نین .. بواری هەڵبژاردنی تێدایە .
١٨ـ ئەگەر زانێت منداڵەکەت هاوڕێتی منداڵێکی لە رێ دەرچووی بەدڕەوشت دەکات و رەفتارەکانی هاوڕێکەیت بە دڵ نییە .. منداڵەکەتی لێ دووربخەرەوە .. بە راشکاویش پێی بڵێ کە هاوڕێکەت بەدڕەفتارە و نابێ هاوڕێتی بکەیت .. تا داکۆکی لێنەکات .
١٩ـ لە هەموو شتێکدا داوای لێبووردن لە منداڵەکەت مەکە .. با نەبێتە خوویەکی جێگیر و دەقگرتوو .. لە هەموو شتێکدا داوای لێبووردن بکات .
٢٠ـ پێویستە دایکان و باوکان جار و بار داواکانی منداڵەکەیان بە ( نا ) یا (نەخیر) رەتبکەنەوە .. ئەوەش بخەنە پێش چاویان کە منداڵەکەیان بە ( نا ) توڕە دەبێت .. بەڵام ئەم توڕەبوونەی ماوە کورتە، پێویستە جدیش بن لەم هەڵوێستەیان چونکە منداڵ دایک و باوکی تاقی دەکاتەوە .. ئەگەر نا یەکەیان نەبردەسەر دەبێتە قسەیەکی بێ کردەوە.
٢١ـ رێ بە مندالەکەت مەدە پێچ و پەنا بدات و .. لە ماڵەوە کۆمەڵێک دەستووری بۆ دابنێ کە پێویستە پابەندیان بێت .. تا لە ئایندەدا رێز لە یاساکان و دەستوورەکان بگرێت و،سەرپێچی نەکات .
٢٢ـ پێویستە منداڵەکانتان رێزتان لێ بگرن و، ئەوەیان تێ بگەیەنن کە چۆن ئەوان مافیان بەسەر ئێوەوە هەیە .. ئێوەش مافتان بەسەر ئەوانەوە هەیە .. ناشبێت دایک و باوک مامەڵەکردنتان لەگەڵ منداڵەکانیان، دوو شێوەی جیاوازی دژ بە یەکتریبن ..بۆ نموونە : دایک نەرم بێت و باوک رەق بێت .. ئەوەی دایک بنیاتی دەنێت .. باوک بیڕووخێنێت .. یا بە پێچەوانەوە .. پێویستە یەکدەنگ و هاوڕا و هاومامەڵەبن، لە بڕیارەکانتان بەرانبەر بە منداڵەکانتان .

ته‌مموز 10, 2015

سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان … رەزا شوان …. نەرویج

لەگەڵ بوونی مرۆڤ لەسەر زەویدا .. وێنە بوونی هەبووە .. مرۆڤی سەرەتایی بە هۆی هێلکاری و وێنەکێشانەوە، گوزارشتیان لە مەبەست و لە نیاز و راز و لە هیواکانیان و، لە توانا و لە پێویستییەکان و، لە کێشەکانی خۆیان کردوون و، بە کەسانی دەوروبەری خۆیان گەیاندوون .هەندێ لە زانایان، سەرهەڵدانی وێنەکیشان بۆ زیاتر لە پانزە هەزار ساڵ بەر لە زاینی دەگەڕێننەوە ..لە زۆر شوێنی جیهاندا لە سەر دیواری ئەشکەوتەکان و پەرستگاکان و تاتەبەردی هەڵکۆڵراودا .. بە سەدان وێنە و هێما و نەقشی بابەت و مەبەست جۆراوجۆریان دۆزیونەتەوە .. کە مێژووەکانیان بۆ چەند هەزار ساڵێک بەر لەم سەردەمە دەگەڕێنەوە .
پێش ئەوەی مرۆڤ وشە و رستە و زمان و نووسین دابهێنێت .. مرۆڤی سەرەتایی بە هۆی هێلکاری و وێنەکێشانەوە لە یەکتری گەیشتوون و خواست و مەبەستەکانیان گەیاندوون .. تا گەیشتوونەتە داهێنانی نووسینی مێخی و هیرۆگلیفی و داهێنانی پیت .
وێنە هۆیەکە لە هۆیەکانی دەربڕین و گەیاندن .. گوزارشت لە سۆز و هیواکان و، لە هەڵچوونەکانی ناخی مرۆڤ و، لە سەرنج و تێڕوانین و، لە زادەی بیر و هۆشی و، لە رەفتارەکانی و، لە ئاست و لە رێژەی توانا و زیرەکی مرۆڤ و، لە هاوسەنگیی دەکەن .
وێنە ئاوێنەی ژیانی مرۆڤە .
زانای مەزن و بلیمەت ( سیگمۆند فرۆید )دەڵێت : ” لە دوای خەون، هونەر و وێنە، رێگایەکی دانپێنراوە، بۆ چوونە قووڵایی ناخی زۆر ئاڵۆزی مرۆڤەوە .. ”
لە ئەمڕۆدا، زاناکان لە رێی شیکردنەوەی هێلکاری، کە بە ( زانیاری گرافۆلۆژی) ناو دەبرێت .. واتا لێکدانەوە و شیکردنەوەی شێوە و وێنە دەگرێتەوە .. لە زۆر رووەوە کەسێتیو، گەلێ لە مەبەست و هیوا و،لە نهێنییەکان و، لە گرفت و گرێ و کێشە و ململانییە دەروونییەکانی ناخی مرۆڤ شیدەکەنەوە .. نامانەوێت لە کرۆکی باسەکەمان زیاتر دوور بکەوێنەوە .. کە ( سایکۆلۆژیای وێنەی منداڵان) ە، کە بابەتێکی زۆر گرنگ و بەسوودە، بۆ دایکان و باوکان و بۆ مامۆستاکان .. تا کوێرانە و بە نابەڵەدی بڕیار لە مەبەستەکانی وێنەکانی منداڵان نەدەن .. بێگومان وێنە بەشێکی گرنگە لە هونەرە شێوەکارییە جوانەکان .لە ئەمڕۆ و لە ئایندەدا کاریگەری راستەوخۆی لە سەر ژیان و رەفتاری مرۆڤدا هەیە .
جیهانی منداڵان، جیهانێکی ئاسۆ فراوانی سەیر و سەمەرەیە .. پڕە لە راز و لە نیازی پاک .. جیهانێکی وەنەوشەیی پڕ لە هیوای بەرز و، لە خەونی سەوز و شیرینە.. بۆ تێگەیشتن و چوونە ناو جیهانی منداڵان .. پێویستە ئەو زانیارییانە بزانین کە لە ڕێی ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی مەیدانی و پراکتیکی و بینینەوە هەڵهێنجێنراون و بنیاتنراون .. یەکێک لەو زانیارییانەی کە لە رێگایەوە دەتوانین، لە جیهانی منداڵان و، لە راز و لە هیواکانیان و، لە گرێ و گرفت و کێشە دەروونییەکانیان تێبگەین .. شێکردنەوەی ئەو هێلکاری و وێنەکێشراوانەی منداڵان کە بە راستی دەیانکێشن .. وێنەکانیان گوزارشتن لە نیازپاکیو لە دڵپاکی و لە رەفتارەکانیان .. کە زۆر بە سادەیی و ساوێلەیی و بەبێ شاردنەوە دەریان دەبڕن .. هەر وەکو چۆن قسەکردن هۆیەکە بۆ دەربڕین و گەیاندن،هەر ئاوهاش وێنە هۆیەکی گەیاندنە، پێویستە بە وردی لە وێنەکانی منداڵان بڕوانین بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی راست هێماکان شیبکەینەوە و لە واتا و مەبەستەکانیان بگەین .
وێنەکانی منداڵانبریتین لە ئەو هێلکاری و شێوانەی دەیانکێشن .. کە زۆرجار بە هەڵە و بە تێنەگەیشتن بە ئاڵۆز و باڵۆز و بە شتیتوڕەهات یا بە ( هێلکاری شەڕە پشیلە) ناویان دەبەین .. وێنەی منداڵان ئەو وێنانەن کە منداڵان بە پێنووس و فرشە و رەنگ دەیانکێشن و دەیانڕازێننەوە، کە گوزارشت لە زادەی بیرو هۆشیان و لە ناخی دەروون و دڵەقنجەکانیان دەکەن .. وێنەکانی منداڵان هەر ئەوەنییە کە شتێکی جوانی رازاوەیان کێشابێت، بەڵکو زمانێکی گوزارشتکردنیشە .. پێویستە لە راستیی ناوەڕۆکی وێنەکانی منداڵان بگەین .. لە رووی چۆنێتییەوە لێیان بڕوانین .. پێویستە تەوەری بایەخدانمان ئەمە بێت ( منداڵان چۆن وێنەکانیان دەکێشن .. ؟)نەک ( چی دەکێشن ..؟ )
با هەست بەوەش بکەین، ئەو کەسایەتییە منداڵێتییانەی لەسەر لاپەڕەکاندان .. ئەمە سەرەتای دەستپێکی منداڵانن، بۆ ئەوەی وێنەی دواڕۆژیان بکێشن .. نابێت رێگرییان لێ بکەین و کۆسپ بخەینە رێیان .. بە ڵکو یارمەتییان بدەین و هانیان بدەین بۆ ئەوەی بە ئەوپەڕی ئازادییەوە، گوزارشت لە وەی دەیانەوێت بکەن .. پێویستە پێنووس و تێنووس و بۆیەی پێویستیان بۆ ئامادە بکەین .. هانیان بدەین بۆ ئەوەی بە راشکاوی و بە جوانی گوزارشت لە راز و و نیاز و، لە کەف و کوڵی زادەی بیر و هۆشیان و،لە توانا و لە نهێنییە پەنگاوەکانی ناخی دەروونیان بکەن .
نابێت منداڵان بە کەم بزانین، چونکە هەست و نەستی منداڵان زیاترە، لە هەست و لە درکپێکردنی گەورەکان .. باشترین هۆش بۆ دەربڕینی هەست و سۆزیان بە شێوەیەکی راستەوخۆبێت یا ناراستەوخۆبێت .. وێنەکێشانە بە ئازادی و بە ئارەزووی خۆیان .
وێنەکانی منداڵان گەلێ هێما و مەبەست و مەتەڵیان بۆ هەڵبێنین تێدایە، کە پەیوەندییان بە ژیانی خۆیانەوە هەیە ..چی لە قووڵایی هۆش و لە ناخی دەروونیاندا هەیە، بە راشکاوی لە وێنەکانیاندا رەنگیان داونەتەوە .. وێنەکێشان یارمەتیدەرە بۆ منداڵان بۆ دەرکردنی ئەو وزە زیادە ئەرێنی و نەرێنییانە کە لە دەروونیاندا هەن .. بە مەبەست و بە بیرۆکەی جوان و لە وێنەی جواندا بەرجەستەیان بکەن .. تا گەشە بە ئەرێنییەکان بکرێن و .. شتە نەرێنییەکانیشی چارەسەریان بۆ بدۆزرێنەوە و راست بکرێنەوە .
وێنەکانی منداڵان ئاوێنەی بێگەردی هۆش و خەیاڵ و دەروونی منداڵانن .. پەیوەندییان بە جیهانی پاک و، بە بیری سادە و، بە ساوێلکەیی و، بە شێواز و، بە رادەی توانای گوزارشتکردنیانەوە هەیە .. منداڵان لە میانەی کێشانی وێنەکانیانەوە، هەستەکانیان دەربارەی ( خۆیان ) دەخەنەڕوو، گوزارشت لە چۆنییەتی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەندامەکانی (خێزانەکانیان) و (کەسانی) دەوروبەریان دەکەن.
بە رای هەندێ کەس وێنەکانی منداڵان، کوتوپڕ و راگوزاری و یەکسەرین .. بەڵام من لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا نیم .. منداڵان کە دەست بۆ پێنووس وفرشە دەبن، بۆ ئەوەی وێنە بکەن .. بیرۆکەی ئەو بابەتانەی کە وێنەیان دەکێشن، لە بیر وهۆشیاندان .. گەر لەو کاتەدا بۆی بێت یا پێشتر لە خەیاڵیدا بووبێت .. ئەگینا بۆ وا وێنەکانیان دەکێشن و .. وا نایان کێشن .. تەنانەت ئەو هێلکاری و وێنانەی کە بە شەڕە پشیلەش ناویان بردوون .. شتی پر و پووچ و توڕەهات نین و، پڕن لە واتا و مەبەست .. رەنگە ئێمە نەتوانین لە هەموو مانا و مەبەستەکانیان بگەین .. هەروەکو چۆن لە هەموو هەڵبەستێکی هێمادار ناگەین و دەڵێین ( واتای هەڵبەستەکە .. لە دڵی هەڵبەستدانەرەکەدایە ) .. رەنگە بۆ هەندێ راز و مەبەستینا روونوون لە وێنەکانی منداڵاندا، داوا لە خۆیان بکەین، تا ماناکان و مەبەسەکانی بیرۆکەی تابلۆکانیان بۆمان روون بکەنەوە .. بەڵام کەسانی پسپۆر و شارەزای ئەوتۆ هەن، کە دەتوانن بە ئاسانی دڵ و هۆش و دەروونی منداڵان بخوێننەوە و .. دەتوانن بەشێکی زۆر لە مەبەست و تاکانی وێنەکانی منداڵان بە جوانی شیبکەنەوە .. بەڵکو توێژێنەر و شارەزا و دەرونناسی وا هەن .. هەر وەکو کتێبێکی کراوەی بەردەستیان بە ئاسانی بەشێکی زۆری مەبەست و وردەکارییەکانی وێنەکانی منداڵان دەخوێننەوە . بۆ زانین و پێوانەکردنی لایەنەکانی رەفتاریمنداڵان، لە گەلێ رووە وە، تاقیکردنەوی منداڵان بە وێنەکێشان، هۆیەکی ئاسان و لە بارە .
وێنەکانی منداڵان، بە پێی تەمەن و قۆناغەکانی منداڵییەتی و گەشەکردن و پێشکەوتنیان جیاوازیان هەیە .. بۆ نموونە : ئەو وێنانەی منداڵێکی تەمەن دوو ساڵان دەیانکێشێت، لەگەڵ وێنەکانی منداڵێکی تەمەن پێنج ساڵان یا زیاتر، جیاوازیان هەیە .
سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان
سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان، لقێکە گرنگە لە لقەکانی دەروونناسی، کە بە دوای دۆزینەوەی راستتە سایکۆلۆژییەکاندا دەگەڕێت، کە پەیوەندییان بە وێنەکانی منداڵانەوە هەیە .. لەگەڵ گەشەکردنی وێنەکانیان لە قۆناغە جیاکانی گەشەکردندا .. دەیانەوێت نهێنی ئەو رێگایانەش بزانن کە منداڵان بە وێنەکردن گوزارشتیان لێ دەکەن .. واتا زانیارییەکە لە هەموو روویەکی دەروونی و هۆشی و هونەریی منداڵان دەکۆڵێتەوە .. پەردەش لەسەر هۆکارەکان و پاڵنەرەکان لادەدات، کە لە وێنەکانی منداڵاندا رەنگیان داوەنەتەوە .. زانایانيش دەتوانن سوودێکی باشیان لێوەربگرن بۆ چارەسەرکردنی کێشە و گرێ و نەخۆشییە سایکۆلۆژییەکانی منداڵان .
ئەم تۆژینەوە و لێکۆڵینانەوە ، بایەخێکی زۆریان بۆ پەروەردەکاران و بۆ شیکارانی دەروونی و بۆ نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵان هەیە .
ـبۆ پەروەردەکاران:گرنگن تا بە نابەڵەدی و بە هەڵە وێنەکانی منداڵان هەڵنەسەنگێنن بشتوانن بە شێوەیەکی راست و دروستی پەروەردەیی منداڵانئاراستە بکەن.
ـبۆ زانایانی شیکارانی دەروونی : گرنگن بۆ لێکدانەوەی کەسێتییەکانی منداڵان، بە تێگەیشتن و بە شیکردنەوەی ئەو وێنانەی کە منداڵان دەیانکێشن .. بە تایبەتیش پێش ئەوەی فێری قسەکردن و خوێندنەوە و نووسین ببن . وێنەکانی منداڵان گەنجینەیەکی تۆمارکراونبۆ زانینی مێژووی ژیانی ئەو منداڵە وێنەکێشانە .. پسپۆرانی شیکاری دەروونناسی دەتوانن لە میانەی هێلکاری و وێنەکانیانەوە، دەستنیشانی ململانێ و، نەخۆشییە دەروونییەکانیان بکەن، کە دووچاریان بوونە .. پێشنیاری چارەسەری گونجاویشیان بۆ دەکەن .
ـبۆ زانایانی دەروونناسی : زانیارییەکاندەربارەی وێنەکانی منداڵان، بۆ زانایانی دەروونیش بەسوودن .. دەتوانن پشت بەم زانیارییانە ببەستن بۆ پێوانەکردنی ئاستی زیرەکی منداڵان و، بۆ زانستی جیاوازی تر لە نێوان منداڵاندا .. چونکە وێنەکانی منداڵان رەنگدانەوەی کەسێتی منداڵانن.. بەڵگەی زیندوون بۆ زانینی باری دەروونی و، بۆ هۆش و بۆ توانەکانی ئەندامەکانی لەشی منداڵان .
ـبۆ نووسەرانی ئەدەبی منداڵان : زانیارییەکان دەربارەی وێنەی منداڵان، سوودێکی باش بە نووسەرانی بۆاری ئەدەبی منداڵان دەبەخشن .. دەتوانن لە سروشت و لە بەهرە ولە گەشەکردنی منداڵان تێ بگەن .. تا یارمەتیدەر و هاندەریان بن بۆ ئەوەی بە جوانی گوزارشت لە توانا و لە هەست و سۆزی خۆیان بکەن .
هەر لەم لێکۆڵینەوەیەدا، ئەو راستییە گشتییانە ئاشکرا دەبن .. کە منداڵان خاوەنی هونەری تایبەتیی خۆیانن .. دەستوور و رێباز و نیشانە و ستایلی خۆیان هەیە .. پەیوەندییان بە بنەماکانی هونەری کۆن و تازەوە نییە .. منداڵان لە تابلۆکانیاندا، کۆن و نوێ و، رێبازی هەموو قوتابخانە هونەرییەکانی وێنەکێشان بەرجەستەدەکەن .. ئازادن چۆن خۆیان حەزبکەن و بیانەوێت، ئاوها تابلۆکانیان دەکێشن و بۆیەیان دەکەن .. بۆیە نادروست و نابەجێیە، گەر بە پێوەری ئەکادیمی پێوانەی وێنەکانی منداڵان بکرێن .
هەر لە میانەی وێنەکانیانەوە، دەتوانین منداڵانی بەهرەمەند بناسین، کە جیاوازیان لەگەڵ ئەوانی تردا هەیە .. ئەمە جیاوازییەش لە جوا ن نووسین و وێنەکێشان و گۆنجاندنی رەنگەکان و هەڵبژاردنی بابەتەکانی وێنەکان و لە بیرۆکە و لە فراوانی ئەندێشەیاندا دەردەکەون .. خەسڵەتە باش و سەرکەوتووەکانیان، جیاوازی کردوون لەگەڵ هاواڕێکانیان .
بۆیە پێویستە منداڵانی بەهرەمەند و زیرەکمان، بە سامانێکی بەنرخ وبە دراوێکی گرانبەهای گەلەکەمان بزانین ..بێگومان لە ئایندەدا رۆڵییان دەبێت لە راپەڕین و لە بزووتنەوەی پێشکەوتنی نیشتمانەکەماندا .. ئەم کوردیلە بەهرەمەندانەی ئەمڕۆمان دەبنەئەندامانی سەرکوتووی کۆمەڵگای کوردیمان .. شایانی ئەوە دەبنکە ببنە سەرکردەی دانا و زانا و،بە رابەرانی تێکۆشەری گەلەکەمان .
لە ساڵی ( ١٨٨٢) دا، شاعیری ناسراوی ئیتاڵی ( کارودو ریتشی ) وێنەکانی منداڵان سەرنجی راکێشان .. دەستی بە لێکۆڵینەوە لە وێنەکانی منداڵان کرد .
راستییەکانی وێنەکانی مندان : گەلێ لەو توێژینەوە مەیدانییانەی کە دەربارەی هونەری منداڵان ئەنجام دراون .. چەند راستییەکی گشتی دەربارەی هونەری منداڵان گەڵاڵە بوونە، کە پەیوەندییان بە دەربڕین و گوزارشتکردنی منداڵان هەیە و، لە وێنەکانیاندا رەنگیان داونەتەوە .. بە کورتی ئەمانە هەندێ لەو راستییانەن :
١ـ وێنە بە لای منداڵانەوە زمانە،بۆ گوزارشت کردن لە هۆش و لە ناخی دەروونیان .
٢ـ منداڵان لە ساڵەکانی قۆناغی یەکەمی تەمەنی ژیانیاندا، وێنەی ئەو شتانە دەکێشن کە دەیان زانن ، نەک ئەوانەی کە دەیان بینن .
٣ـ لە ساڵەکانی یەکەمی تەمەنیاندا، بە پێی هەڵچوونە جیاوازە دەروونییەکانیان، بەشەکانی وێنەکانیان دەکێشن .
٤ـ هەر لە ساڵەکانی یەکەمی تەمەنیاندا، بە شێوەیەکی رووکەشی، لە گوزارشتکردن لە ژیانی خۆیاندا، زیادە رۆیی دەکەن .
٥ـ ئاکامی تاقیکردنەوەکان دەربارەی وێنەکانی منداڵان، ئەویان سەلماندووە، کە لە نێوان وێنەکێشراوەکانی کوڕان و، وێنە کێشراوەکانی کچاندا جیاوازی هەن .
٦ـ تا نزیکی تەمەن دە ساڵان، منداڵان بە زۆری حەز بە وێنەکیشانی کەسان دەکەن .
٧ـ تاقیکردنەوەکان ئەوە دەگەیەنن وەکو لە وێنەکانی هەموو منداڵاندا بەدی دەکرێن .. سەرەڕای جیاوازی ژینگە .. پەیوەندییەکی گەورە هەیە لە نێوان ئاراستەکانی منداڵاندا.
٨ ـ لە یەکچوونێک و نزیکییەک هەن، لە نێوان وێنەکانی منداڵانی ئەم سەردەمە و، وێنەکانی مرۆڤەکانی سەرەتای ژیان .. یان وێنەکان ئەو گەلانەی پێش زاینی دەژیان .
٩ـ پەیوەندی لە نێوان زیرەکی و لە نێوان پێشکەوتنی وێنەکانی منداڵان هەیە .
١٠ـ بە پێی تەمەنەکانی ژیانی منداڵان، جیاوازی لە نێوان وێنەکانی منداڵان هەیە .
وێنەکانی منداڵان لە قۆناغە جیاکانی گەشەکردنیاندا
ئەو زانا دەروونناسانەی کە لە بواری (پەروەردەی هونەری منداڵان) دا کاردەکەن، دیاردەکانی گەشەکردنی وێنەکانی منداڵانیان بە چەند قۆناغێک دابەشکردوون، کە هەریەکەش لە قۆناغەکان كۆمەڵێک خەسەڵەتیان هەیە .. ئێمە تەنها ئاماژە بە ناوی ئەو قۆناغانە دەدەین .. هیوادارم لە دەرفەتێکدا بە درێژی باسی هەریەکە لە قۆناغەکان بکەم .. ئەمانەش ناوی قۆناغەکانن :
١ـ قۆناغی پێش هێلکاری : لە تەمەنی ( لە دایکبوونەوە ـ بۆ ـ دوو ساڵان ) .
٢ـ قۆناغیهێلکاری : لە تەمەنی ( ٢ـ ٥) ساڵان .
٣ـ قۆناغی ئامادەکردنی هەستکردنی شێوە : لە تەمەنی (٥ـ ٧) ساڵان .
٤ـ قۆناغی هەستکردنی شێوە : لە تەمەنی ( ٧ـ ٩) ساڵان .
٥ـقۆناغی هەوڵدانی گوزارشتکردنی راستی : لە تەمەنی ( ٩ـ ١٢) ساڵان .
٦ـ قۆناغی گوزارشتکردنی راستی : لە تەمەنی ( ١٢ـ ١٤) ساڵان .
٧ـقۆناغی هەرزەکاری: لە تەمەنی ( ١٤ـ ١٧و ١٨) ساڵان .
سوود و ئامانجەکانی وێنەکانی منداڵان ئەو ئامانج و سوودانەی کە لە سایەی وێنەکێشاندا بۆ منداڵان دێنەدی، راستەوخۆبن یا ناراستەوخۆبن زۆر زۆرن .. بە کورتی و بە چڕی باسی چەند سوودێکیان دەکەین :
١ـ هونەرەکانی شێوەکاری، کە یەکێکیان وێنەیە، گەشە بە توانای داهێنان دەدات لەو بوارە جیاوازانەی کە پەیوندییان بە ژیانی رۆژانەی منداڵانەوە هەیە .
٢ـ لە میانەی وێنەکانی منداڵانەوە، دەتوانین جیاوازییەکانی نیوان منداڵان بزانین، لەگەڵ ئەو گرفت و کێشە دەروونییانەی کە تووشیان بوونە .. لەگەڵ زانینی ئارەزوو و بەهرە و توانا هونەرییەکانیان .. لەگەڵ پێویستیو پێداویستییەکانیان … هتد .
٣ـ وێنە کاریگەرییەکی گەورە و ئەرێنی هەیە، لەسەر گۆڕینی رەفتارەکانی منداڵان و، ئامادەکردنیان بۆ رووبەڕووبوونەوەی، ئەو تەنگەژانەی لە ژیانیانی کارکردندا دێنە رێیان، چۆن زاڵبن بە سەریاندا، لەگەڵ جیهانی دەوروبەریاندا چۆن هەڵبکەن و، چۆن خۆشیان بۆ گۆڕانکارییەکان و تازەگەرییەکان داهاتوو ئامادەبکەن .. رۆژ لە دوای رۆژ گۆڕانکاری تازە و باشتر لە بۆاری هونەری و ئابووری و کۆمەڵایەتی دێنە کایەوە .
٤ـ وێنە زانیاری هونەری و مێژوویی بە منداڵان دەبەخشێت دەربارەی هونەری کۆن و تازە لە جیهاندا .
٥ـ وێنە گرنگییەکی تایبەتیی هەیە، لە بەدیهێنانی هاوکاری و خۆشەویستی و سازان و راگۆڕینەوە و، بتەوکردنی گیانی یارمەتیدان لە نێوان منداڵاندا .
٦ـ لە رێی وێنەوە، لە میانەی گفتوگۆ و دیالۆگ و گوزارشتکردن لە را و سەرنجدا .. کەشوهەوایەکی دیموکراتی لە نێوان قوتابیان و مامۆستاکانی هونەردا دێتەدی .. کە مەبەستی سەرەکیش هاندانە بۆ گەشەکردنی کارە هونەرییەکانیان و فێربوونی رەخنە .
شیکردنەوەکانی وێنەکانی منداڵان
زانایانی پسپۆری دەرووناسی و توێژینەران و شیکارانی بواری وێنەکانی منداڵان دوای چەندین باس و لێکۆڵینەوە و توێژینەوە و تاقیکردنەوەی پراکتیکی و مەیدانی لە بواری وێنەکانی منداڵاندا .. توانیان تا رادەیەکی زۆر وێنەکانی منداڵان شیبکەنەوە و، واتا و مەبەستە ئەرێنی و نەرێنییەکانیان و، راز و نیازیان لە وێنەکانیاندا بزانن .. بە کورتی باس لە هەندێ لە راز و نیاز و مەبەست و،لە واتاکانی وێنەکانی منداڵان دەکەین : (*) پیاو : بۆچی منداڵان بە زۆری وێنەی ( پیاو ) دەکێشن ؟ توێژینەوە پراکتیکییەکان ئەوەمان بۆ روون دەکەنەوە .. کێشانی وێنەی ( پیاو ) یان شێوە و رووخساری مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتی .. زۆرترین وێنەی باو وبڵاون لە نێوان منداڵاندا .. منداڵان لە ماڵ و لە شەقام و لە بازاڕ لە تەلەفزیۆن و لە کار و لە گەلێ لە شوێنانی تردا، بە زۆری بە پیاوان دەگەن و لە بەرچاویانن، بۆیە پیاوان زیاتر لە شتەکانی تر لە وێنەکانی منداڵاندا رەنگیان داونەتەوە .. بەڵام کچان زیاتر مەیەیلی وێنەکێشانی کچان و ژنان دەکەن .
(*) کێشانی وێنە بەگەورەیی : کێشانی وێنەی کەسێک بە گەورەیی لە لایەن منداڵانەوە .. بە زۆری گوزارشتە لە دوژمنکاری و شەڕانگێزی .. یا لە دەسەڵات و زاڵبوون .. بۆ نموونە گەر وێنەی دایکی لە باوکی گەورەتر بكێشێت، مەبەستی لەوەیە لە ماڵدا دایکی زاڵە و قسەی دەڕوات .. یا مەبەستی لەوەبێت، کە دایکی زیاتر خۆشدەوێت ..یا گوزارشتە لە خۆبایی بوون و خۆبەزل زانین .. یا خۆشەویستی و رێزی ئەومنداڵەیە بۆ ئەو کەسە وێنە زلکێشراوە .. یا گوزارشتە لە توانا و لە چالاکییەکی جیاواز .. یا خۆی بە شایەنی زیاتر دەزانێت و .. چاوی بڕیوەتە پایە و داهاتوویەکی باش و گەشتر یا هێنانەدیی هیوای بەرزتر .. بەڵام ئەو منداڵانەی کە نارێک و ناهاوسەنگن، زیادەڕۆیی لە کێشانی وێنەکانیاندا دەکەن .. بۆ نموونە ئەگەر بەخۆیە بنازێت و شەڕانی بێت .. وێنەکەی خۆی زۆر گەورە دەکێشێت .. یا ملێکی درێژ بۆخۆی دەکێشێت .. هۆی ئەم هەڵەیەش بۆ خێزان دەگەڕێتەوە .. لەوانەیە ئەو منداڵە لە ماڵدا، رۆڵ و پێگە و دەسەڵاتێکی زیاتر لە پێویستی هەبێت .. وایا لێکردووبێت، کە تا رادەی زۆر لە خۆی بایی بێت و، شانازی بە خۆیەوە بکات .. پێویستە دایکان و باوکان بە ئاگابن و، نەهێڵن ئەم نەخۆشی و دیاردە نەرێنییە درێژە بکێشێت .. چارەسەری پێویستی بۆ بکەن.

(*) کێشانی وێنە بە بچووکی : کێشانی وێنەی کەسێک زۆر بە بچووکی و لاوازیو، دەموچاو کاڵ و نادیار لە لایەن منداڵانەوە . هەستکردنی منداڵان بە نەبوونی و بەکەموکوڕی .. یا بەبێ توانایی .. یا خۆبەکەم زانین .. یا دڵەڕاوکێ .. ترسنۆکی و شەرمکردن .. گۆشەگیری و دەرنەکەوتن .. بۆ نموونە ئەگەر وێنەی خۆی لە تابلۆکەیدا بکێشێت و دووچاری ئەو نەخۆشییە دەروونییانە هاتووبێت .وێنەکەی خۆی لە گۆشەی سەرەوەی لاپەڕەکەدا بە زۆر بچووکی و بە داماوی دەیکێشێت.. مەبەستی ئەوەیە کە شەرم دەکات و دەیەوێت گۆشەگیربێت، رەنگە مەبەستێشی لەوەش بێت، کە سۆزی نادرێتی و خۆشیان ناوێیت و هیچ پێگە و رۆڵی لە ناو خێزانەکەیدانیە، یا لەناو پۆل و قوتابخانە و هاوڕێکانیدا نییە و،پەراوێز کراوە .. هەروەها وێنەی بچووک گوزارشتە لە خەمۆکی.. لە پشت نەبەستن بەخۆ ..لە دەست نەڕۆیی و بێ دەسەڵاتی و لە بێ پێگەیی .. لە بێ بڕوایی وبێ متمانەبوون بەخۆ … هتد .
(*)کێشانی وێنە لە شوێنە جیاوازەکانی لاپەڕەکانی وێنەکێشاندا :
١ـ لە چەپەوە بۆ لای راست یا بە پێچەوانەوە: ئەگەر منداڵێک لە لای چەپەوە بۆ لای راستی لاپەڕەکە، دەست بە کێشانی وێنەکانی بکات .. بە زۆری ئەوە دەگەیەنێت کە لەوانەیە ئەو منداڵە، نەخۆشی دەروونی هەبێت، یا پێویستی بە سۆز و خۆشەویستی و بە ئاوڕدانەوە و دەست بە سەرهێناندا هەبێت لە لایەن خێزانەکەی و مامۆستاکانییەوە .. مەبەستێکی کەش، ئەوەیە کە ئەو منداڵە پەیوەستە بە رابردووەوە .
٢ـ بەڵام بە پێچەوانەوە ئەگەر هات منداڵ لە لای راستەوە بۆ لای چەپ : هێلکاری و وێنەکانی بكێشێت .. ئەوە گوزارشەلەوەی کە ئەو منداڵە، هەردەم لە داهاتوو دەڕوانێت .. هەروەها خۆشەویستی منداڵ بۆ باوکی دەگەیەنێت .
٣ـ کێشانی وێنە لە ئەوپەڕي سەرەوەی لاپەڕەکاندا :ئەوە دەگەیەنێت، کە ئەو منداڵە تا رادەیەک خەیاڵبازە و، بە خەیاڵ و بە وڕینە ئامانجەکانی دەهێنێتە دی .
٤ـ بەڵام ئەگەر منداڵێک لە ئەوپەڕی خوارەوەی لاپەڕەکاندا وێنەکانی بكێشێت :واتا ئەو منداڵە، هەست بە دڵنیایی و بە ئارامی ناکات .
٥ـ ئەگەر منداڵێک لە ناوەڕاستی لاپەڕەکاندا، وێنەکانی کێشا :ئەوە دەگەیەنێت، کە منداڵێکی زیرەک و بەهرەمەندە و، لە ئایندە دەڕوانێت .
(*)وێنەی ئاژەڵ لە وێنەکانی منداڵاندا : ئەو منداڵەی کە وێنەی ئاژەڵ دەکات .. واتا ئەم منداڵە حەز بە یارمەتیدانی کەسانی تر دەکات .. گەر هات منداڵێک چەند جارێک وێنەی بێچووە ئاژەڵێک لە باوەشی دایکەکەیدا کێشا .. واتا ئەم منداڵە لە سۆزی دایکایەتی بێ بەشە و .. پێویستە دایکی لە ئامێزی بکات و، بیگوشێت بە خۆیەوە و، ماچی بکات و بایەخی پێ بدات و لە ئارەزووەکانی تێری بکات .. کە گەورە دەبێت رەنگدانەوەیەکی خراپی نەبێت . چونکە بێ سۆزی و خۆشنەویستن گەورەترین کاریگەریی خراپی هەیە.
بەڵام ئەو منداڵەی کە وێنەی ئاژەڵ و دەعبای دڕندە لە وێنەکانیاندا دووبارە دەکاتەوە .. منداڵێکە ترساوە و دەترسێت .. بەڵام بە پێچەوانەوە، ئەو منداڵەی کە وێنەی ماسی لە وێنەکانیاندا دووبارە دەکاتەوە، نیشانەی ئەوەیە کە ئەو منداڵە دڵخۆش و ئاسوودەیە .
(*) دایک و باوک لە وێنەکانی منداڵاندا : منداڵان لە وێنەکانیاندا، بایەخ و نرخێکی تایبەتی بە کێشانی وێنەی دایک و باوکیان دەدەن، ئەگەر هات و پەیوەندییان لە گەڵیاندا باش بێت .. بەڵام ئەگەر پەیوەندیان خراپ و ناکۆک و ململانێ و ئاژاوە بێت، لە گەڵ باوک یا دایک، یا لەگەڵ هەردووکیاندا .. ئەو منداڵانە وێنەکانی دایک و باوکیان، لە شوێنێکی لاوەکی و پەنای سەر لاپەڕەکاندا دایان دەیانکێشن .. لەوانەشە بە شێوەیەکی ناشیرین و ناشایستەش وێنەیان بكێشن .. یا لە شێوەی ئاژەڵێکی دڕندەدا بیانکێشن و گوزارشتیان لێبکەن . لەوانەیە ئەم رقە دەروونیەش هۆی هەبێت .. دەشێ لێی بدەن و ئازاری پێ بگەیەنن .. زۆر لێی تووڕەبن .. قسەی نەشیاوی پێ بڵێن و هەستی بریندار بکەن .. بە توند و تیژی مامەڵەی لەگەڵدا بکەن .. خۆشیان نەوێت .. لە گەڵ خوشک و براکانیدا بە هەمان چاو لێی نەڕوانن .. پیداویستییەکانی بۆ دابین نەکەن … هتد . ئەو منداڵانەی کە ئەم رەفتارە نەرێنییانەیان لە گەڵدا دەکەن .. پەنا بۆ وێنەکێشان دەبەن بۆ ئەوەی تۆڵەیان لێ بکەنە .. بە رووخسارێکی ناشیرینەوە وێنەکانیان دەکێشن .. بۆیە پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان، نەهێڵن بۆشایی و درز بکەوێتە نێوان خۆیان و منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان.. لە سۆز و خۆشەویستی و میهرەبانی بێبەشیان نەکەن .. بەڵام بە پێچەوانەوە گەر خۆشەویستی و سۆز و رێز و خەندە و خۆشی باڵیان بەسەر خێزان کێشابن .. ئەم خۆشەویستی و رێزگرتن و شانازییە .. لە تابلۆکانی منداڵان رەنگ دەدەنەوە و، هەوڵ دەدەن بە ئەپەڕی جوانی و قەشەنگییەوە، لە ناوەڕاستی لاپەڕەکاندا، وێنەی دایک و باوکیان، بە رووخسارێکی جوان و شیرینەوە و شایستەوە بڕازێننەوە .
(*)شەفافی ( بێ پەردەیی ) لە وێنەکانی منداڵاندا : ئارەزووی منداڵ بۆ گەیاندنی ئەو مەبەست و بیرۆکانەی کە دەیەوێت لە رێگای وێنەکانییەوە بیانگەیەنێت بە کەسانی تر، تایبەتمەندییەکی هونەری تریان هەیە، ئەویش شەفافییەتە، واتە بێپەردەپۆشی و نەشاردنەوەیە .. دەبینین منداڵێک کە وێنەی رووبارێک یا دەریاچەیەک دەکێشێت .. هەموو ماسییەکانی ناو ئاوەکە دیارن .. یان کە وێنەی ئۆتۆبیسێک دەکێشێت، هەر هەموو سەرنشینەکانی دیارن، هەروەکو ئەو ئۆتۆبیسە لە شووشە دروست کرابێت .
(*) خۆشی لە وێنەکانی منداڵاندا : کە منداڵێک دەیەوێت لە وێنەکانیدا، گوزارشت لە خۆشی و شادی بکات .. بۆ نموونە گەر وێنەی خانوویەک بکات بە بابەتی جوانکاری دەیڕازێنێتەوە، ئەو خۆشی و شایی و ئاهەنگەی کە لە ژوورەوەی خانووەکەشدا هەیە دەیانکێشێت، هەروەکو دیوارەکانی ئەو خانووە لە شووشە دروست کرابن .. چونکە ئەم دەیەوێت تابلۆکەی گوزارشت لەو خۆشی و شادی ناو خانووەکە بکات .
(*) دووبارە کێشانەوەی وێنە : زۆر جار منداڵ دووبارە و سێ بارە لە قۆناغەکانی ژیانیدا وێنەکان دەکێشێتەوە .. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە منداڵ هەست بەوە دەکات، کە توانی ئەوەی هەیە، کە بە جوانی و جوانتر وێنەی هەندێ شت دووبارە بکاتەوە .. لە ئەنجامی مەشقکردن و دووبارەکردنەوە و بیرۆکەی باشترەوە دێت .
(*) کە منداڵ وێنەی چەند شێوەیەکی ئەندازەیی ( هەندەسی )دەکێشت :گەلێ لێکدانەوەیان سایکۆلۆژیای هەیە، دۆخەکانی دەروونیی منداڵ دەردەخەن :
١ـ چوار گۆشە : گوزارشت لە رووبەرێکی هەڵکەوتن و توانای دیاری کراو دەکات لە، بەڵام سنووردار و بەندە .. واتە هەست بە نائارامی دەکات .. بە تایبەتیش ئەگەر، بە پێنووسەکەی بە تۆخی و دەست داگرتن چوارگۆشەکەی بکێشێت .
٢ـ بازنە : گەر منداڵێک لە وێنەکانیدا بازنە بکێشێت .. واتە ئەو منداڵە تا رادەیەکی زۆر هاوکارە و لێبووردەیە .. بەڵام ئەگەر تووڕەبێت، تۆڵەی خۆی دەکاتەوە .. ئەم منداڵە بە زۆری ئارەزووی رەنگی شین دەکات .
٣ـ سێ گۆشە : گوزارشتە لە منداڵێکی نموونەیی زیرەکو رێک .. ئەرک و کارەکانی بە جوانی رادەپەڕێنێت .. بەرپەرسێتی لە ئەستۆ دەگرێت .. پشت بەخۆی دەبەستێت .
٤ـئەستێرە : گوزارشتە لە منداڵێکی هەڵەشە و پەلەکەر لە بڕیارەکانیدا .. زوو تووڕە دەبێت و هەڵدەچێت .. میزاجییە .. لە راکانیدا جێگیر نییە .. بە زۆری لە تابلۆکانیدا رەنگی سوور بەکاردەهێنێت .
(*) تاریککردن (رەشکردنی وێنە ) : ئەگەر منداڵێک کەسێکی کێشا و هەموو گیانی رەش کرد ..یا بە تۆخی وێنەکەی کێشا، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە ئەم منداڵە نائارامە وتووشی دڵەڕاوکێ بووە ..بەڵام ئەگەر بەشێکی دیاریکراوی لە وێنەکەدارەش کرد .. واتا دڵەڕاوکێیەکەی پەیوەندی بەم بەشەوە هەیە .
(*) دەست داگرتن و دەست دانەگرتن لە پێنووس( تۆخ یا کاڵ کێشانی وێنەکان): ئەگەر منداڵێک، زیاتر لە پێویست دەست لە پێنووس دابگرێت و هێلەکانی وێنەکەکانی تۆخ بکێشێت .. ئەوە گوزارشتە لەوەی کە ئەم منداڵە .. زیاد لە پێویست سکیچ و ماسولکە گرژە و، نا ئارامیی لێ بەدی دەکرێت .. بەڵام دەست دانەگرتن لە پێنووس و کاڵ کێشانی وێنە .. گوزارشتە لەوەی، کە ئەم منداڵە توانای لەشی و هەستی دەروونی دابەزیوون و، نائارامی پێوە دیارە .. ئەم دوو دیاردەیەش لە وێنەکانی کوڕاندا زیاتر رەنگیان داونەتەوە ..بەڵام لە وێنەکانی کچاندا کەمتر بەدی دەکرێن .
بەڵام گەر هات منداڵ بەپێی پێویست و، بە دڵنیاییەوە وێنەکانی کاڵ یا توخ بکات .. ئەمە گوزارشتە لە هاوسە گی و نەرمی و گونجان .
(*) لابردن و زیادەڕۆیی : لە وێنەکانی منداڵدا، بە تایبەتیش منداڵانی تەمەن هەشت بۆ نۆ ساڵان، دیاردەی لابردن و، زیادەڕۆیی بەدی دەکڕێن .. کە لە منداڵێکی ئەم تەمەنە داوابکەیت،کە وێنەی وەرزشوانانی تيپێکی تۆپی پێ بکێشێت .. لەوانەیە دەستەکانی یاریزانەکان نەکێشیت .. بەڵام زیادەڕۆیی لە وێنەکێشانی پێیەکانیان دەکات، زیاد لە پێویست گەورە دەیانکێشێت .. ئەمەو لە وێنەکێشانی، دەستەکانی گۆڵچییەکەدا، زیاد لە پێویست گەوەرە دەیان کێشێت .. ئەمەش پەیوەندی ئەم منداڵە دەسەلمێنێت بە زانستی و زانیارییەکانی دەربارەی یاسا و رێساکانی تۆپی پێ .
(*)گۆشەگیری : چۆن بە پێی وێنەکان دەزانین،کە منداڵێک گۆشەگیری بووبێت .. شێوەکانی ناو وێنەکانی بە بچووکی دەیانکێشێت .. وێنەکەکان لە لایەکی لاپەڕەکانەوە دەکێشێت .. زۆر جاریش وێنەکانی تەواو ناکات .. ناڕێکی و نەگونجاوی لە وێنەکانیدا بەدی دەکرێن .. بە زۆریش چوارچێوە بۆ وێنەکانی دەکێشێت .
(*)شەڕانگێزی : چۆن بە پێی وێنەکان دەزانین کە خاوەنی ئەم وێنانە شەڕانگێزە ..
دەستەکانی کەسەکان درێژ و گەورە دەکێشێت .. دەمیان گەورە و ددانەکانیان گەورە دەکێشێت ..هێلی راستی گۆشەتیژ دەكێشێت .. وێنەکانی لەسەر لاپەڕەکاندا رێک نین .. پێنووسەکەی قایم دەجۆڵانی و، قایم و بەسەر لاپەڕەکاندا دەیهێنێت و دەیبات .. هەر وەکو لە شەڕ و هێڕشدا بێت .
(*)دوودڵی ( دڵەڕاوکێ): بە شیکردنەوەی وێنەکان چۆن بۆت دەردەکەوێت، ئەگەر منداڵیك دوودڵ بێت ..؟ وێنەکان چەوت دەکێشێت و تێکیان دەدات .. زیاد لە پێویست لێیان لا دەبات و، تۆخیان دەکات .. وێنەکێشراوەکانی رەق و بێ جووڵەن .. دەستەکانی مرۆڤ بو ئاسمان دەکێشێت .. یا بۆ خوارەوە شۆڕیان دەکاتەوە .
(*) چەند رێگایەکی نا ئاسایی تر لە وێنەکانی منداڵاندا :
١ـ شێوەی پێچ پێچ ( مار ئاسایی ):گوزارشە لە دڵنیا نەبوون و شاردنەوە و ترس .
٢ـ وێنەی لار : نەبوونی هاوسەنگی و .. نەبوونی دڵنیایی دەگەیەنێت .
٣ـ جادووکەر و دڕندە : گاڵتەجاڕی و تەوس و سووکایەتی کردنە بە کەسان .
٤ـ لابردن و سڕینەوە : گوزارشتە لەوەی ئەو کەسە بوونی نییە لە ژیانی ئەو منداڵەدا .
(*)بیـرکۆڵ (کەم هـۆش): بە شیکردنەوەی وێنەکان منداڵ کەم بیرکۆڵ دەزانرێت .. پەیوەندییەکی گونجاو لە نێوان شێوەکانی وێنەکانیدا نییە.. بۆ نموونە ( دەستەکانی کەسەکانیواکێشاون کە لە سەریانەوە دەرچوون ) .. هاوڕێژەیی لە وێنەکانیدا نین .. دووبارەکردنەوەیان زۆر تێدان .. لە وێنەکانیدا روونکردنەوەی زۆریان تێدا نییە .
(*) منداڵ ستەملێکراو : گەر منداڵێک دووچاری ستەم و خراپە بووبێت .. وێنەی کەسانێکی ئەندام بڕاوە دەکات .. گونجان لە نێوان ئەندامانی لەشی کەسەکانی وێنەکانی نین .. کێشەی خۆی دەردەخات، کە توانای خۆپاراستنی لەو لەو ستەمکارییانە کە دەرهەقی دەکرێن نییە .. رەنگی سوور و رەش لە وێنەکانیدا دووبارە دەبنەوە.
بە شێوەیەکی گشتی وبە پێی خەسڵەت و ئەو وێنانەی دەیان کێشن، منداڵانی وێنەکێش:
١ـ منداڵی هاوسەنگ : هێلکارییەکانی رێک و روونن .. رەنگەکانی تابلۆکانی گەش و گونجاون لە گەڵ وێنەکاندا .. لە چوار بۆ شەش رەنگ بەکاردێنێت .. لە ناوەڕاست لاپەڕەکاندا وێنەکانی دەکێشێت .
٢ـ منداڵی زۆر بزێو : لاپەڕەی زیاتری دەوێت .. هەموو وێنەکانیشی تەواو ناکات .. رەنگی زۆریش بەکار دەهێنێت .. بە تایبەتیش سوور و پرتەقاڵی و زەرد و سپی .
٣ـ منداڵی شەڕانی : بە زۆری وێنەکانی دەدڕێنێت و پارچە پارچەیان دەکات .. بەی زۆریش وێنەی ئەو کەسانە دەکێشێت کە ( شەرانین ، دزن، چەتەن ) دەمیان گەورە دەکێشێت و دانەکانیان بە دەرەوەن .. ئەم منداڵانە بە زەحمەتی دەتوانن هێلەکان بکێشن زۆر بە توندی و قایمی پێنووسەکانیان بەسەر لاپەڕەکاندا دەهێنن .. دەبێتە هۆی ئەوەی کە لاپەڕەکان کون ببن .
٤ـ منداڵی نەخۆش یا خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان : ئەم منداڵانە لە وێنەکانیاندا، رەنگی تۆخ و خەمناک بەکاردەهێنن .. بۆ نموونە گەر منداڵێکی کەڕ،لە تابلۆکانیدا وێنەی کەسانێک بکێشێت ، بە زۆری گوێیەکانیان بۆ ناکێشێت .. یا گوێیەکانیان زۆر گەورە دەکێشێت .
(*) زمانی شتە وێنەکێشراوکانی منداڵان : هەر وەکو هێلەکان و رەنگەکان .. هەموو ئەو شتانەی کە منداڵان وێنەیان دەکێشن ( دەدوێن ) بۆ نموونە :
(*) خانوو لە ناوەڕاستی لاپەڕەکاندا : گەر ئەو خانووە پەنجەرەی هەبێت .. نیشانەی هاوسەنگی منداڵە وێنەکێشەکە دەگەیەنێت .. بەڵام گەر منداڵێک دوو خانوو لە هەمان لاپەڕەدا بکێشێت .. گوزارشتە لە جیابوونەوەی دایک و باوکی .. کە هەرەیەکەیان لە خانوویەک یا لە ماڵێکدا دەژین.. بەڵام منداڵی ( بێ باوک و بێ دایک ) وێنەی خانوویەک دەکێشێت بەبێ دەرگا یا بەبێ پەنجەرە و دەلاقە دەیکێشێت، کە گوزارشت لەوە دەکات، کێشەی ئەوەی هەیە، پەیوەندی کە لەگەڵ خەڵکی دەرەودا باش نییە .
(*) خـۆر : بە زۆری باوک دەگەیەنێت .. کاتێ کە منداڵێک لە تابلۆکانیدا وێنەی خۆرێکی گەش و تیشکدار دەکێشێت .. ئەمە گوزارشتە لەوەی، کە پەیوەندی لەگەڵ باوکیدا باشە و خۆشیدەوێت.
(*)ئاو : ئاو لە وێنەی ئەو منداڵانەدادووبارە دەبێتەوە، کە میز بە خۆیاندا دەکەن .
(*)ئۆتۆمبیل : گەر منداڵان وێنەی ئۆتۆمبیل و فڕۆکەیان کێشا،گوزارشتە لەوەی کە حەزیان لە گەشتە و گەڕانە .
(*)پەیـژە : پەیژە لە وێنەی منداڵاندا، گوزارشتە لە گەشبینی و بەرزڕوانین .
(*) رەنگەکان و وێنەکانی منداڵان :رەنگەکان بایەخێکی گەورەیان بە لای منداڵانەوە هەیە .. لەبەر ئەوەی کە ئێمە لە جیهانێکی رەنگاوڕەنگدا دەژین و، رەنگەکان تێکەڵی ژیانمان بوونە ..ئەوەش ئاساییە کە رەنگەکان کارتێکەربن لە وێنەکانی منداڵاندا .. رەنگەکان و فرەڕەنگی، کاریگەری و رەنگدانەوەیان لە ژیانی منداڵان و گەورەکانیشدا هەیە .. گەر ژیان یەک رەنگ بوایە .. سارد و سڕ دەبوو .. چێژێکی ئەوتۆی نابوو .
هەر لە دایانگەوە منداڵان رەنگەکان دەناسن و تاقییان دەکەنەوە، بێ ئەوەی رەنگێگ لە رەنگێکی تر بە زیاتر بزانن .. لە پۆلی دووەمی بنەڕەتیدا منداڵان رەنگی دیاری کراو هەڵدەبژێرن .. لە چوار رەنگەوە بۆ شەش رەنگ هەڵدەبژێرن ..ڕوانینی منداڵان بۆ رەنگەکان جیاوازە لەگەڵ روانینی گەورەکاندا .. منداڵان بە پێی لێکدانەوەی خۆیان رەنگەکان هەڵدەبژێرن .. منداڵان بە پێی خەسڵەتەکانی رەنگەکان، رەنگ هەڵدەبژێرن .. بۆ نموونە ( رەنگی سوور ) بە لای منداڵانەوە، گوزارشت لە جووڵە و هەڵچوون و خوێن ناکات، بەڵکو گوزارشتە لە گەشی و خۆشی و شادی .. زۆربەی منداڵان لە بۆیەکردنی وێنەکانیاندا رەنگی سوور لە هەموو رەنگەکانی تر زیاتر بە کاری دەهێنن .
منداڵان ئەو کەسانەی کە خۆشیان دەوێت، بە رەنگی گەش و جوان بۆیەیان دەکەن .. بەڵام ئەو کەسانەی کە خۆشیان ناوێت، بە رەنگی ناشیرین و تێکەڵ و پێکەڵ رەنگیان دەکەن .. ئەمەش لە ئەنجامی سۆز و خۆشەویستی و شادی، یا رق و بوغزی دایک و باوک و مامۆستاکانیان یا کەسانی خێزانەکانیان یا هاوڕێکانیان بەرجەستە بووە .. بە باشی یا خراپی هەستی خۆیان بەو رەنگانە بەرانبەریان دەردەبڕن .. واتە خۆشەویستی و سۆز یا رق و بوغز .. لە رەنگەکانی وێنەکانی منداڵاندا رەنگدانەوەیان هەیە.
(*) لایەنە ئەرێنییەکان ( پۆزەتیڤەکان ) لە وێنەکانی منداڵاندا: ئێمە لە سەرەوە بە زۆری باسمان لە لایەنە نەرێنییەکانی سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان کرد .. بەڵام بەرانبەر بەو لایەنە نەرێنییانە، منداڵانی هاوسەنگ لە وێنەکانیاندا گوزارشت لە گەلێ لایەنی ئەرێنی و پۆزەتیڤو مژدەبەخش دەکەن .. گەڵی راز و هیوای بەرز و خەونی شیرین و بەهرە و توانا لە تابلۆکانیاندا رەنگیان داونەتەوە .. بۆ نموونە : کە دەبینین منداڵێک کە لە وێنەکانیدا، وێنەی خۆی وەکو پزیشکێک یا ئەندازیارێک یا مامۆستایەک یا هونەرمەندێک یا … هتد .دەکێشیت .. یا کە منداڵێککە دەیەوێت گوزارشت لەسۆز و دڵسۆزی ولە خۆشەویستی خۆی بۆ نیشتمانەکەی و، نیشتمان پەروەری و خۆی بکات .. بۆ نموونە منداڵێکی کورد : کە گوزارشت لە کوردستان پەروەری خۆی بکات، وێنەی ئاڵای کوردستان و، پێشمەرگەی قارەمانی کوردستان و سەرکەوتنەکانیان، وێنەی چەند پێشمەرگەیەکی کورد لەسەر دەبابەن یا لەپشت تۆپەوەن، یا لوولەی تفەنگەکان و تۆپەکانیان ئاراستەی نەیاران کردوون و، دوژمنانی کوردستان بە شکستی و تێکشاوی و سەرشۆری و بەزین وێنەدەکێشێت .. یا سروشت و دیمەنە جوانەکانی کوردستان و، ئاهەنگێڕانی رۆژی جەژنی نەورۆز و، … دەکێشێت ئەمانە رەنگدانەویانلە وێنەکانیاندا هەبێت .. ئەمەشیان دەکەوێتە سەر دایکان و باوکان و سەر مامۆستایانی وانەی پەروەردەی هونەری .. کە پێویستە بە سۆز و خۆشەویستی و هاوبەستەبوون بۆ کورد و کوردستان کوردیلەکان گۆش و پەروەردە بکەن .. تا پەروەردە دروستیان لە وێنەکانیاندا رەنگ بدەنەوە و گوزارشت لە کوردستان پەروەریی خۆیان بکەن .
شیکردنەوەی ئەندامانی لەش لە وێنەکانی منداڵاندا
منداڵان بە پێی بارودۆخی دەروونیان، لە خۆشی و شادی و لەخۆشەویستیدابن .. یا لە ناخۆشی و خەمۆکی و ئازار و گرفتی دەروونیدا دابن .. لە رێی وێنەکێشانی ئەندامانی لەشی کەسێتییەکانی وێنەکانیانەوە، گوزارشت لە ناخی دەروون و لە هۆشیان و لە بیر و باوەڕ و بیرۆکەکانیان دەکەن و .. مەبەست و پەیامەکانیان بە ئێمە دەگەیەنن .. بە کورتی دێینە سەر شیکردنەوەی وێنەکانی ئەندامانی لەشی کەسانی وێنەکانی منداڵان :
١ـ سەر: وێنەکيشانی سەری گەورە، گوزارشتە لە خۆپەرستی و لە خۆ بە زلزانین .. گوزارشتە لە هەستکردن بە خۆکەمزانین و، بە بێتوانایی جەستەیی .. بەڵام لە وێنەکانی منداڵانی زیرەکدا، وێنەیکێشانی سەری گەوەرە، گوزارشتە لەبیرۆکەی گەورە .. وێنەی سەری بچووکێش، گوزارشتە لە شەرم کردن، لە نکووڵی کردن، لە بیرۆکەی بە ئازار . لە وێنەکانی منداڵانی هاوسەنگدا، وێنەی سەر لە گەڵ ئەندامەکانی لەشدا گونجاوە .
٢ـ چاوەکان : ئەو منداڵانەی کە وێنەی چاوەکانی کەسێتییەکان بە گەورەیی و، بە گوماناوییەودەیانکێشن .. گوزارشتە لە نا ئارامییان و، وا هەست دەکەن کە هەمیشە لەژێر چاودێرێدان ..بەڵام ئەگەر چاوەکانیان بە نووقاوی بیانکێشن، یا چاوێلەکەی رەشیان لە چاوە بکەن،ئەمە گوزارشتە لە حەزکردن بە گۆشەگیری و دوورکەوتنەوە لە دیمەنەکان یا نیشاندانی ئازار و بێزاری.. بەڵام ئەگەر چاو بۆ کەسەکانی وێنەکانیان نەکێشن، نیشانەی ئەوەیە کە حەز بە تێکەڵبوونی خەڵکی ناکەن .. ئەو منداڵانەش کە لە شێوەی بازنەی بچووکدا چاوەکان دەکێشن، گوزارشتە لە هەڵچوون و پشت بەست بە کەسانی تر و بێ بڕوابەخۆبوونیان .
٣ ـ لـووت: منداڵانی هاوسەنگ، لووت وکونەلووتەکانی کەسێتییەکانی وێنەکانیان بە ئاسایی دەکێش .. بەڵام وێنەکێشانی لووتی گەورە،گوزارشتە لە دوژمنایەتی .
٤ـ دەم و ددان : دەمی زل و کراوە، گوزارشتە لە زۆر بڵێی و چەنەبازی .. یا کێشەی زمان و قسەکردنی هەیە .. یا پشت بەستن بە کەسانی تر .. بەڵام دەمی گەورە و ددانی گەورە،گوزارشتە لە شەڕانگیزیو گێچەڵ .. هەر وەکو وا خۆی دەربخات کە ئامادەی پەلاماردان و گازکردن و بچڕینە .
٥ـ مــل: ئەو منداڵانەی ملی کەسێتییەکانی وێنەکانیان زیاد لە پێویست درێژیان دەکێشن .. گوزارشتە لەوەی تەگەرە لە رێیاندایە، بۆ گەیشتنو مەستبوونیان لە ئارەزووەکانیان .. ئەو منداڵانەی کە ئازاری دەروونی دەچێژن .. لە وێنەکانیاندا مل بۆ کەسەکان ناکەن و سەریان دەنووسێنن بە سنگیانەوە .
٦ـدەستەکان: دەستەکان لە وێنەکانی منداڵاندا، بەپێی کێشانیان گوزارشت لە زۆر شت دەکەن .. ( دەستی گەورە ) گوزارشتە لە دزیکردنی ئەو منداڵانەی کە دەیانکێشن ..(دەستی درێژ بۆ دەرەوە)، ئارەزووی منداڵان دەگەیەنێت بۆ پەیوەندی کردن بە کەسانی ترەوە، یا ئارەزووی یارمەتیدانی و تێکەڵ بوونیان هەیە .. ( دەستی گەورە و بەهێز) گوزارشتە لە تەماح و ئارەزووی زاڵبوون و دەسەڵات .. هەندێ جاریش شەڕانگێزی دەنوێنێت .. ( دەستی کورت ) گوزارشتە لە دڵەڕاوکێ و نائارامی .. ئەگەر دەستەکان (درێژ و لاوازبن) گوزارشتە لەوەی کە پێویستییان بە لایەنگرتن و پاڵپشتیو، بە یارمەتیدانی دەوروبەرەکەیان هەیە .. ئەگەر دەستەکانیان کورت وێنەکێشابن، واتە هەوڵنادەنو، هەست بە کەم توانایی دەکەن .. ئەگەر بێتو ( دەستەکان بۆ سەرەوە) یا ( بۆناوەوە) کێشرابن .. گوزاشتن لە دڵەڕاوکێ .. بەڵام گەر منداڵێک بە بەردەوامی لە وێنەکانیدا ( دەستەکان و قاچەکانی کەسانی وێنەکانی لە بیربکات و نەیانکێشێت ) ئەمە گۆزارشتەلە گۆشەگیری و بێزاری ئەو منداڵە، نازانێت چۆن لە ژیانیدا رەفتار بکات .
٧ـ دەموچاو:ئەگەر منداڵێک لە وێنەکانیدا( دەموچاوەکانی کەسەکانێوێنەکانی ناشیرینبکێشێت) گوزارشتە لە رق و ناکۆکییەکانی ناو ئەوخێزانەی لەگەڵیاندا دەژیت .. ( دەموچاوی ترش و خەمگین) یش، گوزارشتە لە هەستی ئەو منداڵە لەو کاتەدا .
وانەی (پەروەردەی هونەری )لە قوتابخانەکاندا
وانەی ( پەروەردەی هونەری )کە یەکێکە لە وانەکانی پرۆگرامی خوێندن، لە قوتابخانەکانی قۆناغی بنەڕەتی و ئامادەیی .. بەڵام بەداخەوە، تا ئەمڕۆش لە زۆربەی قوتابخانەکانی کوردستاندا، وەکو پێویست گرنگی و بایەخ بەم وانەیە نەدراوە .. تا رادەیەک پشتگوێ خراوە و، وەکو وانەیەکی سەرکی لێی ناڕوانن، بەڵکو بە وانەیەکی لاوەکی دادەنێن . یا هەندێ لەو مامۆستایانەی کە وتنەوەی ئەم وانەیەیان پێ سپاردوون زۆر نابەڵەدن لە ئاستی( ئامانجەکانی پەروەردەی هونەری ) و لە هونەری وێەکێشان و لە هەڵسەنگاندن و شیکردنەوەی سایکۆلۆژیای وێنەکانی قوتابییەکانیان .. تەنانەت ئەو مامۆستایانەی کە پسپۆر و شێوەکارن، لە ( دەرچووانی پەیمانگا یا کولێژیهونەرەجوانەکاننـبەشی شێوەکاری)، تەنها بایەخ بە قوتابیانی بەهرەمەند دەدەن و، ئەودوای قوتابییەکانیان پشتگوێ دەخەن .. یا بە نابەڵەدی و تێنەگەیشتن لە مەبەستی وێنەکانیان ( نمرەیەکی نزم) بۆ قوتابییەکان دادەنین، کە کارتێکردنێکی خراپی دەبێت لە لەسەر دەروونی ئەو منداڵانە .. ئەمەش هۆیەکە لە هۆیەکانی دواکەوتنی پەروەردەی هونەری و، تۆرانی بەشێک لە منداڵان لەم وانەی پەروەردەی هونەری .. بۆیە پێویستە جەخت لەسەر گرنگی و بایەخ پێدان بە وانەی پەروەردەی هونەری بکرێت .. ئەمەو بە سەرپەرشی کەسانی پسپۆر و شارەزا لە ( سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان ) ساڵانە لە لایەن (بەڕێوەبەرێتی چالاکییەکانی قوتابخانەکان ) ەوە کە سەر بە بەڕیوەبەرێتی شارەکانن بۆ مامۆستایانی وانەی پەروەردەی هونەری ( کۆرسی راهێنانی پەروەردەی هونەری) بکرێتەوە .. بە تازەترین زانیاری و شارەزایی و داهێنان و تاقیکردنەوەکان لە بواری پەروەردەی هونەری منداڵاندا رایان بهێنن .. ئەو مامۆستایەنەش کە ئەم وانەیە دەڵێنەوە پێویستە ئامانجەکانی پەروەردەی هونەری لەبەرچاوبگرن، پێویستیشە بەگراوندێکی رۆشنبیری هونەرییان هەبێت ،بۆ ئەم مەبەستەش سەرچاوەی پێویست بخوێننەوە کە پەیوەندییان بەم بوارەوە هەیە .. تا نابەڵەد نەبن لە بارەی قۆناغەکانی گەشەکردنی منداڵان و، لە بارەیشیکرددنەوەی سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان .
ئەم بابەتە باس و لێکۆڵینەوەی زیاتر هەڵدەگرێت .. چونکە منداڵان هیوای داهاتوون.
رەزا شوان/ نووسەری بواری ئەدەبی منداڵان
نەرویـج :٢٥/٦/٢٠١٥

ته‌مموز 1, 2015

ئۆتیزم – حازم عەلی – توێژەری کۆمەڵایەتی – زانکۆی کۆیە

دەستپێک:
نه‌خۆشی ئۆتیزم نه‌خۆشیه‌كی عه‌قڵی- ده‌روونیه‌ و وه‌ك هه‌رنه‌خۆشیه‌كی دیكه‌يه‌، به‌ڵام درێژخایه‌نه‌ و له‌سه‌ره‌تای ژیانه‌وه‌ تاوه‌كو مردن له‌گه‌ڵ مرۆڤ ده‌مێنێته‌وه‌ په‌ره‌سه‌ندن و زیادبوونی رێژه‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌ به‌بێ زانینی هۆكاره‌كانی توشبوون و میكانیزمی رووبه‌رووبونه‌وه‌ و رێگاچاره‌كان، مه‌ترسی دروستكردوه‌ و وه‌ك نه‌خۆشیه‌كی نهێنی نزیكه‌ی نیو سه‌ده‌یه‌ به‌رده‌وامی به‌خۆی داوه‌.
وه‌ستانی گه‌شه‌ و دواكه‌وتن له‌ گه‌شه‌ی ئاسایی له‌ رووی زمان و هۆش و لاوازی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان سیمای سه‌ره‌كی نه‌خۆشیه‌كه‌ن، مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ توشبووانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ تا راده‌یه‌كی زۆر ناره‌حه‌تكه‌ره‌ و زه‌حمه‌تی و ماندوبوونی زۆری ده‌وێت، هاوكات ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌كار شاره‌زایی و مهاره‌تی هه‌ڵسوكه‌وت كردنی نه‌بێت ئه‌وا هه‌موو ره‌نجی به‌فیرۆ ده‌روات به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ شتێك فێر ببێت، ئه‌مه‌ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ی سروشت نیه‌ له‌ دایك و باوك ئه‌گه‌ر گوناهێكیان كردبێ بۆیه‌ دایك و باوك به‌رپرس نین له‌ نه‌خۆشكه‌وتنی منداڵه‌كه‌یان به‌ڵام ئه‌بێ ژیانیانی بۆ ته‌رخان بكه‌ن.
هۆی سه‌ره‌كی ئۆتیزم چییه‌ و چاره‌سه‌ری كامه‌یه‌؟؟ ئه‌مه‌ ئه‌و دوو پرسیاره‌ گرنگه‌ن كه‌ گه‌ڕان به‌دوای وه‌ڵامدا بۆیان به‌راده‌وامه‌ و توێژینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ كراوه‌ به‌ڵام جگه‌ له‌ مه‌شق و راهێنان پێیان و فێركردنی هه‌ندێك ره‌فتاری سه‌ره‌تایی له‌وانه‌ خۆگۆرین و نانخواردن و چوونه‌ ئاوده‌ست و هه‌ندێك ره‌فتاری دیكه‌، توێژینه‌وه‌ و گه‌رانه‌كان نه‌بوونه‌ته‌ هۆی دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری بنه‌ڕه‌تی ئۆتیزم.
ئه‌م راپۆرته‌ هه‌وڵێكی سه‌ره‌تایی و خوودیه‌ بۆ ئاشنابوون له‌باره‌ی ئۆتیزمه‌وه‌، له‌ 10 ته‌وه‌ره‌دا بابه‌ته‌كان خراونه‌ته‌ ڕوو له‌وانه‌ ئۆتیزم چییه‌، هۆكاره‌كانی، نیشانه‌كانی، ئۆتیزم له‌ كوردستان، چاره‌سه‌ر، مێژووی دروستبوونی نه‌خۆشیه‌كه‌، رێنمایی سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ توشبووی ئۆتیزم.
ئه‌وه‌ی زۆر گرنگه‌ ئاماژه‌ی پێبده‌ین ره‌وشی سه‌نته‌ره‌كانی تایبه‌ت به‌ ئۆتیزممان خستوه‌ته‌روو له‌ كوردستان، هاوكات كۆمه‌ڵێك پێشنیارمان كردووه‌ له‌ژێرناوی چی بكرێت؟، له‌كۆتاییشدا كۆمه‌ڵێك رێنماییمان خستوه‌ته‌ به‌رده‌ست دایك و باوكان و په‌روه‌رده‌كارانی توشبووی ئۆتیزم له‌گه‌ڵ مه‌شقێكی پراكتیكی سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی چوونه‌ توالێت و فێركردنی ئه‌م لایه‌نه‌ گرنگه‌ كه‌ ئۆتیزمی به‌ زه‌حمه‌ت فێری ده‌بێت.
ئۆتیزم چییه‌؟
پسپۆرانی بواری ده‌رونناسی له‌ ناساندنی ئۆتیزم رای جودایان هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌چوارچێوه‌یه‌كی دیاریكراو بۆچوونه‌كانیان یه‌كده‌گرێته‌وه‌ و یه‌كتری ته‌واوده‌كه‌ن، به‌گشتی به‌هۆی تێكچوونی فرمانه‌كانی مێشكه‌وه‌ ده‌یناسێنن،لێره‌دا نه‌خۆشیه‌كه‌ روون ده‌كه‌ینه‌وه‌.
ئۆتیزم وشه‌ و زاراوه‌یه‌كی یۆنانی كۆنه‌ و به‌مانای گۆشه‌گیری و كه‌نارگیری دێت، به‌ڵام ته‌نها ئه‌و مانایه‌ ناگه‌یه‌نێ به‌ڵكو ئه‌وانه‌ی تۆشی نه‌خۆشیه‌كه‌ بوون به‌هۆی كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی تر ده‌ناسرێنه‌وه‌ و ده‌ستنیشان ده‌كرێن كه‌ گۆشه‌گیری و دووره‌په‌رێزی یه‌كێكه‌ له‌نیشانه‌كانی ئۆتیزم نه‌ك هه‌مووی، واته‌ ئۆتیزم نه‌خۆشی و شڵه‌ژان و گرفتێكه‌ كه‌كار له‌گه‌شه‌كردنی ئاسایی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ توشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌بن و له‌دوای دوو سێ ساڵانه‌وه‌ ده‌توانرێت هه‌ستی پێبكرێت و ورده‌ ورده‌ نیشانه‌كانی ده‌رده‌كه‌وێت.
لێره‌دا له‌روانگه‌یه‌كی ره‌فتاریه‌وه‌ له‌ ئۆتیزم روانراوه‌ له‌كاتێكدا نه‌خۆشیه‌كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌مێشكه‌وه‌ و ره‌فتار ده‌رئه‌نجامی نه‌خۆشیه‌كه‌یه‌ نه‌ك خودی نه‌خۆشی.
هه‌روه‌ها ئۆتیزمبریتیه‌ له‌ كۆسپی به‌رده‌م گه‌شه‌كردن كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت له‌ سێ ساڵی یه‌كه‌می ته‌مه‌نی منداڵ، به‌رهه‌می تێكچوونی جیهازی ده‌ماریه‌ كه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر فرمانه‌كانی مۆخ‌.
له‌لای ئه‌فرام ئۆتیزم بريتييه‌ له‌ تێکچوونێکی ئاڵۆزی گه‌شه‌ له‌ئه‌نجامی تێکچوونی فه‌رمانه‌کانی مێشک و ده‌مار که‌ له‌سێ ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نی مناڵیدا ڕووئه‌دات‌.
ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌كی روونه‌ بۆ هۆكاری سه‌ره‌كی ئۆتیزم كه‌ تێكچوونی فرمانه‌كانی مێشك و ده‌ماره‌ و خه‌له‌له‌كه‌ له‌مێشكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت.
حاڵه‌تێكی ده‌روونییه‌ واته‌ تێكچوونی گه‌شه‌ و په‌ره‌سه‌ندن له‌ ره‌فتار و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان.
لێره‌شدا جه‌خت كراوه‌ته‌ سه‌ر چه‌ق به‌ستوویی ره‌فتار و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌ ئه‌نجامی تێكچوون و بوونی خه‌له‌لی وه‌زیفی له‌مێشك و كۆئه‌ندامه‌ ده‌ماریه‌كان.
ئؤتيزم بریتییە لە تێکچوونی گەشەی مێشک کە کار دەکاتە سەر کارو فەرمان و چالاکییەکانی مێشک ئەم حاڵەتە لە تەمەنی سێ ساڵی یەکەمی تەمەنی منداڵەوە دەردەکەوێت.
هه‌روه‌ها لیۆكارنه‌ر دۆزه‌ره‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌ وه‌ها پێناسه‌ی ده‌كات بریتییه‌ له‌ شڵه‌ژانێكی ده‌روونی تووند له‌ ئه‌نجامی تێكچوونی كۆئه‌ندامی ده‌مار كه‌ فرمانه‌كانی مێشكۆڵه‌ په‌ك ده‌خات و كێشه‌ بۆ كه‌سه‌كه‌ دروست ده‌كات له‌ ڕووی تێكه‌ڵبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و گه‌شه‌ی زمانی و هه‌ندێ ره‌فتاری تر.
تێكرای پێناسه‌كان جه‌خت ده‌كه‌نه‌ سه‌ر سه‌ره‌تاكانی ته‌مه‌نی منداڵی و به‌تایبه‌ت سێ ساڵی یه‌كه‌م ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن بۆ به‌دیاركه‌وتنی نه‌خۆشیه‌كه‌، له‌و ته‌مه‌نه‌دا به‌هۆی ره‌فتار و كرداری نائاسایی درك به‌ حاڵه‌تی نه‌خۆشیه‌كه‌ ده‌كرێت و چه‌ندین نیشانه‌ی وه‌ك گۆشه‌گیری، ئاسته‌نگی قسه‌كردن و گوزارشتكردن، سنوورداری له‌ په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، دووباره‌كردنه‌وه‌ی نائاسایی كردارێك …. .
تاوه‌كو ئێستا نه‌سه‌لمێنراوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی هه‌بێت له‌نێوان ره‌گه‌زی مرۆڤ یان چینی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ ئۆتیزم و زیاتر ره‌گه‌زی نێر توشده‌بن تا مێ.
پێوانه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م تێكچوونه‌ به‌ نیشانه‌ ره‌فتاریه‌كان ده‌پێورێت به‌رێژه‌ی 1 له‌ 500 كه‌س، ئه‌م رێژه‌یه‌ش له‌ منداڵی ره‌گه‌زی نێر زیاتره‌ به‌رێژه‌ی 1له‌4، وه‌ ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندی نیه‌ به‌ هۆكاری ره‌گه‌زی یان كۆمه‌ڵایه‌تی تا ئێستا نه‌سه‌لمێنراوه‌ كه‌ ره‌گه‌زی مرۆڤ یان چینی كۆمه‌ڵایه‌تی یان باری په‌روه‌ده‌یی، یا ماددی په‌یوه‌ندی هه‌بێت‌ به‌ توشبوون به‌ ئۆتیزم.
به‌بێ جیاوازی تووشی هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌ند ، ڕه‌ش پێست و سپی پێست ، دانیشتووانی باکور و باشوور ده‌بێ . ڕێژه‌ی توشبوون نزیکه‌ی ( 3-4 ) له‌ ( 10000 ) منداڵدایه‌ و له‌نێرینه‌دا به‌ڕێژه‌ی 3/1 له‌مێینه‌ زیاتره‌ .
له‌باره‌ی بۆچی به‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌ڵێن ئۆتیزم، ره‌شاد حسه‌ین سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان ده‌ڵێت بۆیه‌ش به‌ نه‌خۆشیه‌كه‌ ده‌ڵێن ئۆتیزم Autism وه‌كو ئۆتۆماتیك (Automatic) یاخود ئۆتۆمۆبیڵ (Automobile) و ئۆتۆنۆمی‌ یه‌، چونكه‌ وه‌ك بڵێَی‌ كه‌سی‌ توشبوو له‌نێو خۆیاندا ده‌ژین و له‌ ده‌وروبه‌ر داده‌بڕێن .*
ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی هۆكاری سه‌ره‌كی ئۆتیزم بوونی خه‌له‌ل و تێكچوونی فرمانه‌كانی مێشكه‌ و له‌ سه‌ره‌تاكانی ته‌مه‌نی منداڵی له‌رێگه‌ی كۆمه‌ڵێك نیشانه‌وه‌ كه‌ له‌ منداڵه‌كه‌ ره‌نگ ده‌داته‌وه‌ هه‌ستی پێده‌كرێت.
سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی زاراوه‌ی ئۆتیزم
سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م ده‌گه‌رێته‌وه‌، كاتێك بۆ یه‌كه‌مجار له‌لایه‌ن پزیشكی ده‌روونی (لیوكه‌نه‌ر) (Leo kanner) به‌كارهێنرا. ئه‌م پزیشكه‌ له‌ساڵی (1943) گوتارێكی ده‌رباره‌ی یازده‌ نه‌خۆشی نووسی كه‌ بۆماوه‌ی چه‌ند ساڵێك له‌ نۆرینگه‌(عیادة)كه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كردن و بۆی ده‌ركه‌وت كه‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی نه‌خۆشی له‌لای ئه‌و 11 كه‌سه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێشتر له‌هیچ سه‌رچاوه‌یه‌كی زانستی ئه‌و نیشانانه‌ی نه‌خوێندبۆوه‌ و گوێبیستی نه‌بوو بوو، له‌به‌رئه‌وه‌ ناوێكی نوێی لێنان و پێی گوتن ئه‌وانه‌ تووشی ئۆتیزم بوون.
بۆ یەكەمجار لە ساڵی 1911 لەلایەن پزیشكێكی فەڕەنسی بە ناوی (Jean-Marc Gaspard) بەشێوەیەكی سەرەتایی باسی لێوەكراوە، دواتر لە ساڵی 1943 لەلایەن پزیشكێكی دەروونی ئەمریكییەوە، بەناوی (لیۆ كانەر) لە ئەنجامی لێكۆڵینەوەكانی ئەم حاڵەتەی دۆزیوەتەوەو ناوی (Autism)ـی لێناوە.
له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ زانای نه‌مساوی (هانز ئه‌سپیرگر) (Hans Asperger) هه‌رله‌ساڵی (1943) چه‌ند حاڵه‌تێكی تری ده‌ستنیشان كرد كه‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی نه‌خۆشیان هه‌یه‌ جیاواز له‌ئه‌وانه‌ی (لیو كه‌نه‌ر) ده‌ستنیشانی كردبوون، دوای لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌و نه‌خۆشانه‌ی (هانز ئه‌سپیرگر) ده‌ستنیشانی كردبوون(ئۆتیزم) نین به‌ڵكو نه‌خۆشیه‌كی سه‌ربه‌خۆی تره‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ ناونرا (ئه‌سپیرگر سیندروم) (Asperger sSyndrom). هه‌روه‌ها پزیشكێكی نه‌مساوی تر به‌ناوی (ئه‌ندرێس ریتت، Andeasrett) چه‌ند نه‌خۆشێكی تری ده‌ستنیشان كرد كه‌ نیشانه‌كانی جیاوازبوون له‌ نه‌خۆشی ئۆتیزم، له‌به‌رئه‌وه‌ به‌ناوی خۆیه‌وه‌ ناونرا (ریت سیندرۆم)(ress s Syndrom).
له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی له‌م بواره‌دا كارده‌كه‌ن ئاگاداری وورده‌كاریه‌كانی نه‌خۆشیه‌كه‌ بن و زۆر به‌وردی ده‌ستیشانی بكه‌ن و تێكه‌ڵی نه‌كه‌ن له‌گه‌ڵ نه‌خۆشیه‌كانی تر له‌به‌رئه‌وه‌ی لێكچونێكی زۆر هه‌یه‌ له‌ نیشانه‌كانیاندا.
هۆكاره‌كانی توش بوون به‌ ئۆتیزم
كۆمه‌ڵێك لێكدانه‌وه‌ و راڤه‌كردن بۆ هۆكاره‌كانی تووش بوون به‌ ئۆتیزم كراوه‌ و تائێستاش لێكۆڵینه‌وه و گه‌ران به‌دوای هۆكاره‌كانیدا به‌رده‌وامه‌، له‌گرنگترین هۆكاره‌كانی تووش بوون به‌ ئۆتیزم:
1. هۆكار هه‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌كارلێكی كیمیایی مۆخه‌وه‌ هه‌یه‌ .
2. هه‌روه‌ها هۆكاری ژینگه‌یی و بۆماوه‌ ڕۆلێ‌ به‌رچاو ده‌بینن له‌ توشبوون به‌م نه‌خۆشییه‌.
3. ئه‌گه‌ر ده‌مار دووچاری خه‌له‌لێك بووبێت، ئه‌وا به‌ هه‌مان شێوه‌ ئه‌ویش ڕۆڵی هه‌یه‌ له‌ توشبوون به‌ وه‌ستانه‌وه‌ له‌ گه‌شه‌، سه‌ره‌ِرای ئه‌م هۆكارانه‌ هۆكاری ژینی ده‌وری سه‌ره‌كی ده‌بینَیت له‌توشبوون به‌م نه‌خۆشییه‌.
4. ‌ گه‌لێك سه‌رچاوه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ هۆكاری بایۆلۆژی و هۆكاری ده‌وروبه‌ر رۆڵیان له‌ توشبوندا هه‌یه‌، بۆنموونه‌ هه‌وكردنه‌ ڤایرۆسیه‌كان و گرفت له‌سیستمی به‌رگری له‌شدا، هه‌روه‌ها مه‌یلی زگماكی بۆ تووش بوون به‌ ئۆتیزم هه‌یه‌.
5. بۆماوه‌: بوونی ئاڵۆزی و تێكچوونێك له‌فرمانه‌كانی ده‌زگای ناوه‌ندی ده‌مار، ئه‌م هۆكاره‌ كه‌وتوه‌ته‌ ناو كۆمه‌ڵێ گومانه‌وه‌، چونكه‌ ئۆتیزم به‌شێوه‌ی فراوان له‌نێو ئه‌و دایك و باوكانه‌دا دروست نه‌بووه‌ كه‌ خزمی یه‌كترن، ئه‌وانه‌ی ئۆتیزمیان هه‌یه‌ به‌ده‌گمه‌ن ژن ده‌هێنن و شوو ده‌كه‌ن، زۆربه‌ی منداڵانی ئۆتیزم له‌دایك و باوكی داخراو نین، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ لێكۆڵه‌ران ئاماژه‌ به‌م هۆكاره‌ده‌ده‌ن و ده‌ڵێن ئه‌گه‌ر تێكچوون له‌ ده‌زگای ده‌ماری ناوه‌ندی دایك یا باوك هه‌بێ ئه‌وا ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ منداڵیش، له‌مه‌شدا باس له‌رێژه‌ی زۆری ئۆتیزم ده‌كه‌ن له‌نێو منداڵانی جمكه‌لێكچوودا، كه‌ زۆر زیاترن له‌نێو منداڵانی جمكه‌ جیاواز.
6. هه‌وکردنه‌ ڤایرۆسییه‌کان : زیاتر له‌هه‌وکردنێکی ڤایرۆسی هه‌یه‌ که‌تووشی دایکی دووگیان یان کۆرپه‌ی ساوا له‌سه‌ره‌تای ژیانیدا ده‌بێت و ده‌شێ ببێته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی ئۆتیزم وه‌ک سورێژه‌ی ئه‌ڵمانی ، هه‌وکردنه‌ ڤایرۆسییه‌کانی مێشک و … تد .
7. یه‌كێك له‌ تیۆره‌كان هۆی تووش بوون به‌ ئۆتیزم بۆ هه‌ستیاری ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ بۆ هه‌ندێك خواردن و مادده‌ی دیاریكراو ده‌گه‌رێننه‌وه‌، بۆ نموونه‌ ده‌ڵێن ئه‌و منداڵانه‌ به‌رانبه‌ر هه‌ردوو مادده‌ی كازین(Casin) و گلوتین (Glutin) هه‌ستیارن و زیانیان بۆیان هه‌یه‌، كه‌ مادده‌ی كازین له‌ شیری مانگا و بزندا هه‌یه‌ و مادده‌ی گلوتین له‌ گه‌نم و جۆو شۆفاندا هه‌یه‌، چاره‌سه‌ریش بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رێگا به‌و منداڵانه‌ نه‌درێت ئه‌و دوو مادده‌یه‌ بخۆن وه‌ نابێت له‌ناو خواردنی رۆژانه‌یاندا هه‌بێت.
8. هه‌ندێ له‌زانایان ده‌ڵێن له‌قۆناغی پێش له‌دایك بووندا یان له‌ پاشیدا هه‌ندێ منداڵ تووشی نه‌خۆشی جه‌سته‌یی دێن و ره‌نگه‌ ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ كار له‌ده‌زگای ده‌ماری ناوه‌ندی مێشك بكه‌ن و گلانده‌ رژێنه‌كان لاواز بكه‌ن، ئه‌مه‌ش واده‌كات نه‌توانن په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی دروست بكه‌ن.
9. تیۆرێكی تر تووش بوون به‌ ئۆتیزم بۆ هه‌ندێك ده‌رزی و (لقاح) ده‌گه‌رێنێته‌وه‌ كه‌ له‌منداڵ ده‌درێت، به‌بۆچوونی رابه‌رانی ئه‌م تیۆره‌ ئه‌م ده‌رزی و لقاحانه‌ ده‌بنه‌هۆی له‌ناوبردنی به‌كتریا به‌سوود و زیان به‌خشه‌كانی ناو ریخۆڵه‌كان و دواتر دروست بوونی هه‌ندێك مادده‌ی كیمیایی زیان به‌خش. له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئاماره‌كانی ووڵاتێكی وه‌ك به‌یتانیا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ژماره‌یه‌ك له‌و منداڵانه‌ی كه‌ ده‌رزی مله‌خڕێ (النكاف) و سورێژه‌ و سورێژه‌ی ئه‌ڵمانی لێدراوه‌ تووشی ئۆتیزم بوون.
10. به‌ربروای پزیشكی ده‌روونی لیوكه‌نه‌ر هۆكاری سه‌ره‌كی تووش بوون به‌ ئۆتیزم كه‌مته‌رخه‌می و ساردوسڕی دایك و باوكی ئه‌و منداڵانه‌ن كه‌ وه‌ك پێویست گرنگی به‌ منداڵه‌كانیان ناده‌ن و له‌باوه‌شیان ناكه‌ن، سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ش ئه‌و جۆره‌ دایك و باوكانه‌ گۆشه‌گیر و دووره‌په‌رێزن و زۆر به‌كه‌می قسه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان ده‌كه‌ن و وه‌ك پێویستیش كاتیان بۆ په‌روه‌رده‌كردنی منداڵه‌كانیان ته‌رخان نه‌كردوه‌ و ئه‌و شێوازی په‌روه‌رده‌ كردنه‌شیان بۆته‌ هۆی بێبه‌شبوونی منداڵه‌كانیان له‌ سۆز و خۆشه‌ویستی و به‌زه‌یی و گرنگی پێدانی پێویست.
11. زانایانی‌ زانكۆی‌ كالیفۆرنیای‌ باشور لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌ی‌ كاریگه‌ری‌ پیسی‌ كه‌شوهه‌وا له‌سه‌ر نه‌خۆشی‌ ئۆتیزم له‌ منداڵاندا ئه‌نجامداوه‌‌و به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتون كه‌ پیسی‌ كه‌شوهه‌وا ده‌توانێت هۆكارێكی‌ توشبون به‌م نه‌خۆشییه‌ بێت.
12. تیۆرێكی تر هۆی تووش بوون به‌ ئۆتیزم بۆ كه‌موكورتی له‌هه‌ندێك له‌ جیناته‌كان ده‌گه‌رێنێته‌وه‌، واته‌ له‌رێگه‌ی بۆماوه‌وه‌ هه‌ندێك جینات كه‌ كه‌موكورتیان تێدایه‌ له‌ باپیر و باوك و دایكه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌ و منداڵه‌كانیان ده‌گوێزرێته‌وه و دواتر ئه‌و منداڵانه‌ تووشی ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌كه‌ن.‌
له‌پاڵ هه‌موو ئه‌و لێكدانه‌وه‌ و تیۆر و ده‌ستیشانكردنی هۆكارانه‌، به‌ڵام تاوه‌كو ئێستا به‌ته‌واوی هۆكاره‌كانی تووش بوون به‌ ئۆتیزم نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ته‌نها لێكدانه‌وه‌ی چه‌ند حاڵه‌تێك و گۆشه‌نیگای ئه‌و توێژه‌ر و زانایانه‌ن ده‌رباره‌ی ئۆتیزم، به‌ڵام ده‌كرێت سوودیان لێوه‌ربگیرێت و بۆمه‌به‌ستی خۆپاراستن به‌كاربهێندرێن و دایك و باوك ئه‌و هۆكار و فاكته‌رانه‌ له‌به‌رچاو بگرن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و حاڵه‌ته‌ زۆر دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌.
نیشانه‌كانی ئۆتیزم
هه‌رنه‌خۆشیه‌ك جه‌سته‌یی بێت یان ده‌روونی له‌رێگه‌ی كۆمه‌ڵێك نیشانه‌وه‌ كه‌ ده‌رهاویشته‌ی بوونی نه‌خۆشیه‌كه‌ن ده‌ناسرێته‌وه‌، نه‌خۆشی ئۆتیزمیش به‌هه‌مان شێوه‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی ته‌مه‌نی نێوان (15-36) مانگیدا ده‌رده‌كه‌وێت و هه‌ستی پێده‌كرێت، نیشانه‌كان بریتین له‌:
1. دووباره‌كردنه‌وه‌ی یه‌ك جۆر چالاكی و حه‌زنه‌كردن به‌گۆرینیان.
2. گۆشه‌گیری و ته‌نهایی و تێكه‌ڵنه‌بوونی كه‌سانی تر و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ كۆر و كۆبونه‌وه‌كان و ته‌نانه‌ت مامه‌ڵه‌نه‌كردن له‌گه‌ڵ دایك و باوك و خوشك و برا و خزم و كه‌سیش.
3. گه‌شه‌كردنی هه‌سته‌وه‌ره‌كانیان وه‌ك منداڵانی ئاسایی نیه‌ و گه‌شه‌ی ( ده‌ست لێدان و بۆن و تام و چێژكردنیان ) دواده‌كه‌وێت و وه‌ك پێویست گه‌شه‌ ناكه‌ن، هه‌رله‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ وه‌ك پێویست هه‌ست به‌گه‌رما و سه‌رما ناكه‌ن و تام و چێژ و خۆشی له‌خواردن و خواردنه‌وه‌كان وه‌رناگرن.
4. نیوه‌ی زیاتری ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ كێشه‌ی زیره‌كی و عه‌قڵیان هه‌یه‌ و وه‌ك كه‌سانی ئاسایی توانای بیركردنه‌وه‌ و به‌ئاگایی و یادكردنه‌وه‌ و فێربوونیان نیه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌خوێندن و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ و گرفته‌كانی ژیانی رۆژانه‌یان دواده‌كه‌ون و پێویستیان به‌هاوكاری زیاتری كه‌سانی چوارده‌وریان هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێك كه‌سیان تێدا هه‌ڵده‌كه‌وێت كه‌ له‌بوارێكی دیاریكراوی وه‌ك (هونه‌ر و مۆسیقا یان بیركاری) زۆر به‌هره‌مه‌ند و بلیمه‌ت و لێهاتوو ده‌بن، به‌ڵام له‌بواره‌كانی تردا دواده‌كه‌ون.
5. پێكه‌نینی نا ئاسایی هه‌یه‌ و به‌قاقا پێده‌كه‌نێ، وه‌ هه‌ستكردنی به‌ ئازار روون و ئاشكرا نیه‌ و به‌راستی له‌ مه‌ترسی و خه‌ته‌ریات ناترسێ.
6. كاتێ دایكی له‌باوه‌شی بگرێت، ئه‌وا كاردانه‌وه‌ی توندی ده‌بێت و پاڵ به‌دایكیه‌وه‌ ده‌نێت تا له‌خۆی دووربخاته‌وه‌.
7. زیاتر ئه‌و وشانه‌ دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌زاری كه‌سانی دیكه‌ ده‌یبیستن و ووشه‌كانیش له‌سه‌ر یه‌ك دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌ هه‌روه‌ك تووتی.
8. راسته‌وخۆ ته‌ماشای ناو چاوی خه‌ڵكی ناكات ، ته‌نانه‌ت چاو نابرێته‌ ناوچاوی دایكیشی.
9. به‌زه‌حمه‌ت ده‌توانێت خواست و ئاره‌زووی خۆی ده‌رببرێ و له‌وانه‌یه‌ هێما به‌كاربهێنێت، هاوكات گونجانی له‌گه‌ڵ كه‌سانی دیكه‌ زه‌حمه‌ته‌.
10. ترسان له‌هه‌ندێ شت که‌پێویست به‌ترس ناکات و نه‌ترسان له‌هه‌ندێ شت که‌جێی مه‌ترسییه‌ وه‌ک : ترسان له‌ده‌نگی ئاژه‌ڵ یان فڕۆکه‌ ، نه‌ترسان له‌ڕاکردن به‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا له‌کاتێکدا ئۆتۆبیل هاتووچۆ ده‌کات .
11. خاووخلیچکی یان جووڵه‌ی به‌رده‌وامی بێ مه‌به‌ست .
12. ره‌نگه‌ له‌قۆناغێكی سه‌ره‌تایی ته‌مه‌ندا فێری هه‌ندێ شعر و گۆرانیش ببین، به‌ڵام دواتر له‌یادی ده‌كه‌ن و له‌بیریان نامێنێ.
13. 5% تا 60 % ی ئه‌و منداڵانه‌ له‌دوای ته‌مه‌نی سێ ساڵییه‌وه‌ به‌ته‌واوی له‌قسه‌ و ووشه‌ده‌ربرین داده‌برێن، ئه‌وانه‌شیان كه‌ قسه‌ده‌كه‌ن، قسه‌كانیان نارێكن و رسته‌ی ته‌واو له‌زاریان ده‌رناچێت، زیاتر ناوی شته‌كان ده‌ڵێن به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ئه‌رك و كاری ئه‌و شتانه‌ تێبگه‌ن.
14. ئۆتیزم له‌ كوردستان
15. وه‌ك هه‌ر جێیه‌كی دیكه‌ كوردستانیش ژماره‌یه‌ك تووشبووی نه‌خۆشی ئۆتیزمی لێیه‌ كه‌ به‌گوێره‌ی ئاماره‌ نافه‌رمیه‌كان له‌ كوردستان 600-700 منداڵی توشبوو به‌ ئۆتیزم هه‌یه‌  و رێژه‌كه‌ش له‌ زیادبووندایه‌، هاوكات له‌هه‌ر سێ شاره‌كه‌ی هه‌رێمی كوردستان سه‌نته‌ری تایبه‌ت هه‌یه‌ بۆ راهێنان و مه‌شق پێكردنی ئه‌و منداڵانه‌ كه‌ سه‌ربه‌وه‌زاره‌تی كار و كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، به‌ڵام ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ كۆمه‌ڵێك گیروگرفتیان هه‌یه‌ و نه‌توانراوه‌ چاره‌سه‌ربكرێن و خزمه‌تی پێویستی منداڵانی توشبووی ئۆتیزم بكه‌ن، به‌رپرسی راگه‌یاندنی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزم گرنگترین كێشه‌كانی سه‌نته‌ری هه‌ولێر ده‌خاته‌روو له‌وانه‌ بچووكی بینا كه‌ وای كردووه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر كه‌می منداڵ له‌خۆبگرێت، هه‌روه‌ها كه‌می ستافی راهێنه‌ر و مه‌شق پێده‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ستافه‌كان راهێنراو و پسپۆر نین، هاوكات نه‌بوونی وانه‌بێژ و مامۆستا پسپۆری وانه‌كان له‌وانه‌ مامۆستای نوتق و ره‌فتار و موزیك و وێنه‌كێشان و وه‌رزش.
16. ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ له‌ ره‌وشێكی خراپدان و له‌گه‌ڵ ئه‌م كه‌موكورتیانه‌دا چۆن ده‌توانن خزمه‌تێكی به‌رچاو بكه‌ن به‌ خێزان و منداڵانی ئۆتیزم و ئه‌و خزمه‌تگوزاریانه‌ پێشكه‌ش بكه‌ن كه‌ یارمه‌تیده‌ری خێزانه‌ و په‌ره‌پێده‌ری توانای منداڵانه‌.
17. رێژه‌ی توشبوونی منداڵان به‌ ئۆتیزم به‌رێژه‌یه‌كی نائاساییه‌ له‌ساڵی 2010 ته‌نها 60 توشبووی ئۆتیزم هه‌بووه‌، به‌ڵام له‌ ساڵی 2012 ئه‌م رێژه‌یه‌ به‌رز بووه‌ته‌وه‌ بۆ 120 حاڵه‌ت , زیادبوونی ئه‌و رێژه‌یه‌ به‌م شێوه‌یه‌ نائاساییه‌ مه‌ترسیداره‌ و پێویسته‌ هه‌نگاوی جددی بۆ بنرێت.
18. هاوكات ته‌واوی حاڵه‌ته‌كانی توشبوونی منداڵان به‌ ئۆتیزم ته‌نها له‌سه‌نته‌ری شاره‌كاندا نیه‌ به‌ڵكو له‌شارو شارۆچكه‌كانیشدا هیه‌ و پێویسته‌ له‌و شوێنانه‌شدا سه‌نته‌ری راهێنان و مه‌شق پێدان بكرێته‌وه‌ و هاوكاری دایك و باوك و خێزان بكات له‌ پێدانی رێنمایی و مه‌شق پێدانی منداڵ و كه‌مكردنه‌وه‌ی بارگرانی دایك و باوك له‌ چاودێریكردن و راهێنانی به‌رده‌وام و ره‌خساندنی ژیانێكی ئاسایی بۆ خێزان.
رێنمایی سه‌باره‌ت به‌ منداڵی تووشبوو به‌ ئۆتیزم
بۆئه‌وه‌ی منداڵی تووشبوو به‌ ئۆتیزم بتوانێت ژیانێكی نیمچه‌ ئاسایی بژیێت و به‌ته‌واوی نه‌بێته‌ ئه‌رك به‌سه‌ر دایك و باوك و ته‌واوی ئه‌ندامانی دیكه‌ی خێزانه‌وه‌، پێویسته‌ رابهێنرێت له‌سه‌ر چه‌مكه‌ گشتیه‌كانی ژیان و پێی ئاشنابكرێت، ئه‌مه‌ش پێویستی به‌هه‌وڵ و ئارامی و كۆششكردنی به‌رده‌وام هه‌یه‌ له‌لایه‌ن خێزان و ناوه‌ندی تایبه‌ت به‌ راهێنانی منداڵی ئۆتیزم، له‌گرنگترین رێنماییه‌كان بۆ چۆنیه‌تی هه‌ڵسوكه‌وت كردن له‌گه‌ڵ منداڵی ئۆتیزم:
1. ده‌بێت هه‌رجاره‌ و فێری یه‌ك شتی بچووك بكرێت و له‌توانایدا نیه‌ ره‌فتار و چالاكی ئاڵۆز فێرببن.
2. ده‌بێت به‌پێی گرنگی و زنجیره‌ی گه‌شه‌كردنی ئاسایی، ئه‌م جۆره‌ منداڵانه‌ فێربكرێن، بۆنموونه‌ ده‌بێت یه‌كه‌مجار فێری دانیشتن بكرێن، دواتر فێری وه‌ستان به‌پێوه‌ و رۆیشتن بكرێن و دواجار فێری راكردن، هه‌روه‌ها ده‌بێت یه‌كه‌مجار فێری پیته‌كان بكرێن دواتر ووشه‌كان، سه‌ره‌تا فێری ناوی شته‌كان بكرێن دواتر كرداره‌كان.
3. هاواركردن و كه‌مخه‌وی یه‌كێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی منداڵی ئۆتیزم، بۆئه‌وه‌ی دایك و باوكان زۆر هیلاك و بێزار نه‌بن، پێویسته‌ به‌رۆژ نۆبه‌ت بگرن بۆئه‌وه‌ی یاری و گه‌مه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان تا شه‌وانه‌ خه‌ویان لێبكه‌وێت، وه‌ پێویسته‌ شاره‌زایی حه‌ز و تایبه‌تمه‌ندی منداڵه‌كانیان بن، چونكه‌ هه‌ندێك له‌ منداڵانی ئۆتیزم حه‌زده‌كه‌ن رووناكیه‌كی كزی گڵۆپ له‌ ژووره‌كه‌یدا هه‌بێت ئینجا بخه‌ون، هه‌ندێكی تریان حه‌ز به‌ حۆلانێ و راژه‌نین ده‌كه‌ن به‌ر له‌ خه‌وتن، وه‌ هه‌ندێكی تریان حه‌ز ده‌كه‌ن به‌ به‌تانی روخساریان دابپۆشن ئینجا بخه‌ون، زانینی ئه‌م حه‌ز و ئاره‌زوانه‌ی منداڵه‌كه‌ رێگه‌یه‌كه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی شێوازی باشتر مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ منداڵه‌كه‌.
4. ده‌بێت ره‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وت و چالاكیه‌كان به‌ش به‌ش بكرێن و هه‌رجاره‌ی فێری به‌شێكی چالاكیه‌كه‌ بكرێت. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت كراسێك له‌به‌ر بكات، ئه‌وا ده‌بێت یه‌كه‌مجار فێری ئه‌وه‌ی بكه‌ین كه‌ چۆن كراسه‌كه‌ ده‌كاته‌ قۆڵی لای راستی دواتر لای چه‌پی، دواتر هه‌ردوو قۆڵی ئینجا داخستنی قۆپچه‌كان(دوگمه‌كان).
5. ده‌بێت ئه‌و شتانه‌ی فێریان ده‌كه‌ین رۆژانه‌ دووباره‌ بكرێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یادكردنه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ منداڵانه‌ وه‌ك منداڵی ئاسایی نیه‌ و سه‌ره‌تا زوو زوو شتیان له‌بیر ده‌چێته‌وه‌.
6. توڕه‌بوونی له‌خۆرایی یه‌كێكه‌ له‌ كه‌ره‌سته‌كانی گوزارشتكردنی منداڵی ئۆتیزم، چونكه‌ ئه‌وان كه‌ره‌سته‌ی گوزارشت كردنیان نیه‌ له‌بری ئه‌وه‌ كاردانه‌وه‌یان بۆ هه‌رشتێك توڕه‌ییه‌، جاری واهه‌یه‌ دوو كاتژمێر به‌رده‌وام ده‌بێت، وه‌ هه‌ندێكجار وه‌ك كارتی فشار به‌كاری ده‌هێنێت بۆ به‌رامبه‌ر تا به‌ده‌م داواكاریه‌كانیه‌وه‌ بچێت، باشترین چاره‌سه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ له‌كاتی توڕه‌بوون و گریاندا داواكاریه‌كانی جێبه‌جێ نه‌كرێت، چونكه‌ لای ده‌بێته‌ خوو و رادێت له‌سه‌ری، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌كاتێكدا باری ده‌روونی ئارام بۆوه‌ ئینجا داواكاریه‌كانی جێبه‌جێ بكرێت، ئه‌مه‌ش یارمه‌تی ده‌دات تاوه‌كو له‌سه‌ر هێمنی و ئارامی ڕابێت.
7. ئه‌م جۆره‌ منداڵانه‌ یه‌كێك له‌ كێشه‌كانیان دره‌نگ فێربوونی زمان و دواكه‌وتنی قسه‌كردنیانه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت له‌رێگه‌ی وێنه‌ و نیگار و ره‌سمه‌وه‌(نه‌ك هه‌ر قسه‌كردن) فێر بكرێن، واته‌ ده‌توانین وێنه‌ی جۆره‌ها (ئاژه‌ڵ و باڵنده‌ و خواردن و میوه‌ و سه‌یاره‌ و مرۆڤ) له‌ناو ماڵ یان ئه‌و جێگایه‌ی ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ تیایدا فێر ده‌كرێن دابنێین و له‌رێگه‌ی ئه‌و وێنانه‌وه‌ فێری ناو و كار و تام و ره‌نگی ئه‌م دیاردانه‌ی بكه‌ین، هه‌روه‌ها ده‌كرێت له‌رێگه‌ی ئه‌و وێنانه‌وه‌ داواكاریه‌كانی جێبه‌جێ بكرێت و په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ كه‌سانی چوارده‌وری دابنێت، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر برسی بوو ده‌ست بۆ نانه‌كه‌ یان ماست یان خواردنه‌كه‌ ببات، كاتێك تینووی بوو وێنه‌ی په‌رداخه‌ ئاوه‌كه‌ به‌رزبكاته‌وه‌، كاتێك خه‌وی هات وێنه‌ی ژووری نوستن یا قه‌ره‌وێڵه‌ یا به‌تانیه‌كه‌ هه‌ڵگرێ، كاتێك ویستی جله‌كانی له‌به‌ر بكات و بچێته‌ ده‌ره‌وه‌ وێنه‌ی جل و به‌رگی ده‌ره‌وه‌ هه‌ڵگرێت. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین منداڵ فێری زۆر شت بكه‌ین و له‌حه‌ز و ئاره‌زوو و داواكاریه‌كانیشی بگه‌ین و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیشی له‌گه‌ڵ كه‌سانی چوارده‌وری گه‌شه‌ پێبكه‌ین.
هاوكات هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌كرێت خۆی له‌زیانی كه‌سانی چوارده‌وری بپارێزێت كاتێك له‌لایه‌ن دایك و باوكیه‌وه‌ وێنه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات پێ ده‌درێت و نیشان ده‌درێت، كاتێك كه‌سێكی نامۆ ویستی قسه‌ی له‌گه‌ڵ بكات یان زیانی پێبگه‌یه‌نێت ئه‌وا خۆی لێ به‌دوور بگرێت و هاوار بكات.
8‌. هه‌ندێك له‌منداڵانی ئۆتیزم ناتوانن گوزارشت له‌هه‌ست و سۆزی خۆیان بكه‌ن و تێكه‌ڵی ده‌وروبه‌رو خه‌ڵكی نابن و خووده‌گرن به‌یه‌ك جۆر یاریكردن و حه‌ز به‌گۆرینی ناكه‌ن، هاوكات حه‌ز به‌ وێرانكردن و شكاندنی كه‌لوپه‌له‌كانی به‌رده‌ستیان ده‌كه‌ن،بۆ نموونه‌ هه‌ندێك له‌منداڵانی ئۆتیزم حه‌ز به‌شكاندنی پیاڵه‌ و فه‌خفوری و گلاسی شوشه‌ ده‌كه‌ن چونكه‌ چێژ له‌و ده‌نگه‌ وه‌رده‌گرن، به‌ڵام هه‌ندێكی تریان حه‌زده‌كه‌ن گوێیان له‌ده‌نگی دڕاندنی كاغه‌ز و نایلۆن بێت، بۆیه‌ هه‌ر كتێب یا رۆژنامه‌یه‌ك ببینن ده‌یدرێنن، وه‌ هه‌ندێكیان چێژ له‌ده‌نگی خوڕه‌ خوڕ و فواره‌ و ده‌نگی ئاو وه‌رده‌گرن، بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌و دایك و باوكانه‌ی كه‌ منداڵی ئۆتیزمیان هه‌یه‌ ئه‌و جۆره‌ یاری و گه‌مانه‌ بۆ منداڵی ئۆتیزم بكرن كه‌ ده‌نكی مۆسیقی و كارتێكه‌ره‌ سروشتیه‌كانی له‌سه‌ر تۆماركراوه‌، یان ئه‌و تابلۆ ئه‌لكترۆنیانه‌ له‌ ژووره‌كانیان هه‌ڵواسن كه‌ تاڤگه‌یه‌ و ئاو دێته‌ خواره‌وه‌.
9. به‌ئاگابوون له‌نه‌خۆشییه‌کانی تر چونکه‌ منداڵی ئۆتیزم ناتوانێت باس له‌حاڵی خۆی بکات بۆیه‌ هه‌ر کاتێ هه‌ندێ نیشانه‌مان به‌دی کرد که‌ئاماژه‌ به‌خش بێت بۆ بوونی نه‌خۆشی ده‌بێ به‌ئاگابین ، وه‌ک نه‌مانی ئاره‌زووی خواردن ، تێکچوونی خه‌وتن ، په‌ڵه‌ی سه‌ر پێست ، به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی له‌ش ، هه‌ناسه‌ ته‌نگی و … تد.
10. زۆر حاڵه‌ت هه‌ن وا له‌منداڵی ئۆتیزم ده‌كه‌ن نه‌خه‌ون یان كاتێ له‌خه‌و راده‌په‌رن نه‌چنه‌وه‌ ژێر نوێنی خه‌وتن، له‌وانه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی ژاوه‌ژاو و ده‌نگی به‌رز و غه‌ڵبه‌غه‌ڵبی تێدابێ یان ئه‌گه‌ر به‌ته‌نیا له‌ژوورێكی بكه‌یت واهه‌ست ده‌كات زینده‌وه‌رێكی ناشرین له‌ژووره‌كه‌یدایه‌ بۆیه‌ حه‌زده‌كات له‌گه‌ڵ دایك و باوكی بخه‌وێت و پشتی بخورێنرێت و چیرۆكی بۆ بگێردرێته‌وه‌، گه‌ر بمانه‌وێت فێری بكه‌ین به‌ئاسایی بخه‌وێت پێویسته‌ به‌م رێگه‌ بنه‌ره‌تیانه‌ مه‌شقی پێ بكه‌ین:
‌أ. ئه‌گه‌ر فێری ئه‌وه‌ ببو به‌چیرۆك خه‌وی لێبكه‌وێ، ژماره‌ی چیرۆكه‌كان یا كاتی خوێندنه‌وه‌كه‌ی هه‌رجاره‌ی كه‌مێكی لێ كورت ده‌كه‌ینه‌وه‌.
‌ب. هاوكات هه‌وڵبدرێت باره‌كه‌ی خۆمان له‌پاڵكه‌وتنه‌وه‌ بۆ دانیشتن بگۆرین و ده‌ست به‌ پشتیا بهێنین.
‌ج. دوای چه‌ند رۆژێ ئه‌گه‌ر ئه‌م شێوازه‌ سه‌قامگیر بوو پشت خوراندن و ده‌ستپێداهێنان به‌پشتی كه‌مده‌كه‌ینه‌وه‌ تا نه‌یهێڵین.
‌د. به‌درێژایی چه‌ند شه‌وێك هه‌رجاره‌ی له‌كاتی چیرۆك خوێندنه‌وه‌دا بست به‌بست و وورده‌ وورده‌ لێی دوورده‌كه‌وینه‌وه‌.
‌ه. دواتر له‌سه‌ر كورسیه‌ك له‌به‌رامبه‌ری چیرۆك ده‌خوێنینه‌وه‌.
‌و. وورده‌ وورده‌ كورسیه‌كه‌ی تا نزیكی ده‌رگای ژووره‌كه‌ لێ دوورده‌خه‌ینه‌وه‌.
‌ز. پێش جێهێشتنی ژووره‌كه‌ ئاگاداری منداڵه‌كه‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌، له‌دوای ساته‌وه‌ختێك ده‌گه‌رێینه‌وه‌ بۆ لای، یان یه‌كسه‌ر ده‌گه‌رێینه‌وه‌، له‌ شه‌وی دواتر له‌دوای چه‌ند خوله‌كێك ده‌گه‌رێینه‌وه‌ بۆلای . ئه‌م هه‌نگاوانه‌ بۆ رێكخستنی خه‌وی منداڵی ئۆتیزم له‌وانه‌یه‌ مانگێك زیاتر بخایه‌نێت.
رێگای مه‌شق بۆ منداڵی ئۆتیزم له‌سه‌ر به‌كارهێنانی ته‌والێت:
هه‌ر منداڵه‌ و به‌پێی خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی كه‌ تیایدا هه‌یه‌ ده‌توانرێت مه‌شقی له‌سه‌ر به‌كارهێنانی توالێت پێ بدرێت، كاری چوونه‌ توالێت یه‌كێكه‌ له‌كاره‌ زه‌حمه‌ته‌كانی منداڵی ئۆتیزم، بۆیه‌ باشتر وایه‌ ئاوه‌ستی خۆرئاوایی كه‌ وه‌ك كورسیه‌ دابنرێت بۆی، بۆ یارمه‌تیدانی منداڵی ئۆتیزم پێویسته‌ ره‌چاوی ئه‌م خاڵانه‌ بكرێت.
1. سه‌ره‌تا ده‌بێ لیستێك دابنرێت به‌دیواری ناو ژووری توالێته‌كه‌، له‌خانه‌كانی ئه‌و لیسته‌دا ژماره‌ و كاتی میزكردن و پاشه‌رۆفرێدانی تێدا دیاری بكرێت.
سه‌ره‌تا هه‌تا دوو هه‌فته‌، هه‌ر نیوسعات جارێك ده‌برێته‌ ئاوده‌ست، مه‌رج نیه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر سه‌ردانێك خۆی به‌تاڵ بكات، به‌ڵام ژماره‌ و هه‌موو كاتی سه‌ردانه‌كان له‌ لیسته‌خانه‌كه‌دا ده‌نوسرێت، ئه‌گه‌ر میزی كرد، به‌ره‌نگی شین هێمایه‌ك له‌ناو خانه‌كه‌ ده‌نوسین، ئه‌گه‌ر پاشه‌رۆ بوو هێمایه‌كی سوور ده‌نوسین، خۆ ئه‌گه‌ر هیچیشی نه‌كرد، به‌ره‌نگی ره‌ش هێمایه‌ك له‌ناو خانه‌كه‌ ده‌نوسین، دواتر هه‌ر به‌و لیسته‌ بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌، ئه‌و منداڵه‌ له‌چه‌ند كاتژمێر جارێكدا، میز یان پاشه‌رۆ له‌ توالێت فرێ ده‌دات.
2. له‌ماوه‌ی تێبینیكردن و پركردنه‌وه‌ی لیسته‌كه‌دا كۆمه‌ڵێ كاری تر هه‌ڵده‌سه‌نگێنرێت، له‌وانه‌ چۆنیه‌تی داماڵینی جله‌كان و له‌به‌ركردنی جله‌كان و ره‌نینه‌وه‌ی ترس له‌دانیشتن به‌سه‌ر گه‌لییه‌وه‌، ئه‌و كارو گه‌مانه‌ی منداڵه‌كه‌ حه‌ز پێیه‌تی له‌گه‌ڵ ئاستی ئاگایی منداڵه‌كه‌ له‌سه‌رجه‌م كاره‌كه‌.
3. له‌دوای دروستكردنی لیسته‌كه‌، پێویسته‌ ئه‌م ئامانجانه‌ دیاری بكرێت، كاتێك ده‌چێته‌ توالێت و دانیشتن له‌سه‌ر كورسی بۆ ماوه‌یه‌كی باش تا خۆی خاڵی ده‌كاته‌وه‌، مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ جلوبه‌رگدا به‌شێوه‌یه‌كی گونجاو، فێركردنی بۆئه‌نجام گه‌یاندنی ئامانجی چونه‌ ئاوده‌ست به‌سه‌ركه‌وتویی، زاڵبوون به‌سه‌ر ترسدا، چونكه‌ منداڵی ئۆتیزم له‌ حاڵه‌تی ترسدا پاشه‌رۆ فرێ نادات.
4. بۆ چه‌سپاندن و سه‌ركه‌وتنی منداڵی ئۆتیزم له‌ چوونه‌ توالێت پێویسته‌ ره‌چاوی ئه‌م خاڵانه‌ بكرێت:
‌أ. دانانی رژێمێك بۆچوونه‌ ئاوده‌ست، تێگه‌یاندنی منداڵه‌كه‌ به‌به‌رده‌وامی له‌سه‌ر ئه‌و رۆیشتنه‌.
‌ب. په‌له‌په‌لی لێنه‌كرێت له‌ناو توالێت وه‌ به‌ووشه‌ی زبر و توره‌بوون سه‌غڵه‌ت نه‌كرێت.
‌ج. په‌یره‌وكردنی سیستمی پاداشت به‌خشین له‌گه‌ڵ هه‌ركرده‌وه‌یه‌ك كه‌ به‌گوێمان ده‌كات.
‌د. دروستكردنی لیسته‌كان وه‌ به‌رده‌وام بوونی تا ماوه‌ی دوو مانگ.
‌ه. كۆمه‌ڵێك ئاماژه‌ هه‌یه‌ كه‌ نیشانمان ده‌دات له‌كاره‌كه‌مان سه‌ركه‌وتوو بووین یان نا له‌وانه‌:
• ئه‌گه‌ر منداڵه‌كه‌ بۆماوه‌ی چه‌ند سعاتێك جلوبه‌رگی ووشك بوون.
• ئه‌گه‌ر خۆی پیس نه‌كرد.
• ئه‌گه‌ر به‌رێكوپێكی له‌كاتی گونجاودا پاشه‌رۆی فرێدا.
• ئه‌گه‌ر له‌رێی داكه‌ندنی پانتۆڵه‌كه‌ی یان فرێدانی حه‌فازه‌ یان به‌ ووشه‌ پێتی ووت یه‌عه‌ یان خۆم پیس كرد.
هه‌ریه‌كه‌ له‌م هه‌نگاوانه‌ ده‌كرێ ببێته‌ خاڵی ده‌ستپێك و ئاگاداریش بین ئه‌م فێركردنانه‌ به‌ ئه‌عسابی سارد و وره‌ی به‌رز و ئارامی و له‌سه‌رخۆییه‌وه‌ رووبه‌رووی بینه‌وه‌ ئه‌گینا ئه‌نجامی پێچه‌وانه‌ی ده‌بێت، هه‌روه‌ها كاتێكی زۆریشی ده‌وێت.
چاره‌سه‌ر
له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو هۆكاره‌كانی تووشبوون به‌ ئۆتیزم نه‌زانراون، بۆیه‌شه‌ چاره‌سه‌ركردنی ئاسان نیه‌ به‌ڵام ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ نیه‌ كه‌ پسپۆران ده‌سته‌وه‌ستان دانیشتبێتن و هیچ جۆره‌ چاره‌سه‌رێكیان بۆ نه‌دۆزیبێته‌وه‌، هاوكات چاره‌سه‌ركردن له‌ نه‌خۆشێكه‌وه‌ بۆ نه‌خۆشێكی تر ده‌گۆرێت ئه‌ویش به‌گوێره‌ی حاڵه‌ت و پله‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌، ده‌كرێت گرنگترین چاره‌سه‌ریه‌كانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ بریتی بێت له‌:
1- گۆڕین یان باشتر کردنی ڕه‌فتار .
2- ڕێگه‌ی بنیاتنانی فێرکاریی .
3- ده‌رمان .
4- چاره‌سه‌ری ئاخاوتن .
5- چاره‌سه‌ری پیشه‌یی .

هه‌ریه‌که‌ له‌م ڕێگه‌یانه‌ پێویستی به‌ڕێنمایی له‌لایه‌ن چاره‌سازی ده‌روونی و پزیشکی ده‌روونی و توێژه‌ری ده‌روونییه‌وه‌ هه‌یه‌ ، سه‌باره‌ت به‌ده‌رمان ئه‌وه‌ به‌ته‌واوی کاری پزیشکه‌ و به‌پێی پێویستی و نیشانه‌کانی منداڵه‌که‌ ده‌گۆڕدرێ .
زۆربه‌ی ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ سووكن و منداڵ به‌قورسی تووشی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ نه‌بووه‌ ئه‌وا ئه‌گه‌ر زوو چاكبونه‌وه‌یان زۆره‌، ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی ژینگه‌ی منداڵ به‌جۆره‌ها یاری و چالاكی و كه‌لوپه‌ل و قسه‌له‌گه‌ڵ كردنی منداڵ و هاندان و پاداشتكردنی لایه‌نه‌ باشه‌كانی رۆژبه‌رۆژ توانا و لێهاتوویی ئه‌و منداڵانه‌ به‌ره‌و زیادبوون ده‌روات.
مۆسیقاش گرنگی خۆی له‌ژیانی ئه‌و منداڵانه‌دا هه‌یه‌ و ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ به‌كارهێنانی مۆسیقا زۆر گرنگه‌ بۆ فێربوونی نۆره‌ و وه‌ستان له‌ڕیزدا، سه‌ره‌رای فێربوونی زۆر سرود و گۆرانی و ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زمانی منداڵ و زیادكردنی ووشه‌كانی.
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پزیشكیه‌كاندا ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ چاره‌سه‌ری %100 بۆ ئه‌م نه‌خۆشیه‌ نیه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ پێویسته‌ بنكه‌ و سه‌نته‌ری مه‌شق پێدان و گه‌مه‌كردنی چاره‌سازانه‌ بۆ ئه‌و منداڵانه‌ بكرێته‌وه‌.
ئه‌نجام
1. ئه‌م نه‌خۆشیه‌ چاره‌سه‌ری بنه‌ره‌تی نیه‌ و پێویستی به‌راهێنانی به‌رده‌وام هه‌یه‌ له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی ته‌مه‌نیدا.
2. رۆژ به‌رۆژ رێژه‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌ زیاد ده‌كات به‌بێ دۆزینه‌وه‌ی هۆكاره‌ سه‌ره‌كیه‌كان.
3. منداڵی ره‌گه‌زی نێر زیاتر تووش ده‌بێت وه‌ك له‌ ره‌گه‌زی مێ.
4. ژماره‌یه‌ك له‌و منداڵانه‌ به‌هره‌ و توانایان هه‌یه‌ و به‌ مه‌شق و راهێنانی به‌رده‌وام ده‌توانن وێرای ژیانێكی تا راده‌یه‌ك ئاسایی، كاربكه‌ن و لێهاتوییان بسه‌لمێنن.
5. خێزان و دایك و باوك به‌رپرس نین له‌ دروست بوونی منداڵی ئۆتیزم.
چی بكرێت؟
له‌به‌رئه‌وه‌ی رۆژ به‌رۆژ رێژه‌ی توشبوون به‌ منداڵی ئۆتیزم زیاد ده‌كات و ئه‌م بابه‌ته‌ بووه‌ته‌ واقع، پێویسته‌ هه‌نگاوی جددی بنرێت بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی كاریگه‌ریه‌كانی و رووبه‌روونه‌وه‌ی، پێویست ده‌كات كه‌:
1. چاككردنی سه‌نته‌ره‌كانی مه‌شق و راهێنان و دابینكردنی ستافی پێویست و راهێنراو به‌ پرۆگرامه‌كانی سه‌رده‌م له‌بواری راهێنانی منداڵی ئۆتیزم.
2. كردنه‌وه‌ی سه‌نته‌ره‌كانی مه‌شق و راهێنان له‌شار و شارۆچكه‌كان به‌و پێیه‌ی ژماره‌یه‌ك تووشبووری ئۆتیزم له‌ شارو شارۆچكه‌كانن.
3. دابینكردنی لیژنه‌یه‌كی باڵا كه‌ پێكهاتبێت له‌ پزیشكی ده‌روونی و ده‌ماری، توێژه‌ری ده‌روونی، توێژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی، مامۆستای تایبه‌ت، بانگه‌واز كردن له‌ میدیاكان بۆ دروستكردنی ئامارێكی راست و دروست سه‌باره‌ت به‌ رێژه‌ی ئه‌و منداڵانه‌ له‌ هه‌رێم و پله‌ و ئاستی توشبوونه‌كه‌یان.
4. په‌یوه‌ندی به‌ستن له‌گه‌ڵ رێكخراوه‌ جیهانیه‌كان كه‌ له‌بواری رووبه‌روونه‌وه‌ی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ كارده‌كه‌ن و سوود وه‌رگرتن له‌ توانا و شاره‌زاییه‌كانیان.
5. ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ی كه‌سانی په‌روه‌رده‌كار بۆ ئاشنابوون به‌ دوایین زانیاری و پێشكه‌وتنه‌كانی په‌روه‌رده‌ و مه‌شق پێكردنی منداڵانی ئۆتیزم.
6. كردنه‌وه‌ی خولی به‌رده‌وام بۆ دایك و باوكان بۆ چۆنیه‌تی هه‌ڵسوكه‌وت كردن له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان.
7. دروستكردنی تیمی گه‌رۆك بۆ به‌خشینه‌وه‌ی رێنمایی له‌ گه‌ره‌كه‌ دووره‌ده‌ست و په‌راوێزخراوه‌كان .
8. پێشكه‌شكردنی پرۆگرامی ته‌له‌فزیۆنی و رادیۆیی به‌رده‌وام له‌باره‌ی ئۆتیزم.

په‌راوێزه‌كان
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سایكۆلۆژیا و په‌روه‌رده‌ی منداڵ، چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند/سلێمانی2011،ل167
محمد علي كامل, الأوتيزم(التوحد)الاعاقة الغامضة بين الفهم و العلاج, مركز الأسكندرية للكتاب,ص5
ئه‌فرام محمد حه‌سه‌ن، ئۆتیزم، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com يه‌ك شه‌ممه‌ 21/4/2013، 3:40 خوله‌ك
هۆكاره‌كانی ئۆتیزم، پێگه‌ی گوڵانhttp://www.gulan-media.com<يه‌ك شه‌ممه‌ 21/4/2013، 4:00 خوله‌ك، به‌بێ ناوی نوسه‌ر.
هێمن قادر، نەخۆشی ئۆتیزم چیە؟، پێگه‌ی كه‌ناڵی كوردسات http://www.kurdsat.tv21/4/2013، 2:00 خوله‌ك
أبو سعود, نادية ابراهيم, الطفل التوحدي) پێگه‌ی شاره‌زوور، http://www.sharazur.com28/3/2012 8:39 خوله‌ك
محمد علي كامل,مصدر سابق، ص5
ئه‌فرام محمد حه‌سه‌ن, سه‌رچاوه‌ی پێشوو
*هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م بۆچوونه‌ بۆچونێكی سه‌دا سه‌د زانستی نیه‌ ، له‌میانی گه‌رانه‌كانمدا له‌سه‌رچاوه‌كاندا ئه‌وه‌م به‌رچاو نه‌كه‌وت كه‌ بۆچی پێی ده‌ڵێن ئۆتیزم، به‌ڵام به‌هۆی چاودێریكردنی به‌رده‌وامی نه‌خۆشیه‌كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمه‌وه‌ ده‌شێت ئه‌م بروایه‌یان له‌لا درووست بووبێت، و بێگومانیش برێكی زۆر له‌راستی تێدایه‌.
چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ل سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان، پێگه‌ی خێزان، http://www.xezan.org29/3/2013 9:00 خوله‌ك
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل165
چ ئاوڕێك لە منداڵانی تووشبووی ئۆتیزم دراوەتەوە؟, پێگه‌ی گۆڤاری گوڵانhttp://www.gulan-media.com<يه‌ك شه‌ممه‌ 21/4/2013 4:25 خوله‌ك
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌،ل166
ئازاد جه‌لال، خود ته‌نیایی، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com, يه‌كشه‌ممه‌ 21/4/2013 5:00 خوله‌ك
هۆكاره‌كانی ئۆتیزم، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نوری، تیشكه‌ نیگایه‌ك بۆ منداڵی ئۆتیزم، چاپخانه‌ی خانی له‌ دهۆك، چاپی یه‌كه‌م 2008، ل7
ئه‌فرام محمد حسن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل168
په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نوری، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل8
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو ،ل169
هه‌مان سه‌رچاوه‌،هه‌مان لاپه‌ره‌
لەهەرێم (650) توشبووی نەخۆشی ئۆتیزم هەیە, پێگه‌ی ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ندی ی.ن.كhttp://www.pukcc.org, يه‌كشه‌ممه‌ 21/4/2013 6:00 خوله‌ك
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل170
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل173
نیشانه‌كانی ئۆتیزم، گۆڤاری مێرگ،ژماره‌ 60 ئایاری 2010، ل 55
ئه‌فرام محمد حسن، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نووری، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل5
به‌پێی لێدوانی به‌رپرسانی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان كه‌ لێدوانیان بۆ كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن داوه‌، ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ تایبه‌ته‌ به‌ منداڵانی توشبوو به‌ ئۆتیزم، له‌ساڵی 2008 دامه‌زراوه‌.
چ ئاورێك له‌ منداڵانی توشبووی ئۆتیزم دراوه‌ته‌وه‌، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
سلێمانی‌: ڕێژه‌ی‌ توشبوان به‌نه‌خۆشی‌ ئۆتیزم له‌زیادبوندایه‌, پێگه‌ی ئاوێنه‌نیوز http://www.awenenews.com2/4/2013
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل184
رائد خلیل العبادی، التوحد، مكتبة مجتمع العربی، 2006،ص93
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل184
السید صالح، مرض التوحد اعراضه و علاجه، http://shabablek.com28/3/2012 3:30 pm
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل184
السید صاڵح، نفس مصدر سابق
ئه‌فرام محمد حسن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
كۆسره‌ت ئه‌كره‌م، راپۆرتێك ده‌رباره‌ی ئۆتیزم، پێشكه‌ش به‌به‌شی وانه‌وتنه‌وه‌ كراوه‌ له‌ دیپلۆمی باڵای زانكۆی كۆیه‌.
په‌روین ئیبراهیم خدر و ماجید نوری، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل23
ئه‌فرام محمد حسن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل190
په‌روین خدر ئیبراهیم و ماجید نوری، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل9
سه‌رچاوه‌كان
1. كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سایكۆلۆژیا و په‌روه‌رده‌ی منداڵ، چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند/سلێمانی 2011.
2. محمد علي كامل, الأوتيزم(التوحد)الاعاقة الغامضة بين الفهم و العلاج, مركز الأسكندرية للكتاب.
3. په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نوری، تیشكه‌ نیگایه‌ك بۆ منداڵی ئۆتیزم، چاپخانه‌ی خانی له‌ دهۆك، چاپی یه‌كه‌م 2008.
4. رائد خلیل العبادی، التوحد، مكتبة مجتمع العربی، 2006.
5. نیشانه‌كانی ئۆتیزم، گۆڤاری مێرگ،ژماره‌ 60 ئایاری 2010.
6. كۆسره‌ت ئه‌كره‌م، راپۆرتێك ده‌رباره‌ی ئۆتیزم، پێشكه‌ش به‌به‌شی وانه‌وتنه‌وه‌ كراوه‌ له‌ دیپلۆمی باڵای زانكۆی كۆیه‌.

7. ئه‌فرام محمد حه‌سه‌ن، ئۆتیزم، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com
8. هۆكاره‌كانی ئۆتیزم، پێگه‌ی گوڵان http://www.gulan-media.com<
9. هێمن قادر، نەخۆشی ئۆتیزم چیە؟، پێگه‌ی كه‌ناڵی كوردسات http://www.kurdsat.tv
10. أبو سعود, نادية ابراهيم, الطفل التوحدي) پێگه‌ی شاره‌زوور، http://www.sharazur.com
11. چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ل سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان، پێگه‌ی خێزان، http://www.xezan.org
12. ئازاد جه‌لال، خود ته‌نیایی، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com
13. لەهەرێم (650) توشبووی نەخۆشی ئۆتیزم هەیە, پێگه‌ی ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ندی ی.ن.كhttp://www.pukcc.org,
14. چ ئاوڕێك لە منداڵانی تووشبووی ئۆتیزم دراوەتەوە؟, پێگه‌ی گۆڤاری گوڵانhttp://www.gulan-media.com<
15. السید صالح، مرض التوحد اعراضه و علاجه، http://shabablek.com
16. سلێمانی‌: ڕێژه‌ی‌ توشبوان به‌نه‌خۆشی‌ ئۆتیزم له‌زیادبوندایه‌, پێگه‌ی ئاوێنه‌نیوز http://www.awenenews.com

ئایار 22, 2015

دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان – د . ئەفرام محەمەد حەسەن – پسپۆری نەخۆشییە دەروونییەکان

دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵ دیاردەیەکی نامۆ نییە نە لە کۆمەڵگەی خۆمان و نە لە کۆمەڵگەکانی تر، سەرژمێریەکانی ئاماژە بەوە دەکەن لە ئەلمانیا زیاتر لە 30000 منداڵ قوربانی دەست درێژی سێکسین و بەرپرسی پەیمانگای پالپشتی قوربانییانی دەستدرێژی سێًکی باس لەوە دەکات ژمارەی حالەتە تۆمار نەکراوەکان لە نێوان 15 -20 هێند دەبێ.هەندێ سەرژمێری تر ئاماژە بەوە دەدەن نزیکەی 75%ى حالەتەکان بە هۆی کەسوکاری پلەیەک ودووی منداڵەوە یان لە لایەن تاکێکی ناسراوەوە روودەدات وئەوانی تر بەهۆی کەسی نەناسراوەوە. ئەوەی ئاشکرایە لای هەموان هەندێ جار حەزەکانی مرۆڤ بەوەوە ناوەستێ تەنها دەست درێژی بکاتە سەر تاکێکی پێگەشتوو بەلکو پەنا دەباتە بەرپەلاماردانی منداڵ ومێرد منداڵ بۆ تێر کردنی حەزەکانی تاوێک زمانی هەرەشە و تاوێَکی تر زمانی پیاهەڵدان بەکاردێنێ و هەرکاتێ گەشتە مەرامە بۆگەنەکانی رەنگە زمانێکی تر بەکاربێنێ.
گەلێ هۆکار هەن هاندەری ئەم بارەن گرنکترینیان کەسێتی ئەو تاکەی ئەم کارە دەکات وبونی بارێکی نەخۆشی ( پیدۆفیلیا= ئارەزوو بازی بۆ کاری سێکسی لەگەڵ منداڵ) وتاکی دەستدرێژکەر زۆرجار لە منداڵیدا بەخراپی رەفتاری لەگەڵدا کراوە لەرووی جەستەیی یان سۆزداری یان جنسی( بە پێی توێژینەوەکەی گریگۆری دیکسۆن 49% جۆرێک لە دەستدرێژی جنسیان کراوەتە سەر) یان گرفتی پشتگوێ خستنی هەبووە لە منداڵیدا ، باری کۆمەڵایەتی وئابووری و رامیاری و دەروونی وجۆری پیشەو بونی شوێنی گونجاو ناتەواوی هۆشمەندی ، هەریەکەیان کاریگەری ئاشکرای هەیە لە روودانى ئەم کارە. بۆ نمونە ئەگەری روودانی لەو منداڵانەی ماوەیەکی زیاتر لە دەرەوە دەمێننەوە بەهاوەڵی کەسێکی گەورە کە بژێویان لە دەست ئەودا بێت زیاترە وەک لە منداڵێکی تر بەڵام بەهۆی نهێنی ئەم کارە و ترسی بەردوامی منداڵ تەنها برێکی یەکجار کەمی حالەتەکان تۆمار دەکرێت ئەوەی لە نێوان شورای خێزاندا روودەدات کاریگەری گەورەترە لەسەر منداڵەکەو ئەندامانی تری خێزان و چارەسەری زەحمەت ترە.
بێگومان ئەم کارە کاریگەری گەورەی هەیە لەسەر ژیانی مندالڕ گرنگترینیان بریتیییە لەوەی دەشێ مندالڕ چێژ لەم بارە وەرگرێ و بەردەوام بێت لەسەر ئەم کارە و بەرەو لادان بروات، هەروەها لە نێوان دوو فشاری بەردەوامدا ژیان دەباتە سەر لەلایەک فشاری ترس لە باوان گەر بەم کارە بزانن و لە لایەکی ترەوە ترس لە دەستدرێژیکار کە بەردەوام هەرەشەى لێدەکات ، هەست بە سوکایەتی پێکردن و دەشێ لە ناغیدا رقێک بروێ بەرامبەر دەوروبەر و هەوڵ بدات هەمان رەفتار دووبارە بکاتەوە لەوەی قوربانییەکی دەستی ئەم کارە بووە ببێتە تاکێک قوربانی بخاتەوە وکەسێکی توندوتیژی لێدەرچێت بەرامبەر کەسانی تر،هەوڵ بدات شیرازەی کۆمەڵ تێک بدات یان تاکێکی دوورەپەرێزى لێدەرچێ و توشی خەمۆکی و دڵەراوکێ و زەبری دەروونی پاش فشار ببێت و ماوەیەکی زۆر بەدەست ئەم بارانەوە بنالێت وئەگەری خۆکوشتن دوور نییە،هەندێ جار کەسوکاری قوربانییەکە لەبری دڵنەوایی و هەوڵدان بۆ چارەسەر هەڵدەستن بە کوشتنی منداڵەکەیان، نەمانی باوەر بە خۆی ودەوروبەری ، لۆمەکردنی(سەرزەنشت کردنی) خۆی بەشێوەیەکی توند و زاڵ بوونی خەونی بە ئاگایی بەسەریدا. لەرووی جەستەیشەوە دەشێ مندال گرفتی هەبێ لە دانیشتن بە هۆی ئازارەوە وبرینداربوونی ئەو شوێنەی دەستدرێژی دەکرێتە سەر.
لێرەدا پرسیارێک سەرهەڵدەدات چۆن منداڵەکانمان بپارێزین ؟
دەتوانین وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە بەوەی پێویستە منداڵەکانمان هۆشیاربکەینەوە بە شێوەیەکی گونجاو دوور لە توندرەوى بەپێی تەمەنی منداڵەکانمان رەفتاریان لەگەل بکەین. جیاکردنەوەی جێگەى نوستنی منداڵ و چاودێری کردنیان لە کاتی یاری کردندا و بەدوور گرتنی منداڵ لەو پەیوەندیە جنسیانەی لە نێوان باواندا روودەدات چونکە منداڵ ئارەزووی لە ئاسایی کردنەوە دەکات و هەروەها بە ئاگابوون لەو بابەتانەی منداڵ تەماشای دەکات لە کەناڵەکانی تەلەفزیۆنەوە بەتایبەتی کەناڵە ئاسمانیەکان.هەندێ دایک یاری بە ئەندامەکانی زاوزێ منداڵەکەی دەکات بە ناوێ دەست بازی و پێکەنین بەڵام کاریگەری ئەمە نازانێ لەسەرئایندەی منداڵەکەی.
پێویستە لەسەر دایبابەکان هێندە سۆزو خۆشەویستی و متمانە بدەنە مندالەکانیان تاکو هەر رووداوێک لە ژیانیاندا روویدات ئاگاداریان بکەنەوە و دەبێ دایک هێندە لە کچەکەیەوە نزیک بێت و وەکو هاورێیەک رەفتاری لەگەلدا بکات بێگومان لەگەل پاراستنی رێزی دایکێتی وهەمان پەیوەندی بۆ باوک و کوریش پێویستە سەرەرای گێرانەوەی چیرۆکی ئەو بابەتانەی باس لە دڵسۆزی و پاکی دەکات وهاندانی منداڵەکان بۆ رادەربرین لەمەر ئەو بابەتانە.
بێگومان ئەمانە رێگری سەد لە سەدی دەست درێژی ناکەن بۆیە پێویستە باوان بزانن چۆن رەفتار لەگەل ئەو منداڵەدا دەکەن کە توشی ئەم بارە دەبێت :
1- پێویستە لەسەر باوان سەرزەنشتی منداڵەکەیان نەکەن و هەوڵ بدەن رووداوەکەی لەسەر ئاسان بکەن نەک گرانتروئالۆزتر.
2- سەردانی پزیشکی دەروونی وجەستەیی پێبکەن.
3- رێگرتن لە منداڵەکە لە پەیوەندی کردن بەو کەسەی ئەم کارەی لەگەڵدا کردووە ، گەر کەسەکە نەدەناسرا رێگرتن لە پەیوەندی کردنی بەو کۆمەڵەیەی لەگەڵیدا بوون و هەڵبژاردنی هاورێی گونجاو بۆی.
4- هۆشیارکردنەوەى سەبارەت بە ترسناکی و ئاکامەکانی ئەم کارە تاکو دووبارەی نەکاتەوە.
5- تەماشانەکردنی وەکو تاوانبارێک کە دەبێ سزا بدرێت بەڵکو قوربانیەکە و پێویستی بە چاودێری ویارمەتی ودڵ نەوایی کردنەوە هەیە.
6- یارمەتی دانی بۆ ئەوەی باوەری بەخۆی بگەرێتەوە.
7- سزادانی تاوانبارەکە بە پێ یاسا تاکو دەروونی قوربانییەکە برێک هەست بە ئارامی بکات.
8- یارمەتی دانی بۆ زاڵ بوون بەسەر رووداوەکەدا وبیرچوونەوەى.
9- سوکایەتی پێنەکردنی و ناو و ناتۆرە دانەهێنان لێی، رێز گرتنی وەک هەر تاکێکی تری خێزان.

كانونی دووه‌م 7, 2015

پەڕەی داهاتوو »