کەمى ووریایى و جوڵەى زۆر – (A.D.H.D) – سەڵاح حەسەن – چارەسازی دەروونی

ئەگەر بمانەوێت لەم نەخۆشیە ووردبینەوە دەبینین بەم ناوە تازەیەى واتە ( کەمى ووریایى و جوڵەى زۆر ) مێژوویەکى لە مێژینەى نیە و ماوەیەکى کەمە بەم ناوە هاتۆتە مەیدانەوە ، بەڵام ئەمە ماناى ئەوە نیە کە ئەم نەخۆشیە تازەیە بەڵکو ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەى کە جاران بە ( بچوکە لەناوچوونى مێشک Menimal Brain Damage ) ناسرابوو ، ئەمە لەلایەک.لەلایەکى دیکەوە جاران ناوەکەى هەر ئاماژەبوو بۆ تەنها هۆکارێک و پشت گوێ خستنى هۆکارەکانى تر.
ئەوەى گرنگە لێرەدا وەک دەروازەیەکى ئەم باسە جەختى لەسەر بکەینەوە ئەوەیە کە تێگەیشتنى تەواو دەربارەى ئەم نەخۆشیە لە نێو ماڵ و خوێندنگە و قوتابخانەکاندا نیە.کە ئەمەش وامان لێدەکا لە ئاستیدا هەڵوەستە بکەین و بڵێین ، تا زووە با فریا کەوین بۆ ئەوەى هەوڵ و کۆشش بکەین بۆ چارەسەرکردنیان و پاراستنیان لە داهاتوویەکى خراپ.
ئەم نەخۆشىیە لە سەرەتادا پآى ئەوترا بچوکە لەناوچوونى مێشک ( Menimal Brain Damage ) (MBD) بەڵام لەبەرئەوەى نەخۆشىیەکە چەند هۆکارێکى جیاوازى هەیە وتەنها شڵەژاندن و لەناوچوونى بەشێک لە مێشک نىیەو هەروەها بە پێى کتێبى DSM4 ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder ، Fourth Edition) کەتەنها باسى نیشانەکان دەکات و هۆکار باس ناکات ناوەکەیان گۆڕى بۆ (ADHD).
(ADH) یەکێکە لە بڵاوترین نەخۆشیە تێکچوونە ڕەفتارییەکان کە لە قۆناغى تەمەنى قوتابخانەدا ، بەتایبەت لە سآ ساڵى یەکەمى قوتابخانەدا دەست نیشان کرابێت. ڕێژەى (3-5%) منداڵان لەم تەمەنەدا ئەم نەخۆشىیەیان هەیە،واتە لە بیست قوتابى یەکێکیان ئەم نەخۆشىیەى هەیە و دەرکەوتووە کە لەهەر پۆلێکى قۆناغى سەرەتایى قوتابخانەدا (1-2) مندالڕ تووشبوو بە (ADHD) ى تێدا بێت، هەروەها ئەم نەخۆشىیە لە نێو کوڕاندا چوار ئەوەندەى کچانە ڕێژەکەى.
هۆکارەکانى (ADHD):
هۆکارەکانى بەڕوونى دیارىکراو نین ،بەڵام ئەم هۆکارانەى خوارەوە ڕۆڵیان لە دروست بوونیدا هەیە:
1. (60%) بۆماوەیىیە (وراپی).
2. تێکچونى وڤیفى لەپێکهاتەى مێشک وەک :نەچوونى خوێن بەشێوەیەکى تەواوى بۆهەندێک بەش لە مێشک.
3.کەم بوونى ئۆکسجین (O2) لەلەشدا، کە لەوانەیە لەداهاتوودا ببێتە هۆى (ADHD)،چونکە ئەوبەشەى لەمێشکدا بەرپرسى ترکیز کردن و تەنسیق دروست کردنە زۆر هەستدارە لە بەرامبەر کەم بوونى ئۆکسجین (O2) دا. مندالڕ لەچەند قۆناغێکى تەمەنیدا لەوانەیە تووشى کەم بوونى ( O 2 ) ببێت، لەوانە:
ا.لە کاتى سک پڕیدا لەوانەیە دایک تووشىهەوکردن (التهاب)ى ڤایرۆسى ببێت، مەشروبات و کحول خواردنەوە ، یان جگەرەکێشان.
ب.مندالڕ لەکاتى لەدایک بوونىدا. وەک لە بارى ( لەدایک بوونى زەحمەت (الولادە العسرە)دا، یۆڵاش (حبل السری) بەدەورى ملى منداڵەکەدا هاتبێت ).
4. منداڵ لەکاتى ساوایىدا (مانگى یەکەمى دواى لەدایک بوون) ئەم نەخۆشىیانەى هەبێت (کێشەى هەناسەدان، زەردوویى، هەوکردنێکى پێش وەخت).
5. منداڵ لەتەمەنى باخچەى ساوایان ( روچە )دا تووشى هەوکردنى مێشک یان هەوکردنى پەردەى مێشک (سحایا) ببێت.
6. مندالڕ پێش تەمەنى (4)ساڵى تووشى بەدخۆراکى بەهێز ببێت.
7. بەکارهێنانى هەندێک دەرمان لەلایەن دایکەوە لەکاتى سک پڕىدا وەک (بنزودیازپین).
8. هۆکارى دەروونى کۆمەڵایەتى لەناو خێزاندا وەک: هەژارى و خراپى بارى ئابورى خێزان، دایک یان باوک (مدمن) بێت یان نەخۆشى دەروونىیان هەبێت ، پەیوەندى نێوان ئەندامانى خێزان خراپ بێت بەهۆى ململانێ و بەکارهێنانى زەبرو زەنگ، منداڵەکە خۆى تووشى زەبرى دەروونى (ێدمە) بووبێت.
9. ژەهراوى بوون بە مادەى قوڕقوشم .
10. هەستدارى(حەساسیەت) بەرامبەر هەندێک خواردن .
لەحاڵەتى (ADHD) دا گیرو گرفتمان لەم شتانەدا هەیە: }ووریایى (انتباه) (Attention)، جووڵەو چالاکى (Activity)، پشووکورتى اندفاعیە (Impulsivity){، بۆ ئەوەى دڵنیا بین لەنەخۆشىیەکە بەپآى کتێبى (DSM4) ئەم نیشانەو مەرجانەى خوارەوەیان بۆ نەخۆشىیەکە دانراوە :-
نیشانــــەکانــــى (ADHD):
بە گشتى لەتەمەنى ( 3-7 ) ساڵى نیشانەکانى دەردەکەوێت ،بەتایبەتى لە کاتى چوونە قوتابخانە بەشێوەیەکى ئاشکرا دەردەکەوێت . هەندێک جار لەساڵى یەکەمى قوتابخانەدا جوڵەى زیاد لە پێویست وەکو نیشانەى سەرەکى دەبینرێت .
*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەى خوارەوە بۆ کەمى ووریایى(انتباه) هەبن و بەلایەنى کەمەوە بۆ ماوەى (6مانگ) بەردەوام بن و بەشێوازێک بن لەگەلڕ ئاستى گەشەکردنى منداڵەکەدا نەگونجێن.
نیشانەکانى کەمى ووریایى)انتباه(Attention :
1. زۆربەى کات ناتوانێت بە رامبەر ووردو درشت (تفاێیل) ووریا بێت و ترکیزبکات، هەروەها لەئەرکى (قوتابخانە، ئیش کردن، یاخود هەر چالاکىیەکى تر) دا هەڵە دەکات .
2. زۆربەى کات گیرۆدەى زەحمەتى (انتباە) کردنى دوورودرێژە بۆ پێویستىیەکانى یاخود چالاکى یارى کردن.
3. زۆربەى کات وا دەردەکەوێت گوآ ناگرێت ، کاتێک ڕاستەوخۆ قسەى لەگەلڕ دەکەیت.
4. زۆربەىکات لەسەر ڕێنماییەکان ناڕۆن یان (فشل) دەهێنێت لەتەواوکردنى (کارى قوتابخانە، کارى ڕۆژانە، کاروبارى شوێنى ئیش)، ئەمانەش بەهۆى ڕەوشتى پێچەوانەو تێنەگەیشتن لە ڕێنماییەکان نىیە.
5. زۆربەى کات تووشى زەحمەتى دەبێت لەڕێک کردنى پێویستى و چالاکىیەکانى.
6. زۆربەى کات خۆى بەدوور دەگرێت و حەزى لەپابەندبوون بەو ئیشانە نیە کە تواناى ژیرییان (عقلى) دەوێت وەک: ئەرکى فوتابخانەو ئەرکى مالڕ.
7. زۆربەى کات شتومەکى پێویستى خۆى وون دەکات، لەوانە : شتى یارى، قەڵەم ، کتێب …هتد.
8. زۆر بە ئاسانى ووریایى(انتباە) بەهۆى کاریگەرى دەرەکىیەوە لادەچێت.
9- بەردەوام چالاکى ڕۆژانەى بیردەچێتەوە.
*پێویستە (6 یان زیاتر) لەم نیشانانەى خوارەوە هەبن بۆ }جوڵەى زۆر(ماخۆلان) (Hyperactivity) و پشوودورتى اندفاعیە (Impulsivity){و بەلایەنى کەمەوە بەردەوام بێت بۆ ماوەى (6مانگ) و بەڕاددەیەک بێت لەگەلڕ ئاستى گەشەکردنى منداڵەکەدا نەگونجێت :
نیشانەکانى جوڵەى زۆر (ماخۆلان) Hyperactivity :-
1. زۆربەى کات دانیشتنى ناڕێک وپێکى دەبێت یان لەسەر کورسىیەکەى خۆى بەلایەکدا دەخات، یان بەردەوام قاچى یان دەستى دەجوڵێنێت.
2. زۆربەى کات جێگاى خۆى لەپۆلدا یان لەهەندێک شوێن و جێگاى تردا بەجآ دەهێڵێت .
3. زۆربەى کات بەخێرایى بەڕێدا دەڕوات یان ڕادەکات یان زۆر جار لەشوێنى نەگونجاودا هەڵدەخلیسکێت.
4. زۆربەى کات لەبەشدارى کردن لەیارى و پەیوەندى کردن بەهەندێک چالاکىیەوە لەو کاتانەى بەتاڵە ناڕەحەتى هەیە.
5. لەڕۆیشتندا وا دەردەخات وەکو ئەوە وایە بەهۆى مەکینەیەکەوە لێبخوڕدرێت.
6. زۆربەى کات قسە زۆر دەکات، (چەنەباز)ە.
نیشانەکانى پشووکورتى (الاندفاعیە) Impulsivity:-
7. کاتێک پرسیارێکى لێ دەکرێت بەخێرایى وەڵام ئەداتەوە ، پێش ئەوەى پرسیارەکەت تەواو بکەیت ، یان بآ ئەوەى بیرى لێ بکاتەوە.
8. کێشەى لە چاوەڕوانى کردندا هەیە و ناتوانێت ئارام بگرێت .
9. زۆربەى کات (مقاطعە) ى خەڵک دەکات بەتایبەت لەکاتى گفتو گۆ ویارىکردن.
تێبینى 1 :
* بۆ ئەوەى دڵنیا بین حاڵەتەکە (ADHD) یە،پێویستە ئەو نیشانانەى باسمان کرد ببنە هۆى تێکچوون لەدووان یان زیاتر لەم شوێنانە (شوێنى ئیش، قوتابخانە، ماڵەوە).
* بۆ ئەوەى دڵنیا بین حاڵەتەکە (ADHD) یە، پێویستە نەخۆشىیەکە کاریگەرى کردبێتە سەرلایەنى (کۆمەڵایەتى، فێر بوون، چالاکى ئیش) و تووشى لاوازیى کردبێت.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) کەمى ووریایى (انتباە) وجوڵەى زۆریان بەیەکەوە هەیە.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) کەمى ووریایى (انتباە) زیاتر زالڕ ترە.
* هەندێک حاڵەتى (ADHD) جوڵەى زۆر(ماخۆلان) ەکەى زیاتر زالڕ ترە.
تێبینى 2 :
1. جیاوازى کردن لەنێوان چالاکى و جوڵەى زۆرى سروشتى لەگەڵ چالاکى و جوڵەى زۆرى نەخۆشى ئاسان نىیە، چونکە هێڵێکى جیاکەرەوە نىیە لەنێوانیاندا.
2. بەشێوەیەکى گشتى سکاڵا لەسەر ئەم نەخۆشىیە لەلایەن دایک و باوک یان مامۆستا یان هاوڕێکانىیەوە دەبێت.
3. بەئاسانى تووشى ڕوداوى زۆر دەبن.
4. ئەم جۆرە منداڵانە لاى هاوڕێکانیان و مامۆستاکانیان کەسانێکى خۆشەویست نین لەبەر ئەوەى وادەزانن هەموو ئەو کردارانەى ئەو منداڵە دەیکات بە ویستى خۆیەتى،بۆیە هەندێک جار ئەو منداڵانە توشى لێدان و ئیهانەکردن دەبن و ئەمەش دەبێتە هۆى ئەوەى زیاتر گۆشەگیربن و ڕقیان لە قوتابخانەبێت و هەڵسەنگاندنیان بۆ خۆیان و متمانە بە خۆبوونیان بەرەو دابەزین بچێت و زیاتر ڕوبەڕووى کێشە ببنەوە .
داهاتووى (ADHD) :
* هەندێکیان چواردەورەکەیان تێدەگەن لێیان و گرنگىیەکى باشیان پێدەدرێت و چاودێرى دەکرێن و چارەسەر دەکرێن، ئەم منداڵانە کاتێک دەگەنە تەمەنى هەرزەکارى (مراهق) چالاکى و جوڵەى زۆریان کەم دەبێتەوە، بەڵام لەوانەیە کێشەى ترکیزکردن و انتباهکردنیان بەردەوام بێت .
* ئەو منداڵانەى چواردەورەکەیان تێناگەن لە حاڵەتەکەیان و گرنگیان پێ نادرێت و چارەسەر ناکرێن لە داهاتوودا زیاتر تووشى لادان(انحراف) دەبن و ڕێگەى دژى کۆمەڵگا دەگرنە بەر.
دەستنیشان کردنى( تشخیێ کردنى) (ADHD) :
لە ڕێگەى پرسیار کردن لە دایک و باوک و مامۆستا و ئەو ژینگەیەى تیایدا دەژى لەلایەن کەسانى شارەزا(مختێ) و خاوەن ئەزموون وە هەروەها بەپێى ئەو تایبەتمەندیانەى لە هەردوو کتێبى دەستنیشانکردن(تشخیێ) ى نێو نەتەوەیى ) DSM، ICD (بۆ نەخۆشیەکە دانراون .
چارەســـــــــــەرى (ADHD):-
تێبینى :
* پێویستە هاوکارىیەکى تووندو تۆڵ لە نێوان خێزان و قوتابخانە و چەرەسەرسازدا هەبێت .
* دواى دەستپێکردن بەچارەسەر منداڵەکە بەخێرایى گۆڕانکارى تیا دروست نابێت و پێویستى بە کاتێکى درێژخایەن هەیە
* پێویستە بۆ بەرزکردنەوەى بەهاى خۆیى (القیمە الژاتیە) و متمانە بەخۆبوون ( الپقە بالنفس) لاى منداڵەکە هەوڵ بدەین .
چارەسەر لە قوتابخانە :
1. زانیارى تەواو دەربارەى حاڵەتەکە بۆ زیاتر تێگەیشتن لێى و دڵنەوایى کردنى بدرێت بە مامۆستاو بەڕێوەبەرایەتى قوتابخانە.
2. مندالەَکە لە کورسى پێشەوە دابنیشێت لە تەنیشتى دیوار و دوور لە پەنجەرە و دەرگا بۆ ئەوەى بتوانێت بەشێوەیەکى باش ترکیز بکات .
3. پێویستە وەێفى منداڵەکە بکرێت و لەسەر هەڵسوکەوتە پۆزەتیفەکان و ئەنجامدانى ئەرکى قوتابخانە هان بدرێت . هەروەها بەپێى توانا چاوپۆشى لە هەڵەکانى بکرێ.
4.پێویستە مامۆستا بزانێت ئەنجامدانى ئەرکى قوتابخانە لەلایەن ئەم منداڵانەوە لە ڕۆژێکەوە بۆ ڕۆژێکى تر لە گۆڕاندایە، بۆیە پێویستە مامۆستا بەجیاواز ئەرک بەم جۆرە منداڵانە بدات و وەکو ئەوانى تر سەیریان نەکات .
5. نابێت سزاى ئەم جۆرە منداڵانە بدرێت،چونکە دەبێتە هۆى دابەزینى بەهاى خۆیى (القیمە الژاتیە) و خراپ بوونى حاڵەتەکەى .
6. هانى منداڵەکە بدرێت بۆ بەشدارى کردن لەو یاریانەى ترکیزى زۆریان ناوێت و سەربەستن ،ئەمەش دەبێتە هۆى پەیداکردنەوەى متمانە بەخۆبوون .
7.پێویستە ڕێگە بگیرێت لە گاڵتە پێکردن و لۆمە کردنى ئەم منداڵانە لەلایەن کەسانى ترەوە .
چارەسەر لە ماڵەوە :
* ڕۆشنبیرکردنى دایک و باوک و گشت ئەندامانى خێزانەکە دەربارەى نەخۆشىیەکە .
1.نابێت هاندان (تحفیز وایثارە ) بە شێوەیەکى زیاد بدەین بە منداڵەکە وەک : دانانى چەند یارىیەک لە یەک کاتدا لەبەردەم منداڵەکە ، بوونى چەند کەسێکى زۆر لە ژوورەکەدا ، ئەمانە دەبنە هۆى سەرسام بوون و تێکچوونى ترکیزى منداڵەکە .
2. دوورکەوتنەوە لە هەندێک خواردن کە دەبنە هۆى زیادکردنى چالاکىجوڵە لەلاى منداڵ .
3. هانى منداڵەکە بدەین لەسەر ئەنجامدانى کردەوە و ڕەوشتى باش . هەروەها پشت گوێخستنى هەڵەکانى بە پێى توانا .
4. دایک وباوک و خوشک وبراکانى ترى یارمەتى بدەن لەجآبەجآکردنى ئەرکى قوتابخانەو ماڵەوەدا.
5. لەکاتى جآبەجآکردنى ئەرکەکانیدا لەماڵەوە لەشوێنێکى بآدەنگ و ئارام دا بێت.
6. منداڵەکە ئارەزووى چى بوو، یان حەزى لەچ جۆرە چالاکىیەک بوو، هانى بدەیت و بۆى ئاسان بکەیت.
7. کردنى وەرزش بەتایبەت ئەو وەرزشانەى تەنسیقى جووڵەیان پێویستە وەک: (مەلە کردن، ڕیشە).
چارەسەر بە دەرمان :
دەرمان بەکاردەهێنرێت وەک ( Amphetamine ،Methylphenidate ،Pemoline) لە هەندێک حاڵاتى بەهێزى نەخۆشیەکەدا بەتایبەت لەسەروو تەمەنى ( 5 ساڵ ). پێویستە بزانین چارەسەرى دەرمان تەواوکەرى چارەسەرى دەروونى کۆمەڵایەتىیە و بدیل نىیە .
سەرچاوە :
1. کتێبى DSM4 ) ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder، Fourth Edition.
2. کتێبى Attention Deficit / Hyperactivity Disorder Diagnosis and Treatment of .
3. محاضراتى پرۆفیسۆر ( ماریان سیدربلەید ) ڕێکخراوى دیاکۆنیاى سویدى / دهۆک کۆرسى ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵى 2001 .
4. محاضراتى دکتور ( تۆرگنى گۆستابسون ) ڕێکخراوى دیاکۆنیاى سویدى / دهۆک کۆرسى ( Child and Adolescence Psychiatry ) ساڵى 2000 .
5. Internet

ئاب 1, 2015

چۆن دەزانیت کە منداڵەکەت بەهرەمەندە ؟ … رەزاشوان – نەرویج

ئەگەر زەوی خاکی بە پیت و زێڕ و ئەلماس و نەوت و کانزای بەنرخی هەبێت .. ئەگەر دەریا گەوهەر و مەرجان و دوڕ و مرواری گرانبەهای هەبێت .. ئەگەر ئاسمان خۆری گەش و مانگی تابان و ئەستێرەی جوان و ورشەداری هەبێت .. ئەوا ئادەمیزادیش رۆڵەی بەهرمەند و زیرەک و بلیمەت و داهێنەری هەیە .. کە بە سامان و سەرمایەی راستی نەتەوە دادەنرێن .. بەهاو گرنگیان لە زێڕ و نەوت و لە هەمووسامانێکی تر بەنرخترن .. نەتەوەکان هەر رەگەز و رەنگ و زمانێکیان هەبێت .. قەرزاری زادەی هۆش و بیر و داهێنانی بلیمەتەکان و بەهرەمەندەکانن، زیندووبن یا مردووبن .. بەبێ ئەنجامدانی داهێنانەکانی ئەم داهێنەرە هەڵکەوتووانە، نە شارستانی و نە پێشکەوتن و نە داهێنان و نە تازەگەری دەهاتنە کایەوە .. بەراورد بە ئەمڕۆ، کە ژیان و گوزەرانیمرۆڤ ئاسان و خۆشە .. بەڵام لە دوێنێدا ژیان و گوزەرانی مرۆڤ زۆر سەخت و پڕ لە کوێڕەوەری بوو .. ئەم شارستانی و پێشکەوتنەی ئەمڕۆمان، لە هەموو بوارەکاندا، بەرهەمی زادەی بیری قووڵ و گەشی زانایان و بەهرەمەندان و داهێنەرانە.. بۆیە ئەم داهێنەر و بلیمەتە هەڵکەوتووانە، زەخیرەی نیشتمانین و، سەرچاوەی بەختەوەری و شادین .. دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان کە دەربارەی منداڵانی بەهرەمەندە .
لە زمانی کوردیدا، چەند وشەیەکی ترمان هەیە، کە هاومانا و هاومەبەستن، یا نزیکن لە وشەی ( بەهرەمەند )ەوە وک( هەڵکەوتوو، زیرەک، بلیمەت، دانەمێن، بیرتیژ، زەینتیژ، سەرکەوتوو، زۆرزان، هۆشمەند)ئێمە لە نێوان ( هەڵکەوتوو) و ( زیرەک) و ( بەهرەمەند)دا، وشەی ( بەهـرەمـەنـد ) مان هەڵبژارد .. گومان لەوەدا نییە، کە هەموو خێزانێک، هەموو دایک و باوکێک پڕ بە دڵ حەزدەکەن کە منداڵەکانیانلە داهێنان و جیاوازیدا،لە بە دەستهێنای پلەی ئەکادیمی دا، بەهرەمەند و، بلیمەت و، داهێنەر بن و، جیاواز و باڵاتربن لە منداڵانی تر .. تا ببنە مایەی شانازی بۆیان .. بەڵام حەز و خۆزگە شتێکە و، توانا و بەهرە و زیرەکی و ژیری شتێکی ترن .
تا ئێستا لە لایەن پسپۆران و توێژەران و، کۆمەڵە و دەزگاکانی پەروەردەییەوە، گەلی پێناسەی جیاواز هەن، دەربارە راڤەکردن و مەبەست لە ( منداڵی بەهرەمەند ) .. هەندێ لەم پێناسانە، جەختیان لەسەر هۆشمەندی ( توانای ئەقڵی ) کردۆتەوە، هەندێکی تریان لەسەر بەدەستهێنانی ئاستی ئەکادیمی بەرز کردۆتەوە، هەروەها هەندێکی کەشیان، بواری داهێنانان و، مۆرک و تایبەتمەندییەکان و دیاردە کەسێتی و ئەقڵییەکانیان کردوون بە پێوەر و بە سەنگی مەحەک بۆ ناساندنی منداڵی بەهرمەند .
بەڵام پێناسە کلاسیکییەکان کە ( سیکۆتۆرییەکان ) ناو دەبرێن پێداگرییان لەسەر ئەوە کردووە، کە توانای هۆشی، تەنها پێوەرە بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرمەند، کە زیرەکی گوزارشتی لێدەکات، ئەمەش پێناسەی هەریەکە لە ( هۆلنج ۆرس و تیرمان : ١٩٥٢) ە ، کە پێداگرییان لەسەر توانای ئەقڵی گشتی کردووە .. کە ( تاقیکردنەوەکانی زیرەکی ) دەی پێوێت .. ئاست و رێژەی زیرەکیشیانبە ( ١٤٠)داناوە، ئەمە ئاستی دیاریکراوی نیوان منداڵی بەهرەمەند و منداڵی ئاساییە .. هەر یەکەش لە ( دیهان و هافگەرست ) لە ساڵی ( ١٩٥٧)دا، هەمان ئاراستەیان گرتەبەر بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند ، ئەمان توانای دواندن و توانای خەیاڵی و توانای میکانیکی و موزیکی و، … هتد، بە پێوەریان زانی .. لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی رابردوودا، گەلی پێناسەی تریش هاتنە ئاراوە کە جەختیان لەسەر ( توانای ئەقڵی ) کردۆتەوە .. بەڵام بۆ پێناسەی منداڵی بەهرەمەند، هەندێ بەهرە و توانای زیاتریان بۆ تواناکان زیادکردوون، لەوانەش توانای ئەنجامدانی کاری جیاواز، بە تایبەتیش لە بەهرەی موزیکی و هونەری و لە نووسین و لە وێنەکێشان و میکانیکی و،لە سەرکردەکردنی کۆمەڵایەتیدا .
بەڵام لە ساڵەکانی حەفتاکانی سەدەی رابردوودا، رەخنەیەکی زۆر ئاراستەی پێناسە کلاسیکییەکان کران .. چەندین پێناسەی تازە بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند دانران .. پێناسە تازەکان، بۆ پێناسەی منداڵی بەهرەمەند، پشتیان تەنها بە توانای ئەقڵی بەرز نەبەست، وەکو تەنها پێوەرێک بێت، بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند، بەڵکو هەندی شتی تریان لە بەرچاوگرتوون، لە بە دەستهێنانی ئەکادیمی و، بیرکردنەوە و، بەهرە تایبەتییەکان و خەسڵەتەکانی کەسێتی، وەکو پێوەرێکی سەرەکی بۆ پێناسەکردنی منداڵی بەهرەمەند .. ( مارنلەد ) ئەوە دەڵێت : ” منداڵی بەهرەمەند، ئەوە کەسەیە، کە لە بە دەستهێنای ئەکادیمیدا هەوڵێکی جیاواز دەنوێنێ، لە هەموو ئەم لایەنانەشدا، توانایەکی گشتی ئەقڵی هەیە لە، ئامادەیی ئەکادیمی پسپۆری، بیرکردنەوە بۆ دۆزینەوە و داهێنان، توانای پێشڕەوی و سەرکردەیی، بەهرە هونەرییەکانی، بەهرە جموجووڵییەکانی ”
بە کورتی چۆن پێناسەی منداڵی بەهرمەند دەکرێت :منداڵی بەهرمەند، ئەو منداڵەیە کە بە تەواوی جیاوازە لەگەڵ ئەو منداڵانەی کە لە تەمەنی ئەودان .. ئەم جیوازییەش لە کۆمەڵێک نیشانە و دیاردە و تایبەتمەندیدا خۆی دەنوێنێت .. ئاسانیش نییە کە بتوانین لە لیستێکی دیاری کراودا، هەموو تایبەتمەندیەکان و دیاردە و نیشانەکانی منداڵی بەهرمەند دیاری بکەین .. بەڵام دەتوانین بگەینە دیاردە گشتییەکان، کە لە منداڵانی بەهرەمەندا هەن .
بەهرە :لە توانایەکی دیاری کراوی جیاواز پێکهاتووە، یا ئامادەییەکی خۆڕسکییەو، لە ئاستی ئاسایی زیاترەلە کەسێکدا، دەشێ بەهرە ( بۆماوە ) بێت یا ( وەرگیراو ) بێت ..توانایەکیئەقڵی بێت یا جەستەیی بێت .. وەکو : بەهرەی وێنەکێشان، بەهرەی جوان نووسین، بەهرەی لەبەرکردنی ژمارە، … هتد .
داهێنان : مەبەست لە داهێنان، هێنانەکایەی تازە و، پێویستییەکانی تازەیە، کە پێشتر باو نەبوونە..منداڵی بەهرەمەند،منداڵێکی زیرەک و بیرقووڵە، توانای دەرخستنی بەهرەکانی هەیە لە هەر بوارێکی ژیاندا بێت، بەر لەوەی بچێتە قوتابخانە یا لە ساڵانی یەکەمی خوێندندا، بە شێوەیەکی بەردەوامی جیاوازە لە هاوڕێکانی ..وێڵی داهێنانە .وشەی هەڵکەوتوو و زیرەک و بەهرەمەند زۆر جار لە جیاتی یەکتری بەکاردەهێنرێن، بۆ ستایش و باسی ئەو منداڵانەی کە خاوەنی توانایەکی بەرز و بەدەرن و، جیاوازی دەنوێنن و، خیرا پێش دەکەون و، زورتر و زیاتریش لە چاو منداڵانی ئاساییییەوە فێردەبن، لە هەر بوارێکدا بێت .
زانایانی بەریتانی لە زانکۆی (کەمبريج)و زانایانی ئەڵمانی لە زانکۆی( دوسلدۆرف)، کە پسپۆرن لە بواری ناسین و پێوانەی زیرەکیدا ، بە بەکارهێنانی ئامێر و دەزگایزۆر پێشکەوتوو بۆ زانین و دیاریکردن و پێوانەکردنی زیرەکی، گەیشتنە دیاری کردنیناوچەیەکی دیاری لە مێشکی مرۆڤدا، کە ئەم ناوچەیە بەرپرسە لە زیرەکی مرۆڤدا .. توێژینەوەکە کە لە گۆڤارێکی زانیاریدا بڵاوکراوەتەوە، دەڵێت : زاناکان بەشێکیان لە مێشکی مرۆڤ دۆزییەوە، کە تەنها ناوچەیە لە مێشکدا، کە زیاتر پاڵ بە خوێنەوە دەنێت، ئەم ئەنجامەش لە کاتی ئەو تاقیکردنەوانە دەرکەوت کە دەربارەی پلەی زیرەکی ئەنجامیان دان .
دکتۆرە ( دیبوارا رۆف)کە پسپۆری زیرەکی و بنەماکانی فێرکردنە، ئاماژە بەوە دەکات، کە پێنج ئاستی جیاوازی بەهرەمەندی هەیە، لە نێوان ( ١ـ بۆ ـ ٥) کە (٥) لە پلەی یەکەم دایە .. ئەم پلانەش بە پێی دابەشکردن، لەسەر بنەمای ئەو فاکتەرانەی کە پەیوەندییان بە زیرەکی و، چاونەزێڕی( تەماح) و، سیما کەسێتییەکان و، رادەی تێکڕای زیرەکییەوە هەیە، کە منداڵ بە دەستی هێناون .
بایەخی ئەوە چییە، کە بزانیت منداڵەکەت بەهرمەندە یا بەهرەمەند نییە ؟
کۆمەڵەی یەکگرتووی بەریتانیبۆ منداڵانی بەهرەمەند، ئاماژە بەوە دەکەن، کە منداڵانی بەهرەمەند، زۆر تینووی زانیارین .. گرنگ ئەوەیە کە درک بە ئەوە بکەین، کە لە تەمەنێکی زووی منداڵیدا پێویستییانبۆ زا نستی و فێربوون هەیە . بۆ ئەوەی دایکان و باوکان هەلێکی زۆر بۆ منداڵە بەهرەمەندەکانیان بڕەخسێنن تا بەهرەکانیان گەشەبکەن. بۆ نموونە : باوکی موزیکژەنی ناسراوی جیهانی ( مـۆزارت)، بۆی دەرکەوت کە کوڕەکەی بلیمەتە، وازی لە ئیشەکەی هێنا و دوای کوڕەکەی کەوت، ئەگەرچی ئەو منداڵە دەکرا ببوایە بە بەهرەمەندێک، بەڵام گەر لە لایەن باوکییەوە بە راستی و بە دروستی ئاراستە نەکرایە، لەوانە بوو کە بڕوای بە خۆی نەمایە، یا هەستی بە بێزاری بکردایە و وازی لە بەهرەکەی بهێنایە و، نەبوایە بەو مۆزارتە بە ناوبانگە .
( تۆماس ئەدیسۆن ) ی داهێنەری وزەی کارەبا و، گرامافۆن و، بروسکە و، بە دەیان داهێنانی تر .. هەر ئەم منداڵە بوو، کە لە قوتابخانەدا، مامۆستاکەی بە نابەڵەدی و بە ناڕەوا، ئەدیسۆنی بە بیرکۆڵ و گەمژە و گێل ناو برد و، لە قوتابخانەش دەریان کرد .. ئەگەر هاوکاری و پاڵپشتی و هاندانی دیاکی دڵسۆزی نەبوایە .. رەنگە ئەدیسۆن نەبوایە بەو کەڵە زانایەی کە تا هەتایە مرۆڤ قەرزاری ئەون .
سێ فاکتەری کارتێکەر هەن، لە بەرزبوونەوەی ئەقڵی منداڵدا :
١ـ ژینگە ماڵ و قوتابخانە : کە هانی منداڵان دەدەن بۆ فێربوون و خۆشی وەرگرتن .
٢ـ دایک و باوک و ئەو کەسانەی کە لە دەوروبەرین : کە خویان نموونەیەک بوون لە بایەخ پێدان و پەیوەستبوون .. منداڵانیش چاو لەوان دەکەن .
٣ـ راهێنانی خێزان : راهێنانی زووی منداڵ لە لایەن خێزانەوە، کارتێکەرە بۆ ئەوەی ئارەزوو و بەهرەکانی منداڵ گەشەبکەن و، پێشبکەون و بەرهەمیان هەبێت .
ئەگەر ئەو سێ فاکتەرە لە منداڵێکدا کۆببنەوە، کە توانا بایۆلۆژییەکانی بۆ فێربوون، مامناوندی بن یا لە سەروی مامناوندییەوە بن، ئەو منداڵە لە ئەقڵ بەرزی و زیرەکیدا سەرکەوتوو دەبێت.
ئەوەی لەسەر دایک و باوک پێویستە :
پێویستە ئەوە بزانن، کە بایەخدان بە منداڵ .. بایەخدانە بە ئایندە .. منداڵەکەتان بریتییە لە کاغەزێکی سپی و خاوێن .. چیتان بوێ دەتوانن لەسەری بنووسن .. منداڵەکەتان بریتییە لە زەوییەکی بە پێت .. دەتووان هەموو بەها جوانەکانی لێ تۆوبکەن، کە دەبنە هاندانێکی باش و پاڵنەر بۆ سەرکەوتن و پێشکەوتن و داهێنانلە تەمەنی منداڵییەوە .
وەکو دەڵێن، لە دوای هەموو منداڵێکی بەهرەمەندەوە .. باوک و دایکێکی وریا و بەڵەد هەیە، کە یارمەتی و پشتگیری و هانی منداڵەکەیان دەدەن بۆ گەشەکردنی بەهرە و تواناکانی.. ئەم درکردن و پشتگیری کردن و هاندانانەی ئێوەی دایک و باوک، هۆیەکی سەرەکی و کاریگەرە، بۆ سەرهەڵدان وگەشەکردن و پێشکەوتنیتوانا و بەهرەکانی جگەرگۆشەکەتان .. دەبێت ئەوەش بزانن کە لە هەموو منداڵێکدا زۆر یا کەم توانا و بەهرە هەیە، بەڵام جیاوازیش لە توان و بەهرەکاندا هەیە .. بە سەرنجدان و لێزانین و شارەزاییتان دەتوانن هەست بە ئەم بەهرانە بکەن .. بەهرەی منداڵان، وەکو شوولکە نەمامێکی تەڕ و ناسک وایە ..ئەگەر خزمەتی نەکەین و پێویستی گەشەکردنی بۆ دابین نەکەین ( ئاو نەدرێ و پەین نەکرێت ) وشک دەبێتەوە و، دەمرێت .. ئەوەش دەزانین کە پەروەردەکرنی منداڵی بەهرەمەند و جیاواز، زیاتر لە منداڵێکی ئاسایی دایک و باوک پێوەی ماندوو دەبن، چونکە گەشەکردن و پێویستییەکانی منداڵی بەهرەمەند جیاوزن .. بەڵام داهاتووی گەش دەبێت و، دوور نییە کە ببێتە .. ناودارێکی مەزن و ناسراو، ببێتە زانا و داناو بلیمەتێک .. پشکی شێری شانازیش بۆ ئێوەی دایک و باوک دەگەڕێتەوە .
منداڵانی زیرەک و بەهرەمەند، خاوەنی پێداویستییە تایبەتییەکانن و، لەگەڵ منداڵانی ئاساییدا، لە رووی زیرەکی و بەهرەمەندی و کۆمەڵێک خەسڵەت و دیاردەی تر کە باسیان لێدەکەین، جیاوازیان هەیە .. پێویستییان بە بەخێوکردن و پەروەردەکردن و ئاراستە کردن و، بە قوتابخانەی تایبەتی و، بە مامۆستایانی راهێنراو و، بە پەیڕە و پرۆگرامێکی فێرکردن و خوێندنی تایبەتی و، بە چاودێری و ئاگادارییەکی زیاتر هەیە.. تا زیاتر بەهرەکانیان گەشە بکەن و پێشبکەون و لە ئایندەدا بەرێکی زۆر بدەن .
( جيفەرسۆن) کە سەرۆکێکی پێشووی ئەمریکا بوو، ئیلهامی لە بیرۆکەی ( ئەفلاتوون) وەرگرت، پێشنیاری ئەوەی کرد، کە بەبێ جیاوازی هەموو منداڵە زیرەک و بلیمەتەکانی هەژاران و دەوڵەمەندەکان لە هەرێمی ( فەرجیـنیا )، لە قوتابخانەیەکی تایبەتیدا کۆبکرێنەوە .. بۆ ئەوەی بایەخێکی زیاتر و، وانە و بابەتی تایبەتییان فێربکەن، کە لە ئاستی زیرەکی و بلیمەتیو چاونەزێڕییان دابن .
شەش پێشنیاری بەسوود .. ئەگەر منداڵەکەتان بەهرەمەندە :
‌١ـ هەوڵ بدەن بە ئەوپەڕی تواناتانەوە، بخوێننەوە و هەموو ئەوانە تیۆرییانە بزانن کە دەربارەی بەهرە و تایبەتمەندییەکان و جیاوازییەکانی منداڵانی بەهرەمەند نووسراون .. بۆ ئەوەی سوودیان لێ وەربگرن و، شارەزایی و زانیاریتان هەبێت، تا پێویستییەکانیمنداڵە بەهرەمەندەکەتان بزانن و بۆیان دابین بکەن .
٢ـ بە دوای ئەو گروپ و کۆمەڵانەدا بگەڕێن، کە لە پێناوی یارمەتیدان و هاوکاری خێزانەکانی منداڵانی بەهرەمەندا دامەزراون .. دەشێ یارمەتی پێویستیتان بدەن .
٣ـ بڕوا و هیوا بخەنە دڵی منداڵەکەتانەوە .. دڵنای بکەن، کە ئەوە نەنگی و شوورەیی و شتێکی خراپ نییە، کە لە هاوڕێکانیان جیاوزن و، لەوان بە تواناتر و زۆرزانتربن .
٤ـ مامۆستاکانی ئاگادار و دڵنیا بکەنەوە .. تا بزانن کە منداڵەکەتان لە بەهرەمەندانە .. تا بتوانن ئەوپەڕی یارمەتی بدەن .. مافی خۆشتانە کە چەخت لە سەر ئەوە بکەنەوە کە پێویستە مامۆستاکان یارمەتی تەواوی بدەن .
٥ـ پانتایەی باشی خۆشەویستی و پاڵپشتی بە منداڵەکەتان ببەخشن، کە پێویستیی پێیان هەیە .. ئەوەشتان لە بیربێت کە هێشتا منداڵە .. وەک هەر منداڵێکی ئاسایی پێویستی بە خۆشەویستی و یاری و بە دابین کردنی پێویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن هەیە .
٦ـ فشار مەخەنە سەری و داوای لێ مەکەن کە ئەنجامێکی لە توانای بەدەر بهێنێتەدی، بەرنامەیەکی چڕوپڕیش مەسپێنن بە سەریدا، یا بە هەڵبژاردن و ئارەزووی ئێوە، دەبێ کۆرسی موزیکی یا وەرزشی یا وانەی زیاتر، یا داوای تری لەم شێوەیەی لێ بکەن، ئەگەر منداڵەکەتان خۆێ نەیەوێت، یا خۆی ئارەزووی لێیان نەبێت، وازی لێبێنن .
چەند نیشانەیەک هەیە کە وەک کلیلێک وان، بۆ ئەوەی دایک و باوک، پێش تەمەنی قوتابخانە، ئەوە بزانن کە منداڵەکەیان زیرەک و بەهرەمەند و جیاوازە .. ئەمانەن :
ئایە منداڵەکەتان لە قۆناغی پێش خوێندن، بە وردی و بە ئاسانی دەخوێنێتەوە..؟ئایالە چاو تەمەنەکەیەوە، پێگەیشتووە ..؟ئایا بە رادەیەکی گەورە زمان بەکاردەهێنێت و( زمان پاراوە) و قسەکانی زلن و بە گوێرەی خۆی نین ..؟ئایا بەشێوەیەکی ئاسایی دەتوانێت بە وشە و رستەی تەواو گوزارشت بکات و، دەیەوێت سەربەستبێت لە خوێندنەوەدا ..؟ئایا ئەوە تاقی دەکاتەوە، کە گرفت و ئەو کێشەکانەی کە دێنەڕێی چارەسەریان بکات ..؟ئا زیاتر حەزی بەوەیە لەگەڵ منداڵی لە خۆی گەورەتر یاریبکات ..؟ئایا هەست دەکەن کە هەستیارە ..؟ئەی مەیل وحەزی ئەوەی هەیە کە بیرۆکان بزانێت و شییان بکاتەوە ..؟ئایا سۆزداری دەنوێنێ بەرانبەر بە خەڵکی و بە ئاژەڵان.. ؟ئایا حەزی لە هەڵهێنانی مەتەڵ و شتیخۆش و نوکتە و ژمارە هەیە..؟ئایە رەخنەدەگرێت و ناڕازی دەبێت ..؟ئایا بە خێرایی بێزار دەبێت ..؟ئایە زۆر دەپرسێت و پرسیاری سەیر و ناباوتان لێدەکات ..؟ئایاخێرا وەڵام دەداتەوە…؟؟ئەمانە و بە دەیان هاوشێوەی ئەم پرسیارانە، کە پەیوەندیان بە درکردن و نیشانەکان و ناسینی ( منداڵی بەهرەمەند ) ەوە هەیە .
رۆڵی مامۆستا لە درکردن و ناسینی بەهرەمەندان :
مامۆستای راهێنراو، وەکو سەرکردە و دینەمۆی فێرکردن و پەروەردەکردنی منداڵان و ئاراستەکردنیان بە دروستی، تا رادەیەکی زۆر دەتوانێت دانایی و تواناکانی داهێنان و توانای فێربوونی قوتابیی بەهرەمەند بزانێت .. لە میانەی ئەم خاڵانەوە :
١ـ لە میانەی ئەو بەرهەمانەی کە قوتابی بە دەستیان دەهێنێت .
٢ـ لە میانەی ئەو نمرە بەرزانەی کە لە وانەکاندا وەریان دەگرێت .
٣ـ چاودێری و زانینی رەوشتی قوتابی .. باشتر وایە تێبینییەکانی تۆمار بکات .
٤ـ وەرگرتنی رای خێزان و کەسوکار و هاوڕێکانی منداڵ .
٥ـ دیمانەی تایبەتی لەگەڵ قوتابی دا .
٦ـ ئەو مامۆستایەی کە هانی قوتابییەکانی دەدات بۆ داهێنان و بۆ دۆزینەوەی تازە .. بوار و هەلێکی لە باریان، بۆ بیرکردنەوە و داهێنان بۆیان دەڕەخێنێت .
گرنگترین تایبەتمەندی و نیشانەکانی منداڵانی بەهرەمەند :
هەر وەکو لە لێکۆڵینەوەکەی ( کۆکـس : ١٩٢٦) و، توێژینەوەکەی ( ماکیـنۆن ) دا دەردەکەوێت .. کە منداڵانی بەهرەمەند، کۆمەڵێک خەسڵەت و تایبەتمەندییان هەیە . خاتوو( ماریـان شـیڤل : ١٩٥٣) لیستێکی پێشکەش کرد .. کە کۆمەڵێک لە نیشانە و تایبەتمەندییەکانی منداڵانی بەهرەمەندی لە خۆ گرتوون .
بە کورتی گرنگترین تایبەتمەندییەکانی منداڵانی هەڵکەوتوو و بەهرەمەند ئەمانەن :
تایبەتمەندییە جەستەییەکان :
جاران وا باوبوو، کە بەهرەمەندەکان و بلیمەتەکان و، بیرمەندەکان، لەڕ و لاوازن .. بەڵام راکانی ئێستا بە پێچەوانەی ئەو رایەوەن .. لەرووی جەستەییەوە :
(*) ئاستی گەشەکردنی لەشی و، تەندروستی گشتیی بەهرەمەند، لە ئاستی ئاسایی باشترە .. منداڵی بەهرەمەند لە تەمەنێکی زوودا دەتوانێت پێ بگرێت و،زووتر فێری قسەکردن ببێت، زووتر و زیاتریش لە منداڵانی ئاسایی هاوتەمەنی دەزانێت و دەناسێت . (*) بەهرەمەند تا رادەیەک کێشی لەشی زیاترە و باڵاشی بەرزترە .
(*) تا رادەیەک دەمارگرژ و هەڵچوو نیییە .
(*)باش خواردن دەخوات .
(*) ئێسکەکانی کەمی زووتر لە هاوتەمەنەکانی گەشە دەکەن .
(*) لەشی لە چاو تەمەنەکەیەوە زووتر پێ دەگات .
تایبەتمەندییە هۆشییەکان ( ئەقڵییەکان ):
(*) تەمەنی ئەقڵیی ( ژیریی ) .. لە تەمەنی ماوەیی( لە دایکبوونییەوە ) زیاترە .
(*) بیری تیژە و، حەز بە زانینی شتی زیاتر دەکات .
(*) وریایەو توانایەکی زۆر و وردی تێبینی و سەرنجدانی هەیە .
(*) دانامێنێت و بە خێرایی وەڵام دەداتەوە .
(*) هەر لە منداڵییەوە توانایەکی زۆری هەیە لە درکردن بە پەیوەندییە هۆیەکانەوە .
(*) حەز بە یارییەکانی هەڵوەشاندنەوە و پێکەوەنان دەکات .. حەزیش دەکات لە بابەتە کۆنەکانی یارییەکانی سوود وەربگرێت و، شتی تازەیان لێ دروست بکات .
(*) بە جوانی بیر دەکاتەوە و، بە باشی لە واتا و مەبەستەکان دەگات .
(*) توانایەکی باشی بۆ لێکدانەوە و شیکردنەوە و هەڵسەنگاندن هەیە .
(*) هەڵەشە نییە و، لیهاتووە و توانای چارەسەرکردنی کێشەکان و ئاڵۆزییەکانیهەیە.
(*) حەز و ئارەزوو و هیواکانی زیاترن، لە منداڵانی ئاسایی .
(*) حەز بە سەربەخۆییدەکات لە ئەنجامدانی کارەکانیدا، دەیەوێت پشت بە بیرکردنەوە و لێکدانەوەی خۆی ببەستێت و،ئەقڵی خۆی لە داهێنان و دانان دا، بەکاربهێنێت .
(*) دەتوانێت چەند رێگایەک و، چەند چارەسەرێک .. بۆ کێشەکان بە کاربهێنێت .
(*) بڕوا بە خۆیە و، دەتوانێت پشت بە خۆی ببەستێت و، بەرپرسێتی هەڵبگرێت .
(*)پرسیاری زۆر دەکات و زۆریش لێکدەداتەوە .
(*) خۆشی لە چالاکییە زەینییەکاندا دەبینێت .
تایبەتمەندییە زانستییەکان :
(*) خەیاڵی فراوانە و توانای داهێنانی هەیە .
(*) وردبینە لە تێبینی کردن و سەرنجدا .
(*)خۆهەڵقورتێنە و، دەیەوێت هەموو شتێک بزانێت .
(*) زۆر گرنگی بە زانیارییەکان دەدات .
(*) سەرنجی دەوروبەری دەدات .
(*) توانایەکی بەرزی هەیە، لە بیرکردنەوە و سەلماندن دا.
(*) بە ئاسانی و خێرا دەتوانێ بیرۆکەکان و رووداوەکان و هۆکارەکان پێکەوە ببەستێت
(*) حەز لە خوێندنەوەی ئەو گۆڤار و کتێبانە دەکات، کە بۆ تەمەنێکی گەورەتر لە تەمەنی ئەو دانراون .. حەزی بەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەش دەکات، کە دەربارەی گەردوون و،نەژادی مرۆڤ و، ئەستێرەناسی و، داهێنان و دۆزینەوەن .
(*) حەزی لە یاری قورس و گران هەیە .. ئەو یارییانەی یاسا و دەستووریان هەیە .
(*) حەزی لەو چالاکییانەیە کە بیرکردنەوەیان دەوێت . خۆشیش لە شتی تازە دەبینێت.
تایبەتمەندییە ویژدانی و کۆمەڵایەتییەکان :
(*) لە تەمەنێکی بچووکدا، بایەخ بە دەمەتەقێ و باسی فەلسەفە و کۆمەڵایەتی دەدات.
(*) زاڵە بەسەر ئەو دەمەتەقی و گڤتۆگایانەی دەیان کات .
(*) زۆر هەستیار و سۆزدارە .. زۆر رقیشی لە رۆتینە .
(*) حەز بە گۆشەگیری دەکات .
(*) بە ستەم و بە بێ ویژدانی و زۆرداری و نادادپەروەری .. زۆر نیگەران دەبێت .
(*) حەز بەوە دەکات، کە کار بە تەواوی ئەنجام بدرێت و بە ناتەواوی بەجێنەهێڵرێت .
(*) توانایەکی زۆری لە جووڵەکردن و قسەکردن دا هەیە .
(*) پەیوەندی باشە لەگەڵ دایک و باوک و مامۆستاکانی و گەورەکاندا، بە گشتی .
(*) بەوە ناسراوە،بە گومانە و، رەخەنە دەگرێت و رووداو و شتەکان تاوتوێ دەکات .
(*) رووحێخۆدەرخستن و سەرکردەکردەیی و پێشڕەوییکۆمەڵایەتی جیاوازی هەیە .
(*) حەزی لە گەشت کردنە و، ئامادەییەکی باشی هەیە بۆ رێکخستنی گەشتەکان .
(*) رێز لە هەست و لە مافەکانی کەسانی تر دەگرێت .
(*) بەشداری لە ململانیو دەمەتەقێ دەکات و، بە بیر و راکانی دەوڵەمەندی دەکات .
(*) دژەباوە و سنووری یاسا و رێسا و دەستوور و ئاگادارییەکان دەبەزێنێت .
(*)رووخۆشە و، حەز بە سوعبەت و بە نوکتە و خۆشی و پێکەنین دەکات .
(*) گەشبین و، هیواخواز و، کۆڵنەدەرە .
(*) خۆپەرست نییە و رووحی یارمەتیدانی هەیە .
تایبەتمەندییە زمانییەکان :
(*) زمان پاراوە و،سەرمایە و سامانێکی زمانیی دەوڵەمەندی هەیە .
(*) لە تەمەنێکی بچووکدا، فێری خوێندنەوە دەبێت .
(*) لە تەمەنێکی بچووکدا رستەی درێژ و گران بەکار دەهێنێت .
(*)بە خێرایی و بە شێوەیەکی نا ئاسایی دەخوێنێتەوە و دەدوێت .
(*)بە جوانی دەتوانێت گوزارشت لە بیر و هەست و، لە را و بۆچوونەکانی بکات .
(*) پرسیاری نا ئاسایی و دژەباو دەپرسێت .. وەک : ئەگەر هاتو ؟ ئەمە چۆن ؟
(*) زمانی شیرینە و، شیۆازێکی دیبلۆماسی و پێشکەوتوو بەکاردەهێنێت، بۆ باوەڕپێهێنان و قاییل کردنی بەرانبەرەکەی .
تایبەتمەندییە رەوشتییەکان ( ئاکارییەکان ):
(*) ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر لە شوێنێکدا دابنیشێت و ئۆقرەبگرێت .. ئەگەر بۆ ئەنجامدانی چالاکییەک رانەسپێردرابێت، کە پێویستی بە توانایەکی زۆر هەبێت .
(*) زوو لە کارێکدا بێزار دەبێت، کە بە دلێ نەبێت و حەز و تواناکانی نەبزوێنێت .
ماوە ئەوەش بڵێین، کە زەحمەتە ئەو هەموو تایبەتمەندی و خەسڵەتانە لە منداڵێکی بەهرەمەندا کۆببنەوە .. بەڵام بڕواتان بەوە هەبێت، کە بەهرە بۆ ئەوەی دەرکەوێت و بەرچاو بکەوێت ماندووبوون و هەوڵێکی زۆر و ئەوتۆی ناوێت.. گرنگ ئەوەیە کە لە لە منداڵەکانمان بگەڕێین، با گوزارشت لە هەست و نەست و لە تواناکانی خۆیان بکەن .. با بەئارەزووی خۆشیان تێر و تەسل بە خۆشی گەمە و یاری بکەن، ئەوەش مافی رەوای خۆیانە .. ئەوە جیهانی ئەوانە .. ئەوەی لەسەر ئێمەش پێویستە ئەوەیە،کە چاودێریان بکەین و،بە دروستی ئاراستەیان بکەین و، هەڵەکانیان راست بکەینەوە.

ته‌مموز 20, 2015

زۆر نازپێدان بە منداڵ .. لە رێدەریدەکات – رەزا شوان – نەرویج

منداڵان زۆر خۆشەویستن .. منداڵان تۆی ژیانن .. هیوای داهاتووی گەلانن.. منداڵان گرنگترین سامان و سەرمایەن .. کە لە نەوت زێڕیش بەنرخترن .
تا دروستر کوردیلە چاوگەشەکانی ئەمڕۆمان گۆش و پەروەردە بکەین .. تا باشتر ئاراستەیان بکەین .. جوانتر رێنمایی و ئامۆژگاریان بکەین .. زیاتر دڵنیادەبین لە هێنانەدی ژیان و ئایندەیەکی خوازراوی خۆشتر و شیاوتر بۆ کورد و کوردستان .کوردیلەکانمان دەبن بە کەسایەتی و بە تاکی دروست و سوودبەخشی بڕوا و متمانەبەخۆی کۆمەڵگای کوردیمان .. سۆز و خۆشەویستی و هاوبەستەبوونیان بۆ کوردستانی شیرینمان دەبێت .. دەتوانن بەرگەی بەرهەڵست و کێشە و تەنگەژە و گۆڕانکاری وکارەساتەکانی ژیان بگرن .. بە ئەوپەڕی ئازایی و بە بڕوا و متمانەوە،بوێرانە رووبەروویان ببنەوە .
منداڵان ئەو شوولکە تەڕ و ناسکە نەمامانەن، کە پێویستە بە جوانی پیان بگەیەنین، تا ببنە کەڵەداری قەد ئەستوور و رەگ داکوتراوی بە ناخاچوو، خۆڕاگربن و بێ باکبن و، بە هەڵکردنی رەشەبا و زریان و تسۆنامی روودا و کارەسەتاکانی ژیان هەڵنەتەکێن .
راستە سۆز و میهرەبانی و خۆشەویستی دایکان و باوکان بۆ جگەرگۆشەکانیان، لە رادەبەدەر و بێ سنوورن .. بەڵام پەروەردەکردنیان بە دروستیی شیرینتر و لە پێشترە .
( ئەرستۆ ) دەڵێت : ” رەگی پەروەردە تاڵە .. بەڵام بەرەکەی شیرینە ”
( لۆدڤیج ڤان بتهۆڤن ) دەڵێت : ” ئامۆژگاری باش فێری منداڵەکانتان بکەن .. ئەمەئەو شتەیە کە بەختەوەریان دەکات نەک زێڕە ”
خێزان یەکەمین دەزگای پەروەردەییە .. بنەمایەکی سەرکییە لە پێگەیاندنی و پێکهێنانی کەسایەتی منداڵدا .. منداڵ لە باوەشی خێزاندا چاوهەڵدێنێ و، دەژیت و، وەردەگرێت و، فێردەبێت .. تا گەورە دەبێت و دەتوانێت پشت بە تواناکانی خۆی ببەستێت .. لە دوای ماڵ و خێزان، منداڵ ماوەیەکی زۆریش لە دەزگای دووەمدا کە قوتابخانەیە و تەواکەری ماڵەوەیە، بەسەردەبات .. بەڵام زۆربەی خەسڵەتەکانی رەوشتی و رەفتارەکانی و ئەو شتانەی منداڵ فێریان بووە .. لە پێنج ساڵەی یەکەمی تەمەنیدا، لە ماڵەوە لە ئەندامانی خێزانەکەیەوە، لە دایک و باوک و خوشک و برا و کەسوکارییەوە وەری گرتوون .. یا لە دایەن و پەروەردەکارەکەی و دادەکانی باخچەی ساوایانەوە وەری گرتوون .. لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکان هەموویان جەخت لەسەر ئەم راستییە دەکەن کە ئەم قۆناغە گرنگترین و، ناسکترین و، هەستیارترین و، مەترسدارترین قۆناغە، لە ژیان منداڵدا . (فرۆید ) دەڵێت : ” بەشی زۆری کەسایەتی هەر تاکێک لە تەمەنی منداڵیدا دروست دەبێت .. بە تایبەتیش تا شەش ساڵان ”
( ماریا مەنتسۆری ) هەر لە بارەی ئەم قۆناغەوە دەڵێت : ” گرنگترین قۆناغ لە ژیانیمررۆڤدا، قۆناغی خوێندنی باڵای زانکۆ نییە، بەڵکو یەکەمین قۆناغی ژیانە، کە لەدایکبوونەوە تا تەمەنی شەش ساڵانە ”
زۆربەی خەسڵەت و بنەماکانی ژیان و کەسایەتی مرۆڤ، لەم پێنج ساڵەدا دەق دەگرن و دەچەسپین .. دروستبن یا نادروست، کارتێکردن و رەنگدانەوەیان لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵدا دەبێت .. بە سەرنجدان و خوێندنەوەی خەسڵەت و هەڵس و کەوت و رەفتارەکانی ئەمڕۆی منداڵ لەم قۆناغەدا .. دەتوانین پێشبینی ئەو بکەین و ئەوە بزانین کە ئەم منداڵە لە داهاتوودا چ کەسایەتییەکی لێ دێتە کایەوە .. تا خێزان رێک وپێک و تەبا و رۆشنبیر و وریابن ..تا زیاتر شارەزای قۆناغەکانی گەشەکردنی منداڵ بن .. تا زیاتر کەش و هەوای خێزانی و رەفارەکانیان لەبار و دروست بن .. منداڵەکانیان مەستی پێویستییە بایۆلۆژی سایکۆلۆژیاکانیان ببن.. منداڵەکانیان بە دروستی و بە سروشتی گەشەدەکەن و، تاک و کەسایەتی هاوسەنگ و کۆمەڵایەتییان لێ دێنە کایەوە .
بێگومان دایکان و باوکان لە هەموو کەسێ سۆزدارتر و، بە بەزەییتر و، دڵسۆزترن بۆ منداڵەکانیان، میهرەبانی و خۆشەویستیان لە رادەبەدەر و بێ هاوتا و بێ سنوورە .. ئەم سۆز و خۆشەویستییەش ماکییە (غەریزییە) تەنها لە مرۆڤدا نییە، بەڵکو لە زۆربەی گیانەوەرەکانی تریشدا هەیە .
پێویستە دایکان و باوکان ئەم زۆر خۆشەویستییەیان بۆ منداڵەکانیان، لە دڵی خۆیاندا بهێڵنەوە .. چونکە ئاشکراکردنی ئەو هەموو سۆز و خۆشەویستیەی دایک و، زۆر نازدان بە منداڵەکانی و، زیادەڕۆیی لە ئاگاداری و چاودێری و پاراستن و پیاهەڵدانیان، زیانێکی زۆر بە منداڵەکانی دەگەیەنن و، کاریگەری و رەنگدانەوەی نەرێنی و خراپیان لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتوویان دەبێت .. ئێمە ئەوە ناڵێین کە دایکان و باوکان سۆز و بەزەییان بۆ جگەرگۆشەکانیان نەبێت .. بە پێچەوانەوە سۆز و خۆشەویست و بەزەیی پێوستن بۆ منداڵان و، ئاسوودەیی و شادی بە دەروونیان دەبەخشێت ..بەڵام پێویستە بە شێوەیەکی هاوسەنگی بێت و، زیادەڕۆیی لە گوزارشت کردن لە سۆز و خۆشەویستییان بۆ منداڵەکانیان نەکەن .. کورد وتەنی : ” هەموو شتێ بە خوێ، خوێش بە مانا ” واتا هەموو شتێک پێوەر و ئەندازەی خۆی هەیە، کە لەو ئەندازەیە تێپەڕی خراپ دەبێت .. وەکو دەڵێن ( باشرین ئەوەیە کە مامناوەندی بێت ) .. هەندێ لە دایکان و باوکان شانازی بەوەوە دەکەن کە منداڵەکانیان بە ناز بەخێودەکەن، بێ ئەوەی کە بزانن ئەو بە نازبەخێوکردنە، چ ئاکامێکی خراب بە ژیانی منداڵەکانیاندەگەیەنێت.
منداڵینازپێدراو و، زۆر هەڵنراو، ئەو منداڵەیە کە کۆمەڵیک رەفتار و خوویخراپ و ناپەسەندی هەیە .. منجڕ و بێزارکەرە، نێرگزی وخۆپەرستە، لاسار و ملهوڕە، چاونەزێڕ و داگیرکەر و شەڕانگێزە .. بە کورتی دیکتاتۆرێکە .. ئەم کێشەیەشلەگەڵ گەشەکردن و گەورەبوونیدا، گەشەدەکات و، تابێت خراپتر دەبێت و، کۆنترۆڵ ناکرێت .. چونکە ئەو رەوشت و رەفتارە ناپەسەندانە، دەبنە خوویەکی هەمیشەیی لە ژیانی ئەو منداڵانەدا، وەک کورد دەڵێت : ” خوویەکی گرت بە شیری، وازی لێناهێنێت بە پیری ”
بۆیە پسپۆرانی بواری پەروەردە و دەرووناسان و پزیشکانی منداڵان، ئاگادارمان دەکەنەوە و داوامان لێدەکەن، کە زۆر ناز بە منداڵەکانمان نەدەین و زیاد لە ئەندازە نەیان لاوێنینەوە .. تا خوو بە رەوشت و رەفتاری نادروستەوە نەگرن و، نەبنە تاک و هاوڵاتی سەقەت و ناهاوسەنگ .. چەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە .. کە زۆر بێزارکردن باشترە لە زۆر نازپێدان و زیاد ئاگاداری و پاراستن و لامێژی .
دایکان و باوکان واتێدەگەن، کە نازپێدان شتێکی ئاسایی و ئاسان و ساکار و کاتییە .. بەڵام ئەوە نازانن کە رەنگدانەوە و ئەنجامەکانی زۆر خراپ و زیانبەخش بۆئەومنداڵە نازپێدراوانەو بۆ هەموو ئەوانەی دەوروبەریان، لە پێش هەمووشیانەوە دایکان و باوکان گیروودە و مەفتەلا دەبن، باجی ئەم زۆر نازپێدانە بە منداڵەکانیان دەدەنەوە .. بە تایبەتیش لە قۆناغی هەرزەکاریدا .. ئەم منداڵانە سەقەت پێگەیشتووانە، زوو هەڵدەچن و یاخی و بەلەسە و سەرەڕۆ دەبن .. زوو هەڵدەخەڵەتێن و دەبنە نێچیر بۆ ئەو منداڵانی کە لە رێ دەرچوونە و رەوشت بەد و بەرەڵا و چەقاوەسوون .. فێری جگەرەکێشان و مەی خواردنەوەیان دەکەن و، لەوانەشە تووشی مادە هۆشبەرەکانیشیان بکەن .
بە کورتی نابێت زیادەڕۆیی لە نازپێدانی منداڵ بکەین و .. ناشبێت پەراوێز و پشتگوێان بخەین .. باشترین رێگا مامەڵەکردنی مامناوەندی و هاوسەنگییە لە گەڵیاندا.
زیانەکانی زیادەڕۆیی لە نازپێدان :
خەسڵەتەکان و، زیانەکانی زیادەڕۆیی لە نازپێدان و ملکەچکردن بۆ هێنانەدی هەموو فرمان و داواکانی منداڵ زۆرن .. بە باس لە هەندێ لەوخەسڵەت و زیانانە دەکەین:
١ـ منداڵی نازپێدراو، ناتوانێت بەرپرسێتی لە ئەستۆ بگرێت و، رووبەبەڕووی کێشە و تەنگەژەکانی ژیان ببێتەوە، چونکە بە تاقیکردنەوەی پێویستدا تێ نەپەڕیوە، بۆ ئەوەی فێربێت و، دەربەرێت و بتوانێت بە سەرکەوتووی لەگەڵ کێشەکاندا مامەڵە بکات .
٢ـ ناتوانێت بەرگەی شکستی و نوشستییەکانیژیانی بگرێت و، زوو خۆی بەدەستەوە دەدات .. چونکە ئەو وا راهاتووە کە بەبی هەوڵدان هەموو داواکانی بۆ دابین بکرێن .
٣ـ نازپێدراو لامێژە و پشت بە خۆی نابەستێت، پشت بە کەسانی تر دەبەستێت، وەک دایک و باوکی .. تەنانەت لە قوتابخانەشدا، ئەو ئازایەتییەی نییە کە بەبێ پرس و رای دایک و باوکی بڕیاربدات .. بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی قوتابخانەش هەر پشت بە کەسانی تر دەبەستێت .. بۆیە زۆر جار پەنا بۆ درۆ و گزی دەبات و کێشەی لەگەڵ مامۆستاکانیدا دەبێت .
٤ـ نازپێدراوی مەست، لە داوکاری و دیاری و شتە سەیرە زۆرەکانی، لە ناو کۆمەڵدا توشی شۆک و شکستی دەکات .. چونکە کەس ئامادە نییە کە نازی هەڵبگرێت و، چی بخوازی و داوابکات، بۆ دابین بکەن .
٥ـ نازپێدراو دەبێتە کەسایەتییەکی نێرگزی و خۆپەرست و کەس نەویست .. لە خۆی زیاتر کەسێکی تر بە هاوتای خۆی نازانێت .. کەلەڕەقە و سوورە لەسەر سەپاندنی راکانی خۆی .. بەرگەی رەخنە و لۆمەکردن ناگرێت و، گوێ لە ئامۆژگاریش ناگرێت .. خەڵكی بە لەخۆبایی و رەوشت بەدەری دەزانن .. نازپێدراو وا هەست دەکات کە جیهان لە بەرچاویدا تەسک بۆتەوە و نایگرێتە خۆی، دەبێتە کەسایەتییەکی شەڕانگێز ملهوڕ.
٦ـ نازپێدراو، گۆشەگیر و تەنیاخوڕە و دوورەپەرێزە و، کۆمەڵایەتی نییە و، تێکەڵ بە کۆمەڵ نابێت .. بە کەمیش لە بۆنە کۆمەڵایەتییەکان و یاری بە کۆمەڵ بەشداری دەکات.
٧ـ فێری چاوەڕوانی و ئارامی و ئۆقرەگرتن نییە .. دەیەوێت لە هەموو شتێکدا ئەو یەکەمین کەس و لەپێشتر بێت و.. هیچ یاسا و رێسا و دەستووریکیش رێی پێ نەگرن .
٨ ـ لە ماڵەوە ئازادی و دەسەڵاتێکی رەهای هەبووە و لێپێچینەوەیان لەگەڵ نەکردووە، قسەی سواربووە و، داواکانیان رەتنەکردوونەتەوە .. بەڵام لە ناو کۆمەڵدا ئەو ئازادییە رەهایە نییە .. یاسا سەروەرە و دەستوور جێبەجێ دەکرێت و سنوور و لێپێچینەوە هەیە .. بۆیە دەبێتە دوژمنی یاسا و دەستوور و، یەکسانی و دادپەروەری .
٩ـ نرخی شتەکانی نازانێت، چونکە بۆ دابینکردنیان هیچ ئەرک و ماندووبووونێکی نەکێشاوە .. چاکەی ئەو کەسانەشی لەبەرچاو نییە کە بۆیان دابین کردوون .
١٠ـ زۆر جار گریان دەکات بە چەکێکی سەرکەوتوو ، بۆ فشار خستنەسەر دایک و باوکی بۆ جێبەجێکردنی داواکانی .. وڕک دەگرێت و، مان لە نان خواردن دەگرێت و، خۆی بە زەویدا دەدات و دەگرێت و نوزەنوز دەکات .. بۆ خۆشکردنی ئەم هەڵوێستەشی هەندێ فرمێسک دەڕێژێ و، دەست بە کۆکینی دروستکراو دەکات .
١١ـ زۆر جار غیرە لە خوشک و براکانی دەکات .. واهەست دەکات کە ئەوان لە ئەم خۆشەویسترن .. ئەم دەیەوێت دەسەڵاتی بە سەریاندا هەبێت و، ملکەچی فرمانەکانی بن .. ئەم هەستە هەڵەیە وای لێدەکات، کە لە داهاتوودا تۆڵە لە گەورەکان بکاتەوە .
١٢ـ گوی بە وشەی ( نـا )نادات .. بۆ نموونە کە پێی دەڵێت نابێت شەڕ لەگەڵ کەسدا بکەیت .. نابێت لە رووی مامۆستاکاندا هەڵبگەڕێیتەوە .. نابێت هاوڕێتی منداڵی خراپ بکەیت .. نابێت … هتد . بەڵام ئەم وادەزانێت بایەکە و بە لای گوێیدا تێپەڕێ .
١٣ـ وڕک و پەڵپی زۆر دەگرێ و، داواکارییەکانی سنووریان نییە .. حەز بە داگیرکردن و زەوتکردن و خاوەندارێتی دەکات .. ئیرەی دەبات و، حەز ناکات منداڵێکی تر، شتی جوانتر و باشتری لە شتەکانی ئەو هەبێت .
١٤ـ رەخنە لەە هەموو شتێ دەگرێت و، لە کەسیش رازی نییە و، رێز لە رای کەسیش ناگرێت .. کەلەڕەقە و هەمیشە دەیەوێت رای خۆی پسەپێنێت .
١٥ـ جیاوازی لە نیوان پێویستییەکانی و ئارەزووەکانیناکات .
١٦ـ هەمیشە هەست بە بێزاری دەکات .
١٧ـ لە قوتابخانە لەگەڵ قوتابیەکانی تر و مامۆستااکانیدا هەڵناکات و ناسازێت .. شەڕانی و جوێندەرە .. خۆپەرست و لاسار و چەتوونە .. لەبەر ئەم رەفتارە بەدانەی، خۆشیان ناوێت و لێی دووردەکەونەوە .
١٨ـ زۆر نازپێدراوەکان، رووبەڕوی باردۆخێکی کوتوپڕی چاوەنواڕنەکراو دەبن، کە ئەوان لەسەری رانەهاتوون، ئەمەش ئاساییە، چونکە کۆمەڵگا زامنی ئەوەیان بۆ ناکات کە خواستەکانیان بۆ دابین بکات و چاودێری تایبەتییان بکات، تەنها ئەو کەسانە نەبێت کە شایانی هاوکاری و یارمەتیدانن.. بۆیە دەبنە دوژمنی کۆمەڵ و لە هیچ شتێک رازی نابن و .. تووشی جۆرە بێ ئومێدی و دڵڕاوکی دەرووونی دەبن .. بڕواشیان بە خۆیان نامێنێت .. ورەیان دەڕووخی و دەچنە قۆناغی شکتییەوە .
١٩ـ نازپێدراو، ئاژاوەچییە و، گوێ بە هێچ ئامۆژگاری و رێنماییەک نادات و .. گوێ بەدەستتوور و بە بنەماکانی رەوشت بەرزی و داب و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان نادات .
٢٠ـ بەڵام ( لە سەدا سەد ) مەرج نییە ئەو خەسڵەت و کاردانانەوە نێگەتیڤانە لە ئەنجامی زۆر نازپێدانەوە بەرجەستە بووبن .. دەشێ بە پێچەوانەوە، لە ئەنجامی پەرواێزکردن و خۆشنەویستن و لۆمەکردن و توند و تیژی و نەبوونی و .. یا بەهۆی ترەوە دووچاری منداڵی ناهاوسەنگ و رەفتار ناپەسەند بووبن .
دایکان چی بکەن پێش ئەوەی کار لە کار بترازێت و کۆنترۆڵ لە دەەست بدەن ؟
بۆیەدەڵێین دایکان چی بکەن .. چونکە لە ماڵەوەدا دایک زیاترین کات لەگەڵ منداڵەکانیدا بەسەردەبات و، خۆشەویستیشی بۆیان بێ ئەندازەیە .. بۆیە ئەم رێنمایی و خاڵانە دەخەینە بەرچاوی دایکانی بەڕێز .. بۆ ئەوەی دور لەسۆز و لە بەزەیی و لەخۆشەویستی، بە شێوەیەکی دروست و سەرکەوتوو، هەڵس و کەوت بکەن و، رێ لە رەفتارە ناشیرین و ناپەسەندکانی منداڵەکانیان بگرن .
١ـ دایکی بە سۆز و دڵسوز، سوود لە هەندێ ئیشوکاری ناوماڵ وەربگرە و، منداڵەکانت بەشداربکە و، فێری یارمەتیدان و هاوکاری بکە .. ئەوەش مەڵێ ناسکن و دڵم نایات ئیشیان پێ بکەم .. شینبوونی رووحی هاوکاری و یارمەتیدان لە دڵی منداڵەکانتدا، بە درێژایی ژیانت شاد ودڵخۆشت دەکات .. منداڵەکانت فێری ئیش و بەرپرسێتی و پشت بە خۆبەستن دەبن. بەری رەنج و ماندووبوون دەزانن .. رێز لە تۆ و کەسانی تر دەگرن .
٢ـ کە کارێکی باش ئەنجام دەدەن بە روویەکی خۆشەوە ( سوپاس ) یان بکە .. ئەم سوپاس کردنە، بە دڵنیایی و رێز و رازیبوون و پێزانینی دەزانن .. نەک بە قسە، بەڵکو بە کردار تۆ خۆت نموونە بەلە سوپاس کرندا، بۆ نموونە گەر لە چێشخانەیەکی دەروەی ماڵ، کە شاگردەکە خوردنەکانتان بۆ دادەنێت ـ سوپاس ـ ی بکە .. فێری منداڵەکەت بکە کە بە نووسین سوپاسنامە بۆ هاوڕێکانی بنێرێت، کە بە بۆنەی جەژنی لەدایکبوونییەوە، پیرۆزباییان لێکرد و دیارییان پێشکەش کرد .. تا ئەم وشە جوانە ببێت بە مایەی پێزانین و درێژەپێدان .
٣ـ کە منداڵەکەت سنووری کۆمەڵایەتی دەبەزێنێت، پێیویستە چاوپۆشی لێ نەکەیت و رایبگریت و لێپێچینەوەی لەگەڵدا بکەیت .. تێیبگەیەنە کە پێویستە بە دروستی رەفتار بکات، تا ببێتە کەسێکی کۆمەڵایەتیی دروست و هاوسەنگ رەفتار .. تەمێکردن و لێپرسینەوە و ئامۆژگاری و رێنمایی .. منداڵەکەت لە ناز و زیادەڕۆیی دەپارێزێت .
٤ـ منداڵەکەت لەسەر کاری باش و رەفتاری جوان و سۆز و بەزەیی و سازان و رێز و یارمەتیدان و هاوکاری خێیرخوازی و مرۆڤایەتی و لێبووردن رابهێنە .. فێری بکە کە چۆن بە سەرکەوتوویی لە گەڵ کەسانی ترداهەڵس و کەوت بکات .. چۆن دەستی یارمەتی بۆ داماو و لێقەوماو درێژبکات .. فێری بکە ئەو بابەت و کەرەستانەی یارییەکانیکە لێیان بێزاربووە، بێ بەخشێت بەو منداڵانەی کە پێویستییان پێیان هەیە .
٥ـ زیادەڕۆیی مەکە لە هەڵنان و پیاهەڵدان و ستایشی منداڵەکەت، کە شایستەی ئەو هەڵنانە نەبێت .. بۆ نموونە ئەگەر منداڵەکەت، لە کێبڕکێیەکی وەرزشیدا، کە خۆی حەزی لێبووە کە بەشداری بکات، ئەگەر سەرکەوتنی بەدەست نەهێنا .. نە خەڵاتی بدەرێ و نە پیرۆزببایی و لێبکە .. بە شان و باڵیشیدا هەڵمەدە .. بەڵکو ئەوەی پێ بڵێ تۆ بە رووحێکی وەرزشییەوە بە شداریت لە کێبڕکێکەدا کرد، ئەو رەفتارەشت زۆر جوانە کە پیرۆزباییت لە هاوڕێ سەرکەوتووەکانت کرد .. نابێت ئەم شکستییە کۆڵت پێ بدات .. راهێنانی زیاتر بکە، بۆ ئەوەی لەجارەەکانی داهاتوودا، سەربکەويت و ئەنجامێکی باش بە دەست بهێنیت .. دەبێت ئەوەش بزانین کە لە ژیاندا شکستی و سەەرکەوتن هەیە .
٦ـ بۆ پاراستنی هەستی دەروونی و غیرەنەکردنی منداڵەکەت … نابێت منداڵەکەت بە مندااڵانی تر بەراورد بکەیت .. بۆ نموونە فڵانە منداڵ لە تەمەنی تۆدایە، بڕوانە چەند زیرەک و وریایە .. کچەکەی فڵان لە هەموو وانەکاندا نمرەکانی دەیە .. هتد .
٧ـ چەخت لەسەر ئەوە بکە، کە منداڵەکەت فێری نەریتە جوانە کۆمەڵایەتییەکانمان بێت .. بۆ نموونە ( بەیانیتان باش، رۆژتان باش، ئێوارەتان باش، بەخێرهاتنی میوان، دوای نان خواردن وتێربوونی دەستخۆشی و سۆپاست بکات .
٨ ـ فێری منداڵەکەت بکە کە نرخی پارە بزانێت .. فێری پاشەکەوتکردنیشی بکە .
٩ـ منداڵەکەت وەکو چەکێک و چەشنێک لە ناز، ئەگەر پێشتر سەری گرتووبێت، مان لە نان خواردن دەەگرێت و، دەست بە گریان و نوزەنوز دەکات، بۆ ئەوەی بتخاتتە داوەوە و، سۆز و بەزەییت رابکێشیت و، ناچارات بکات بۆ ئەوەی داواکەی بۆ دابین بکەیت ..ئەو ئەوە لە مێشکیدا جێگیربووە، کە مانگرتن لە خواردن و گریان، رێگایەکی باش و سەرکەوتووە بۆ قایلکردن و سۆز و دڵنەرمی و بەزەیی هاتنەوەی دایک و باوکی، بۆ جێبەجێکردنی خواستەکانی .. زۆر جاریش لە بەردەم میواندا ئەم مانگرتنە دەگرێت، بۆ ئەوەی دایک و باوکی لە روودامێنن .
چیرۆکی منداڵێكی مانگرتوو لە خواردنتان بۆ دەگێڕمەوە .. ( رۆژی ماڵێک میوانیان دێت، ماڵەکە کوڕێکی شەش ساڵانیان دەبێت .. کە خواردن لە سەر خوانی نانخواردن دادەنێن، منداڵەکەیان کاتە بە هەل دەزانێت، داوای کڕینی شتێکی لە دایکی کرد .. دایکی وتی بۆت ناکڕم .. منداڵەکەی مانی لە نانخواردن گرت و، دەستی بە گریان کرد .. دایکی یەکجار پێی وت ورە نانەکەت بخۆ، لێی دووبارە نەکردەوە، منداڵەکە وتی نان ناخۆم .. درێژەی بە گریان دا، جار و باریش سەری هەڵدەبڕی، تا بزانێت بە دەنگییەوە دێن و بەڵێنی پێدەدەن کە بۆی بکڕن .. بەڵام کەس لێینەپرسییەوە .. نان خورا و هیچ خواردنێکیان بۆ منداڵەکە نەهێشتەوە، لە چێشتخانەکەشیاندا، چی بۆ خواردن دەشیا لێیان شاردەوە .. دوای ئێوارە هەەریەکە چوون بە لایەکدا .. منداڵە دەگریا .. لە برسا سکی دەهوڵ زوڕنای لێدەدا .. بە ماتەمات چووە چێشتخانەکەوە .. هيچی نەدۆزییەوە کە بیخوات .. لە ( ساردکەرەوە )کەشیاندا، تەنها ئاوی سارد و خاوێن هەبوو .. چوو بە دایکی وت : ” برسیمە .. ” دایکی پێی وت : ” هیچ خواردنێک نەماوەتەوە .. ” ناچاربوو بەرەو نووستن مل بنێت .. بەڵام برسێتی زۆری بۆ هێنا و خەوی لێناکەوت .. ئەمجارەیان بە کوڵ دەگریا .. نەک بۆ ئەو شتەی داوای کرد، بەڵکو لە تاو برسێتی .. بەڵام دایکی بە لایا نەچوو .
ئەو دایکە زیرەک و دووربین بوو، سۆز و بەزەیی و خۆشەویستییبۆ منداڵەکەی بە لاوەنا .. ژەمێکی خواردنی لە منداڵەکەی بڕی .. بەڵام وانەیەکی ئەوتۆی فێرکرد کە هەرگیز ئەو منداڵە ئەو رەفتارە دووبارە نەکاتەوە و مان لە خواردن نەگرێت .. ئەوەی فێری منداڵەکەی کرد، کە وڕگرتن و مانگرتن لە خواردن و گریان و پاڕانەوە هۆیەکی پەسەن نین بۆ هێنانەدی داواکانی .. ئەم دایکە ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ ئەم بابەتەدا کرد .. گەر بهاتایە تەنها بە سۆز و بەزەیی و خۆشەویستیی بێ سنووری مامەڵەی لەگەڵ بکردایە .. منداڵەکەی دەبوو بە منداڵێکی نازپێدراو .. مانگرتن لە نان خواردن دەبوو بەخوویەکی . کە گەورەش بێت رێز لە فرمانەکانی دایکی ناگرێت .. بەەڵی بە بڕینی تەنها ژەمە خواردنێک .. نەیهێشت ئەو رەفتارەی منداڵەکەی ببێت بە خوویەکی هەمیشەی و لە ژیانی ئەمڕۆ و داهاتوویدا رەنگ بداتەوە .. وەکو دەشڵێن هەمیشە :
( خۆپاراستن .. باشترە لە چارەسەرکردن )
١٠ـ دایک و باوک نابێت، جیاوازی لە نێوان منداڵەکانیاندا بکەن .. بە شێوەیەکی یەکسانی لێیان بڕوانن .. کەسیان لەوەی تریان بە زیاتر نەزانن .. نابێت لە نێوان کوڕ و کچدا جیاوازی بکەن .. یا بەراوردکردنیان لە ڕووی زیرەکی و جوانی .. یا ئەمەیان دوا بۆڵە و لە هەموویان خۆشەویستر و شیرینترە .. چونکە جیاوازی کردن، هەستی غیرەکردن و رق لێبوونە، لە دەروونی منداڵاندا دەچێنێت .
١١ـ منداڵەکەت مەکەرە ژێر دیارییەوە .. یا بە کراسی جوان و جلوبەرگی گرانبەهاو یاریی ئەلیکترۆنی و شتی سەیر و سەمەرە ئیغرای بکەیت و، هەموو نازەکانی هەڵبگریت .. چی بوێت بۆ دابین بکەیت .. ئەم مامەڵەکردنە هەڵەیە .. چونکە بوار بۆ منداڵەکەت ناهێلنەوە، کە تاقیکردنەوە بکات و وانە و پەندی ژیان فێربێت و، ئەوەش بزانێت کە پارەی ئەو شتانە چۆن پەیدا دەکرێن .. یا چۆن پاشەکەوت دەکرێت .
١٢ـ پێویستە منداڵەکەت فێری چاوەڕوانی و ئارامگرتن و خۆڕاگرتن بکەیت .
١٣ـ ئازادی و دەسەڵاتێکی رەهای مەدەرێ، ئەمە وای لیدەکات زیاتر خۆپەرست بێت.
١٤ـ ئەگەر خۆت و هاوسەرەکەت کاردەکەن یا فەرمانبەرن .. ئێوارە کە دەگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە، خۆتان بە گونهبار مەزانن، کە لە بەیانییەوە منداڵەکەتان بە جێ هێشتووە .. هەوڵی ئەوەش مەدەن کە تۆڵەی ئەو لێدابڕانەی بۆ بکەنەوە و .. نازبارانی بکەن و، هەموو داواییەکی بۆ جێبەجێ بکەن .
١٥ـ دایکی بەڕێز، ئەگەر منداڵەکەت ( تاقانە)نەشبێت زیاد لە پێویست نازی مەدەری .. زیادەڕۆییش لە ئاگاداری و چاودێری و پاراستنی مەکە و، هێندەش ترست لێ نەبێت .
١٦ـ کاتێ کە لەگەڵ یەکێکدا دەدوێ .. رێ بە منداڵەکەت مەدە کە قسەکەتان پێ ببڕێت .. ئەگەر چاوەڕێی نەکرد تا تەوادەبەن .. چاوێکی لێداگرە .. ئەگەر چاوداگرتنەکەشت سوودی نەبوو .. دوایی هەرخۆت بیبەرە ژوورێکەوە و بە هێمنی و زانایی لۆمەی بکە و، لێپێچینەوەی لەگەڵدا بکە .. تا دان بە هەڵەکەیدا دەنێت و، بەڵێن ئەوەت دەداتێ کە ئەم رەفتارە ناپەسەندەی دووبارەی نەکاتەوە .
١٧ـدەکرێت لە هەندێ پرسدا، رای منداڵەکەت وەربگریت .. وەکو : حەزت لە چ جۆرە خواردنێکە .. حەزت لە خوێندنەوەی چ جۆرە کتێبێکە .. حەزت لە چ یارییەکە .. حەزت لە کام رەنگە .. حەزت لە چ جۆرە جلوبەرگێکە .
ئەوەی پێ بڵێ کە ئازادە لە هەڵبژاردنی ئەو شتانەی کە لەگەڵ دەستوور و، رەوشتی دیاریکرادا دژەباو نین .. بواری هەڵبژاردنی تێدایە .
١٨ـ ئەگەر زانێت منداڵەکەت هاوڕێتی منداڵێکی لە رێ دەرچووی بەدڕەوشت دەکات و رەفتارەکانی هاوڕێکەیت بە دڵ نییە .. منداڵەکەتی لێ دووربخەرەوە .. بە راشکاویش پێی بڵێ کە هاوڕێکەت بەدڕەفتارە و نابێ هاوڕێتی بکەیت .. تا داکۆکی لێنەکات .
١٩ـ لە هەموو شتێکدا داوای لێبووردن لە منداڵەکەت مەکە .. با نەبێتە خوویەکی جێگیر و دەقگرتوو .. لە هەموو شتێکدا داوای لێبووردن بکات .
٢٠ـ پێویستە دایکان و باوکان جار و بار داواکانی منداڵەکەیان بە ( نا ) یا (نەخیر) رەتبکەنەوە .. ئەوەش بخەنە پێش چاویان کە منداڵەکەیان بە ( نا ) توڕە دەبێت .. بەڵام ئەم توڕەبوونەی ماوە کورتە، پێویستە جدیش بن لەم هەڵوێستەیان چونکە منداڵ دایک و باوکی تاقی دەکاتەوە .. ئەگەر نا یەکەیان نەبردەسەر دەبێتە قسەیەکی بێ کردەوە.
٢١ـ رێ بە مندالەکەت مەدە پێچ و پەنا بدات و .. لە ماڵەوە کۆمەڵێک دەستووری بۆ دابنێ کە پێویستە پابەندیان بێت .. تا لە ئایندەدا رێز لە یاساکان و دەستوورەکان بگرێت و،سەرپێچی نەکات .
٢٢ـ پێویستە منداڵەکانتان رێزتان لێ بگرن و، ئەوەیان تێ بگەیەنن کە چۆن ئەوان مافیان بەسەر ئێوەوە هەیە .. ئێوەش مافتان بەسەر ئەوانەوە هەیە .. ناشبێت دایک و باوک مامەڵەکردنتان لەگەڵ منداڵەکانیان، دوو شێوەی جیاوازی دژ بە یەکتریبن ..بۆ نموونە : دایک نەرم بێت و باوک رەق بێت .. ئەوەی دایک بنیاتی دەنێت .. باوک بیڕووخێنێت .. یا بە پێچەوانەوە .. پێویستە یەکدەنگ و هاوڕا و هاومامەڵەبن، لە بڕیارەکانتان بەرانبەر بە منداڵەکانتان .

ته‌مموز 10, 2015

سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان … رەزا شوان …. نەرویج

لەگەڵ بوونی مرۆڤ لەسەر زەویدا .. وێنە بوونی هەبووە .. مرۆڤی سەرەتایی بە هۆی هێلکاری و وێنەکێشانەوە، گوزارشتیان لە مەبەست و لە نیاز و راز و لە هیواکانیان و، لە توانا و لە پێویستییەکان و، لە کێشەکانی خۆیان کردوون و، بە کەسانی دەوروبەری خۆیان گەیاندوون .هەندێ لە زانایان، سەرهەڵدانی وێنەکیشان بۆ زیاتر لە پانزە هەزار ساڵ بەر لە زاینی دەگەڕێننەوە ..لە زۆر شوێنی جیهاندا لە سەر دیواری ئەشکەوتەکان و پەرستگاکان و تاتەبەردی هەڵکۆڵراودا .. بە سەدان وێنە و هێما و نەقشی بابەت و مەبەست جۆراوجۆریان دۆزیونەتەوە .. کە مێژووەکانیان بۆ چەند هەزار ساڵێک بەر لەم سەردەمە دەگەڕێنەوە .
پێش ئەوەی مرۆڤ وشە و رستە و زمان و نووسین دابهێنێت .. مرۆڤی سەرەتایی بە هۆی هێلکاری و وێنەکێشانەوە لە یەکتری گەیشتوون و خواست و مەبەستەکانیان گەیاندوون .. تا گەیشتوونەتە داهێنانی نووسینی مێخی و هیرۆگلیفی و داهێنانی پیت .
وێنە هۆیەکە لە هۆیەکانی دەربڕین و گەیاندن .. گوزارشت لە سۆز و هیواکان و، لە هەڵچوونەکانی ناخی مرۆڤ و، لە سەرنج و تێڕوانین و، لە زادەی بیر و هۆشی و، لە رەفتارەکانی و، لە ئاست و لە رێژەی توانا و زیرەکی مرۆڤ و، لە هاوسەنگیی دەکەن .
وێنە ئاوێنەی ژیانی مرۆڤە .
زانای مەزن و بلیمەت ( سیگمۆند فرۆید )دەڵێت : ” لە دوای خەون، هونەر و وێنە، رێگایەکی دانپێنراوە، بۆ چوونە قووڵایی ناخی زۆر ئاڵۆزی مرۆڤەوە .. ”
لە ئەمڕۆدا، زاناکان لە رێی شیکردنەوەی هێلکاری، کە بە ( زانیاری گرافۆلۆژی) ناو دەبرێت .. واتا لێکدانەوە و شیکردنەوەی شێوە و وێنە دەگرێتەوە .. لە زۆر رووەوە کەسێتیو، گەلێ لە مەبەست و هیوا و،لە نهێنییەکان و، لە گرفت و گرێ و کێشە و ململانییە دەروونییەکانی ناخی مرۆڤ شیدەکەنەوە .. نامانەوێت لە کرۆکی باسەکەمان زیاتر دوور بکەوێنەوە .. کە ( سایکۆلۆژیای وێنەی منداڵان) ە، کە بابەتێکی زۆر گرنگ و بەسوودە، بۆ دایکان و باوکان و بۆ مامۆستاکان .. تا کوێرانە و بە نابەڵەدی بڕیار لە مەبەستەکانی وێنەکانی منداڵان نەدەن .. بێگومان وێنە بەشێکی گرنگە لە هونەرە شێوەکارییە جوانەکان .لە ئەمڕۆ و لە ئایندەدا کاریگەری راستەوخۆی لە سەر ژیان و رەفتاری مرۆڤدا هەیە .
جیهانی منداڵان، جیهانێکی ئاسۆ فراوانی سەیر و سەمەرەیە .. پڕە لە راز و لە نیازی پاک .. جیهانێکی وەنەوشەیی پڕ لە هیوای بەرز و، لە خەونی سەوز و شیرینە.. بۆ تێگەیشتن و چوونە ناو جیهانی منداڵان .. پێویستە ئەو زانیارییانە بزانین کە لە ڕێی ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی مەیدانی و پراکتیکی و بینینەوە هەڵهێنجێنراون و بنیاتنراون .. یەکێک لەو زانیارییانەی کە لە رێگایەوە دەتوانین، لە جیهانی منداڵان و، لە راز و لە هیواکانیان و، لە گرێ و گرفت و کێشە دەروونییەکانیان تێبگەین .. شێکردنەوەی ئەو هێلکاری و وێنەکێشراوانەی منداڵان کە بە راستی دەیانکێشن .. وێنەکانیان گوزارشتن لە نیازپاکیو لە دڵپاکی و لە رەفتارەکانیان .. کە زۆر بە سادەیی و ساوێلەیی و بەبێ شاردنەوە دەریان دەبڕن .. هەر وەکو چۆن قسەکردن هۆیەکە بۆ دەربڕین و گەیاندن،هەر ئاوهاش وێنە هۆیەکی گەیاندنە، پێویستە بە وردی لە وێنەکانی منداڵان بڕوانین بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی راست هێماکان شیبکەینەوە و لە واتا و مەبەستەکانیان بگەین .
وێنەکانی منداڵانبریتین لە ئەو هێلکاری و شێوانەی دەیانکێشن .. کە زۆرجار بە هەڵە و بە تێنەگەیشتن بە ئاڵۆز و باڵۆز و بە شتیتوڕەهات یا بە ( هێلکاری شەڕە پشیلە) ناویان دەبەین .. وێنەی منداڵان ئەو وێنانەن کە منداڵان بە پێنووس و فرشە و رەنگ دەیانکێشن و دەیانڕازێننەوە، کە گوزارشت لە زادەی بیرو هۆشیان و لە ناخی دەروون و دڵەقنجەکانیان دەکەن .. وێنەکانی منداڵان هەر ئەوەنییە کە شتێکی جوانی رازاوەیان کێشابێت، بەڵکو زمانێکی گوزارشتکردنیشە .. پێویستە لە راستیی ناوەڕۆکی وێنەکانی منداڵان بگەین .. لە رووی چۆنێتییەوە لێیان بڕوانین .. پێویستە تەوەری بایەخدانمان ئەمە بێت ( منداڵان چۆن وێنەکانیان دەکێشن .. ؟)نەک ( چی دەکێشن ..؟ )
با هەست بەوەش بکەین، ئەو کەسایەتییە منداڵێتییانەی لەسەر لاپەڕەکاندان .. ئەمە سەرەتای دەستپێکی منداڵانن، بۆ ئەوەی وێنەی دواڕۆژیان بکێشن .. نابێت رێگرییان لێ بکەین و کۆسپ بخەینە رێیان .. بە ڵکو یارمەتییان بدەین و هانیان بدەین بۆ ئەوەی بە ئەوپەڕی ئازادییەوە، گوزارشت لە وەی دەیانەوێت بکەن .. پێویستە پێنووس و تێنووس و بۆیەی پێویستیان بۆ ئامادە بکەین .. هانیان بدەین بۆ ئەوەی بە راشکاوی و بە جوانی گوزارشت لە راز و و نیاز و، لە کەف و کوڵی زادەی بیر و هۆشیان و،لە توانا و لە نهێنییە پەنگاوەکانی ناخی دەروونیان بکەن .
نابێت منداڵان بە کەم بزانین، چونکە هەست و نەستی منداڵان زیاترە، لە هەست و لە درکپێکردنی گەورەکان .. باشترین هۆش بۆ دەربڕینی هەست و سۆزیان بە شێوەیەکی راستەوخۆبێت یا ناراستەوخۆبێت .. وێنەکێشانە بە ئازادی و بە ئارەزووی خۆیان .
وێنەکانی منداڵان گەلێ هێما و مەبەست و مەتەڵیان بۆ هەڵبێنین تێدایە، کە پەیوەندییان بە ژیانی خۆیانەوە هەیە ..چی لە قووڵایی هۆش و لە ناخی دەروونیاندا هەیە، بە راشکاوی لە وێنەکانیاندا رەنگیان داونەتەوە .. وێنەکێشان یارمەتیدەرە بۆ منداڵان بۆ دەرکردنی ئەو وزە زیادە ئەرێنی و نەرێنییانە کە لە دەروونیاندا هەن .. بە مەبەست و بە بیرۆکەی جوان و لە وێنەی جواندا بەرجەستەیان بکەن .. تا گەشە بە ئەرێنییەکان بکرێن و .. شتە نەرێنییەکانیشی چارەسەریان بۆ بدۆزرێنەوە و راست بکرێنەوە .
وێنەکانی منداڵان ئاوێنەی بێگەردی هۆش و خەیاڵ و دەروونی منداڵانن .. پەیوەندییان بە جیهانی پاک و، بە بیری سادە و، بە ساوێلکەیی و، بە شێواز و، بە رادەی توانای گوزارشتکردنیانەوە هەیە .. منداڵان لە میانەی کێشانی وێنەکانیانەوە، هەستەکانیان دەربارەی ( خۆیان ) دەخەنەڕوو، گوزارشت لە چۆنییەتی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئەندامەکانی (خێزانەکانیان) و (کەسانی) دەوروبەریان دەکەن.
بە رای هەندێ کەس وێنەکانی منداڵان، کوتوپڕ و راگوزاری و یەکسەرین .. بەڵام من لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا نیم .. منداڵان کە دەست بۆ پێنووس وفرشە دەبن، بۆ ئەوەی وێنە بکەن .. بیرۆکەی ئەو بابەتانەی کە وێنەیان دەکێشن، لە بیر وهۆشیاندان .. گەر لەو کاتەدا بۆی بێت یا پێشتر لە خەیاڵیدا بووبێت .. ئەگینا بۆ وا وێنەکانیان دەکێشن و .. وا نایان کێشن .. تەنانەت ئەو هێلکاری و وێنانەی کە بە شەڕە پشیلەش ناویان بردوون .. شتی پر و پووچ و توڕەهات نین و، پڕن لە واتا و مەبەست .. رەنگە ئێمە نەتوانین لە هەموو مانا و مەبەستەکانیان بگەین .. هەروەکو چۆن لە هەموو هەڵبەستێکی هێمادار ناگەین و دەڵێین ( واتای هەڵبەستەکە .. لە دڵی هەڵبەستدانەرەکەدایە ) .. رەنگە بۆ هەندێ راز و مەبەستینا روونوون لە وێنەکانی منداڵاندا، داوا لە خۆیان بکەین، تا ماناکان و مەبەسەکانی بیرۆکەی تابلۆکانیان بۆمان روون بکەنەوە .. بەڵام کەسانی پسپۆر و شارەزای ئەوتۆ هەن، کە دەتوانن بە ئاسانی دڵ و هۆش و دەروونی منداڵان بخوێننەوە و .. دەتوانن بەشێکی زۆر لە مەبەست و تاکانی وێنەکانی منداڵان بە جوانی شیبکەنەوە .. بەڵکو توێژێنەر و شارەزا و دەرونناسی وا هەن .. هەر وەکو کتێبێکی کراوەی بەردەستیان بە ئاسانی بەشێکی زۆری مەبەست و وردەکارییەکانی وێنەکانی منداڵان دەخوێننەوە . بۆ زانین و پێوانەکردنی لایەنەکانی رەفتاریمنداڵان، لە گەلێ رووە وە، تاقیکردنەوی منداڵان بە وێنەکێشان، هۆیەکی ئاسان و لە بارە .
وێنەکانی منداڵان، بە پێی تەمەن و قۆناغەکانی منداڵییەتی و گەشەکردن و پێشکەوتنیان جیاوازیان هەیە .. بۆ نموونە : ئەو وێنانەی منداڵێکی تەمەن دوو ساڵان دەیانکێشێت، لەگەڵ وێنەکانی منداڵێکی تەمەن پێنج ساڵان یا زیاتر، جیاوازیان هەیە .
سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان
سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان، لقێکە گرنگە لە لقەکانی دەروونناسی، کە بە دوای دۆزینەوەی راستتە سایکۆلۆژییەکاندا دەگەڕێت، کە پەیوەندییان بە وێنەکانی منداڵانەوە هەیە .. لەگەڵ گەشەکردنی وێنەکانیان لە قۆناغە جیاکانی گەشەکردندا .. دەیانەوێت نهێنی ئەو رێگایانەش بزانن کە منداڵان بە وێنەکردن گوزارشتیان لێ دەکەن .. واتا زانیارییەکە لە هەموو روویەکی دەروونی و هۆشی و هونەریی منداڵان دەکۆڵێتەوە .. پەردەش لەسەر هۆکارەکان و پاڵنەرەکان لادەدات، کە لە وێنەکانی منداڵاندا رەنگیان داوەنەتەوە .. زانایانيش دەتوانن سوودێکی باشیان لێوەربگرن بۆ چارەسەرکردنی کێشە و گرێ و نەخۆشییە سایکۆلۆژییەکانی منداڵان .
ئەم تۆژینەوە و لێکۆڵینانەوە ، بایەخێکی زۆریان بۆ پەروەردەکاران و بۆ شیکارانی دەروونی و بۆ نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵان هەیە .
ـبۆ پەروەردەکاران:گرنگن تا بە نابەڵەدی و بە هەڵە وێنەکانی منداڵان هەڵنەسەنگێنن بشتوانن بە شێوەیەکی راست و دروستی پەروەردەیی منداڵانئاراستە بکەن.
ـبۆ زانایانی شیکارانی دەروونی : گرنگن بۆ لێکدانەوەی کەسێتییەکانی منداڵان، بە تێگەیشتن و بە شیکردنەوەی ئەو وێنانەی کە منداڵان دەیانکێشن .. بە تایبەتیش پێش ئەوەی فێری قسەکردن و خوێندنەوە و نووسین ببن . وێنەکانی منداڵان گەنجینەیەکی تۆمارکراونبۆ زانینی مێژووی ژیانی ئەو منداڵە وێنەکێشانە .. پسپۆرانی شیکاری دەروونناسی دەتوانن لە میانەی هێلکاری و وێنەکانیانەوە، دەستنیشانی ململانێ و، نەخۆشییە دەروونییەکانیان بکەن، کە دووچاریان بوونە .. پێشنیاری چارەسەری گونجاویشیان بۆ دەکەن .
ـبۆ زانایانی دەروونناسی : زانیارییەکاندەربارەی وێنەکانی منداڵان، بۆ زانایانی دەروونیش بەسوودن .. دەتوانن پشت بەم زانیارییانە ببەستن بۆ پێوانەکردنی ئاستی زیرەکی منداڵان و، بۆ زانستی جیاوازی تر لە نێوان منداڵاندا .. چونکە وێنەکانی منداڵان رەنگدانەوەی کەسێتی منداڵانن.. بەڵگەی زیندوون بۆ زانینی باری دەروونی و، بۆ هۆش و بۆ توانەکانی ئەندامەکانی لەشی منداڵان .
ـبۆ نووسەرانی ئەدەبی منداڵان : زانیارییەکان دەربارەی وێنەی منداڵان، سوودێکی باش بە نووسەرانی بۆاری ئەدەبی منداڵان دەبەخشن .. دەتوانن لە سروشت و لە بەهرە ولە گەشەکردنی منداڵان تێ بگەن .. تا یارمەتیدەر و هاندەریان بن بۆ ئەوەی بە جوانی گوزارشت لە توانا و لە هەست و سۆزی خۆیان بکەن .
هەر لەم لێکۆڵینەوەیەدا، ئەو راستییە گشتییانە ئاشکرا دەبن .. کە منداڵان خاوەنی هونەری تایبەتیی خۆیانن .. دەستوور و رێباز و نیشانە و ستایلی خۆیان هەیە .. پەیوەندییان بە بنەماکانی هونەری کۆن و تازەوە نییە .. منداڵان لە تابلۆکانیاندا، کۆن و نوێ و، رێبازی هەموو قوتابخانە هونەرییەکانی وێنەکێشان بەرجەستەدەکەن .. ئازادن چۆن خۆیان حەزبکەن و بیانەوێت، ئاوها تابلۆکانیان دەکێشن و بۆیەیان دەکەن .. بۆیە نادروست و نابەجێیە، گەر بە پێوەری ئەکادیمی پێوانەی وێنەکانی منداڵان بکرێن .
هەر لە میانەی وێنەکانیانەوە، دەتوانین منداڵانی بەهرەمەند بناسین، کە جیاوازیان لەگەڵ ئەوانی تردا هەیە .. ئەمە جیاوازییەش لە جوا ن نووسین و وێنەکێشان و گۆنجاندنی رەنگەکان و هەڵبژاردنی بابەتەکانی وێنەکان و لە بیرۆکە و لە فراوانی ئەندێشەیاندا دەردەکەون .. خەسڵەتە باش و سەرکەوتووەکانیان، جیاوازی کردوون لەگەڵ هاواڕێکانیان .
بۆیە پێویستە منداڵانی بەهرەمەند و زیرەکمان، بە سامانێکی بەنرخ وبە دراوێکی گرانبەهای گەلەکەمان بزانین ..بێگومان لە ئایندەدا رۆڵییان دەبێت لە راپەڕین و لە بزووتنەوەی پێشکەوتنی نیشتمانەکەماندا .. ئەم کوردیلە بەهرەمەندانەی ئەمڕۆمان دەبنەئەندامانی سەرکوتووی کۆمەڵگای کوردیمان .. شایانی ئەوە دەبنکە ببنە سەرکردەی دانا و زانا و،بە رابەرانی تێکۆشەری گەلەکەمان .
لە ساڵی ( ١٨٨٢) دا، شاعیری ناسراوی ئیتاڵی ( کارودو ریتشی ) وێنەکانی منداڵان سەرنجی راکێشان .. دەستی بە لێکۆڵینەوە لە وێنەکانی منداڵان کرد .
راستییەکانی وێنەکانی مندان : گەلێ لەو توێژینەوە مەیدانییانەی کە دەربارەی هونەری منداڵان ئەنجام دراون .. چەند راستییەکی گشتی دەربارەی هونەری منداڵان گەڵاڵە بوونە، کە پەیوەندییان بە دەربڕین و گوزارشتکردنی منداڵان هەیە و، لە وێنەکانیاندا رەنگیان داونەتەوە .. بە کورتی ئەمانە هەندێ لەو راستییانەن :
١ـ وێنە بە لای منداڵانەوە زمانە،بۆ گوزارشت کردن لە هۆش و لە ناخی دەروونیان .
٢ـ منداڵان لە ساڵەکانی قۆناغی یەکەمی تەمەنی ژیانیاندا، وێنەی ئەو شتانە دەکێشن کە دەیان زانن ، نەک ئەوانەی کە دەیان بینن .
٣ـ لە ساڵەکانی یەکەمی تەمەنیاندا، بە پێی هەڵچوونە جیاوازە دەروونییەکانیان، بەشەکانی وێنەکانیان دەکێشن .
٤ـ هەر لە ساڵەکانی یەکەمی تەمەنیاندا، بە شێوەیەکی رووکەشی، لە گوزارشتکردن لە ژیانی خۆیاندا، زیادە رۆیی دەکەن .
٥ـ ئاکامی تاقیکردنەوەکان دەربارەی وێنەکانی منداڵان، ئەویان سەلماندووە، کە لە نێوان وێنەکێشراوەکانی کوڕان و، وێنە کێشراوەکانی کچاندا جیاوازی هەن .
٦ـ تا نزیکی تەمەن دە ساڵان، منداڵان بە زۆری حەز بە وێنەکیشانی کەسان دەکەن .
٧ـ تاقیکردنەوەکان ئەوە دەگەیەنن وەکو لە وێنەکانی هەموو منداڵاندا بەدی دەکرێن .. سەرەڕای جیاوازی ژینگە .. پەیوەندییەکی گەورە هەیە لە نێوان ئاراستەکانی منداڵاندا.
٨ ـ لە یەکچوونێک و نزیکییەک هەن، لە نێوان وێنەکانی منداڵانی ئەم سەردەمە و، وێنەکانی مرۆڤەکانی سەرەتای ژیان .. یان وێنەکان ئەو گەلانەی پێش زاینی دەژیان .
٩ـ پەیوەندی لە نێوان زیرەکی و لە نێوان پێشکەوتنی وێنەکانی منداڵان هەیە .
١٠ـ بە پێی تەمەنەکانی ژیانی منداڵان، جیاوازی لە نێوان وێنەکانی منداڵان هەیە .
وێنەکانی منداڵان لە قۆناغە جیاکانی گەشەکردنیاندا
ئەو زانا دەروونناسانەی کە لە بواری (پەروەردەی هونەری منداڵان) دا کاردەکەن، دیاردەکانی گەشەکردنی وێنەکانی منداڵانیان بە چەند قۆناغێک دابەشکردوون، کە هەریەکەش لە قۆناغەکان كۆمەڵێک خەسەڵەتیان هەیە .. ئێمە تەنها ئاماژە بە ناوی ئەو قۆناغانە دەدەین .. هیوادارم لە دەرفەتێکدا بە درێژی باسی هەریەکە لە قۆناغەکان بکەم .. ئەمانەش ناوی قۆناغەکانن :
١ـ قۆناغی پێش هێلکاری : لە تەمەنی ( لە دایکبوونەوە ـ بۆ ـ دوو ساڵان ) .
٢ـ قۆناغیهێلکاری : لە تەمەنی ( ٢ـ ٥) ساڵان .
٣ـ قۆناغی ئامادەکردنی هەستکردنی شێوە : لە تەمەنی (٥ـ ٧) ساڵان .
٤ـ قۆناغی هەستکردنی شێوە : لە تەمەنی ( ٧ـ ٩) ساڵان .
٥ـقۆناغی هەوڵدانی گوزارشتکردنی راستی : لە تەمەنی ( ٩ـ ١٢) ساڵان .
٦ـ قۆناغی گوزارشتکردنی راستی : لە تەمەنی ( ١٢ـ ١٤) ساڵان .
٧ـقۆناغی هەرزەکاری: لە تەمەنی ( ١٤ـ ١٧و ١٨) ساڵان .
سوود و ئامانجەکانی وێنەکانی منداڵان ئەو ئامانج و سوودانەی کە لە سایەی وێنەکێشاندا بۆ منداڵان دێنەدی، راستەوخۆبن یا ناراستەوخۆبن زۆر زۆرن .. بە کورتی و بە چڕی باسی چەند سوودێکیان دەکەین :
١ـ هونەرەکانی شێوەکاری، کە یەکێکیان وێنەیە، گەشە بە توانای داهێنان دەدات لەو بوارە جیاوازانەی کە پەیوندییان بە ژیانی رۆژانەی منداڵانەوە هەیە .
٢ـ لە میانەی وێنەکانی منداڵانەوە، دەتوانین جیاوازییەکانی نیوان منداڵان بزانین، لەگەڵ ئەو گرفت و کێشە دەروونییانەی کە تووشیان بوونە .. لەگەڵ زانینی ئارەزوو و بەهرە و توانا هونەرییەکانیان .. لەگەڵ پێویستیو پێداویستییەکانیان … هتد .
٣ـ وێنە کاریگەرییەکی گەورە و ئەرێنی هەیە، لەسەر گۆڕینی رەفتارەکانی منداڵان و، ئامادەکردنیان بۆ رووبەڕووبوونەوەی، ئەو تەنگەژانەی لە ژیانیانی کارکردندا دێنە رێیان، چۆن زاڵبن بە سەریاندا، لەگەڵ جیهانی دەوروبەریاندا چۆن هەڵبکەن و، چۆن خۆشیان بۆ گۆڕانکارییەکان و تازەگەرییەکان داهاتوو ئامادەبکەن .. رۆژ لە دوای رۆژ گۆڕانکاری تازە و باشتر لە بۆاری هونەری و ئابووری و کۆمەڵایەتی دێنە کایەوە .
٤ـ وێنە زانیاری هونەری و مێژوویی بە منداڵان دەبەخشێت دەربارەی هونەری کۆن و تازە لە جیهاندا .
٥ـ وێنە گرنگییەکی تایبەتیی هەیە، لە بەدیهێنانی هاوکاری و خۆشەویستی و سازان و راگۆڕینەوە و، بتەوکردنی گیانی یارمەتیدان لە نێوان منداڵاندا .
٦ـ لە رێی وێنەوە، لە میانەی گفتوگۆ و دیالۆگ و گوزارشتکردن لە را و سەرنجدا .. کەشوهەوایەکی دیموکراتی لە نێوان قوتابیان و مامۆستاکانی هونەردا دێتەدی .. کە مەبەستی سەرەکیش هاندانە بۆ گەشەکردنی کارە هونەرییەکانیان و فێربوونی رەخنە .
شیکردنەوەکانی وێنەکانی منداڵان
زانایانی پسپۆری دەرووناسی و توێژینەران و شیکارانی بواری وێنەکانی منداڵان دوای چەندین باس و لێکۆڵینەوە و توێژینەوە و تاقیکردنەوەی پراکتیکی و مەیدانی لە بواری وێنەکانی منداڵاندا .. توانیان تا رادەیەکی زۆر وێنەکانی منداڵان شیبکەنەوە و، واتا و مەبەستە ئەرێنی و نەرێنییەکانیان و، راز و نیازیان لە وێنەکانیاندا بزانن .. بە کورتی باس لە هەندێ لە راز و نیاز و مەبەست و،لە واتاکانی وێنەکانی منداڵان دەکەین : (*) پیاو : بۆچی منداڵان بە زۆری وێنەی ( پیاو ) دەکێشن ؟ توێژینەوە پراکتیکییەکان ئەوەمان بۆ روون دەکەنەوە .. کێشانی وێنەی ( پیاو ) یان شێوە و رووخساری مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتی .. زۆرترین وێنەی باو وبڵاون لە نێوان منداڵاندا .. منداڵان لە ماڵ و لە شەقام و لە بازاڕ لە تەلەفزیۆن و لە کار و لە گەلێ لە شوێنانی تردا، بە زۆری بە پیاوان دەگەن و لە بەرچاویانن، بۆیە پیاوان زیاتر لە شتەکانی تر لە وێنەکانی منداڵاندا رەنگیان داونەتەوە .. بەڵام کچان زیاتر مەیەیلی وێنەکێشانی کچان و ژنان دەکەن .
(*) کێشانی وێنە بەگەورەیی : کێشانی وێنەی کەسێک بە گەورەیی لە لایەن منداڵانەوە .. بە زۆری گوزارشتە لە دوژمنکاری و شەڕانگێزی .. یا لە دەسەڵات و زاڵبوون .. بۆ نموونە گەر وێنەی دایکی لە باوکی گەورەتر بكێشێت، مەبەستی لەوەیە لە ماڵدا دایکی زاڵە و قسەی دەڕوات .. یا مەبەستی لەوەبێت، کە دایکی زیاتر خۆشدەوێت ..یا گوزارشتە لە خۆبایی بوون و خۆبەزل زانین .. یا خۆشەویستی و رێزی ئەومنداڵەیە بۆ ئەو کەسە وێنە زلکێشراوە .. یا گوزارشتە لە توانا و لە چالاکییەکی جیاواز .. یا خۆی بە شایەنی زیاتر دەزانێت و .. چاوی بڕیوەتە پایە و داهاتوویەکی باش و گەشتر یا هێنانەدیی هیوای بەرزتر .. بەڵام ئەو منداڵانەی کە نارێک و ناهاوسەنگن، زیادەڕۆیی لە کێشانی وێنەکانیاندا دەکەن .. بۆ نموونە ئەگەر بەخۆیە بنازێت و شەڕانی بێت .. وێنەکەی خۆی زۆر گەورە دەکێشێت .. یا ملێکی درێژ بۆخۆی دەکێشێت .. هۆی ئەم هەڵەیەش بۆ خێزان دەگەڕێتەوە .. لەوانەیە ئەو منداڵە لە ماڵدا، رۆڵ و پێگە و دەسەڵاتێکی زیاتر لە پێویستی هەبێت .. وایا لێکردووبێت، کە تا رادەی زۆر لە خۆی بایی بێت و، شانازی بە خۆیەوە بکات .. پێویستە دایکان و باوکان بە ئاگابن و، نەهێڵن ئەم نەخۆشی و دیاردە نەرێنییە درێژە بکێشێت .. چارەسەری پێویستی بۆ بکەن.

(*) کێشانی وێنە بە بچووکی : کێشانی وێنەی کەسێک زۆر بە بچووکی و لاوازیو، دەموچاو کاڵ و نادیار لە لایەن منداڵانەوە . هەستکردنی منداڵان بە نەبوونی و بەکەموکوڕی .. یا بەبێ توانایی .. یا خۆبەکەم زانین .. یا دڵەڕاوکێ .. ترسنۆکی و شەرمکردن .. گۆشەگیری و دەرنەکەوتن .. بۆ نموونە ئەگەر وێنەی خۆی لە تابلۆکەیدا بکێشێت و دووچاری ئەو نەخۆشییە دەروونییانە هاتووبێت .وێنەکەی خۆی لە گۆشەی سەرەوەی لاپەڕەکەدا بە زۆر بچووکی و بە داماوی دەیکێشێت.. مەبەستی ئەوەیە کە شەرم دەکات و دەیەوێت گۆشەگیربێت، رەنگە مەبەستێشی لەوەش بێت، کە سۆزی نادرێتی و خۆشیان ناوێیت و هیچ پێگە و رۆڵی لە ناو خێزانەکەیدانیە، یا لەناو پۆل و قوتابخانە و هاوڕێکانیدا نییە و،پەراوێز کراوە .. هەروەها وێنەی بچووک گوزارشتە لە خەمۆکی.. لە پشت نەبەستن بەخۆ ..لە دەست نەڕۆیی و بێ دەسەڵاتی و لە بێ پێگەیی .. لە بێ بڕوایی وبێ متمانەبوون بەخۆ … هتد .
(*)کێشانی وێنە لە شوێنە جیاوازەکانی لاپەڕەکانی وێنەکێشاندا :
١ـ لە چەپەوە بۆ لای راست یا بە پێچەوانەوە: ئەگەر منداڵێک لە لای چەپەوە بۆ لای راستی لاپەڕەکە، دەست بە کێشانی وێنەکانی بکات .. بە زۆری ئەوە دەگەیەنێت کە لەوانەیە ئەو منداڵە، نەخۆشی دەروونی هەبێت، یا پێویستی بە سۆز و خۆشەویستی و بە ئاوڕدانەوە و دەست بە سەرهێناندا هەبێت لە لایەن خێزانەکەی و مامۆستاکانییەوە .. مەبەستێکی کەش، ئەوەیە کە ئەو منداڵە پەیوەستە بە رابردووەوە .
٢ـ بەڵام بە پێچەوانەوە ئەگەر هات منداڵ لە لای راستەوە بۆ لای چەپ : هێلکاری و وێنەکانی بكێشێت .. ئەوە گوزارشەلەوەی کە ئەو منداڵە، هەردەم لە داهاتوو دەڕوانێت .. هەروەها خۆشەویستی منداڵ بۆ باوکی دەگەیەنێت .
٣ـ کێشانی وێنە لە ئەوپەڕي سەرەوەی لاپەڕەکاندا :ئەوە دەگەیەنێت، کە ئەو منداڵە تا رادەیەک خەیاڵبازە و، بە خەیاڵ و بە وڕینە ئامانجەکانی دەهێنێتە دی .
٤ـ بەڵام ئەگەر منداڵێک لە ئەوپەڕی خوارەوەی لاپەڕەکاندا وێنەکانی بكێشێت :واتا ئەو منداڵە، هەست بە دڵنیایی و بە ئارامی ناکات .
٥ـ ئەگەر منداڵێک لە ناوەڕاستی لاپەڕەکاندا، وێنەکانی کێشا :ئەوە دەگەیەنێت، کە منداڵێکی زیرەک و بەهرەمەندە و، لە ئایندە دەڕوانێت .
(*)وێنەی ئاژەڵ لە وێنەکانی منداڵاندا : ئەو منداڵەی کە وێنەی ئاژەڵ دەکات .. واتا ئەم منداڵە حەز بە یارمەتیدانی کەسانی تر دەکات .. گەر هات منداڵێک چەند جارێک وێنەی بێچووە ئاژەڵێک لە باوەشی دایکەکەیدا کێشا .. واتا ئەم منداڵە لە سۆزی دایکایەتی بێ بەشە و .. پێویستە دایکی لە ئامێزی بکات و، بیگوشێت بە خۆیەوە و، ماچی بکات و بایەخی پێ بدات و لە ئارەزووەکانی تێری بکات .. کە گەورە دەبێت رەنگدانەوەیەکی خراپی نەبێت . چونکە بێ سۆزی و خۆشنەویستن گەورەترین کاریگەریی خراپی هەیە.
بەڵام ئەو منداڵەی کە وێنەی ئاژەڵ و دەعبای دڕندە لە وێنەکانیاندا دووبارە دەکاتەوە .. منداڵێکە ترساوە و دەترسێت .. بەڵام بە پێچەوانەوە، ئەو منداڵەی کە وێنەی ماسی لە وێنەکانیاندا دووبارە دەکاتەوە، نیشانەی ئەوەیە کە ئەو منداڵە دڵخۆش و ئاسوودەیە .
(*) دایک و باوک لە وێنەکانی منداڵاندا : منداڵان لە وێنەکانیاندا، بایەخ و نرخێکی تایبەتی بە کێشانی وێنەی دایک و باوکیان دەدەن، ئەگەر هات و پەیوەندییان لە گەڵیاندا باش بێت .. بەڵام ئەگەر پەیوەندیان خراپ و ناکۆک و ململانێ و ئاژاوە بێت، لە گەڵ باوک یا دایک، یا لەگەڵ هەردووکیاندا .. ئەو منداڵانە وێنەکانی دایک و باوکیان، لە شوێنێکی لاوەکی و پەنای سەر لاپەڕەکاندا دایان دەیانکێشن .. لەوانەشە بە شێوەیەکی ناشیرین و ناشایستەش وێنەیان بكێشن .. یا لە شێوەی ئاژەڵێکی دڕندەدا بیانکێشن و گوزارشتیان لێبکەن . لەوانەیە ئەم رقە دەروونیەش هۆی هەبێت .. دەشێ لێی بدەن و ئازاری پێ بگەیەنن .. زۆر لێی تووڕەبن .. قسەی نەشیاوی پێ بڵێن و هەستی بریندار بکەن .. بە توند و تیژی مامەڵەی لەگەڵدا بکەن .. خۆشیان نەوێت .. لە گەڵ خوشک و براکانیدا بە هەمان چاو لێی نەڕوانن .. پیداویستییەکانی بۆ دابین نەکەن … هتد . ئەو منداڵانەی کە ئەم رەفتارە نەرێنییانەیان لە گەڵدا دەکەن .. پەنا بۆ وێنەکێشان دەبەن بۆ ئەوەی تۆڵەیان لێ بکەنە .. بە رووخسارێکی ناشیرینەوە وێنەکانیان دەکێشن .. بۆیە پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان، نەهێڵن بۆشایی و درز بکەوێتە نێوان خۆیان و منداڵەکانیان و قوتابییەکانیان.. لە سۆز و خۆشەویستی و میهرەبانی بێبەشیان نەکەن .. بەڵام بە پێچەوانەوە گەر خۆشەویستی و سۆز و رێز و خەندە و خۆشی باڵیان بەسەر خێزان کێشابن .. ئەم خۆشەویستی و رێزگرتن و شانازییە .. لە تابلۆکانی منداڵان رەنگ دەدەنەوە و، هەوڵ دەدەن بە ئەپەڕی جوانی و قەشەنگییەوە، لە ناوەڕاستی لاپەڕەکاندا، وێنەی دایک و باوکیان، بە رووخسارێکی جوان و شیرینەوە و شایستەوە بڕازێننەوە .
(*)شەفافی ( بێ پەردەیی ) لە وێنەکانی منداڵاندا : ئارەزووی منداڵ بۆ گەیاندنی ئەو مەبەست و بیرۆکانەی کە دەیەوێت لە رێگای وێنەکانییەوە بیانگەیەنێت بە کەسانی تر، تایبەتمەندییەکی هونەری تریان هەیە، ئەویش شەفافییەتە، واتە بێپەردەپۆشی و نەشاردنەوەیە .. دەبینین منداڵێک کە وێنەی رووبارێک یا دەریاچەیەک دەکێشێت .. هەموو ماسییەکانی ناو ئاوەکە دیارن .. یان کە وێنەی ئۆتۆبیسێک دەکێشێت، هەر هەموو سەرنشینەکانی دیارن، هەروەکو ئەو ئۆتۆبیسە لە شووشە دروست کرابێت .
(*) خۆشی لە وێنەکانی منداڵاندا : کە منداڵێک دەیەوێت لە وێنەکانیدا، گوزارشت لە خۆشی و شادی بکات .. بۆ نموونە گەر وێنەی خانوویەک بکات بە بابەتی جوانکاری دەیڕازێنێتەوە، ئەو خۆشی و شایی و ئاهەنگەی کە لە ژوورەوەی خانووەکەشدا هەیە دەیانکێشێت، هەروەکو دیوارەکانی ئەو خانووە لە شووشە دروست کرابن .. چونکە ئەم دەیەوێت تابلۆکەی گوزارشت لەو خۆشی و شادی ناو خانووەکە بکات .
(*) دووبارە کێشانەوەی وێنە : زۆر جار منداڵ دووبارە و سێ بارە لە قۆناغەکانی ژیانیدا وێنەکان دەکێشێتەوە .. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە منداڵ هەست بەوە دەکات، کە توانی ئەوەی هەیە، کە بە جوانی و جوانتر وێنەی هەندێ شت دووبارە بکاتەوە .. لە ئەنجامی مەشقکردن و دووبارەکردنەوە و بیرۆکەی باشترەوە دێت .
(*) کە منداڵ وێنەی چەند شێوەیەکی ئەندازەیی ( هەندەسی )دەکێشت :گەلێ لێکدانەوەیان سایکۆلۆژیای هەیە، دۆخەکانی دەروونیی منداڵ دەردەخەن :
١ـ چوار گۆشە : گوزارشت لە رووبەرێکی هەڵکەوتن و توانای دیاری کراو دەکات لە، بەڵام سنووردار و بەندە .. واتە هەست بە نائارامی دەکات .. بە تایبەتیش ئەگەر، بە پێنووسەکەی بە تۆخی و دەست داگرتن چوارگۆشەکەی بکێشێت .
٢ـ بازنە : گەر منداڵێک لە وێنەکانیدا بازنە بکێشێت .. واتە ئەو منداڵە تا رادەیەکی زۆر هاوکارە و لێبووردەیە .. بەڵام ئەگەر تووڕەبێت، تۆڵەی خۆی دەکاتەوە .. ئەم منداڵە بە زۆری ئارەزووی رەنگی شین دەکات .
٣ـ سێ گۆشە : گوزارشتە لە منداڵێکی نموونەیی زیرەکو رێک .. ئەرک و کارەکانی بە جوانی رادەپەڕێنێت .. بەرپەرسێتی لە ئەستۆ دەگرێت .. پشت بەخۆی دەبەستێت .
٤ـئەستێرە : گوزارشتە لە منداڵێکی هەڵەشە و پەلەکەر لە بڕیارەکانیدا .. زوو تووڕە دەبێت و هەڵدەچێت .. میزاجییە .. لە راکانیدا جێگیر نییە .. بە زۆری لە تابلۆکانیدا رەنگی سوور بەکاردەهێنێت .
(*) تاریککردن (رەشکردنی وێنە ) : ئەگەر منداڵێک کەسێکی کێشا و هەموو گیانی رەش کرد ..یا بە تۆخی وێنەکەی کێشا، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە ئەم منداڵە نائارامە وتووشی دڵەڕاوکێ بووە ..بەڵام ئەگەر بەشێکی دیاریکراوی لە وێنەکەدارەش کرد .. واتا دڵەڕاوکێیەکەی پەیوەندی بەم بەشەوە هەیە .
(*) دەست داگرتن و دەست دانەگرتن لە پێنووس( تۆخ یا کاڵ کێشانی وێنەکان): ئەگەر منداڵێک، زیاتر لە پێویست دەست لە پێنووس دابگرێت و هێلەکانی وێنەکەکانی تۆخ بکێشێت .. ئەوە گوزارشتە لەوەی کە ئەم منداڵە .. زیاد لە پێویست سکیچ و ماسولکە گرژە و، نا ئارامیی لێ بەدی دەکرێت .. بەڵام دەست دانەگرتن لە پێنووس و کاڵ کێشانی وێنە .. گوزارشتە لەوەی، کە ئەم منداڵە توانای لەشی و هەستی دەروونی دابەزیوون و، نائارامی پێوە دیارە .. ئەم دوو دیاردەیەش لە وێنەکانی کوڕاندا زیاتر رەنگیان داونەتەوە ..بەڵام لە وێنەکانی کچاندا کەمتر بەدی دەکرێن .
بەڵام گەر هات منداڵ بەپێی پێویست و، بە دڵنیاییەوە وێنەکانی کاڵ یا توخ بکات .. ئەمە گوزارشتە لە هاوسە گی و نەرمی و گونجان .
(*) لابردن و زیادەڕۆیی : لە وێنەکانی منداڵدا، بە تایبەتیش منداڵانی تەمەن هەشت بۆ نۆ ساڵان، دیاردەی لابردن و، زیادەڕۆیی بەدی دەکڕێن .. کە لە منداڵێکی ئەم تەمەنە داوابکەیت،کە وێنەی وەرزشوانانی تيپێکی تۆپی پێ بکێشێت .. لەوانەیە دەستەکانی یاریزانەکان نەکێشیت .. بەڵام زیادەڕۆیی لە وێنەکێشانی پێیەکانیان دەکات، زیاد لە پێویست گەورە دەیانکێشێت .. ئەمەو لە وێنەکێشانی، دەستەکانی گۆڵچییەکەدا، زیاد لە پێویست گەوەرە دەیان کێشێت .. ئەمەش پەیوەندی ئەم منداڵە دەسەلمێنێت بە زانستی و زانیارییەکانی دەربارەی یاسا و رێساکانی تۆپی پێ .
(*)گۆشەگیری : چۆن بە پێی وێنەکان دەزانین،کە منداڵێک گۆشەگیری بووبێت .. شێوەکانی ناو وێنەکانی بە بچووکی دەیانکێشێت .. وێنەکەکان لە لایەکی لاپەڕەکانەوە دەکێشێت .. زۆر جاریش وێنەکانی تەواو ناکات .. ناڕێکی و نەگونجاوی لە وێنەکانیدا بەدی دەکرێن .. بە زۆریش چوارچێوە بۆ وێنەکانی دەکێشێت .
(*)شەڕانگێزی : چۆن بە پێی وێنەکان دەزانین کە خاوەنی ئەم وێنانە شەڕانگێزە ..
دەستەکانی کەسەکان درێژ و گەورە دەکێشێت .. دەمیان گەورە و ددانەکانیان گەورە دەکێشێت ..هێلی راستی گۆشەتیژ دەكێشێت .. وێنەکانی لەسەر لاپەڕەکاندا رێک نین .. پێنووسەکەی قایم دەجۆڵانی و، قایم و بەسەر لاپەڕەکاندا دەیهێنێت و دەیبات .. هەر وەکو لە شەڕ و هێڕشدا بێت .
(*)دوودڵی ( دڵەڕاوکێ): بە شیکردنەوەی وێنەکان چۆن بۆت دەردەکەوێت، ئەگەر منداڵیك دوودڵ بێت ..؟ وێنەکان چەوت دەکێشێت و تێکیان دەدات .. زیاد لە پێویست لێیان لا دەبات و، تۆخیان دەکات .. وێنەکێشراوەکانی رەق و بێ جووڵەن .. دەستەکانی مرۆڤ بو ئاسمان دەکێشێت .. یا بۆ خوارەوە شۆڕیان دەکاتەوە .
(*) چەند رێگایەکی نا ئاسایی تر لە وێنەکانی منداڵاندا :
١ـ شێوەی پێچ پێچ ( مار ئاسایی ):گوزارشە لە دڵنیا نەبوون و شاردنەوە و ترس .
٢ـ وێنەی لار : نەبوونی هاوسەنگی و .. نەبوونی دڵنیایی دەگەیەنێت .
٣ـ جادووکەر و دڕندە : گاڵتەجاڕی و تەوس و سووکایەتی کردنە بە کەسان .
٤ـ لابردن و سڕینەوە : گوزارشتە لەوەی ئەو کەسە بوونی نییە لە ژیانی ئەو منداڵەدا .
(*)بیـرکۆڵ (کەم هـۆش): بە شیکردنەوەی وێنەکان منداڵ کەم بیرکۆڵ دەزانرێت .. پەیوەندییەکی گونجاو لە نێوان شێوەکانی وێنەکانیدا نییە.. بۆ نموونە ( دەستەکانی کەسەکانیواکێشاون کە لە سەریانەوە دەرچوون ) .. هاوڕێژەیی لە وێنەکانیدا نین .. دووبارەکردنەوەیان زۆر تێدان .. لە وێنەکانیدا روونکردنەوەی زۆریان تێدا نییە .
(*) منداڵ ستەملێکراو : گەر منداڵێک دووچاری ستەم و خراپە بووبێت .. وێنەی کەسانێکی ئەندام بڕاوە دەکات .. گونجان لە نێوان ئەندامانی لەشی کەسەکانی وێنەکانی نین .. کێشەی خۆی دەردەخات، کە توانای خۆپاراستنی لەو لەو ستەمکارییانە کە دەرهەقی دەکرێن نییە .. رەنگی سوور و رەش لە وێنەکانیدا دووبارە دەبنەوە.
بە شێوەیەکی گشتی وبە پێی خەسڵەت و ئەو وێنانەی دەیان کێشن، منداڵانی وێنەکێش:
١ـ منداڵی هاوسەنگ : هێلکارییەکانی رێک و روونن .. رەنگەکانی تابلۆکانی گەش و گونجاون لە گەڵ وێنەکاندا .. لە چوار بۆ شەش رەنگ بەکاردێنێت .. لە ناوەڕاست لاپەڕەکاندا وێنەکانی دەکێشێت .
٢ـ منداڵی زۆر بزێو : لاپەڕەی زیاتری دەوێت .. هەموو وێنەکانیشی تەواو ناکات .. رەنگی زۆریش بەکار دەهێنێت .. بە تایبەتیش سوور و پرتەقاڵی و زەرد و سپی .
٣ـ منداڵی شەڕانی : بە زۆری وێنەکانی دەدڕێنێت و پارچە پارچەیان دەکات .. بەی زۆریش وێنەی ئەو کەسانە دەکێشێت کە ( شەرانین ، دزن، چەتەن ) دەمیان گەورە دەکێشێت و دانەکانیان بە دەرەوەن .. ئەم منداڵانە بە زەحمەتی دەتوانن هێلەکان بکێشن زۆر بە توندی و قایمی پێنووسەکانیان بەسەر لاپەڕەکاندا دەهێنن .. دەبێتە هۆی ئەوەی کە لاپەڕەکان کون ببن .
٤ـ منداڵی نەخۆش یا خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان : ئەم منداڵانە لە وێنەکانیاندا، رەنگی تۆخ و خەمناک بەکاردەهێنن .. بۆ نموونە گەر منداڵێکی کەڕ،لە تابلۆکانیدا وێنەی کەسانێک بکێشێت ، بە زۆری گوێیەکانیان بۆ ناکێشێت .. یا گوێیەکانیان زۆر گەورە دەکێشێت .
(*) زمانی شتە وێنەکێشراوکانی منداڵان : هەر وەکو هێلەکان و رەنگەکان .. هەموو ئەو شتانەی کە منداڵان وێنەیان دەکێشن ( دەدوێن ) بۆ نموونە :
(*) خانوو لە ناوەڕاستی لاپەڕەکاندا : گەر ئەو خانووە پەنجەرەی هەبێت .. نیشانەی هاوسەنگی منداڵە وێنەکێشەکە دەگەیەنێت .. بەڵام گەر منداڵێک دوو خانوو لە هەمان لاپەڕەدا بکێشێت .. گوزارشتە لە جیابوونەوەی دایک و باوکی .. کە هەرەیەکەیان لە خانوویەک یا لە ماڵێکدا دەژین.. بەڵام منداڵی ( بێ باوک و بێ دایک ) وێنەی خانوویەک دەکێشێت بەبێ دەرگا یا بەبێ پەنجەرە و دەلاقە دەیکێشێت، کە گوزارشت لەوە دەکات، کێشەی ئەوەی هەیە، پەیوەندی کە لەگەڵ خەڵکی دەرەودا باش نییە .
(*) خـۆر : بە زۆری باوک دەگەیەنێت .. کاتێ کە منداڵێک لە تابلۆکانیدا وێنەی خۆرێکی گەش و تیشکدار دەکێشێت .. ئەمە گوزارشتە لەوەی، کە پەیوەندی لەگەڵ باوکیدا باشە و خۆشیدەوێت.
(*)ئاو : ئاو لە وێنەی ئەو منداڵانەدادووبارە دەبێتەوە، کە میز بە خۆیاندا دەکەن .
(*)ئۆتۆمبیل : گەر منداڵان وێنەی ئۆتۆمبیل و فڕۆکەیان کێشا،گوزارشتە لەوەی کە حەزیان لە گەشتە و گەڕانە .
(*)پەیـژە : پەیژە لە وێنەی منداڵاندا، گوزارشتە لە گەشبینی و بەرزڕوانین .
(*) رەنگەکان و وێنەکانی منداڵان :رەنگەکان بایەخێکی گەورەیان بە لای منداڵانەوە هەیە .. لەبەر ئەوەی کە ئێمە لە جیهانێکی رەنگاوڕەنگدا دەژین و، رەنگەکان تێکەڵی ژیانمان بوونە ..ئەوەش ئاساییە کە رەنگەکان کارتێکەربن لە وێنەکانی منداڵاندا .. رەنگەکان و فرەڕەنگی، کاریگەری و رەنگدانەوەیان لە ژیانی منداڵان و گەورەکانیشدا هەیە .. گەر ژیان یەک رەنگ بوایە .. سارد و سڕ دەبوو .. چێژێکی ئەوتۆی نابوو .
هەر لە دایانگەوە منداڵان رەنگەکان دەناسن و تاقییان دەکەنەوە، بێ ئەوەی رەنگێگ لە رەنگێکی تر بە زیاتر بزانن .. لە پۆلی دووەمی بنەڕەتیدا منداڵان رەنگی دیاری کراو هەڵدەبژێرن .. لە چوار رەنگەوە بۆ شەش رەنگ هەڵدەبژێرن ..ڕوانینی منداڵان بۆ رەنگەکان جیاوازە لەگەڵ روانینی گەورەکاندا .. منداڵان بە پێی لێکدانەوەی خۆیان رەنگەکان هەڵدەبژێرن .. منداڵان بە پێی خەسڵەتەکانی رەنگەکان، رەنگ هەڵدەبژێرن .. بۆ نموونە ( رەنگی سوور ) بە لای منداڵانەوە، گوزارشت لە جووڵە و هەڵچوون و خوێن ناکات، بەڵکو گوزارشتە لە گەشی و خۆشی و شادی .. زۆربەی منداڵان لە بۆیەکردنی وێنەکانیاندا رەنگی سوور لە هەموو رەنگەکانی تر زیاتر بە کاری دەهێنن .
منداڵان ئەو کەسانەی کە خۆشیان دەوێت، بە رەنگی گەش و جوان بۆیەیان دەکەن .. بەڵام ئەو کەسانەی کە خۆشیان ناوێت، بە رەنگی ناشیرین و تێکەڵ و پێکەڵ رەنگیان دەکەن .. ئەمەش لە ئەنجامی سۆز و خۆشەویستی و شادی، یا رق و بوغزی دایک و باوک و مامۆستاکانیان یا کەسانی خێزانەکانیان یا هاوڕێکانیان بەرجەستە بووە .. بە باشی یا خراپی هەستی خۆیان بەو رەنگانە بەرانبەریان دەردەبڕن .. واتە خۆشەویستی و سۆز یا رق و بوغز .. لە رەنگەکانی وێنەکانی منداڵاندا رەنگدانەوەیان هەیە.
(*) لایەنە ئەرێنییەکان ( پۆزەتیڤەکان ) لە وێنەکانی منداڵاندا: ئێمە لە سەرەوە بە زۆری باسمان لە لایەنە نەرێنییەکانی سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان کرد .. بەڵام بەرانبەر بەو لایەنە نەرێنییانە، منداڵانی هاوسەنگ لە وێنەکانیاندا گوزارشت لە گەلێ لایەنی ئەرێنی و پۆزەتیڤو مژدەبەخش دەکەن .. گەڵی راز و هیوای بەرز و خەونی شیرین و بەهرە و توانا لە تابلۆکانیاندا رەنگیان داونەتەوە .. بۆ نموونە : کە دەبینین منداڵێک کە لە وێنەکانیدا، وێنەی خۆی وەکو پزیشکێک یا ئەندازیارێک یا مامۆستایەک یا هونەرمەندێک یا … هتد .دەکێشیت .. یا کە منداڵێککە دەیەوێت گوزارشت لەسۆز و دڵسۆزی ولە خۆشەویستی خۆی بۆ نیشتمانەکەی و، نیشتمان پەروەری و خۆی بکات .. بۆ نموونە منداڵێکی کورد : کە گوزارشت لە کوردستان پەروەری خۆی بکات، وێنەی ئاڵای کوردستان و، پێشمەرگەی قارەمانی کوردستان و سەرکەوتنەکانیان، وێنەی چەند پێشمەرگەیەکی کورد لەسەر دەبابەن یا لەپشت تۆپەوەن، یا لوولەی تفەنگەکان و تۆپەکانیان ئاراستەی نەیاران کردوون و، دوژمنانی کوردستان بە شکستی و تێکشاوی و سەرشۆری و بەزین وێنەدەکێشێت .. یا سروشت و دیمەنە جوانەکانی کوردستان و، ئاهەنگێڕانی رۆژی جەژنی نەورۆز و، … دەکێشێت ئەمانە رەنگدانەویانلە وێنەکانیاندا هەبێت .. ئەمەشیان دەکەوێتە سەر دایکان و باوکان و سەر مامۆستایانی وانەی پەروەردەی هونەری .. کە پێویستە بە سۆز و خۆشەویستی و هاوبەستەبوون بۆ کورد و کوردستان کوردیلەکان گۆش و پەروەردە بکەن .. تا پەروەردە دروستیان لە وێنەکانیاندا رەنگ بدەنەوە و گوزارشت لە کوردستان پەروەریی خۆیان بکەن .
شیکردنەوەی ئەندامانی لەش لە وێنەکانی منداڵاندا
منداڵان بە پێی بارودۆخی دەروونیان، لە خۆشی و شادی و لەخۆشەویستیدابن .. یا لە ناخۆشی و خەمۆکی و ئازار و گرفتی دەروونیدا دابن .. لە رێی وێنەکێشانی ئەندامانی لەشی کەسێتییەکانی وێنەکانیانەوە، گوزارشت لە ناخی دەروون و لە هۆشیان و لە بیر و باوەڕ و بیرۆکەکانیان دەکەن و .. مەبەست و پەیامەکانیان بە ئێمە دەگەیەنن .. بە کورتی دێینە سەر شیکردنەوەی وێنەکانی ئەندامانی لەشی کەسانی وێنەکانی منداڵان :
١ـ سەر: وێنەکيشانی سەری گەورە، گوزارشتە لە خۆپەرستی و لە خۆ بە زلزانین .. گوزارشتە لە هەستکردن بە خۆکەمزانین و، بە بێتوانایی جەستەیی .. بەڵام لە وێنەکانی منداڵانی زیرەکدا، وێنەیکێشانی سەری گەوەرە، گوزارشتە لەبیرۆکەی گەورە .. وێنەی سەری بچووکێش، گوزارشتە لە شەرم کردن، لە نکووڵی کردن، لە بیرۆکەی بە ئازار . لە وێنەکانی منداڵانی هاوسەنگدا، وێنەی سەر لە گەڵ ئەندامەکانی لەشدا گونجاوە .
٢ـ چاوەکان : ئەو منداڵانەی کە وێنەی چاوەکانی کەسێتییەکان بە گەورەیی و، بە گوماناوییەودەیانکێشن .. گوزارشتە لە نا ئارامییان و، وا هەست دەکەن کە هەمیشە لەژێر چاودێرێدان ..بەڵام ئەگەر چاوەکانیان بە نووقاوی بیانکێشن، یا چاوێلەکەی رەشیان لە چاوە بکەن،ئەمە گوزارشتە لە حەزکردن بە گۆشەگیری و دوورکەوتنەوە لە دیمەنەکان یا نیشاندانی ئازار و بێزاری.. بەڵام ئەگەر چاو بۆ کەسەکانی وێنەکانیان نەکێشن، نیشانەی ئەوەیە کە حەز بە تێکەڵبوونی خەڵکی ناکەن .. ئەو منداڵانەش کە لە شێوەی بازنەی بچووکدا چاوەکان دەکێشن، گوزارشتە لە هەڵچوون و پشت بەست بە کەسانی تر و بێ بڕوابەخۆبوونیان .
٣ ـ لـووت: منداڵانی هاوسەنگ، لووت وکونەلووتەکانی کەسێتییەکانی وێنەکانیان بە ئاسایی دەکێش .. بەڵام وێنەکێشانی لووتی گەورە،گوزارشتە لە دوژمنایەتی .
٤ـ دەم و ددان : دەمی زل و کراوە، گوزارشتە لە زۆر بڵێی و چەنەبازی .. یا کێشەی زمان و قسەکردنی هەیە .. یا پشت بەستن بە کەسانی تر .. بەڵام دەمی گەورە و ددانی گەورە،گوزارشتە لە شەڕانگیزیو گێچەڵ .. هەر وەکو وا خۆی دەربخات کە ئامادەی پەلاماردان و گازکردن و بچڕینە .
٥ـ مــل: ئەو منداڵانەی ملی کەسێتییەکانی وێنەکانیان زیاد لە پێویست درێژیان دەکێشن .. گوزارشتە لەوەی تەگەرە لە رێیاندایە، بۆ گەیشتنو مەستبوونیان لە ئارەزووەکانیان .. ئەو منداڵانەی کە ئازاری دەروونی دەچێژن .. لە وێنەکانیاندا مل بۆ کەسەکان ناکەن و سەریان دەنووسێنن بە سنگیانەوە .
٦ـدەستەکان: دەستەکان لە وێنەکانی منداڵاندا، بەپێی کێشانیان گوزارشت لە زۆر شت دەکەن .. ( دەستی گەورە ) گوزارشتە لە دزیکردنی ئەو منداڵانەی کە دەیانکێشن ..(دەستی درێژ بۆ دەرەوە)، ئارەزووی منداڵان دەگەیەنێت بۆ پەیوەندی کردن بە کەسانی ترەوە، یا ئارەزووی یارمەتیدانی و تێکەڵ بوونیان هەیە .. ( دەستی گەورە و بەهێز) گوزارشتە لە تەماح و ئارەزووی زاڵبوون و دەسەڵات .. هەندێ جاریش شەڕانگێزی دەنوێنێت .. ( دەستی کورت ) گوزارشتە لە دڵەڕاوکێ و نائارامی .. ئەگەر دەستەکان (درێژ و لاوازبن) گوزارشتە لەوەی کە پێویستییان بە لایەنگرتن و پاڵپشتیو، بە یارمەتیدانی دەوروبەرەکەیان هەیە .. ئەگەر دەستەکانیان کورت وێنەکێشابن، واتە هەوڵنادەنو، هەست بە کەم توانایی دەکەن .. ئەگەر بێتو ( دەستەکان بۆ سەرەوە) یا ( بۆناوەوە) کێشرابن .. گوزاشتن لە دڵەڕاوکێ .. بەڵام گەر منداڵێک بە بەردەوامی لە وێنەکانیدا ( دەستەکان و قاچەکانی کەسانی وێنەکانی لە بیربکات و نەیانکێشێت ) ئەمە گۆزارشتەلە گۆشەگیری و بێزاری ئەو منداڵە، نازانێت چۆن لە ژیانیدا رەفتار بکات .
٧ـ دەموچاو:ئەگەر منداڵێک لە وێنەکانیدا( دەموچاوەکانی کەسەکانێوێنەکانی ناشیرینبکێشێت) گوزارشتە لە رق و ناکۆکییەکانی ناو ئەوخێزانەی لەگەڵیاندا دەژیت .. ( دەموچاوی ترش و خەمگین) یش، گوزارشتە لە هەستی ئەو منداڵە لەو کاتەدا .
وانەی (پەروەردەی هونەری )لە قوتابخانەکاندا
وانەی ( پەروەردەی هونەری )کە یەکێکە لە وانەکانی پرۆگرامی خوێندن، لە قوتابخانەکانی قۆناغی بنەڕەتی و ئامادەیی .. بەڵام بەداخەوە، تا ئەمڕۆش لە زۆربەی قوتابخانەکانی کوردستاندا، وەکو پێویست گرنگی و بایەخ بەم وانەیە نەدراوە .. تا رادەیەک پشتگوێ خراوە و، وەکو وانەیەکی سەرکی لێی ناڕوانن، بەڵکو بە وانەیەکی لاوەکی دادەنێن . یا هەندێ لەو مامۆستایانەی کە وتنەوەی ئەم وانەیەیان پێ سپاردوون زۆر نابەڵەدن لە ئاستی( ئامانجەکانی پەروەردەی هونەری ) و لە هونەری وێەکێشان و لە هەڵسەنگاندن و شیکردنەوەی سایکۆلۆژیای وێنەکانی قوتابییەکانیان .. تەنانەت ئەو مامۆستایانەی کە پسپۆر و شێوەکارن، لە ( دەرچووانی پەیمانگا یا کولێژیهونەرەجوانەکاننـبەشی شێوەکاری)، تەنها بایەخ بە قوتابیانی بەهرەمەند دەدەن و، ئەودوای قوتابییەکانیان پشتگوێ دەخەن .. یا بە نابەڵەدی و تێنەگەیشتن لە مەبەستی وێنەکانیان ( نمرەیەکی نزم) بۆ قوتابییەکان دادەنین، کە کارتێکردنێکی خراپی دەبێت لە لەسەر دەروونی ئەو منداڵانە .. ئەمەش هۆیەکە لە هۆیەکانی دواکەوتنی پەروەردەی هونەری و، تۆرانی بەشێک لە منداڵان لەم وانەی پەروەردەی هونەری .. بۆیە پێویستە جەخت لەسەر گرنگی و بایەخ پێدان بە وانەی پەروەردەی هونەری بکرێت .. ئەمەو بە سەرپەرشی کەسانی پسپۆر و شارەزا لە ( سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان ) ساڵانە لە لایەن (بەڕێوەبەرێتی چالاکییەکانی قوتابخانەکان ) ەوە کە سەر بە بەڕیوەبەرێتی شارەکانن بۆ مامۆستایانی وانەی پەروەردەی هونەری ( کۆرسی راهێنانی پەروەردەی هونەری) بکرێتەوە .. بە تازەترین زانیاری و شارەزایی و داهێنان و تاقیکردنەوەکان لە بواری پەروەردەی هونەری منداڵاندا رایان بهێنن .. ئەو مامۆستایەنەش کە ئەم وانەیە دەڵێنەوە پێویستە ئامانجەکانی پەروەردەی هونەری لەبەرچاوبگرن، پێویستیشە بەگراوندێکی رۆشنبیری هونەرییان هەبێت ،بۆ ئەم مەبەستەش سەرچاوەی پێویست بخوێننەوە کە پەیوەندییان بەم بوارەوە هەیە .. تا نابەڵەد نەبن لە بارەی قۆناغەکانی گەشەکردنی منداڵان و، لە بارەیشیکرددنەوەی سایکۆلۆژیای وێنەکانی منداڵان .
ئەم بابەتە باس و لێکۆڵینەوەی زیاتر هەڵدەگرێت .. چونکە منداڵان هیوای داهاتوون.
رەزا شوان/ نووسەری بواری ئەدەبی منداڵان
نەرویـج :٢٥/٦/٢٠١٥

ته‌مموز 1, 2015

ئۆتیزم – حازم عەلی – توێژەری کۆمەڵایەتی – زانکۆی کۆیە

دەستپێک:
نه‌خۆشی ئۆتیزم نه‌خۆشیه‌كی عه‌قڵی- ده‌روونیه‌ و وه‌ك هه‌رنه‌خۆشیه‌كی دیكه‌يه‌، به‌ڵام درێژخایه‌نه‌ و له‌سه‌ره‌تای ژیانه‌وه‌ تاوه‌كو مردن له‌گه‌ڵ مرۆڤ ده‌مێنێته‌وه‌ په‌ره‌سه‌ندن و زیادبوونی رێژه‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌ به‌بێ زانینی هۆكاره‌كانی توشبوون و میكانیزمی رووبه‌رووبونه‌وه‌ و رێگاچاره‌كان، مه‌ترسی دروستكردوه‌ و وه‌ك نه‌خۆشیه‌كی نهێنی نزیكه‌ی نیو سه‌ده‌یه‌ به‌رده‌وامی به‌خۆی داوه‌.
وه‌ستانی گه‌شه‌ و دواكه‌وتن له‌ گه‌شه‌ی ئاسایی له‌ رووی زمان و هۆش و لاوازی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان سیمای سه‌ره‌كی نه‌خۆشیه‌كه‌ن، مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ توشبووانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ تا راده‌یه‌كی زۆر ناره‌حه‌تكه‌ره‌ و زه‌حمه‌تی و ماندوبوونی زۆری ده‌وێت، هاوكات ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌كار شاره‌زایی و مهاره‌تی هه‌ڵسوكه‌وت كردنی نه‌بێت ئه‌وا هه‌موو ره‌نجی به‌فیرۆ ده‌روات به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ شتێك فێر ببێت، ئه‌مه‌ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ی سروشت نیه‌ له‌ دایك و باوك ئه‌گه‌ر گوناهێكیان كردبێ بۆیه‌ دایك و باوك به‌رپرس نین له‌ نه‌خۆشكه‌وتنی منداڵه‌كه‌یان به‌ڵام ئه‌بێ ژیانیانی بۆ ته‌رخان بكه‌ن.
هۆی سه‌ره‌كی ئۆتیزم چییه‌ و چاره‌سه‌ری كامه‌یه‌؟؟ ئه‌مه‌ ئه‌و دوو پرسیاره‌ گرنگه‌ن كه‌ گه‌ڕان به‌دوای وه‌ڵامدا بۆیان به‌راده‌وامه‌ و توێژینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ كراوه‌ به‌ڵام جگه‌ له‌ مه‌شق و راهێنان پێیان و فێركردنی هه‌ندێك ره‌فتاری سه‌ره‌تایی له‌وانه‌ خۆگۆرین و نانخواردن و چوونه‌ ئاوده‌ست و هه‌ندێك ره‌فتاری دیكه‌، توێژینه‌وه‌ و گه‌رانه‌كان نه‌بوونه‌ته‌ هۆی دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری بنه‌ڕه‌تی ئۆتیزم.
ئه‌م راپۆرته‌ هه‌وڵێكی سه‌ره‌تایی و خوودیه‌ بۆ ئاشنابوون له‌باره‌ی ئۆتیزمه‌وه‌، له‌ 10 ته‌وه‌ره‌دا بابه‌ته‌كان خراونه‌ته‌ ڕوو له‌وانه‌ ئۆتیزم چییه‌، هۆكاره‌كانی، نیشانه‌كانی، ئۆتیزم له‌ كوردستان، چاره‌سه‌ر، مێژووی دروستبوونی نه‌خۆشیه‌كه‌، رێنمایی سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ توشبووی ئۆتیزم.
ئه‌وه‌ی زۆر گرنگه‌ ئاماژه‌ی پێبده‌ین ره‌وشی سه‌نته‌ره‌كانی تایبه‌ت به‌ ئۆتیزممان خستوه‌ته‌روو له‌ كوردستان، هاوكات كۆمه‌ڵێك پێشنیارمان كردووه‌ له‌ژێرناوی چی بكرێت؟، له‌كۆتاییشدا كۆمه‌ڵێك رێنماییمان خستوه‌ته‌ به‌رده‌ست دایك و باوكان و په‌روه‌رده‌كارانی توشبووی ئۆتیزم له‌گه‌ڵ مه‌شقێكی پراكتیكی سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تی چوونه‌ توالێت و فێركردنی ئه‌م لایه‌نه‌ گرنگه‌ كه‌ ئۆتیزمی به‌ زه‌حمه‌ت فێری ده‌بێت.
ئۆتیزم چییه‌؟
پسپۆرانی بواری ده‌رونناسی له‌ ناساندنی ئۆتیزم رای جودایان هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌چوارچێوه‌یه‌كی دیاریكراو بۆچوونه‌كانیان یه‌كده‌گرێته‌وه‌ و یه‌كتری ته‌واوده‌كه‌ن، به‌گشتی به‌هۆی تێكچوونی فرمانه‌كانی مێشكه‌وه‌ ده‌یناسێنن،لێره‌دا نه‌خۆشیه‌كه‌ روون ده‌كه‌ینه‌وه‌.
ئۆتیزم وشه‌ و زاراوه‌یه‌كی یۆنانی كۆنه‌ و به‌مانای گۆشه‌گیری و كه‌نارگیری دێت، به‌ڵام ته‌نها ئه‌و مانایه‌ ناگه‌یه‌نێ به‌ڵكو ئه‌وانه‌ی تۆشی نه‌خۆشیه‌كه‌ بوون به‌هۆی كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی تر ده‌ناسرێنه‌وه‌ و ده‌ستنیشان ده‌كرێن كه‌ گۆشه‌گیری و دووره‌په‌رێزی یه‌كێكه‌ له‌نیشانه‌كانی ئۆتیزم نه‌ك هه‌مووی، واته‌ ئۆتیزم نه‌خۆشی و شڵه‌ژان و گرفتێكه‌ كه‌كار له‌گه‌شه‌كردنی ئاسایی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ توشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌بن و له‌دوای دوو سێ ساڵانه‌وه‌ ده‌توانرێت هه‌ستی پێبكرێت و ورده‌ ورده‌ نیشانه‌كانی ده‌رده‌كه‌وێت.
لێره‌دا له‌روانگه‌یه‌كی ره‌فتاریه‌وه‌ له‌ ئۆتیزم روانراوه‌ له‌كاتێكدا نه‌خۆشیه‌كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌مێشكه‌وه‌ و ره‌فتار ده‌رئه‌نجامی نه‌خۆشیه‌كه‌یه‌ نه‌ك خودی نه‌خۆشی.
هه‌روه‌ها ئۆتیزمبریتیه‌ له‌ كۆسپی به‌رده‌م گه‌شه‌كردن كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت له‌ سێ ساڵی یه‌كه‌می ته‌مه‌نی منداڵ، به‌رهه‌می تێكچوونی جیهازی ده‌ماریه‌ كه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر فرمانه‌كانی مۆخ‌.
له‌لای ئه‌فرام ئۆتیزم بريتييه‌ له‌ تێکچوونێکی ئاڵۆزی گه‌شه‌ له‌ئه‌نجامی تێکچوونی فه‌رمانه‌کانی مێشک و ده‌مار که‌ له‌سێ ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نی مناڵیدا ڕووئه‌دات‌.
ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌كی روونه‌ بۆ هۆكاری سه‌ره‌كی ئۆتیزم كه‌ تێكچوونی فرمانه‌كانی مێشك و ده‌ماره‌ و خه‌له‌له‌كه‌ له‌مێشكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت.
حاڵه‌تێكی ده‌روونییه‌ واته‌ تێكچوونی گه‌شه‌ و په‌ره‌سه‌ندن له‌ ره‌فتار و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان.
لێره‌شدا جه‌خت كراوه‌ته‌ سه‌ر چه‌ق به‌ستوویی ره‌فتار و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌ ئه‌نجامی تێكچوون و بوونی خه‌له‌لی وه‌زیفی له‌مێشك و كۆئه‌ندامه‌ ده‌ماریه‌كان.
ئؤتيزم بریتییە لە تێکچوونی گەشەی مێشک کە کار دەکاتە سەر کارو فەرمان و چالاکییەکانی مێشک ئەم حاڵەتە لە تەمەنی سێ ساڵی یەکەمی تەمەنی منداڵەوە دەردەکەوێت.
هه‌روه‌ها لیۆكارنه‌ر دۆزه‌ره‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌ وه‌ها پێناسه‌ی ده‌كات بریتییه‌ له‌ شڵه‌ژانێكی ده‌روونی تووند له‌ ئه‌نجامی تێكچوونی كۆئه‌ندامی ده‌مار كه‌ فرمانه‌كانی مێشكۆڵه‌ په‌ك ده‌خات و كێشه‌ بۆ كه‌سه‌كه‌ دروست ده‌كات له‌ ڕووی تێكه‌ڵبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و گه‌شه‌ی زمانی و هه‌ندێ ره‌فتاری تر.
تێكرای پێناسه‌كان جه‌خت ده‌كه‌نه‌ سه‌ر سه‌ره‌تاكانی ته‌مه‌نی منداڵی و به‌تایبه‌ت سێ ساڵی یه‌كه‌م ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن بۆ به‌دیاركه‌وتنی نه‌خۆشیه‌كه‌، له‌و ته‌مه‌نه‌دا به‌هۆی ره‌فتار و كرداری نائاسایی درك به‌ حاڵه‌تی نه‌خۆشیه‌كه‌ ده‌كرێت و چه‌ندین نیشانه‌ی وه‌ك گۆشه‌گیری، ئاسته‌نگی قسه‌كردن و گوزارشتكردن، سنوورداری له‌ په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، دووباره‌كردنه‌وه‌ی نائاسایی كردارێك …. .
تاوه‌كو ئێستا نه‌سه‌لمێنراوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی هه‌بێت له‌نێوان ره‌گه‌زی مرۆڤ یان چینی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ ئۆتیزم و زیاتر ره‌گه‌زی نێر توشده‌بن تا مێ.
پێوانه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م تێكچوونه‌ به‌ نیشانه‌ ره‌فتاریه‌كان ده‌پێورێت به‌رێژه‌ی 1 له‌ 500 كه‌س، ئه‌م رێژه‌یه‌ش له‌ منداڵی ره‌گه‌زی نێر زیاتره‌ به‌رێژه‌ی 1له‌4، وه‌ ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندی نیه‌ به‌ هۆكاری ره‌گه‌زی یان كۆمه‌ڵایه‌تی تا ئێستا نه‌سه‌لمێنراوه‌ كه‌ ره‌گه‌زی مرۆڤ یان چینی كۆمه‌ڵایه‌تی یان باری په‌روه‌ده‌یی، یا ماددی په‌یوه‌ندی هه‌بێت‌ به‌ توشبوون به‌ ئۆتیزم.
به‌بێ جیاوازی تووشی هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌ند ، ڕه‌ش پێست و سپی پێست ، دانیشتووانی باکور و باشوور ده‌بێ . ڕێژه‌ی توشبوون نزیکه‌ی ( 3-4 ) له‌ ( 10000 ) منداڵدایه‌ و له‌نێرینه‌دا به‌ڕێژه‌ی 3/1 له‌مێینه‌ زیاتره‌ .
له‌باره‌ی بۆچی به‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌ڵێن ئۆتیزم، ره‌شاد حسه‌ین سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان ده‌ڵێت بۆیه‌ش به‌ نه‌خۆشیه‌كه‌ ده‌ڵێن ئۆتیزم Autism وه‌كو ئۆتۆماتیك (Automatic) یاخود ئۆتۆمۆبیڵ (Automobile) و ئۆتۆنۆمی‌ یه‌، چونكه‌ وه‌ك بڵێَی‌ كه‌سی‌ توشبوو له‌نێو خۆیاندا ده‌ژین و له‌ ده‌وروبه‌ر داده‌بڕێن .*
ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی هۆكاری سه‌ره‌كی ئۆتیزم بوونی خه‌له‌ل و تێكچوونی فرمانه‌كانی مێشكه‌ و له‌ سه‌ره‌تاكانی ته‌مه‌نی منداڵی له‌رێگه‌ی كۆمه‌ڵێك نیشانه‌وه‌ كه‌ له‌ منداڵه‌كه‌ ره‌نگ ده‌داته‌وه‌ هه‌ستی پێده‌كرێت.
سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی زاراوه‌ی ئۆتیزم
سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م زاراوه‌یه‌ بۆ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م ده‌گه‌رێته‌وه‌، كاتێك بۆ یه‌كه‌مجار له‌لایه‌ن پزیشكی ده‌روونی (لیوكه‌نه‌ر) (Leo kanner) به‌كارهێنرا. ئه‌م پزیشكه‌ له‌ساڵی (1943) گوتارێكی ده‌رباره‌ی یازده‌ نه‌خۆشی نووسی كه‌ بۆماوه‌ی چه‌ند ساڵێك له‌ نۆرینگه‌(عیادة)كه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كردن و بۆی ده‌ركه‌وت كه‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی نه‌خۆشی له‌لای ئه‌و 11 كه‌سه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێشتر له‌هیچ سه‌رچاوه‌یه‌كی زانستی ئه‌و نیشانانه‌ی نه‌خوێندبۆوه‌ و گوێبیستی نه‌بوو بوو، له‌به‌رئه‌وه‌ ناوێكی نوێی لێنان و پێی گوتن ئه‌وانه‌ تووشی ئۆتیزم بوون.
بۆ یەكەمجار لە ساڵی 1911 لەلایەن پزیشكێكی فەڕەنسی بە ناوی (Jean-Marc Gaspard) بەشێوەیەكی سەرەتایی باسی لێوەكراوە، دواتر لە ساڵی 1943 لەلایەن پزیشكێكی دەروونی ئەمریكییەوە، بەناوی (لیۆ كانەر) لە ئەنجامی لێكۆڵینەوەكانی ئەم حاڵەتەی دۆزیوەتەوەو ناوی (Autism)ـی لێناوە.
له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ زانای نه‌مساوی (هانز ئه‌سپیرگر) (Hans Asperger) هه‌رله‌ساڵی (1943) چه‌ند حاڵه‌تێكی تری ده‌ستنیشان كرد كه‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی نه‌خۆشیان هه‌یه‌ جیاواز له‌ئه‌وانه‌ی (لیو كه‌نه‌ر) ده‌ستنیشانی كردبوون، دوای لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌و نه‌خۆشانه‌ی (هانز ئه‌سپیرگر) ده‌ستنیشانی كردبوون(ئۆتیزم) نین به‌ڵكو نه‌خۆشیه‌كی سه‌ربه‌خۆی تره‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ ناونرا (ئه‌سپیرگر سیندروم) (Asperger sSyndrom). هه‌روه‌ها پزیشكێكی نه‌مساوی تر به‌ناوی (ئه‌ندرێس ریتت، Andeasrett) چه‌ند نه‌خۆشێكی تری ده‌ستنیشان كرد كه‌ نیشانه‌كانی جیاوازبوون له‌ نه‌خۆشی ئۆتیزم، له‌به‌رئه‌وه‌ به‌ناوی خۆیه‌وه‌ ناونرا (ریت سیندرۆم)(ress s Syndrom).
له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی له‌م بواره‌دا كارده‌كه‌ن ئاگاداری وورده‌كاریه‌كانی نه‌خۆشیه‌كه‌ بن و زۆر به‌وردی ده‌ستیشانی بكه‌ن و تێكه‌ڵی نه‌كه‌ن له‌گه‌ڵ نه‌خۆشیه‌كانی تر له‌به‌رئه‌وه‌ی لێكچونێكی زۆر هه‌یه‌ له‌ نیشانه‌كانیاندا.
هۆكاره‌كانی توش بوون به‌ ئۆتیزم
كۆمه‌ڵێك لێكدانه‌وه‌ و راڤه‌كردن بۆ هۆكاره‌كانی تووش بوون به‌ ئۆتیزم كراوه‌ و تائێستاش لێكۆڵینه‌وه و گه‌ران به‌دوای هۆكاره‌كانیدا به‌رده‌وامه‌، له‌گرنگترین هۆكاره‌كانی تووش بوون به‌ ئۆتیزم:
1. هۆكار هه‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌كارلێكی كیمیایی مۆخه‌وه‌ هه‌یه‌ .
2. هه‌روه‌ها هۆكاری ژینگه‌یی و بۆماوه‌ ڕۆلێ‌ به‌رچاو ده‌بینن له‌ توشبوون به‌م نه‌خۆشییه‌.
3. ئه‌گه‌ر ده‌مار دووچاری خه‌له‌لێك بووبێت، ئه‌وا به‌ هه‌مان شێوه‌ ئه‌ویش ڕۆڵی هه‌یه‌ له‌ توشبوون به‌ وه‌ستانه‌وه‌ له‌ گه‌شه‌، سه‌ره‌ِرای ئه‌م هۆكارانه‌ هۆكاری ژینی ده‌وری سه‌ره‌كی ده‌بینَیت له‌توشبوون به‌م نه‌خۆشییه‌.
4. ‌ گه‌لێك سه‌رچاوه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ هۆكاری بایۆلۆژی و هۆكاری ده‌وروبه‌ر رۆڵیان له‌ توشبوندا هه‌یه‌، بۆنموونه‌ هه‌وكردنه‌ ڤایرۆسیه‌كان و گرفت له‌سیستمی به‌رگری له‌شدا، هه‌روه‌ها مه‌یلی زگماكی بۆ تووش بوون به‌ ئۆتیزم هه‌یه‌.
5. بۆماوه‌: بوونی ئاڵۆزی و تێكچوونێك له‌فرمانه‌كانی ده‌زگای ناوه‌ندی ده‌مار، ئه‌م هۆكاره‌ كه‌وتوه‌ته‌ ناو كۆمه‌ڵێ گومانه‌وه‌، چونكه‌ ئۆتیزم به‌شێوه‌ی فراوان له‌نێو ئه‌و دایك و باوكانه‌دا دروست نه‌بووه‌ كه‌ خزمی یه‌كترن، ئه‌وانه‌ی ئۆتیزمیان هه‌یه‌ به‌ده‌گمه‌ن ژن ده‌هێنن و شوو ده‌كه‌ن، زۆربه‌ی منداڵانی ئۆتیزم له‌دایك و باوكی داخراو نین، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ لێكۆڵه‌ران ئاماژه‌ به‌م هۆكاره‌ده‌ده‌ن و ده‌ڵێن ئه‌گه‌ر تێكچوون له‌ ده‌زگای ده‌ماری ناوه‌ندی دایك یا باوك هه‌بێ ئه‌وا ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ منداڵیش، له‌مه‌شدا باس له‌رێژه‌ی زۆری ئۆتیزم ده‌كه‌ن له‌نێو منداڵانی جمكه‌لێكچوودا، كه‌ زۆر زیاترن له‌نێو منداڵانی جمكه‌ جیاواز.
6. هه‌وکردنه‌ ڤایرۆسییه‌کان : زیاتر له‌هه‌وکردنێکی ڤایرۆسی هه‌یه‌ که‌تووشی دایکی دووگیان یان کۆرپه‌ی ساوا له‌سه‌ره‌تای ژیانیدا ده‌بێت و ده‌شێ ببێته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی ئۆتیزم وه‌ک سورێژه‌ی ئه‌ڵمانی ، هه‌وکردنه‌ ڤایرۆسییه‌کانی مێشک و … تد .
7. یه‌كێك له‌ تیۆره‌كان هۆی تووش بوون به‌ ئۆتیزم بۆ هه‌ستیاری ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ بۆ هه‌ندێك خواردن و مادده‌ی دیاریكراو ده‌گه‌رێننه‌وه‌، بۆ نموونه‌ ده‌ڵێن ئه‌و منداڵانه‌ به‌رانبه‌ر هه‌ردوو مادده‌ی كازین(Casin) و گلوتین (Glutin) هه‌ستیارن و زیانیان بۆیان هه‌یه‌، كه‌ مادده‌ی كازین له‌ شیری مانگا و بزندا هه‌یه‌ و مادده‌ی گلوتین له‌ گه‌نم و جۆو شۆفاندا هه‌یه‌، چاره‌سه‌ریش بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رێگا به‌و منداڵانه‌ نه‌درێت ئه‌و دوو مادده‌یه‌ بخۆن وه‌ نابێت له‌ناو خواردنی رۆژانه‌یاندا هه‌بێت.
8. هه‌ندێ له‌زانایان ده‌ڵێن له‌قۆناغی پێش له‌دایك بووندا یان له‌ پاشیدا هه‌ندێ منداڵ تووشی نه‌خۆشی جه‌سته‌یی دێن و ره‌نگه‌ ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ كار له‌ده‌زگای ده‌ماری ناوه‌ندی مێشك بكه‌ن و گلانده‌ رژێنه‌كان لاواز بكه‌ن، ئه‌مه‌ش واده‌كات نه‌توانن په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی دروست بكه‌ن.
9. تیۆرێكی تر تووش بوون به‌ ئۆتیزم بۆ هه‌ندێك ده‌رزی و (لقاح) ده‌گه‌رێنێته‌وه‌ كه‌ له‌منداڵ ده‌درێت، به‌بۆچوونی رابه‌رانی ئه‌م تیۆره‌ ئه‌م ده‌رزی و لقاحانه‌ ده‌بنه‌هۆی له‌ناوبردنی به‌كتریا به‌سوود و زیان به‌خشه‌كانی ناو ریخۆڵه‌كان و دواتر دروست بوونی هه‌ندێك مادده‌ی كیمیایی زیان به‌خش. له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئاماره‌كانی ووڵاتێكی وه‌ك به‌یتانیا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ژماره‌یه‌ك له‌و منداڵانه‌ی كه‌ ده‌رزی مله‌خڕێ (النكاف) و سورێژه‌ و سورێژه‌ی ئه‌ڵمانی لێدراوه‌ تووشی ئۆتیزم بوون.
10. به‌ربروای پزیشكی ده‌روونی لیوكه‌نه‌ر هۆكاری سه‌ره‌كی تووش بوون به‌ ئۆتیزم كه‌مته‌رخه‌می و ساردوسڕی دایك و باوكی ئه‌و منداڵانه‌ن كه‌ وه‌ك پێویست گرنگی به‌ منداڵه‌كانیان ناده‌ن و له‌باوه‌شیان ناكه‌ن، سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ش ئه‌و جۆره‌ دایك و باوكانه‌ گۆشه‌گیر و دووره‌په‌رێزن و زۆر به‌كه‌می قسه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان ده‌كه‌ن و وه‌ك پێویستیش كاتیان بۆ په‌روه‌رده‌كردنی منداڵه‌كانیان ته‌رخان نه‌كردوه‌ و ئه‌و شێوازی په‌روه‌رده‌ كردنه‌شیان بۆته‌ هۆی بێبه‌شبوونی منداڵه‌كانیان له‌ سۆز و خۆشه‌ویستی و به‌زه‌یی و گرنگی پێدانی پێویست.
11. زانایانی‌ زانكۆی‌ كالیفۆرنیای‌ باشور لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌ی‌ كاریگه‌ری‌ پیسی‌ كه‌شوهه‌وا له‌سه‌ر نه‌خۆشی‌ ئۆتیزم له‌ منداڵاندا ئه‌نجامداوه‌‌و به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتون كه‌ پیسی‌ كه‌شوهه‌وا ده‌توانێت هۆكارێكی‌ توشبون به‌م نه‌خۆشییه‌ بێت.
12. تیۆرێكی تر هۆی تووش بوون به‌ ئۆتیزم بۆ كه‌موكورتی له‌هه‌ندێك له‌ جیناته‌كان ده‌گه‌رێنێته‌وه‌، واته‌ له‌رێگه‌ی بۆماوه‌وه‌ هه‌ندێك جینات كه‌ كه‌موكورتیان تێدایه‌ له‌ باپیر و باوك و دایكه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌ و منداڵه‌كانیان ده‌گوێزرێته‌وه و دواتر ئه‌و منداڵانه‌ تووشی ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌كه‌ن.‌
له‌پاڵ هه‌موو ئه‌و لێكدانه‌وه‌ و تیۆر و ده‌ستیشانكردنی هۆكارانه‌، به‌ڵام تاوه‌كو ئێستا به‌ته‌واوی هۆكاره‌كانی تووش بوون به‌ ئۆتیزم نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ته‌نها لێكدانه‌وه‌ی چه‌ند حاڵه‌تێك و گۆشه‌نیگای ئه‌و توێژه‌ر و زانایانه‌ن ده‌رباره‌ی ئۆتیزم، به‌ڵام ده‌كرێت سوودیان لێوه‌ربگیرێت و بۆمه‌به‌ستی خۆپاراستن به‌كاربهێندرێن و دایك و باوك ئه‌و هۆكار و فاكته‌رانه‌ له‌به‌رچاو بگرن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و حاڵه‌ته‌ زۆر دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌.
نیشانه‌كانی ئۆتیزم
هه‌رنه‌خۆشیه‌ك جه‌سته‌یی بێت یان ده‌روونی له‌رێگه‌ی كۆمه‌ڵێك نیشانه‌وه‌ كه‌ ده‌رهاویشته‌ی بوونی نه‌خۆشیه‌كه‌ن ده‌ناسرێته‌وه‌، نه‌خۆشی ئۆتیزمیش به‌هه‌مان شێوه‌ كۆمه‌ڵێك نیشانه‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی ته‌مه‌نی نێوان (15-36) مانگیدا ده‌رده‌كه‌وێت و هه‌ستی پێده‌كرێت، نیشانه‌كان بریتین له‌:
1. دووباره‌كردنه‌وه‌ی یه‌ك جۆر چالاكی و حه‌زنه‌كردن به‌گۆرینیان.
2. گۆشه‌گیری و ته‌نهایی و تێكه‌ڵنه‌بوونی كه‌سانی تر و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ كۆر و كۆبونه‌وه‌كان و ته‌نانه‌ت مامه‌ڵه‌نه‌كردن له‌گه‌ڵ دایك و باوك و خوشك و برا و خزم و كه‌سیش.
3. گه‌شه‌كردنی هه‌سته‌وه‌ره‌كانیان وه‌ك منداڵانی ئاسایی نیه‌ و گه‌شه‌ی ( ده‌ست لێدان و بۆن و تام و چێژكردنیان ) دواده‌كه‌وێت و وه‌ك پێویست گه‌شه‌ ناكه‌ن، هه‌رله‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ وه‌ك پێویست هه‌ست به‌گه‌رما و سه‌رما ناكه‌ن و تام و چێژ و خۆشی له‌خواردن و خواردنه‌وه‌كان وه‌رناگرن.
4. نیوه‌ی زیاتری ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ كێشه‌ی زیره‌كی و عه‌قڵیان هه‌یه‌ و وه‌ك كه‌سانی ئاسایی توانای بیركردنه‌وه‌ و به‌ئاگایی و یادكردنه‌وه‌ و فێربوونیان نیه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌خوێندن و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ و گرفته‌كانی ژیانی رۆژانه‌یان دواده‌كه‌ون و پێویستیان به‌هاوكاری زیاتری كه‌سانی چوارده‌وریان هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێك كه‌سیان تێدا هه‌ڵده‌كه‌وێت كه‌ له‌بوارێكی دیاریكراوی وه‌ك (هونه‌ر و مۆسیقا یان بیركاری) زۆر به‌هره‌مه‌ند و بلیمه‌ت و لێهاتوو ده‌بن، به‌ڵام له‌بواره‌كانی تردا دواده‌كه‌ون.
5. پێكه‌نینی نا ئاسایی هه‌یه‌ و به‌قاقا پێده‌كه‌نێ، وه‌ هه‌ستكردنی به‌ ئازار روون و ئاشكرا نیه‌ و به‌راستی له‌ مه‌ترسی و خه‌ته‌ریات ناترسێ.
6. كاتێ دایكی له‌باوه‌شی بگرێت، ئه‌وا كاردانه‌وه‌ی توندی ده‌بێت و پاڵ به‌دایكیه‌وه‌ ده‌نێت تا له‌خۆی دووربخاته‌وه‌.
7. زیاتر ئه‌و وشانه‌ دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌زاری كه‌سانی دیكه‌ ده‌یبیستن و ووشه‌كانیش له‌سه‌ر یه‌ك دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌ هه‌روه‌ك تووتی.
8. راسته‌وخۆ ته‌ماشای ناو چاوی خه‌ڵكی ناكات ، ته‌نانه‌ت چاو نابرێته‌ ناوچاوی دایكیشی.
9. به‌زه‌حمه‌ت ده‌توانێت خواست و ئاره‌زووی خۆی ده‌رببرێ و له‌وانه‌یه‌ هێما به‌كاربهێنێت، هاوكات گونجانی له‌گه‌ڵ كه‌سانی دیكه‌ زه‌حمه‌ته‌.
10. ترسان له‌هه‌ندێ شت که‌پێویست به‌ترس ناکات و نه‌ترسان له‌هه‌ندێ شت که‌جێی مه‌ترسییه‌ وه‌ک : ترسان له‌ده‌نگی ئاژه‌ڵ یان فڕۆکه‌ ، نه‌ترسان له‌ڕاکردن به‌سه‌ر شه‌قامه‌کاندا له‌کاتێکدا ئۆتۆبیل هاتووچۆ ده‌کات .
11. خاووخلیچکی یان جووڵه‌ی به‌رده‌وامی بێ مه‌به‌ست .
12. ره‌نگه‌ له‌قۆناغێكی سه‌ره‌تایی ته‌مه‌ندا فێری هه‌ندێ شعر و گۆرانیش ببین، به‌ڵام دواتر له‌یادی ده‌كه‌ن و له‌بیریان نامێنێ.
13. 5% تا 60 % ی ئه‌و منداڵانه‌ له‌دوای ته‌مه‌نی سێ ساڵییه‌وه‌ به‌ته‌واوی له‌قسه‌ و ووشه‌ده‌ربرین داده‌برێن، ئه‌وانه‌شیان كه‌ قسه‌ده‌كه‌ن، قسه‌كانیان نارێكن و رسته‌ی ته‌واو له‌زاریان ده‌رناچێت، زیاتر ناوی شته‌كان ده‌ڵێن به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ئه‌رك و كاری ئه‌و شتانه‌ تێبگه‌ن.
14. ئۆتیزم له‌ كوردستان
15. وه‌ك هه‌ر جێیه‌كی دیكه‌ كوردستانیش ژماره‌یه‌ك تووشبووی نه‌خۆشی ئۆتیزمی لێیه‌ كه‌ به‌گوێره‌ی ئاماره‌ نافه‌رمیه‌كان له‌ كوردستان 600-700 منداڵی توشبوو به‌ ئۆتیزم هه‌یه‌  و رێژه‌كه‌ش له‌ زیادبووندایه‌، هاوكات له‌هه‌ر سێ شاره‌كه‌ی هه‌رێمی كوردستان سه‌نته‌ری تایبه‌ت هه‌یه‌ بۆ راهێنان و مه‌شق پێكردنی ئه‌و منداڵانه‌ كه‌ سه‌ربه‌وه‌زاره‌تی كار و كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، به‌ڵام ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ كۆمه‌ڵێك گیروگرفتیان هه‌یه‌ و نه‌توانراوه‌ چاره‌سه‌ربكرێن و خزمه‌تی پێویستی منداڵانی توشبووی ئۆتیزم بكه‌ن، به‌رپرسی راگه‌یاندنی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزم گرنگترین كێشه‌كانی سه‌نته‌ری هه‌ولێر ده‌خاته‌روو له‌وانه‌ بچووكی بینا كه‌ وای كردووه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر كه‌می منداڵ له‌خۆبگرێت، هه‌روه‌ها كه‌می ستافی راهێنه‌ر و مه‌شق پێده‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ستافه‌كان راهێنراو و پسپۆر نین، هاوكات نه‌بوونی وانه‌بێژ و مامۆستا پسپۆری وانه‌كان له‌وانه‌ مامۆستای نوتق و ره‌فتار و موزیك و وێنه‌كێشان و وه‌رزش.
16. ئه‌م سه‌نته‌رانه‌ له‌ ره‌وشێكی خراپدان و له‌گه‌ڵ ئه‌م كه‌موكورتیانه‌دا چۆن ده‌توانن خزمه‌تێكی به‌رچاو بكه‌ن به‌ خێزان و منداڵانی ئۆتیزم و ئه‌و خزمه‌تگوزاریانه‌ پێشكه‌ش بكه‌ن كه‌ یارمه‌تیده‌ری خێزانه‌ و په‌ره‌پێده‌ری توانای منداڵانه‌.
17. رێژه‌ی توشبوونی منداڵان به‌ ئۆتیزم به‌رێژه‌یه‌كی نائاساییه‌ له‌ساڵی 2010 ته‌نها 60 توشبووی ئۆتیزم هه‌بووه‌، به‌ڵام له‌ ساڵی 2012 ئه‌م رێژه‌یه‌ به‌رز بووه‌ته‌وه‌ بۆ 120 حاڵه‌ت , زیادبوونی ئه‌و رێژه‌یه‌ به‌م شێوه‌یه‌ نائاساییه‌ مه‌ترسیداره‌ و پێویسته‌ هه‌نگاوی جددی بۆ بنرێت.
18. هاوكات ته‌واوی حاڵه‌ته‌كانی توشبوونی منداڵان به‌ ئۆتیزم ته‌نها له‌سه‌نته‌ری شاره‌كاندا نیه‌ به‌ڵكو له‌شارو شارۆچكه‌كانیشدا هیه‌ و پێویسته‌ له‌و شوێنانه‌شدا سه‌نته‌ری راهێنان و مه‌شق پێدان بكرێته‌وه‌ و هاوكاری دایك و باوك و خێزان بكات له‌ پێدانی رێنمایی و مه‌شق پێدانی منداڵ و كه‌مكردنه‌وه‌ی بارگرانی دایك و باوك له‌ چاودێریكردن و راهێنانی به‌رده‌وام و ره‌خساندنی ژیانێكی ئاسایی بۆ خێزان.
رێنمایی سه‌باره‌ت به‌ منداڵی تووشبوو به‌ ئۆتیزم
بۆئه‌وه‌ی منداڵی تووشبوو به‌ ئۆتیزم بتوانێت ژیانێكی نیمچه‌ ئاسایی بژیێت و به‌ته‌واوی نه‌بێته‌ ئه‌رك به‌سه‌ر دایك و باوك و ته‌واوی ئه‌ندامانی دیكه‌ی خێزانه‌وه‌، پێویسته‌ رابهێنرێت له‌سه‌ر چه‌مكه‌ گشتیه‌كانی ژیان و پێی ئاشنابكرێت، ئه‌مه‌ش پێویستی به‌هه‌وڵ و ئارامی و كۆششكردنی به‌رده‌وام هه‌یه‌ له‌لایه‌ن خێزان و ناوه‌ندی تایبه‌ت به‌ راهێنانی منداڵی ئۆتیزم، له‌گرنگترین رێنماییه‌كان بۆ چۆنیه‌تی هه‌ڵسوكه‌وت كردن له‌گه‌ڵ منداڵی ئۆتیزم:
1. ده‌بێت هه‌رجاره‌ و فێری یه‌ك شتی بچووك بكرێت و له‌توانایدا نیه‌ ره‌فتار و چالاكی ئاڵۆز فێرببن.
2. ده‌بێت به‌پێی گرنگی و زنجیره‌ی گه‌شه‌كردنی ئاسایی، ئه‌م جۆره‌ منداڵانه‌ فێربكرێن، بۆنموونه‌ ده‌بێت یه‌كه‌مجار فێری دانیشتن بكرێن، دواتر فێری وه‌ستان به‌پێوه‌ و رۆیشتن بكرێن و دواجار فێری راكردن، هه‌روه‌ها ده‌بێت یه‌كه‌مجار فێری پیته‌كان بكرێن دواتر ووشه‌كان، سه‌ره‌تا فێری ناوی شته‌كان بكرێن دواتر كرداره‌كان.
3. هاواركردن و كه‌مخه‌وی یه‌كێكه‌ له‌ نیشانه‌كانی منداڵی ئۆتیزم، بۆئه‌وه‌ی دایك و باوكان زۆر هیلاك و بێزار نه‌بن، پێویسته‌ به‌رۆژ نۆبه‌ت بگرن بۆئه‌وه‌ی یاری و گه‌مه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان تا شه‌وانه‌ خه‌ویان لێبكه‌وێت، وه‌ پێویسته‌ شاره‌زایی حه‌ز و تایبه‌تمه‌ندی منداڵه‌كانیان بن، چونكه‌ هه‌ندێك له‌ منداڵانی ئۆتیزم حه‌زده‌كه‌ن رووناكیه‌كی كزی گڵۆپ له‌ ژووره‌كه‌یدا هه‌بێت ئینجا بخه‌ون، هه‌ندێكی تریان حه‌ز به‌ حۆلانێ و راژه‌نین ده‌كه‌ن به‌ر له‌ خه‌وتن، وه‌ هه‌ندێكی تریان حه‌ز ده‌كه‌ن به‌ به‌تانی روخساریان دابپۆشن ئینجا بخه‌ون، زانینی ئه‌م حه‌ز و ئاره‌زوانه‌ی منداڵه‌كه‌ رێگه‌یه‌كه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی شێوازی باشتر مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ منداڵه‌كه‌.
4. ده‌بێت ره‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وت و چالاكیه‌كان به‌ش به‌ش بكرێن و هه‌رجاره‌ی فێری به‌شێكی چالاكیه‌كه‌ بكرێت. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت كراسێك له‌به‌ر بكات، ئه‌وا ده‌بێت یه‌كه‌مجار فێری ئه‌وه‌ی بكه‌ین كه‌ چۆن كراسه‌كه‌ ده‌كاته‌ قۆڵی لای راستی دواتر لای چه‌پی، دواتر هه‌ردوو قۆڵی ئینجا داخستنی قۆپچه‌كان(دوگمه‌كان).
5. ده‌بێت ئه‌و شتانه‌ی فێریان ده‌كه‌ین رۆژانه‌ دووباره‌ بكرێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یادكردنه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ منداڵانه‌ وه‌ك منداڵی ئاسایی نیه‌ و سه‌ره‌تا زوو زوو شتیان له‌بیر ده‌چێته‌وه‌.
6. توڕه‌بوونی له‌خۆرایی یه‌كێكه‌ له‌ كه‌ره‌سته‌كانی گوزارشتكردنی منداڵی ئۆتیزم، چونكه‌ ئه‌وان كه‌ره‌سته‌ی گوزارشت كردنیان نیه‌ له‌بری ئه‌وه‌ كاردانه‌وه‌یان بۆ هه‌رشتێك توڕه‌ییه‌، جاری واهه‌یه‌ دوو كاتژمێر به‌رده‌وام ده‌بێت، وه‌ هه‌ندێكجار وه‌ك كارتی فشار به‌كاری ده‌هێنێت بۆ به‌رامبه‌ر تا به‌ده‌م داواكاریه‌كانیه‌وه‌ بچێت، باشترین چاره‌سه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ له‌كاتی توڕه‌بوون و گریاندا داواكاریه‌كانی جێبه‌جێ نه‌كرێت، چونكه‌ لای ده‌بێته‌ خوو و رادێت له‌سه‌ری، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌كاتێكدا باری ده‌روونی ئارام بۆوه‌ ئینجا داواكاریه‌كانی جێبه‌جێ بكرێت، ئه‌مه‌ش یارمه‌تی ده‌دات تاوه‌كو له‌سه‌ر هێمنی و ئارامی ڕابێت.
7. ئه‌م جۆره‌ منداڵانه‌ یه‌كێك له‌ كێشه‌كانیان دره‌نگ فێربوونی زمان و دواكه‌وتنی قسه‌كردنیانه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت له‌رێگه‌ی وێنه‌ و نیگار و ره‌سمه‌وه‌(نه‌ك هه‌ر قسه‌كردن) فێر بكرێن، واته‌ ده‌توانین وێنه‌ی جۆره‌ها (ئاژه‌ڵ و باڵنده‌ و خواردن و میوه‌ و سه‌یاره‌ و مرۆڤ) له‌ناو ماڵ یان ئه‌و جێگایه‌ی ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ تیایدا فێر ده‌كرێن دابنێین و له‌رێگه‌ی ئه‌و وێنانه‌وه‌ فێری ناو و كار و تام و ره‌نگی ئه‌م دیاردانه‌ی بكه‌ین، هه‌روه‌ها ده‌كرێت له‌رێگه‌ی ئه‌و وێنانه‌وه‌ داواكاریه‌كانی جێبه‌جێ بكرێت و په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ كه‌سانی چوارده‌وری دابنێت، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر برسی بوو ده‌ست بۆ نانه‌كه‌ یان ماست یان خواردنه‌كه‌ ببات، كاتێك تینووی بوو وێنه‌ی په‌رداخه‌ ئاوه‌كه‌ به‌رزبكاته‌وه‌، كاتێك خه‌وی هات وێنه‌ی ژووری نوستن یا قه‌ره‌وێڵه‌ یا به‌تانیه‌كه‌ هه‌ڵگرێ، كاتێك ویستی جله‌كانی له‌به‌ر بكات و بچێته‌ ده‌ره‌وه‌ وێنه‌ی جل و به‌رگی ده‌ره‌وه‌ هه‌ڵگرێت. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین منداڵ فێری زۆر شت بكه‌ین و له‌حه‌ز و ئاره‌زوو و داواكاریه‌كانیشی بگه‌ین و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیشی له‌گه‌ڵ كه‌سانی چوارده‌وری گه‌شه‌ پێبكه‌ین.
هاوكات هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌كرێت خۆی له‌زیانی كه‌سانی چوارده‌وری بپارێزێت كاتێك له‌لایه‌ن دایك و باوكیه‌وه‌ وێنه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات پێ ده‌درێت و نیشان ده‌درێت، كاتێك كه‌سێكی نامۆ ویستی قسه‌ی له‌گه‌ڵ بكات یان زیانی پێبگه‌یه‌نێت ئه‌وا خۆی لێ به‌دوور بگرێت و هاوار بكات.
8‌. هه‌ندێك له‌منداڵانی ئۆتیزم ناتوانن گوزارشت له‌هه‌ست و سۆزی خۆیان بكه‌ن و تێكه‌ڵی ده‌وروبه‌رو خه‌ڵكی نابن و خووده‌گرن به‌یه‌ك جۆر یاریكردن و حه‌ز به‌گۆرینی ناكه‌ن، هاوكات حه‌ز به‌ وێرانكردن و شكاندنی كه‌لوپه‌له‌كانی به‌رده‌ستیان ده‌كه‌ن،بۆ نموونه‌ هه‌ندێك له‌منداڵانی ئۆتیزم حه‌ز به‌شكاندنی پیاڵه‌ و فه‌خفوری و گلاسی شوشه‌ ده‌كه‌ن چونكه‌ چێژ له‌و ده‌نگه‌ وه‌رده‌گرن، به‌ڵام هه‌ندێكی تریان حه‌زده‌كه‌ن گوێیان له‌ده‌نگی دڕاندنی كاغه‌ز و نایلۆن بێت، بۆیه‌ هه‌ر كتێب یا رۆژنامه‌یه‌ك ببینن ده‌یدرێنن، وه‌ هه‌ندێكیان چێژ له‌ده‌نگی خوڕه‌ خوڕ و فواره‌ و ده‌نگی ئاو وه‌رده‌گرن، بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌و دایك و باوكانه‌ی كه‌ منداڵی ئۆتیزمیان هه‌یه‌ ئه‌و جۆره‌ یاری و گه‌مانه‌ بۆ منداڵی ئۆتیزم بكرن كه‌ ده‌نكی مۆسیقی و كارتێكه‌ره‌ سروشتیه‌كانی له‌سه‌ر تۆماركراوه‌، یان ئه‌و تابلۆ ئه‌لكترۆنیانه‌ له‌ ژووره‌كانیان هه‌ڵواسن كه‌ تاڤگه‌یه‌ و ئاو دێته‌ خواره‌وه‌.
9. به‌ئاگابوون له‌نه‌خۆشییه‌کانی تر چونکه‌ منداڵی ئۆتیزم ناتوانێت باس له‌حاڵی خۆی بکات بۆیه‌ هه‌ر کاتێ هه‌ندێ نیشانه‌مان به‌دی کرد که‌ئاماژه‌ به‌خش بێت بۆ بوونی نه‌خۆشی ده‌بێ به‌ئاگابین ، وه‌ک نه‌مانی ئاره‌زووی خواردن ، تێکچوونی خه‌وتن ، په‌ڵه‌ی سه‌ر پێست ، به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی له‌ش ، هه‌ناسه‌ ته‌نگی و … تد.
10. زۆر حاڵه‌ت هه‌ن وا له‌منداڵی ئۆتیزم ده‌كه‌ن نه‌خه‌ون یان كاتێ له‌خه‌و راده‌په‌رن نه‌چنه‌وه‌ ژێر نوێنی خه‌وتن، له‌وانه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی ژاوه‌ژاو و ده‌نگی به‌رز و غه‌ڵبه‌غه‌ڵبی تێدابێ یان ئه‌گه‌ر به‌ته‌نیا له‌ژوورێكی بكه‌یت واهه‌ست ده‌كات زینده‌وه‌رێكی ناشرین له‌ژووره‌كه‌یدایه‌ بۆیه‌ حه‌زده‌كات له‌گه‌ڵ دایك و باوكی بخه‌وێت و پشتی بخورێنرێت و چیرۆكی بۆ بگێردرێته‌وه‌، گه‌ر بمانه‌وێت فێری بكه‌ین به‌ئاسایی بخه‌وێت پێویسته‌ به‌م رێگه‌ بنه‌ره‌تیانه‌ مه‌شقی پێ بكه‌ین:
‌أ. ئه‌گه‌ر فێری ئه‌وه‌ ببو به‌چیرۆك خه‌وی لێبكه‌وێ، ژماره‌ی چیرۆكه‌كان یا كاتی خوێندنه‌وه‌كه‌ی هه‌رجاره‌ی كه‌مێكی لێ كورت ده‌كه‌ینه‌وه‌.
‌ب. هاوكات هه‌وڵبدرێت باره‌كه‌ی خۆمان له‌پاڵكه‌وتنه‌وه‌ بۆ دانیشتن بگۆرین و ده‌ست به‌ پشتیا بهێنین.
‌ج. دوای چه‌ند رۆژێ ئه‌گه‌ر ئه‌م شێوازه‌ سه‌قامگیر بوو پشت خوراندن و ده‌ستپێداهێنان به‌پشتی كه‌مده‌كه‌ینه‌وه‌ تا نه‌یهێڵین.
‌د. به‌درێژایی چه‌ند شه‌وێك هه‌رجاره‌ی له‌كاتی چیرۆك خوێندنه‌وه‌دا بست به‌بست و وورده‌ وورده‌ لێی دوورده‌كه‌وینه‌وه‌.
‌ه. دواتر له‌سه‌ر كورسیه‌ك له‌به‌رامبه‌ری چیرۆك ده‌خوێنینه‌وه‌.
‌و. وورده‌ وورده‌ كورسیه‌كه‌ی تا نزیكی ده‌رگای ژووره‌كه‌ لێ دوورده‌خه‌ینه‌وه‌.
‌ز. پێش جێهێشتنی ژووره‌كه‌ ئاگاداری منداڵه‌كه‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌، له‌دوای ساته‌وه‌ختێك ده‌گه‌رێینه‌وه‌ بۆ لای، یان یه‌كسه‌ر ده‌گه‌رێینه‌وه‌، له‌ شه‌وی دواتر له‌دوای چه‌ند خوله‌كێك ده‌گه‌رێینه‌وه‌ بۆلای . ئه‌م هه‌نگاوانه‌ بۆ رێكخستنی خه‌وی منداڵی ئۆتیزم له‌وانه‌یه‌ مانگێك زیاتر بخایه‌نێت.
رێگای مه‌شق بۆ منداڵی ئۆتیزم له‌سه‌ر به‌كارهێنانی ته‌والێت:
هه‌ر منداڵه‌ و به‌پێی خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی كه‌ تیایدا هه‌یه‌ ده‌توانرێت مه‌شقی له‌سه‌ر به‌كارهێنانی توالێت پێ بدرێت، كاری چوونه‌ توالێت یه‌كێكه‌ له‌كاره‌ زه‌حمه‌ته‌كانی منداڵی ئۆتیزم، بۆیه‌ باشتر وایه‌ ئاوه‌ستی خۆرئاوایی كه‌ وه‌ك كورسیه‌ دابنرێت بۆی، بۆ یارمه‌تیدانی منداڵی ئۆتیزم پێویسته‌ ره‌چاوی ئه‌م خاڵانه‌ بكرێت.
1. سه‌ره‌تا ده‌بێ لیستێك دابنرێت به‌دیواری ناو ژووری توالێته‌كه‌، له‌خانه‌كانی ئه‌و لیسته‌دا ژماره‌ و كاتی میزكردن و پاشه‌رۆفرێدانی تێدا دیاری بكرێت.
سه‌ره‌تا هه‌تا دوو هه‌فته‌، هه‌ر نیوسعات جارێك ده‌برێته‌ ئاوده‌ست، مه‌رج نیه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر سه‌ردانێك خۆی به‌تاڵ بكات، به‌ڵام ژماره‌ و هه‌موو كاتی سه‌ردانه‌كان له‌ لیسته‌خانه‌كه‌دا ده‌نوسرێت، ئه‌گه‌ر میزی كرد، به‌ره‌نگی شین هێمایه‌ك له‌ناو خانه‌كه‌ ده‌نوسین، ئه‌گه‌ر پاشه‌رۆ بوو هێمایه‌كی سوور ده‌نوسین، خۆ ئه‌گه‌ر هیچیشی نه‌كرد، به‌ره‌نگی ره‌ش هێمایه‌ك له‌ناو خانه‌كه‌ ده‌نوسین، دواتر هه‌ر به‌و لیسته‌ بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌، ئه‌و منداڵه‌ له‌چه‌ند كاتژمێر جارێكدا، میز یان پاشه‌رۆ له‌ توالێت فرێ ده‌دات.
2. له‌ماوه‌ی تێبینیكردن و پركردنه‌وه‌ی لیسته‌كه‌دا كۆمه‌ڵێ كاری تر هه‌ڵده‌سه‌نگێنرێت، له‌وانه‌ چۆنیه‌تی داماڵینی جله‌كان و له‌به‌ركردنی جله‌كان و ره‌نینه‌وه‌ی ترس له‌دانیشتن به‌سه‌ر گه‌لییه‌وه‌، ئه‌و كارو گه‌مانه‌ی منداڵه‌كه‌ حه‌ز پێیه‌تی له‌گه‌ڵ ئاستی ئاگایی منداڵه‌كه‌ له‌سه‌رجه‌م كاره‌كه‌.
3. له‌دوای دروستكردنی لیسته‌كه‌، پێویسته‌ ئه‌م ئامانجانه‌ دیاری بكرێت، كاتێك ده‌چێته‌ توالێت و دانیشتن له‌سه‌ر كورسی بۆ ماوه‌یه‌كی باش تا خۆی خاڵی ده‌كاته‌وه‌، مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ جلوبه‌رگدا به‌شێوه‌یه‌كی گونجاو، فێركردنی بۆئه‌نجام گه‌یاندنی ئامانجی چونه‌ ئاوده‌ست به‌سه‌ركه‌وتویی، زاڵبوون به‌سه‌ر ترسدا، چونكه‌ منداڵی ئۆتیزم له‌ حاڵه‌تی ترسدا پاشه‌رۆ فرێ نادات.
4. بۆ چه‌سپاندن و سه‌ركه‌وتنی منداڵی ئۆتیزم له‌ چوونه‌ توالێت پێویسته‌ ره‌چاوی ئه‌م خاڵانه‌ بكرێت:
‌أ. دانانی رژێمێك بۆچوونه‌ ئاوده‌ست، تێگه‌یاندنی منداڵه‌كه‌ به‌به‌رده‌وامی له‌سه‌ر ئه‌و رۆیشتنه‌.
‌ب. په‌له‌په‌لی لێنه‌كرێت له‌ناو توالێت وه‌ به‌ووشه‌ی زبر و توره‌بوون سه‌غڵه‌ت نه‌كرێت.
‌ج. په‌یره‌وكردنی سیستمی پاداشت به‌خشین له‌گه‌ڵ هه‌ركرده‌وه‌یه‌ك كه‌ به‌گوێمان ده‌كات.
‌د. دروستكردنی لیسته‌كان وه‌ به‌رده‌وام بوونی تا ماوه‌ی دوو مانگ.
‌ه. كۆمه‌ڵێك ئاماژه‌ هه‌یه‌ كه‌ نیشانمان ده‌دات له‌كاره‌كه‌مان سه‌ركه‌وتوو بووین یان نا له‌وانه‌:
• ئه‌گه‌ر منداڵه‌كه‌ بۆماوه‌ی چه‌ند سعاتێك جلوبه‌رگی ووشك بوون.
• ئه‌گه‌ر خۆی پیس نه‌كرد.
• ئه‌گه‌ر به‌رێكوپێكی له‌كاتی گونجاودا پاشه‌رۆی فرێدا.
• ئه‌گه‌ر له‌رێی داكه‌ندنی پانتۆڵه‌كه‌ی یان فرێدانی حه‌فازه‌ یان به‌ ووشه‌ پێتی ووت یه‌عه‌ یان خۆم پیس كرد.
هه‌ریه‌كه‌ له‌م هه‌نگاوانه‌ ده‌كرێ ببێته‌ خاڵی ده‌ستپێك و ئاگاداریش بین ئه‌م فێركردنانه‌ به‌ ئه‌عسابی سارد و وره‌ی به‌رز و ئارامی و له‌سه‌رخۆییه‌وه‌ رووبه‌رووی بینه‌وه‌ ئه‌گینا ئه‌نجامی پێچه‌وانه‌ی ده‌بێت، هه‌روه‌ها كاتێكی زۆریشی ده‌وێت.
چاره‌سه‌ر
له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو هۆكاره‌كانی تووشبوون به‌ ئۆتیزم نه‌زانراون، بۆیه‌شه‌ چاره‌سه‌ركردنی ئاسان نیه‌ به‌ڵام ئه‌مه‌ش به‌و مانایه‌ نیه‌ كه‌ پسپۆران ده‌سته‌وه‌ستان دانیشتبێتن و هیچ جۆره‌ چاره‌سه‌رێكیان بۆ نه‌دۆزیبێته‌وه‌، هاوكات چاره‌سه‌ركردن له‌ نه‌خۆشێكه‌وه‌ بۆ نه‌خۆشێكی تر ده‌گۆرێت ئه‌ویش به‌گوێره‌ی حاڵه‌ت و پله‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌، ده‌كرێت گرنگترین چاره‌سه‌ریه‌كانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ بریتی بێت له‌:
1- گۆڕین یان باشتر کردنی ڕه‌فتار .
2- ڕێگه‌ی بنیاتنانی فێرکاریی .
3- ده‌رمان .
4- چاره‌سه‌ری ئاخاوتن .
5- چاره‌سه‌ری پیشه‌یی .

هه‌ریه‌که‌ له‌م ڕێگه‌یانه‌ پێویستی به‌ڕێنمایی له‌لایه‌ن چاره‌سازی ده‌روونی و پزیشکی ده‌روونی و توێژه‌ری ده‌روونییه‌وه‌ هه‌یه‌ ، سه‌باره‌ت به‌ده‌رمان ئه‌وه‌ به‌ته‌واوی کاری پزیشکه‌ و به‌پێی پێویستی و نیشانه‌کانی منداڵه‌که‌ ده‌گۆڕدرێ .
زۆربه‌ی ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ سووكن و منداڵ به‌قورسی تووشی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ نه‌بووه‌ ئه‌وا ئه‌گه‌ر زوو چاكبونه‌وه‌یان زۆره‌، ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی ژینگه‌ی منداڵ به‌جۆره‌ها یاری و چالاكی و كه‌لوپه‌ل و قسه‌له‌گه‌ڵ كردنی منداڵ و هاندان و پاداشتكردنی لایه‌نه‌ باشه‌كانی رۆژبه‌رۆژ توانا و لێهاتوویی ئه‌و منداڵانه‌ به‌ره‌و زیادبوون ده‌روات.
مۆسیقاش گرنگی خۆی له‌ژیانی ئه‌و منداڵانه‌دا هه‌یه‌ و ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ به‌كارهێنانی مۆسیقا زۆر گرنگه‌ بۆ فێربوونی نۆره‌ و وه‌ستان له‌ڕیزدا، سه‌ره‌رای فێربوونی زۆر سرود و گۆرانی و ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زمانی منداڵ و زیادكردنی ووشه‌كانی.
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ پزیشكیه‌كاندا ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ چاره‌سه‌ری %100 بۆ ئه‌م نه‌خۆشیه‌ نیه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ پێویسته‌ بنكه‌ و سه‌نته‌ری مه‌شق پێدان و گه‌مه‌كردنی چاره‌سازانه‌ بۆ ئه‌و منداڵانه‌ بكرێته‌وه‌.
ئه‌نجام
1. ئه‌م نه‌خۆشیه‌ چاره‌سه‌ری بنه‌ره‌تی نیه‌ و پێویستی به‌راهێنانی به‌رده‌وام هه‌یه‌ له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی ته‌مه‌نیدا.
2. رۆژ به‌رۆژ رێژه‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌ زیاد ده‌كات به‌بێ دۆزینه‌وه‌ی هۆكاره‌ سه‌ره‌كیه‌كان.
3. منداڵی ره‌گه‌زی نێر زیاتر تووش ده‌بێت وه‌ك له‌ ره‌گه‌زی مێ.
4. ژماره‌یه‌ك له‌و منداڵانه‌ به‌هره‌ و توانایان هه‌یه‌ و به‌ مه‌شق و راهێنانی به‌رده‌وام ده‌توانن وێرای ژیانێكی تا راده‌یه‌ك ئاسایی، كاربكه‌ن و لێهاتوییان بسه‌لمێنن.
5. خێزان و دایك و باوك به‌رپرس نین له‌ دروست بوونی منداڵی ئۆتیزم.
چی بكرێت؟
له‌به‌رئه‌وه‌ی رۆژ به‌رۆژ رێژه‌ی توشبوون به‌ منداڵی ئۆتیزم زیاد ده‌كات و ئه‌م بابه‌ته‌ بووه‌ته‌ واقع، پێویسته‌ هه‌نگاوی جددی بنرێت بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی كاریگه‌ریه‌كانی و رووبه‌روونه‌وه‌ی، پێویست ده‌كات كه‌:
1. چاككردنی سه‌نته‌ره‌كانی مه‌شق و راهێنان و دابینكردنی ستافی پێویست و راهێنراو به‌ پرۆگرامه‌كانی سه‌رده‌م له‌بواری راهێنانی منداڵی ئۆتیزم.
2. كردنه‌وه‌ی سه‌نته‌ره‌كانی مه‌شق و راهێنان له‌شار و شارۆچكه‌كان به‌و پێیه‌ی ژماره‌یه‌ك تووشبووری ئۆتیزم له‌ شارو شارۆچكه‌كانن.
3. دابینكردنی لیژنه‌یه‌كی باڵا كه‌ پێكهاتبێت له‌ پزیشكی ده‌روونی و ده‌ماری، توێژه‌ری ده‌روونی، توێژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی، مامۆستای تایبه‌ت، بانگه‌واز كردن له‌ میدیاكان بۆ دروستكردنی ئامارێكی راست و دروست سه‌باره‌ت به‌ رێژه‌ی ئه‌و منداڵانه‌ له‌ هه‌رێم و پله‌ و ئاستی توشبوونه‌كه‌یان.
4. په‌یوه‌ندی به‌ستن له‌گه‌ڵ رێكخراوه‌ جیهانیه‌كان كه‌ له‌بواری رووبه‌روونه‌وه‌ی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ كارده‌كه‌ن و سوود وه‌رگرتن له‌ توانا و شاره‌زاییه‌كانیان.
5. ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ی كه‌سانی په‌روه‌رده‌كار بۆ ئاشنابوون به‌ دوایین زانیاری و پێشكه‌وتنه‌كانی په‌روه‌رده‌ و مه‌شق پێكردنی منداڵانی ئۆتیزم.
6. كردنه‌وه‌ی خولی به‌رده‌وام بۆ دایك و باوكان بۆ چۆنیه‌تی هه‌ڵسوكه‌وت كردن له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانیان.
7. دروستكردنی تیمی گه‌رۆك بۆ به‌خشینه‌وه‌ی رێنمایی له‌ گه‌ره‌كه‌ دووره‌ده‌ست و په‌راوێزخراوه‌كان .
8. پێشكه‌شكردنی پرۆگرامی ته‌له‌فزیۆنی و رادیۆیی به‌رده‌وام له‌باره‌ی ئۆتیزم.

په‌راوێزه‌كان
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سایكۆلۆژیا و په‌روه‌رده‌ی منداڵ، چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند/سلێمانی2011،ل167
محمد علي كامل, الأوتيزم(التوحد)الاعاقة الغامضة بين الفهم و العلاج, مركز الأسكندرية للكتاب,ص5
ئه‌فرام محمد حه‌سه‌ن، ئۆتیزم، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com يه‌ك شه‌ممه‌ 21/4/2013، 3:40 خوله‌ك
هۆكاره‌كانی ئۆتیزم، پێگه‌ی گوڵانhttp://www.gulan-media.com<يه‌ك شه‌ممه‌ 21/4/2013، 4:00 خوله‌ك، به‌بێ ناوی نوسه‌ر.
هێمن قادر، نەخۆشی ئۆتیزم چیە؟، پێگه‌ی كه‌ناڵی كوردسات http://www.kurdsat.tv21/4/2013، 2:00 خوله‌ك
أبو سعود, نادية ابراهيم, الطفل التوحدي) پێگه‌ی شاره‌زوور، http://www.sharazur.com28/3/2012 8:39 خوله‌ك
محمد علي كامل,مصدر سابق، ص5
ئه‌فرام محمد حه‌سه‌ن, سه‌رچاوه‌ی پێشوو
*هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م بۆچوونه‌ بۆچونێكی سه‌دا سه‌د زانستی نیه‌ ، له‌میانی گه‌رانه‌كانمدا له‌سه‌رچاوه‌كاندا ئه‌وه‌م به‌رچاو نه‌كه‌وت كه‌ بۆچی پێی ده‌ڵێن ئۆتیزم، به‌ڵام به‌هۆی چاودێریكردنی به‌رده‌وامی نه‌خۆشیه‌كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمه‌وه‌ ده‌شێت ئه‌م بروایه‌یان له‌لا درووست بووبێت، و بێگومانیش برێكی زۆر له‌راستی تێدایه‌.
چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ل سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان، پێگه‌ی خێزان، http://www.xezan.org29/3/2013 9:00 خوله‌ك
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل165
چ ئاوڕێك لە منداڵانی تووشبووی ئۆتیزم دراوەتەوە؟, پێگه‌ی گۆڤاری گوڵانhttp://www.gulan-media.com<يه‌ك شه‌ممه‌ 21/4/2013 4:25 خوله‌ك
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌،ل166
ئازاد جه‌لال، خود ته‌نیایی، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com, يه‌كشه‌ممه‌ 21/4/2013 5:00 خوله‌ك
هۆكاره‌كانی ئۆتیزم، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نوری، تیشكه‌ نیگایه‌ك بۆ منداڵی ئۆتیزم، چاپخانه‌ی خانی له‌ دهۆك، چاپی یه‌كه‌م 2008، ل7
ئه‌فرام محمد حسن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل168
په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نوری، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل8
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو ،ل169
هه‌مان سه‌رچاوه‌،هه‌مان لاپه‌ره‌
لەهەرێم (650) توشبووی نەخۆشی ئۆتیزم هەیە, پێگه‌ی ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ندی ی.ن.كhttp://www.pukcc.org, يه‌كشه‌ممه‌ 21/4/2013 6:00 خوله‌ك
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل170
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل173
نیشانه‌كانی ئۆتیزم، گۆڤاری مێرگ،ژماره‌ 60 ئایاری 2010، ل 55
ئه‌فرام محمد حسن، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نووری، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل5
به‌پێی لێدوانی به‌رپرسانی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان كه‌ لێدوانیان بۆ كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن داوه‌، ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ تایبه‌ته‌ به‌ منداڵانی توشبوو به‌ ئۆتیزم، له‌ساڵی 2008 دامه‌زراوه‌.
چ ئاورێك له‌ منداڵانی توشبووی ئۆتیزم دراوه‌ته‌وه‌، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
سلێمانی‌: ڕێژه‌ی‌ توشبوان به‌نه‌خۆشی‌ ئۆتیزم له‌زیادبوندایه‌, پێگه‌ی ئاوێنه‌نیوز http://www.awenenews.com2/4/2013
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل184
رائد خلیل العبادی، التوحد، مكتبة مجتمع العربی، 2006،ص93
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل184
السید صالح، مرض التوحد اعراضه و علاجه، http://shabablek.com28/3/2012 3:30 pm
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل184
السید صاڵح، نفس مصدر سابق
ئه‌فرام محمد حسن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
كۆسره‌ت ئه‌كره‌م، راپۆرتێك ده‌رباره‌ی ئۆتیزم، پێشكه‌ش به‌به‌شی وانه‌وتنه‌وه‌ كراوه‌ له‌ دیپلۆمی باڵای زانكۆی كۆیه‌.
په‌روین ئیبراهیم خدر و ماجید نوری، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل23
ئه‌فرام محمد حسن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو
كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل190
په‌روین خدر ئیبراهیم و ماجید نوری، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل9
سه‌رچاوه‌كان
1. كه‌ریم شه‌ریف قه‌ره‌چه‌تانی، سایكۆلۆژیا و په‌روه‌رده‌ی منداڵ، چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند/سلێمانی 2011.
2. محمد علي كامل, الأوتيزم(التوحد)الاعاقة الغامضة بين الفهم و العلاج, مركز الأسكندرية للكتاب.
3. په‌روین خدر ئیبراهیم، ماجید نوری، تیشكه‌ نیگایه‌ك بۆ منداڵی ئۆتیزم، چاپخانه‌ی خانی له‌ دهۆك، چاپی یه‌كه‌م 2008.
4. رائد خلیل العبادی، التوحد، مكتبة مجتمع العربی، 2006.
5. نیشانه‌كانی ئۆتیزم، گۆڤاری مێرگ،ژماره‌ 60 ئایاری 2010.
6. كۆسره‌ت ئه‌كره‌م، راپۆرتێك ده‌رباره‌ی ئۆتیزم، پێشكه‌ش به‌به‌شی وانه‌وتنه‌وه‌ كراوه‌ له‌ دیپلۆمی باڵای زانكۆی كۆیه‌.

7. ئه‌فرام محمد حه‌سه‌ن، ئۆتیزم، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com
8. هۆكاره‌كانی ئۆتیزم، پێگه‌ی گوڵان http://www.gulan-media.com<
9. هێمن قادر، نەخۆشی ئۆتیزم چیە؟، پێگه‌ی كه‌ناڵی كوردسات http://www.kurdsat.tv
10. أبو سعود, نادية ابراهيم, الطفل التوحدي) پێگه‌ی شاره‌زوور، http://www.sharazur.com
11. چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ل سه‌رۆكی كۆمه‌ڵه‌ی ئۆتیزمی كوردستان، پێگه‌ی خێزان، http://www.xezan.org
12. ئازاد جه‌لال، خود ته‌نیایی، پێگه‌ی ده‌روونناسی http://www.derunnasy.com
13. لەهەرێم (650) توشبووی نەخۆشی ئۆتیزم هەیە, پێگه‌ی ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ندی ی.ن.كhttp://www.pukcc.org,
14. چ ئاوڕێك لە منداڵانی تووشبووی ئۆتیزم دراوەتەوە؟, پێگه‌ی گۆڤاری گوڵانhttp://www.gulan-media.com<
15. السید صالح، مرض التوحد اعراضه و علاجه، http://shabablek.com
16. سلێمانی‌: ڕێژه‌ی‌ توشبوان به‌نه‌خۆشی‌ ئۆتیزم له‌زیادبوندایه‌, پێگه‌ی ئاوێنه‌نیوز http://www.awenenews.com

ئایار 22, 2015

دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان – د . ئەفرام محەمەد حەسەن – پسپۆری نەخۆشییە دەروونییەکان

دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵ دیاردەیەکی نامۆ نییە نە لە کۆمەڵگەی خۆمان و نە لە کۆمەڵگەکانی تر، سەرژمێریەکانی ئاماژە بەوە دەکەن لە ئەلمانیا زیاتر لە 30000 منداڵ قوربانی دەست درێژی سێکسین و بەرپرسی پەیمانگای پالپشتی قوربانییانی دەستدرێژی سێًکی باس لەوە دەکات ژمارەی حالەتە تۆمار نەکراوەکان لە نێوان 15 -20 هێند دەبێ.هەندێ سەرژمێری تر ئاماژە بەوە دەدەن نزیکەی 75%ى حالەتەکان بە هۆی کەسوکاری پلەیەک ودووی منداڵەوە یان لە لایەن تاکێکی ناسراوەوە روودەدات وئەوانی تر بەهۆی کەسی نەناسراوەوە. ئەوەی ئاشکرایە لای هەموان هەندێ جار حەزەکانی مرۆڤ بەوەوە ناوەستێ تەنها دەست درێژی بکاتە سەر تاکێکی پێگەشتوو بەلکو پەنا دەباتە بەرپەلاماردانی منداڵ ومێرد منداڵ بۆ تێر کردنی حەزەکانی تاوێک زمانی هەرەشە و تاوێَکی تر زمانی پیاهەڵدان بەکاردێنێ و هەرکاتێ گەشتە مەرامە بۆگەنەکانی رەنگە زمانێکی تر بەکاربێنێ.
گەلێ هۆکار هەن هاندەری ئەم بارەن گرنکترینیان کەسێتی ئەو تاکەی ئەم کارە دەکات وبونی بارێکی نەخۆشی ( پیدۆفیلیا= ئارەزوو بازی بۆ کاری سێکسی لەگەڵ منداڵ) وتاکی دەستدرێژکەر زۆرجار لە منداڵیدا بەخراپی رەفتاری لەگەڵدا کراوە لەرووی جەستەیی یان سۆزداری یان جنسی( بە پێی توێژینەوەکەی گریگۆری دیکسۆن 49% جۆرێک لە دەستدرێژی جنسیان کراوەتە سەر) یان گرفتی پشتگوێ خستنی هەبووە لە منداڵیدا ، باری کۆمەڵایەتی وئابووری و رامیاری و دەروونی وجۆری پیشەو بونی شوێنی گونجاو ناتەواوی هۆشمەندی ، هەریەکەیان کاریگەری ئاشکرای هەیە لە روودانى ئەم کارە. بۆ نمونە ئەگەری روودانی لەو منداڵانەی ماوەیەکی زیاتر لە دەرەوە دەمێننەوە بەهاوەڵی کەسێکی گەورە کە بژێویان لە دەست ئەودا بێت زیاترە وەک لە منداڵێکی تر بەڵام بەهۆی نهێنی ئەم کارە و ترسی بەردوامی منداڵ تەنها برێکی یەکجار کەمی حالەتەکان تۆمار دەکرێت ئەوەی لە نێوان شورای خێزاندا روودەدات کاریگەری گەورەترە لەسەر منداڵەکەو ئەندامانی تری خێزان و چارەسەری زەحمەت ترە.
بێگومان ئەم کارە کاریگەری گەورەی هەیە لەسەر ژیانی مندالڕ گرنگترینیان بریتیییە لەوەی دەشێ مندالڕ چێژ لەم بارە وەرگرێ و بەردەوام بێت لەسەر ئەم کارە و بەرەو لادان بروات، هەروەها لە نێوان دوو فشاری بەردەوامدا ژیان دەباتە سەر لەلایەک فشاری ترس لە باوان گەر بەم کارە بزانن و لە لایەکی ترەوە ترس لە دەستدرێژیکار کە بەردەوام هەرەشەى لێدەکات ، هەست بە سوکایەتی پێکردن و دەشێ لە ناغیدا رقێک بروێ بەرامبەر دەوروبەر و هەوڵ بدات هەمان رەفتار دووبارە بکاتەوە لەوەی قوربانییەکی دەستی ئەم کارە بووە ببێتە تاکێک قوربانی بخاتەوە وکەسێکی توندوتیژی لێدەرچێت بەرامبەر کەسانی تر،هەوڵ بدات شیرازەی کۆمەڵ تێک بدات یان تاکێکی دوورەپەرێزى لێدەرچێ و توشی خەمۆکی و دڵەراوکێ و زەبری دەروونی پاش فشار ببێت و ماوەیەکی زۆر بەدەست ئەم بارانەوە بنالێت وئەگەری خۆکوشتن دوور نییە،هەندێ جار کەسوکاری قوربانییەکە لەبری دڵنەوایی و هەوڵدان بۆ چارەسەر هەڵدەستن بە کوشتنی منداڵەکەیان، نەمانی باوەر بە خۆی ودەوروبەری ، لۆمەکردنی(سەرزەنشت کردنی) خۆی بەشێوەیەکی توند و زاڵ بوونی خەونی بە ئاگایی بەسەریدا. لەرووی جەستەیشەوە دەشێ مندال گرفتی هەبێ لە دانیشتن بە هۆی ئازارەوە وبرینداربوونی ئەو شوێنەی دەستدرێژی دەکرێتە سەر.
لێرەدا پرسیارێک سەرهەڵدەدات چۆن منداڵەکانمان بپارێزین ؟
دەتوانین وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە بەوەی پێویستە منداڵەکانمان هۆشیاربکەینەوە بە شێوەیەکی گونجاو دوور لە توندرەوى بەپێی تەمەنی منداڵەکانمان رەفتاریان لەگەل بکەین. جیاکردنەوەی جێگەى نوستنی منداڵ و چاودێری کردنیان لە کاتی یاری کردندا و بەدوور گرتنی منداڵ لەو پەیوەندیە جنسیانەی لە نێوان باواندا روودەدات چونکە منداڵ ئارەزووی لە ئاسایی کردنەوە دەکات و هەروەها بە ئاگابوون لەو بابەتانەی منداڵ تەماشای دەکات لە کەناڵەکانی تەلەفزیۆنەوە بەتایبەتی کەناڵە ئاسمانیەکان.هەندێ دایک یاری بە ئەندامەکانی زاوزێ منداڵەکەی دەکات بە ناوێ دەست بازی و پێکەنین بەڵام کاریگەری ئەمە نازانێ لەسەرئایندەی منداڵەکەی.
پێویستە لەسەر دایبابەکان هێندە سۆزو خۆشەویستی و متمانە بدەنە مندالەکانیان تاکو هەر رووداوێک لە ژیانیاندا روویدات ئاگاداریان بکەنەوە و دەبێ دایک هێندە لە کچەکەیەوە نزیک بێت و وەکو هاورێیەک رەفتاری لەگەلدا بکات بێگومان لەگەل پاراستنی رێزی دایکێتی وهەمان پەیوەندی بۆ باوک و کوریش پێویستە سەرەرای گێرانەوەی چیرۆکی ئەو بابەتانەی باس لە دڵسۆزی و پاکی دەکات وهاندانی منداڵەکان بۆ رادەربرین لەمەر ئەو بابەتانە.
بێگومان ئەمانە رێگری سەد لە سەدی دەست درێژی ناکەن بۆیە پێویستە باوان بزانن چۆن رەفتار لەگەل ئەو منداڵەدا دەکەن کە توشی ئەم بارە دەبێت :
1- پێویستە لەسەر باوان سەرزەنشتی منداڵەکەیان نەکەن و هەوڵ بدەن رووداوەکەی لەسەر ئاسان بکەن نەک گرانتروئالۆزتر.
2- سەردانی پزیشکی دەروونی وجەستەیی پێبکەن.
3- رێگرتن لە منداڵەکە لە پەیوەندی کردن بەو کەسەی ئەم کارەی لەگەڵدا کردووە ، گەر کەسەکە نەدەناسرا رێگرتن لە پەیوەندی کردنی بەو کۆمەڵەیەی لەگەڵیدا بوون و هەڵبژاردنی هاورێی گونجاو بۆی.
4- هۆشیارکردنەوەى سەبارەت بە ترسناکی و ئاکامەکانی ئەم کارە تاکو دووبارەی نەکاتەوە.
5- تەماشانەکردنی وەکو تاوانبارێک کە دەبێ سزا بدرێت بەڵکو قوربانیەکە و پێویستی بە چاودێری ویارمەتی ودڵ نەوایی کردنەوە هەیە.
6- یارمەتی دانی بۆ ئەوەی باوەری بەخۆی بگەرێتەوە.
7- سزادانی تاوانبارەکە بە پێ یاسا تاکو دەروونی قوربانییەکە برێک هەست بە ئارامی بکات.
8- یارمەتی دانی بۆ زاڵ بوون بەسەر رووداوەکەدا وبیرچوونەوەى.
9- سوکایەتی پێنەکردنی و ناو و ناتۆرە دانەهێنان لێی، رێز گرتنی وەک هەر تاکێکی تری خێزان.

كانونی دووه‌م 7, 2015

کاتێک منداڵ دەبێتە قوربانی نازێکی پڕ هەڵە – کامەران چروستانی

ئێوارەیەک لە باخچەی یەکێک لە ڕێستورانتەکانی شاردا لەگەڵ هەندێک خێزان و هاوڕێیاندا کۆبوونەوەیەکمان ساز دا. گەلێک خێزانی دیکە لەوێ ئامادە بوون. گەورە و لاوەکان خەریکی قسەکردن و نانخواردن و گاڵتەوگەپ بوون. منداڵەکانیش ڕایان دەکرد، یارییان دەکرد، دەکەوتن، هەڵدەستانەوە، ئەمیان پێ دەکەنی و ئەوی دیکەیان دەستی دەکرد بە گریان، دووان لەولاوە شەڕیان دەکرد و دوای چەند خولەکێک ئاشت دەبوونەوە و هەموو شەڕەکەیان لەبیر دەکرد. بەکورتی منداڵەکان لەناو جیهانی منداڵێتییەکەی خۆیاندا دەژیان. ئەوەی سەرنجی منی ڕاکێشا منداڵی خێزانێک بوو. ئەم خێزانە خزمەتکارێکی ئافرەتیان لەگەڵدا بوو، کە بە ڕەگەز هاووڵاتی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بوو، بە درێژایی کاتەکە سەرقاڵ بوو بەم منداڵەوە: دەستی منداڵەکەی دەگرت، لە باوەشی دەکرد، لەباوەشیا ئاوی پێ دەدا، بۆ ماوەیەکی کورت دەیخستە سەر زەوی و هەمدیسان دەیکردەوە باوەش. خۆ ئەگەر ماوەیەک منداڵەکە ڕایبکردایە و بیویستایە لەگەڵ منداڵەکانی دیکەدا پەیوەندی ببەستایە و لەگەڵیاندا یاری بکردایە، ئەوا بە دەنگێکی ڕەقەوە یان تەنها تێڕوانینێکی دایک یان باوکی منداڵەکە بەس بوو بۆ ئەوەی سەرلەنوێ ئافرەتەکە منداڵەکەی بخستایەتەوە ناو کۆت و بەندی باوەشییەوە. منداڵەکە زووزوو نوکەنوکی دەکرد و دەیقیژاند و دەگریا، ئەوانیش تەنها غەمی ئەوەیان بوو، کە لەناو باوەشی ئەو ئافرەتەدا بمێنێتەوە یاخود بەلایەنی زۆرەوە دەستی لە دەستیدا بێت و بیگەڕێنێت.
ئەمە بۆ من نەک تەنها جێگەی سەرنج بوو، بەڵکو گەلێک پرسیاری لە مێشکمدا وروژاند: ئایا ئەم دایک و باوکە ئەگەرچی بڕێکی کەمیش بێت لە پەروەردەی منداڵ و جیهانی منداڵ شتێک دەزانن؟ ئایا ئەوەی لەگەڵ منداڵەکەدا دەیکەن خۆشەویستییە یاخود تێنەگەیشتنە لە پەروەردەکردن و خۆشەویستی؟
بێگومان ئەو دایک و باوکە لەلایەکەوە ئەو منداڵە وەک کەرەستەیەک بۆ ڕیکڵامەی دەوڵەمەندێتی و توانا داراییەکانی خۆیان بەکار دەهێنن، کاتێک ئەو ئافرەتە وەک کۆیلەیەک بەکار دەهێنن بۆ بایەخدان بە منداڵەکە. لە لایەکی دیکەش ئەوان دەیانەوێت بایەخ و خۆشەویستییەک پێشکەش بە منداڵەکە بکەن و لە جیهانی خۆشەویستی خۆیاندا نوقمی بکەن، بەڵام لەم خاڵەیاندا نەک تەنها ئامانجەکە ناپێکن، بەڵکو ئەمە کارەساتێکی پەروەردەییە، کە هیوادارم هەموو خێزانێک لێی دوور بکەوێتەوە.
هەموو منداڵێک پێوستی بەوەیە ئەزموون و زانیاری کۆبکاتەوە: خۆی بناسێت، دەوروبەر و هەموو جیهان بناسێت، ئەزموون سەبارەت بە هەڵسوکەوت و مامەڵەکردن لەگەڵ جەستەی خۆیدا کۆبکاتەوە، بۆ پەیوەندی هاوڕێیەتی منداڵانی دیکە بکات بە خاڵێکی بەراوردکردن، ڕابکات، بکەوێت، هەڵسێتەوە، پێبکەنێت، بگری، پێکدادان لەگەڵ منداڵانی دیکەدا بکات و لەگەڵیشیاندا ئاشت بێتەوە، هێندەی توانای هەبێت ماسولکەکانی خۆی بڕەتێنێت بۆ ئەوەی جەستەی خۆی بناسێت و بزانێت هێز و توانای ماسولکەکانی لە چ ئاستێکدان. قۆناغی منداڵی ئەو قۆناغەیە، کە مێشکی مرۆڤ گەورەترین چالاکی تیادا ئەنجام دەدات و هەر ئەو قۆناغەشە، کە بنەمای کەسایەتی مرۆڤی تێدا جێگیر دەبێت.
ئەو شێوە مامەڵەیەی دایک و باوکەکە هەروەک وتم کارەساتە بۆ پەروەردە، چونکە بەر لە هەموو شتێک ڕێگر دەبێت لەبەردەم منداڵدا، کە بتوانێت لەگەڵ منداڵی دیکە تێکەڵاو ببێت و بیانناسێت، توانای پەیوەندیکردن و متمانەی کەسایەتی خۆی بەهێزتر بکات، فێری ئەوە ببێت کە جگە لەو جیهانە بەر تەسکەی خۆی جیهانێکی دیکە هەیە، کە مەرج نییە هەمیشە لەگەڵ خواست و ئارەزووەکانی ئەودا بگونجێت. کەمیی ئەو ئەزموونەی قۆناغی منداڵی هۆکارێکە بۆ ئەوەی لە قۆناغەکانی دواتری ژیانیدا کەسێکی داخراو و دوورەپەرێز بێت چونکە متمانەی بەخۆی نابێت بتوانێت بە شێوەیەکی سادە لەگەڵ کەسانی دەوروبەردا مامەڵە بکات، بگرە جیهانی ئەو کەسایەتییانە هێندە بچوک دەبێتەوە، کە متمانەی بەخۆی نەبێت بۆ هەر هەنگاوێکی گرنگ لە ژیانیدا، بەڵکو هەمیشە بەدوای دایکێک یان باوکێکدا دەگەڕێت. گەلێک لەو کیژۆڵە و کوڕانەی، کە لەم جۆرە ژینگانەدا بەخێو دەکرێن و پەروەردە دەبن، لە پرۆسەی هاوسەرگیریشدا لە کەسایەتی هاوسەرەکەیاندا بەداوی باوکێک یان دایکێک دەگەڕین و هەر ئەمەشە گەلێک جار دەبێتە هۆی کێشەی خێزانی لەو جۆرە کەسایەتییانەدا جگە لە ئەگەرێکی گەورەی هەندێک نەخۆشی و کێشەی دەرونی وەک شیزۆفرینیا لێ بەدەر بکەوێت.
خاڵیکی دیکەی گرنگ بریتییە لە: یەکێک لە کێشە گەورەکانی پەروەردەکردنی منداڵ بریتییە لە چۆنێتی تێڕوانینی دایک باوک بۆ ئەو کاتانەی، کە منداڵ سەربەستن، بێ کارن، بێ یارین، نازانن چی بکەن و هیچ شتێکیان نییە خۆیانی پێوە سەرقاڵ بکەن، هەروەها لەو کاتانەدا باوک و دایک چی دەکەن بۆ ئەوەی ئەو کاتەی منداڵەکەیان پڕ بکەنەوە؟ لێرەدا زۆر گرنگە ئێمەی پێگەیشتوو لەوە تێبگەین، کە منداڵیش پێویستی بە کەمێک سەربەستی کات و بێکاری هەیە و پێویستە فێری ئەوە بێت، کە خۆی بە شتێکەوە سەر قاڵ بکات. ئەوە دایک و باوکە کە نایەڵن منداڵ فێری ئەوە بێت، خۆی یارییەک بکات، خۆی شتێک بدۆزێەوە، خۆی بە خلخلۆکەیەکەوە یان بوکێکەوە چەندەها خولەک سەرقاڵ بکات، یاخود بەلایەنی زۆرەوە بگری و دەست بکات بە بۆڵەبۆڵ و نوکەنوک بەسەر دایەدا یان بابەدا. گەلێک دایک و باوک (وەک ئەوەی ناو باخچەی ناو ڕێستۆرانتەکە) دەیانەوێت بە هەموو شێوەیەک بوار بە منداڵەکە نەدەن ببێت بە (خاوەنی کاتێکی ئازاد بۆ خۆی)، بەڵکو بە هەموو شێوەیەک ئەو کاتەی لێ زەوت دەکەن و بەهە رشێوە و ڕێگایەکەوە بێت سەرقاڵی دەکەن بە شتێک، کە دایک باوکەکە هەڵی دەبژێرن: هانێ ئەوە مۆبایلەکەم یاری پێ بکە، ئادەی لە باوەشی بگرە با منداڵەکە بێ تاقەت نەبێت، ئەوە بوکەشوشە تازەکەیە بۆ خۆت یاری پێ بکە، ئەی بۆ ئەو ئۆتۆمبیلەت ناهێنیت. ئەمانە هەمووی نموونەی ئەو هەڵانەن، کە گەلێک دایک و باوک پێیدا تێدەپەڕن بەبێ ئەوەی درک بەوە بکەن، کە منداڵیش مافی ئەوەی هەیە کاتی خۆی هەبێت، ساتێکیش بێزار بێت، ساتێک دوور بێت لە هەموو، ساتێک خۆی بڕیاردەر بێت و مەرجیش نییە هەموو گریانێکی منداڵ لەسەر بنچینەی نەخۆشی یان برسێتییەوە سەرچاوە گرتبێت.
بێگومان ئێمە هەموومان کۆکین لەسەر ئەوەی، کە منداڵ پێوستی بە بایەخ و خۆشەویستی هەیە، بەڵام ئایا بایەخ و خۆشەویستی چییە؟
بایەخی منداڵ ئەو مامەڵانەن، کە ڕۆحی منداڵ دەوڵەمەند دەکات، درک و هەستی فراوانتر دەکات، بەهۆیەوە منداڵ پێناسەیەک بۆ خۆی و دەوروبەری دیاری دەکات. هەموو ئەمانەش بەبێ خۆشەویستی پێک نایەن. خۆشەویستیش هەموو ئەو سۆز و هەستە ناسک و شیرینەیە، کە بە منداڵ دەبەخشرێت بەبێ ئەوەی بخرێتە ناو چوارچێوەی بەموڵکایەتیکردنی کەسایەتی و جەستە و ڕۆحی منداڵ.

كانونی دووه‌م 5, 2015

په‌روه‌رده‌ى منداڵ له‌ قۆتاغه‌ جیاكانى گه‌شه‌دا – د.رێدار محه‌مه‌د ئه‌مین – پسپۆڕى نه‌خۆشیه‌ ده‌روونیه‌كان

له‌ رووى گه‌شه‌سه‌ندنى سایكۆلۆژى په‌روه‌رده‌یی ته‌مه‌نى منداڵ ده‌كرێته‌ سێ قوناغ:
1-قۆناغى بنیاتنان و لاساییكردنه‌وه‌(حه‌فت ساڵى یه‌كه‌م).
2-فۆناغى ده‌رچوون له‌ ماڵ و ئاشنابوون به‌ ده‌وروبه‌ر(له‌ حه‌فت ساڵ تا 14 ساڵ).
3-قۆناغى سه‌ربه‌خۆیی و لاسارى(له‌ 14 ساڵ تا 21 ساڵ).

1-له‌م قۆناغه‌دا منداڵ ده‌كرێت پڕۆگرام بكرێت،واته‌ ئه‌وه‌ى ده‌ته‌وێت فێری بكه‌یت یان رێگرى لێبكه‌یت به‌ئاسانى فێرى ده‌بێت(كاتێك له‌سه‌رخوان ده‌ڵێیت به‌ناوى خودا،ئه‌ویش هه‌مان شت ده‌ڵێته‌وه‌)،هه‌روه‌ها زۆربه‌ى جوله‌كانى له‌ نائاگاییه‌وه‌یه‌،حه‌زى له‌ لاساییكردنه‌وه‌یه‌،بۆیه‌ له‌ ره‌فتاره‌كانى تۆ فێرى شت ده‌بێت،زه‌ینى(التركیز)ى به‌هێزه‌،به‌ ئه‌سته‌م شت له‌یاد ده‌كات(هه‌موومان زۆربه‌ى یادگاریه‌كانى منداڵیمان له‌ یاده‌،هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى دوێنێ رویانداوه‌)،ده‌كرێت منداڵ له‌م قۆناغه‌دا فێرى جوێن،توندوتیژى،رق،جوێن و چه‌ندین ره‌فتارى ترى نێگه‌تیڤى بێت،هه‌روه‌ها ده‌كرێت فێرى رێز،هێمنى،ئارامگرتن،خۆشه‌ویستى،گیانى هاوكارى و چه‌ندین ره‌فتارى ترى پۆزه‌تیڤى بێت.
2-قۆناغى ده‌رچوون له‌ ماڵ و چوونه‌ قوتابخانه‌:له‌م قۆناغه‌دا منداڵ له‌ قوتابخانه‌ ئه‌م ره‌فتارانه‌ پڕاكتیزه‌ ده‌كات، كه‌وا له‌ ماڵ فێریان بووه‌،ئه‌گه‌ر له‌ماڵدا فێرى ره‌فتارى باش بووبێت له‌ قوتابخانه‌ ئه‌نجامیان ده‌دات و،به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ش، هه‌روه‌ها ده‌بێت ئاگادارى ئه‌وه‌بین ئه‌گه‌ر له‌ قۆناغى پێشتر منداڵه‌كه‌ باش په‌روه‌رده‌ نه‌كرابێت،ئه‌وا له‌م قۆناغه‌دا به‌دواى ئه‌م شتانه‌ ده‌گه‌ڕێت كه‌ پێشتر لێیان بێبه‌ش بووه‌،ئه‌گه‌ر له‌ماڵه‌وه‌ وه‌ك پێویست خۆشه‌ویستى پێنه‌درابێت ئه‌وا له‌ قوتابخانه‌ به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێت،ئه‌گه‌ر له‌ماڵه‌وه‌ ئازادى زۆر سنوورداركرابێت،له‌قوتابخانه‌ به‌دواى ئازادیدا ده‌گه‌ڕێت،زۆرجار كێشه‌ له‌وه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات كه‌ داب و نه‌ریتى ماڵ و قوتابخانه‌ دژیه‌ك ده‌بن! یان ئه‌وه‌ى له‌ماڵ فێرى بووه‌ له‌ قوتابخانه‌ له‌ ده‌ستى ده‌دات.
3-له‌ قۆناغى سه‌ربه‌خۆیی و لاساریدا،هاوڕێ جێگه‌ى دایباب ده‌گرێته‌وه‌،بۆیه‌ پێویسته‌ منداڵه‌كه‌ت وه‌به‌ر بهێنیت نه‌ك بۆى به‌رهه‌م بهێنیت!له‌ یه‌كه‌میاندا منداڵه‌كه‌ت ده‌كه‌یته‌ كه‌سێكى به‌رهه‌مهێن و له‌ دووه‌مدا ده‌یكه‌یته‌ كه‌سێكى به‌رهه‌مهێنراوى مشه‌خۆر! زۆربه‌ى كێشه‌كان له‌م قۆناغه‌دا زه‌ق ده‌بنه‌وه‌ به‌لاَم له‌راستیدا ده‌ره‌نجامى قۆناغه‌كانى پێشترن و دایباب پێیانوایه‌ ئه‌م ره‌فتاره‌ى منداڵه‌كه‌یان ده‌یكات،كاردانه‌وه‌ى سروشتى یان ته‌نانه‌ت ناسروشتى قوناغى هه‌رزه‌كارین.
لێره‌شدا بۆئه‌وه‌ى تووشی په‌روه‌رده‌ى هه‌ڵه‌ نه‌بین پێویسته‌ باس له‌ زه‌قترین هه‌ڵه‌كانى په‌روه‌رده‌ى منداڵ بكه‌ین.
هه‌ڵه‌ى یه‌كه‌م:پێتوابێت منداڵه‌كانت وه‌ك تۆ نابن،هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌سانیتر په‌روه‌رده‌یان ده‌كه‌ن! ئه‌گه‌ر تۆ داركارى بكه‌یت،ئه‌وا رێگاى داراكاریكردن به‌ویش ده‌ده‌یت،ئه‌گه‌ر جوێنى پێ بده‌یت،شه‌رعه‌یت به‌ جوێندان ده‌ده‌یت،ئه‌گه‌ر تۆ سینه‌ت پڕ له‌ رق و كینه‌ بێت،بوار به‌ئه‌ویش ده‌ده‌یت رقه‌كانى هه‌ڵبڕێژێت،كه‌واته‌ كێیه‌ منداڵه‌كانى په‌روه‌رده‌ ده‌كات؟ منداڵه‌كانى به‌كێ ده‌چن؟
هه‌ڵه‌ى دووه‌م:به‌رواردكرنى منداڵ له‌سه‌ر بنه‌ماى سیفه‌تى سیفه‌تى ره‌گه‌زى(كچ و كوڕ)یان جه‌سته‌یی وه‌ك بالاَ،ره‌نگى پێست،چاو،به‌م جۆره‌ش منداڵه‌كه‌ش له‌سه‌ر هه‌مان بنه‌ما فێر ده‌بێت و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر ده‌كات.
هه‌ڵه‌ى سێیه‌م:سوكایه‌تى پێكردن چ به‌ ووشه‌ى ناڕێك منداڵ له‌سه‌ر هه‌مان ره‌فتار راده‌هێنێت،هه‌ڵه‌یه‌كى زۆرباو له‌نێو خێزانه‌كانى كورد هه‌یه‌،كاتێك هه‌ر به‌گاڵته‌ به‌ یه‌كێك له‌ منداڵه‌كانیان ده‌ڵێن:تۆمان له‌ هه‌وارى دۆمان هه‌ڵگرتۆته‌وه‌،نازانن ئه‌مه‌ چ ئازارێكى ده‌روونیان ده‌دات!
هه‌ڵه‌ى چواره‌م:سزادانى جه‌سته‌یی،رێگره‌ له‌به‌رده‌م پڕسه‌ى فێربوون!چونكه‌ ئه‌و كاته‌ منداڵه‌كه‌ له‌ جیاتى ئه‌وه‌ى هه‌ست بكات تاوانباره‌ و هه‌ڵه‌یه‌كى كردوه‌،ئه‌وا وا هه‌ستده‌كات زوڵمى لێكراوه‌،یان لایه‌نى كه‌م سزاكه‌ى وه‌رگرت!
هه‌ڵه‌ى پێنجه‌م:پێتوابێت منداڵه‌كه‌ت له‌ تۆوه‌ فێرى ره‌فتارو ره‌وشت نابێت:مرۆڤه‌كان له‌یه‌ك فێرى ره‌فتار و ره‌وشت ده‌بن به‌خراپه‌ یان باشه‌!ئه‌و له‌ تۆوه‌ فێرى به‌ڵێن،لێبوردن،به‌زه‌یی و چه‌ندین سیفه‌تى تر ده‌بێت.
هه‌ڵه‌ى شه‌شه‌م: پشتبه‌ستن به‌ ته‌له‌فزیۆن و ئینته‌رنێت وه‌ك ئامرازى په‌روه‌رده‌كردن،به‌لاَم ئه‌م ئامرازانه‌ بۆ كات به‌سه‌ربردنن نه‌ك په‌روه‌رده‌!
هه‌ڵه‌ى حه‌وته‌م:پێتوابێت قوتابخانه‌ شوێنى ماڵ ده‌گرێته‌وه‌ له‌ په‌روه‌رده‌!
هه‌ڵه‌ى هه‌شته‌م:به‌كه‌م سه‌یركردنى منداڵ و رێزنه‌گرتن لێیان.ده‌بێت به‌و شێوه‌ هه‌ڵسه‌كه‌وت له‌گه‌ڵ منداڵه‌كه‌ت بكه‌یت كه‌ حه‌زده‌كه‌یت ره‌فتارت له‌گه‌ڵ بكرێت:وه‌ك به‌كارهێنانى وشه‌ى سوپاس،به‌ڵى،به‌ڕێز
هه‌ڵه‌ى نۆیه‌م:پشتگوێ خستنى ره‌فتاره‌ باوه‌كانى كۆمه‌ڵگا له‌ جل و به‌رگ،پاك و خاوینى،بۆنه‌كان ….هتد.
هه‌ڵه‌ى ده‌یه‌م:منداڵه‌كه‌ت ده‌بێت هه‌مان هه‌ست وهه‌مان بیركردنه‌وه‌ى تۆى هه‌بێت(ده‌بێت تۆ رقت له‌ كوره‌كه‌ى بێته‌وه‌ چونكه‌ من رقم له‌ باوكیه‌تى!).

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2014

ئامۆژگارى بۆ دایباب بۆ پاراستنى منداڵه‌كه‌ت له‌ ده‌ستدرێژى – م. ڕازاو ره‌شید صه‌برى كولێژى په‌روه‌رده‌ى بنیات/زانكۆى سه‌ڵاحه‌دین

ئاماره‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ هه‌ر سێ منداڵى كوڕ یه‌كێكیان و له‌ هه‌ر حه‌وت كچ یه‌كێكیان رووبه‌ڕووى ده‌ستدرێژى سێكسی ده‌بنه‌وه‌،له‌ ساڵى 2006 نزیكه‌ى 780000 حه‌فتاو هه‌شت هه‌زار منداڵ له‌ ولاَته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكا رووبوڕووى ده‌ستدرێژى سێكسی بوونه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا زۆرینه‌ى حاڵه‌ته‌كانیش به‌ نهێنى ماونه‌ته‌وه‌،له‌ 93% حاڵه‌ته‌كانى ده‌ستدرێژى له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ مندالًه‌كه‌ده‌یانناسێت،و له‌ 85% حاله‌ته‌كان ده‌ستدرێژیه‌كه‌ له‌ كه‌سه‌ نزیكه‌كانیه‌تى،چونكه‌ ئاسانتر پێى ده‌گه‌ن،بۆیه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌رچه‌نده‌ زۆر هه‌ستیاره‌ به‌لاَم له‌ هه‌مان كاتدا گرنگ و مه‌ترسیداریشه‌، چونكه‌ خۆلادان لێى نابێته‌ هۆى كه‌مكردنه‌وه‌ى حاڵه‌ته‌كه‌،به‌ڵكو ته‌نها شاردنه‌وه‌ى، به‌مه‌ش منداڵه‌كانمان تووشی چه‌ندین گرێی ده‌روونى ده‌بن.
لێره‌شدا هه‌وڵده‌ده‌ین چه‌ند ئامۆژگاریه‌ك بخه‌ینه‌ روو به‌مه‌به‌ستى یارمه‌تیدان بۆ رێگه‌ گرتن له‌ هه‌موو جۆره‌ ده‌ستدرێژیه‌ك بۆ سه‌ر منداڵه‌كانمان.
منداڵه‌كه‌ت فێربكه‌ كه‌ دوو جۆر نهێنى هه‌یه‌،نهێنى دڵخۆشكه‌رو نهێنى دڵته‌نگ،پێویسته‌ به‌ ئارامى له‌گه‌ڵ منداڵه‌كه‌ت دابنیشی و ئه‌م دووجۆره‌ى نهێنى تێبگه‌ینیت.
1-نهێنى دڵخۆشكه‌ر:ئه‌و نهێنیانه‌ن كه‌وا مرۆڤ دلشاد و كه‌یفساز ده‌ده‌ن،وه‌ك كڕینى دیارى،ئاماده‌كارى بۆ ئاهه‌نگ.
2-نهێنى دڵته‌نگ:ئه‌و نهێیانه‌ن كه‌وا له‌ مرۆڤ ده‌كه‌ن هه‌ست به‌ ترس،دڵته‌نگى،دڵه‌ڕاوكێ،هه‌ست به‌ گوناه،نائارامى ته‌نانه‌ت گریانیش بكات، وه‌ك بۆ نموونه‌ یه‌كێك لێت بدات،ئازارت بدات یان شتێكت لێببات و هه‌ڕه‌شه‌ت لێبكات،كه‌وا له‌لاى كه‌س باسی نه‌كه‌یت، كه‌سیك ده‌ست له‌ جه‌سته‌ت بدات له‌و شوێنانه‌ى كه‌ پێی بێزاریت،داوات لێبكات جله‌كانت دابكه‌نیت،و سه‌یرت بكات،تۆش پێت خۆش نه‌بیت، داواشت لێبكات لاى كه‌س باسی نه‌كه‌یت.
كه‌سێك داوات لێبكات دزیه‌ك ئه‌نجامبده‌یت، له‌ یه‌كێك بده‌یت ،ده‌ستكارى ماڵى كه‌سێك بكه‌یت،له‌ هه‌مان كاتدا پێت بڵێت ئه‌مه‌ نهێنیه‌ و لاى كه‌س باسی مه‌كه‌.
دایك و باوكى به‌ڕێز: هه‌میشه‌ به‌ منداڵه‌كانتان رابگه‌ینن، كه‌وا ئێوه‌ ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانن نه‌ك دژیان، پێیان بڵێن ئێمه‌ هه‌رگیز لێناگه‌ڕێین كه‌س ئازارتان بدات، لێتان بدات،یان مافه‌كانتان زه‌وت بكه‌ن، ئێمه‌ لێره‌ین بۆ پاراستنى ئێوه‌، بۆ رێگه‌ گرتن له‌ ئازاردانى ئێوه‌،ئێمه‌ هاوڕێی ئێوه‌ین، ئێمه‌ ئێوه‌مان خۆشده‌وێت، ته‌نها ئێمه‌ین ده‌توانین گرفته‌كانى ئێوه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین، پێیان بلێێن ئێوه‌ خراپ ئه‌ژمار ناكرێن ئه‌گه‌ر ئه‌م نهێنیانه‌ بدركێنن، كه‌وا بونه‌ته‌ مایه‌ى دڵه‌ڕاوكێ یان سه‌رچاوه‌ى ترس و نائارامى، دۆ به‌ گێرانه‌وه‌ى ئه‌م قسانه‌ كه‌سێكى دووزمان یان قسه‌ گێڕه‌وه‌ نیت، به‌ڵكو ماناى ئه‌وه‌یه‌ تۆ به‌ هێزیت و متمانه‌ت به‌ دایباب هه‌یه‌ كێشه‌كانت بۆ چاره‌سه‌ربكه‌ن،له‌ هه‌مان كاتدا رێگا له‌ كه‌سانى خراپ ده‌كه‌یت ئازارت بده‌ن.

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2014

شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوى منداڵان – بەشی سێیەم – هه‌ند‌ێ ڕێنمایى گرنگ بۆ ئه‌و خێزانانه‌ى منداڵى پڕ جووڵه‌ و كه‌م ته‌ركیزییان هه‌یه‌ – وەرگێڕانی دەروونناس: دانا سەلام

/ پرس و ڕاوێژكردن به‌ توێژه‌ران و مامۆستاییان و پسپۆڕان: ئه‌گه‌ر ئه‌و كێشه‌یه‌ ته‌نیا له‌ قوتابخانه‌ بۆ منداڵه‌كه‌ت دروستبووه‌، پێویسته‌ له‌گه‌ڵ مامۆستا و توێژه‌ر و ده‌سته‌ى قوتابخانه‌ گفتوگۆ بكه‌ى، بۆ ئه‌وه‌ى بتوانیت بگه‌یته‌ هۆكارى دروستبوونه‌كه‌ى و دواتر به‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ چاره‌سه‌رییه‌كان بخه‌نه‌ ڕوو. هه‌ند‌ێ جار كێشه‌ى پڕ جووڵه‌ى و كه‌مى ته‌ركیز و بیربڵاوى منداڵان له‌ قوتابخانه‌ دروست ده‌بێت، چونكه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ ژینگه‌ى قوتابخانه‌ بۆ قوتابییه‌كه‌ جێگایه‌كى سه‌لامه‌ت و ئارام نه‌بێت، ڕه‌نگه‌ ترسى له‌سه‌ر بێت، یان شێوزاى شه‌رعكردنى بابه‌ته‌كان بۆ قوتابییه‌كه‌ ئاسان نییه‌ و تێیان ناگات.
2/ كه‌مكردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ركردنى فشار و كێشه‌كانى ناو خێزان: زۆر جار ژینگه‌ى خێزان و ده‌وروبه‌رى منداڵ به‌شدارن له‌ زیاتر په‌ره‌سه‌ندنى ئاستى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیربڵاوى وكه‌مى ته‌ركیز، چونكه‌ به‌ردوام كێشه‌ و ململانى له‌ نێوان دایك و باوك ئه‌ندامانى خێزانه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌ هه‌ند‌ێ خێزانیش ئه‌و كێشانه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئاستى جیابوونه‌وه‌ى دایك و باوكى منداڵه‌كه‌ له‌ یه‌كترى، ئه‌مانه‌ كاریگه‌رى خراپى له‌سه‌ر لایه‌نى ده‌روونى و ڕه‌فتارى منداڵه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ خێزانه‌كان كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر بكه‌ن و ژینگه‌یه‌كى ئارام بۆ منداڵه‌كانییان دروست بكه‌ن.
3/ پشكنینى گوێیه‌كانى منداڵه‌كه‌: ئه‌گه‌ر زانیت منداڵه‌كه‌ت ته‌نیا به‌ ئه‌گایى كه‌مه‌ و دووچارى بیربڵاوى ده‌بێت وپه‌رچه‌كردارى زۆره‌ به‌ ب‌ێ ئه‌وه‌ى هیچ جووڵه‌یه‌كى زیاد ببێت، ئه‌وا پێویسته‌ پشكنینى گوێى بۆ بكه‌ى، چونكه‌ ڕه‌نگه‌ كێشه‌ له‌ گوێیه‌كانى هه‌بێت و شت كه‌م ببیست‌ێ یان هه‌ر نه‌یبیست‌ێ.
4/ گۆڕین و خۆشكردنى شێوزاى خوێندن: ئه‌و قوتابییانه‌ى دووچارى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و كه‌مى ته‌ركیز و بیربڵاوى بونه‌ته‌وه‌، پێویستییان به‌ ڕێگه‌ى ترى فێربوون هه‌یه‌ جیاواز له‌ منداڵانى تر، ده‌بێت بۆ ئه‌و منداڵانه‌ سوود له‌ قه‌له‌مى ڕه‌نگاو ڕه‌نگ و ده‌فته‌ر و كتابى ڕه‌نگاوره‌نگ وه‌ربگیرێت، هه‌روه‌ها پێویسته‌ زۆر له‌ قوتابییه‌كان نه‌كه‌ین بۆ ته‌واو كردنى ئه‌ركه‌كانییان، به‌ڵكو به‌ گوێره‌ى تواناى ئه‌و هاوكارییان بكه‌ین.
5/ گۆڕینى شوێنى منداڵه‌كه‌ له‌ كاتى خوێندن: ئه‌و منداڵانه‌ى كه‌ پڕ جووڵه‌ن و زوو ته‌ركیزییان ده‌ڕوات، ده‌بێت جێگه‌ى خوێندنییان له‌ شوێنێكى ئارام بێت، له‌ به‌رامبه‌ر (ده‌رگا، په‌نجه‌ره‌، تى فى، ئه‌تارى…) نه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ى كه‌م ترین ئاگایى و ته‌ركیزییان بڕوات.
6/ زیاد كردنى ته‌ركزیى منداڵه‌كه‌: ده‌توانین له‌ ڕێگه‌ى هه‌ند‌ێ چاره‌سه‌ر ڕه‌فتارى و یارییه‌و ته‌ركیز و به‌ ئاگایى منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كان زیاتر بكه‌ین وه‌ك وێنه‌یه‌كى ناته‌واوى مرۆڤ له‌سه‌ر كاغه‌زێكى گه‌وره‌ له‌ دیوار هه‌ڵبواسین و داوا له‌ منداڵه‌كه‌ بكه‌ین به‌شه‌ ناته‌واوه‌كانى ته‌واو بكات بۆ نموونه‌ ئێمه‌ ده‌ستێك و چا و په‌نجه‌كانى پێى مرۆڤه‌كه‌مان دروستنه‌كردووه‌ ئه‌و ته‌واوى بكات و دروستى بكات.
7/ كه‌مكردنه‌وه‌ى جووڵه‌ زۆره‌كان: ئه‌مه‌ش ده‌كرێـت له‌ ڕێگه‌ى هه‌ند‌ێ یارییه‌وه‌ بكرێت، هه‌میشه‌ ئه‌و منداڵانه‌ به‌ ڕاكردن به‌سه‌ر په‌یژه‌ى ماڵ ده‌كه‌ون بۆ چوونه‌ سه‌ربان و هاتنه‌وه‌ خواره‌وه‌ییان، ده‌كرێت سوود له‌م په‌یژه‌یه‌ وه‌ربگرین چه‌ند جارێك خۆمان ده‌ستییان بگرین و هێدى هێدى له‌گه‌ڵ خۆمانییان ببه‌ینه‌ سه‌ربانى و بیانهێنینه‌ خواره‌وه‌، دواتر دوا له‌ خۆیان بكه‌ین به‌و شێوه‌یه‌ به‌ سه‌ر په‌یژه‌ بكه‌ون، پاشان ده‌كرێت له‌ چه‌ند شوێنێكى په‌یژه‌كه‌ له‌سه‌ر كاغه‌ز بۆیان بنوسین (په‌له‌ نه‌كردن سه‌ڵامه‌تى له‌دوایه‌)، بۆئه‌وه‌ى بیخوێنێته‌وه‌ و په‌له‌ نه‌كات.
8/ دروستكردنى په‌یوه‌ندى له‌ ڕێگه‌ى بینینه‌وه‌: پێش ئه‌وه‌ى ئێمه‌ یه‌ك قسه‌ بۆ ئه‌و جۆره‌ منداڵه‌ پڕ جووڵانه‌ بكه‌ین، پێویسته‌ كه‌مێك سه‌یرى بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌ویش هه‌ست به‌كات ئێمه‌ سه‌یرى ده‌كه‌ین و به‌ ئاگا بێته‌وه‌، ئینجا قسه‌ى له‌گه‌ڵ بكه‌ین.
9/ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ پرسیار و قسه‌ى ڕه‌ق و نه‌رێنى: كورد ده‌ڵێت (قسه‌ى خۆش له‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هاتووه‌)، بۆیه‌ هه‌ر قسه‌یه‌كى خۆش و نه‌رم كاریگه‌رى له‌سه‌ر ته‌ركیز و لایه‌نى ده‌روونى ئه‌و منداڵانه‌ ده‌بێت و باشتر خۆى بۆ گوێگرتن ئاماده‌ ده‌كات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر زانى قسه‌یه‌كى ڕه‌قى پ‌ێ ده‌ڵێى یان ده‌یشكێنیه‌وه‌، ئه‌وا هێنده‌ى تر خۆى ب‌ێ ئاگا ده‌كات.
10/ دانانى خشته‌ى ئه‌ركه‌كان: له‌ ده‌فته‌رێكدا یان له‌ كاغه‌زێكدا سه‌رجه‌م ئه‌و ئه‌ركانه‌ى پێویسته‌ ئه‌نجامى بدات به‌ شێوه‌یه‌ى ئاسایى نه‌وه‌ك به‌ په‌ڵه‌ په‌ڵ و به‌ خێرایى بۆى دیارى بكه‌، هه‌ر كاتێك ئه‌و ئه‌ركانه‌ى به‌ شێوه‌یه‌كى باش ئه‌نجامدا ئه‌وا نیشانه‌ى ئه‌ستێره‌ یان نیشانه‌ى ڕاستى بۆ له‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ له‌ خشته‌كه‌دا دابن‌ێ، له‌ كۆتایى حه‌فته‌كه‌دا كۆییان بكه‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر ژماره‌یه‌كى زۆر ئه‌ستێره‌ى هه‌بوو ئه‌وا دیارییه‌كى بۆ بكڕه‌، پێى بڵى تا ئه‌و به‌رده‌وام بێت له‌سه‌ر ئه‌ركه‌ باشه‌كانى ئه‌وا دیارى باشتر و جوانترى بۆ ده‌كریت.
11/ ئارام بگره‌ له‌سه‌ر ئه‌و داوایانه‌ى لێى ده‌كه‌ى: هه‌ر كاتێك داوایه‌كت له‌ منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كه‌ت كرد، یه‌كسه‌ر چاوه‌ڕوانى وه‌ڵام مه‌به‌، هه‌ندێك چاوه‌ڕوانى بكه‌، چونكه‌ ئه‌مانه‌ یه‌كسه‌ر ناتوانن بۆ ئه‌و شته‌ بچن كه‌ تۆ ده‌ته‌وێت، زۆربه‌ى شته‌كان ده‌زانن به‌ڵام پێویستیان به‌كات هه‌یه‌، بۆ ئارام گرتن هۆكارێكى زۆر باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌ منداڵانه‌ زیاتر متمانه‌ییان به‌ خۆیان بێت.
12/ دانانى به‌رنامه‌ و كاتى دیاریكراو: بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و منداڵانه‌ش فێرى خشته‌ و پابه‌ند بوون به‌كاته‌وه‌ ببن، چیتر شتییان له‌ بیرنه‌چێته‌وه‌، ئه‌وا پێویسته‌ ئه‌و خێزانانه‌ بۆ هه‌موو كارێكى ڕۆژانه‌یان خشته‌ دابنێنن و هه‌وڵبده‌ن له‌سه‌ر ئه‌و خشته‌یه‌ بڕۆن، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌وه‌ش ببێته‌ نه‌ریتێك له‌ لاى ئه‌و منداڵه‌، هه‌میشه‌ بۆ كاروباره‌كانى خشته‌ دابێت، ئه‌و كات ده‌توانێت تا ئاستێكى باش به‌سه‌ر بیربڵاوى و شته‌ له‌بیرچوونه‌وه‌كانیدا زاڵببێـت.
13/ ڕه‌خساندنى ده‌رفه‌ت بۆ خۆبه‌تاڵكردنه‌وه‌: له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌و منداڵانه‌ زۆر جووڵه‌ و وزه‌یان زۆره‌، بۆیه‌ پێویستیان به‌ ڕه‌خساندنى هه‌ند‌ێ ده‌رفه‌تى وه‌ك (چوونه‌ باخچه‌، شوێنى یاری منداڵان، شوێنه‌ وه‌رزشییه‌كان…) هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و جووڵه‌ و وزه‌ زیادانه‌ى هه‌یانه‌ به‌ تاڵى بكه‌نه‌وه‌.

سه‌رچاوه‌: (دلیل التشخیص فرط الحركه‌ وتشتت الانتباه) له‌لایه‌ن (جمعیه‌ عنیزه‌ للخدمات الانسانیه‌) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، بۆ نووسینى ئه‌و ڕێبه‌ره‌یه‌ سوود له‌و سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:
1. نایف عابد الزار، اضطراب چعف الانتباه والنشاط الزائد، دلیل علمی للێباء واﻟﻤﺨتێین.
2. جمال الخگی، تعدیل السلوك الإنسانی.
3. عبد العزیز السرطاوی و ڕیمن خشا، اچگراب عجز الانتباه وفرگ الحركه‌ / مترجم.

ئه‌یلول 13, 2014

شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوى منداڵان – بەشی دووەم – ڕۆڵی قوتابخانە لە چارەسەرکردنی منداڵی پڕ جووڵە – وەرگێڕانی دەروونناس: دانا سەلام

قوتابخانه‌ یه‌كێكه‌ له‌و شوێنه‌ زۆر گرنگانه‌ى كاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتى منداڵ هه‌یه‌، زۆر جار مامۆستایانى قوتابخانه‌ یه‌كه‌م كه‌سن درك به‌م بابه‌ته‌یه‌ ده‌كه‌ن، ده‌زانن كه‌ كامه‌ منداڵ كێشه‌ى پڕ جووڵه‌یى هه‌یه‌، پاش ئاگاداركردنه‌وه‌ى خێزان پێویسته‌ ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ ڕه‌وانه‌ى لاى پزیشكى پسپۆڕى ده‌روونى بكرێت، ئه‌گه‌ر له‌ قوتابخانه‌كه‌یاندا توێژه‌ر و ڕێنمایكارى ده‌روونى نه‌بوو.
لێره‌وه‌ پێویستى شاره‌زابوونى مامۆستاكان به‌ هه‌ندێ له‌ جۆر و بابه‌ته‌ ده‌روونى و ڕه‌فتارییه‌كانى قوتابى ده‌رده‌كه‌وێت، بۆ ئه‌وه‌ى مامۆستاكان بتوانن جیاوازى له‌ نێوان زۆر جووڵه‌ى منداڵێكى ئاسایى و نائاسایى بكه‌ن، پێویسته‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ بزانن. مامۆستا ئه‌گه‌ر شاره‌زایى له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ هه‌بوو ئه‌وا په‌رچه‌كردارى نا په‌روه‌رده‌یى به‌رامبه‌ر ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ نابێت، به‌ڵكو خۆشى ده‌بێته‌ به‌ شێك له‌ به‌رنامه‌ و پلانى چاره‌سه‌رى و ڕێنمایى، پێگه‌ و په‌یامى مامۆستا زۆر گه‌وره‌یه‌، مامۆستاكان ده‌توانن سوود له‌و پێگه‌یه‌ وه‌ربگرن و به‌هاوكارى خێزانى منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كه‌ و توێژه‌ر و ڕێنماییكارى ده‌روونى به‌رنامه‌ چاره‌سه‌رییه‌كان دابڕێژن.
كاریگه‌رییه‌كانى هه‌بوونى منداڵێكى پڕ جووڵه‌یى
1/ كاریگه‌رییه‌كانى له‌سه‌ر خێزاندا: ئه‌و خێزانانه‌ى منداڵى توشبوو به‌ پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوییان هه‌یه‌ ئه‌ركه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كانیان گرانتر ده‌بێت، دایك و باوكه‌كان زیاتر په‌یوه‌ست ده‌بن ڕه‌فتار و ئه‌و كرداره‌ زیادانه‌ى منداڵه‌كه‌ ئه‌نجامى ده‌دات. توێژینه‌وه‌كان ده‌ریانخستووه‌ ئه‌و خێزانانه‌ى منداڵى پڕ جووڵه‌یان هه‌یه‌، یه‌كێك له‌ دایك یان باوكه‌كه‌ زیاتر ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌كانى منداڵه‌كه‌، بۆیه‌ زۆرجار له‌ كار و پیشه‌كه‌ى دواده‌كه‌وێت، یان ناچار ده‌بێت پیشه‌كه‌ى بگۆڕێت، هه‌ر بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بتوانن زیاتر به‌ده‌م ئه‌و منداڵه‌وه‌ بچن و په‌روه‌رده‌یه‌كى باشترى بكه‌ن، خۆ خه‌ریككردنى دایك و باوكه‌كه‌ به‌و منداڵه‌ پڕجووڵه‌یه‌ تووشى دڵه‌ڕاوكێى و مشه‌وه‌شییان ده‌كات، كێشه‌ و ململانێ له‌ نێوان دایك و باوكه‌كه‌ دروست ده‌بێت به‌ هۆى زۆر سه‌رقاڵبوون به‌و منداڵه‌.
هه‌ندێ له‌ خێزانه‌كان سه‌ردانى و هاتوچۆى خزم ودۆسته‌كانییان كه‌مده‌كه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ده‌ڵێن “ئه‌و منداڵه‌ى ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ هاروهاچه‌، به‌كه‌ڵكى سه‌ردانى نایه‌ین”. بۆ ده‌ربازبوون له‌م حاڵه‌تانه‌ پێویسته‌ خێزانه‌كان منداڵه‌كانییان ببه‌نه‌ لاى پزیشكى ده‌روونى و توێژه‌ر و ڕێنماییكارى ده‌روونى، بۆ ئه‌وه‌ى هاوكارییان بكه‌ن و به‌رنامه‌ و پلانى چاره‌سه‌رى و چۆنییه‌تى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌یان بۆ ڕوونبكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و منداڵانه‌ش وه‌كو منداڵى ئاسایى ترن ته‌نیا هه‌ندێ جووڵه‌ و بیربڵاوییان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش ده‌كرێت چاره‌سه‌ر بكرێت.
2/ كاریگه‌رى منداڵى پڕ جووڵه‌ له‌ قوتابخانه‌ و خوێندن
كاتێك منداڵانى پڕ جووڵه‌ ده‌چنه‌ قوتابخانه‌ له‌وێش ڕووبه‌ڕوى هه‌ندێ كێشه‌ ده‌بنه‌وه‌ سه‌رباره‌ت به‌ خۆیان و به‌رامبه‌ر به‌ قوتابخانه‌كه‌یان له‌ دیارترین كێشه‌كانیش ئه‌مانه‌ن (دره‌نگ فێربوون، جووڵه‌ى زۆر له‌ پۆڵ و ڕاڕه‌وه‌كانى قوتابخانه‌، زۆر هه‌ڵكوتانه‌ سه‌ر براده‌ره‌كانى، له‌ بیرچوونه‌وه‌ى ئه‌رك و كه‌لوپه‌ڵه‌كانییان، نه‌توانینى ته‌ركیز كردن له‌سه‌ر بابه‌ت و مامۆستاكان، بیربڵاوى…)، دروستبوونى ئه‌و كێشانه‌ش بۆ ئه‌و جووڵه‌ زۆرانه‌ى منداڵه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، پێویسته‌ مامۆستاكان و توێژه‌ران ده‌ستنیشانى ئه‌و حاڵه‌تانه‌ بكه‌ن، بۆ چاره‌سه‌كردنییان. له‌گه‌ڵ ئه‌و كێشانه‌شدا هه‌ندێ كێشه‌ى تر ڕووبه‌ڕووى منداڵانى پڕ جووڵه‌ ده‌بێته‌وه‌ وه‌ك (نه‌خوێندنه‌وه‌، ئه‌زبه‌رنه‌كرن، خۆدزینه‌وه‌ له‌ خوێندن…)، ڕه‌نگه‌ هه‌ندێ جاریش كێشه‌ى زمان وقسه‌كردنیشیان هه‌بێت.
ئه‌و جۆره‌ كێشانه‌ له‌ زۆربه‌ى قۆناغه‌كانى خوێندندا وه‌ك (بنه‌ڕه‌تى، ئاماده‌یى) له‌گه‌ڵ ئه‌و قوتابییانه‌دا به‌رده‌وام ده‌بن، واته‌ زۆر جار كێشه‌كان نیمچه‌ درێژخایه‌نن.
چاره‌سه‌رییه‌كانى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى
1/ چاره‌سه‌رى به‌ده‌رمان: هه‌ندێ جۆرى ده‌رمانى تایبه‌ت هه‌ن بۆ ئه‌و منداڵانه‌ به‌كاردێت، به‌ڵام ده‌بێت منداڵه‌كه‌ له‌ سه‌رووى ته‌مه‌نى شه‌ش ساڵیه‌وه‌ بێـت، واته‌ شه‌ش ساڵى ته‌واو كردبێت. كارى سه‌ره‌كى ئه‌و ده‌رمانانه‌ بریتیین له‌ (ئارامكردنه‌وه‌ى منداڵه‌كه‌، زیادكردنى ته‌ركیز، زیادكردنى به‌ ئاگایى، كه‌مكردنه‌وه‌ى جووڵه‌، كه‌مكردنه‌وه‌ى په‌رچه‌كرداره‌كان، كه‌مكردنه‌وه‌ى خه‌مۆكى و دڵه‌ڕاوكێ).
2/ چاره‌سه‌رى به‌ خۆراك: توێژینه‌وه‌كان جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ خواردنى ناو قوتوو یان ئه‌و خۆراكانه‌ى شه‌كر و كافایینى تێدایه‌ وه‌ك ببسى و كۆكا كۆلا به‌منداڵان نه‌ردێت، چونكه‌ ئه‌مانه‌ له‌ له‌شدا ده‌بنه‌ وزه‌ و چاڵاكیه‌كانى ئه‌و منداڵانه‌ زیاتر ده‌كه‌ن، پێویسته‌ له‌ جیاتى ئه‌و خواردنانه‌ زیاتر سه‌وزه‌ و میوه‌ به‌ منداڵه‌كان بدرێت. بۆچوون وایه‌ ده‌كرێت په‌یوه‌ندییه‌كى زۆر له‌ نێوان خواردن و نیشانه‌كانى پڕ جووڵه‌یى (ADHA)ـدا هه‌بێت.
3/ چاره‌سه‌رى ڕه‌فتارى: ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌و ڕێگه‌ چاره‌سه‌رییه‌ زۆر گرنگه‌كان، ئه‌و جۆره‌ چاره‌سه‌رییه‌ كار بۆ ڕێكخستنه‌وه‌ى ڕه‌فتاره‌كانى منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كان ده‌كات، ده‌یه‌وێت ئه‌و جووڵه‌ زیاد و كه‌م ته‌ركیزییانه‌ى هه‌یانه‌ له‌ ڕێگه‌ به‌رنامه‌یه‌كى ڕه‌فتارییه‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن پسپۆڕانى ده‌روونییه‌وه‌ داده‌نرێت به‌ هوكارى خێزان و مامۆستاكانى منداڵه‌كه‌ جێبه‌جێى بكرێت. ئه‌و جۆره‌ چاره‌سه‌رییه‌ پشت به‌ یاساكانى پاداشتكردنى ڕه‌فتاره‌ ئه‌رێنییه‌كان ده‌به‌ستێت و جه‌خت له‌سه‌ر دووباره‌كردنه‌وه‌یان ده‌كات، له‌ به‌رامبه‌ریشدا ده‌یه‌وێت ڕه‌فتاره‌ نه‌رێنییه‌كان بنبڕ بكات.
4/ چاره‌سه‌رى فێركردن: سه‌ره‌تا پێویسته‌ ڕێنمایى خێزان بكرێت چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ بكه‌ن، چۆن له‌ ناوه‌ڕۆك و جووڵه‌ زیاده‌كان بگه‌ن، چۆن تواناكانى منداڵ بناسین؟ پێویسته‌ منداڵه‌كان به‌ گوێره‌ى ئه‌و توانایانه‌ى هه‌یه‌تى داواى شتى لێ بكه‌ن، واته‌ بیناسن، دواتر ئه‌گه‌ر زانیان تواناكانى چۆنه‌ و له‌ پڕ جووڵه‌كانه‌، ده‌بێت بینێرنه‌ قوتابخانه‌ى تایبه‌تمه‌ندان له‌وێ كه‌سانى پسپۆڕ فێرى ئه‌و شتانه‌ى بكه‌ن كه‌ پێویستیه‌تى.
بیرورا هه‌ڵه‌كان ده‌رباره‌ى منداڵانى پڕجووڵه‌
زۆر بۆچوونى هه‌ڵه‌ له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ هه‌ن، له‌ لایه‌ن خێزان و ده‌وربه‌رى منداڵه‌كه‌وه‌ ئاراسته‌ییان ده‌كرێت، بۆیه‌ ئێمه‌ لێره‌دا یه‌ك به‌ یه‌كى ئه‌و بۆچوونانه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، دواتریش له‌گه‌ڵیدا بۆچوونه‌ دروسته‌كان ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌ڵانه‌ ڕاست بكرێنه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ر بۆچوونێكى هه‌ڵه‌ زیاتر كاریگه‌رى له‌سه‌ر لایه‌نى ده‌روونى و ڕه‌فتارى منداڵه‌كان ده‌بێت، بۆچوونه‌كانیش بریتیین له‌:
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى له‌ ئه‌نجامى په‌روه‌رده‌ى دایك و باوكه‌كانه‌وه‌ وه‌ك به‌ زاناز كردن دروست ده‌بێت).
+بۆچوونى دروست (ئه‌و پڕ جووڵه‌یى و ڕه‌فتارانه‌ى منداڵ له‌ ئه‌نجامى باش كار نه‌كردنى گوێزه‌ره‌ خانه‌كانى مێشكه‌وه‌ دروست ده‌بن).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و منداڵانه‌ وه‌ك ڕێگه‌یه‌كى فشار دروستكردن له‌سه‌ر خێزانه‌كانییان، ئه‌و جۆره‌ ڕه‌فتار و پڕ جووڵه‌ییه‌ ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ى داواكارییه‌كانییان جێبه‌جێ بكرێت).
+بۆچوونى دروست ( حاڵه‌تێكى شڵه‌ژان و نه‌خۆشییه‌ دووچارى ئه‌و منداڵانه‌ ده‌بێت، ناتوانن كۆنتڕۆلى ڕه‌فتار و جووڵه‌ زیاده‌كانییان بكه‌ن، پێویستییان به‌ هاوكارى خێزان و پسپۆڕى ده‌روونییه‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (نیشانه‌ و جووڵه‌ زیاده‌كانى له‌گه‌ڵ گه‌روه‌ بوونى ته‌مه‌نى نامێنێت، بۆیه‌ زۆر گوێى پێمه‌ده‌).
+بۆچوونى دروست (ڕاسته‌ نیشانه‌ و جووڵه‌ زیاده‌كانى له‌گه‌ڵ گه‌وره‌ بوونى ته‌مه‌نى كه‌مده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ماناى ئه‌وه‌ نییه‌ هه‌ر به‌یه‌كجارى نه‌مێنێت).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و شڵه‌ژانه‌ به‌ یه‌ك دوو ده‌نكه‌ حه‌ب چاره‌سه‌ر ده‌كرێت، یه‌كجارى سه‌ردانى پزیشكى ده‌روونى بكه‌ى به‌سه‌).
+بۆچوونى دروست (ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ به‌ یه‌كجار سه‌ردانى كردنى پزیشكى پسپۆڕى ده‌روونى چاره‌سه‌ر نابێت، به‌ڵكو پێویستى به‌ هاوكارییه‌كانى خێزان و قوتابخانه‌ش هه‌یه‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و منداڵانه‌ به‌ جووڵه‌كانیانه‌وه‌ دیاره‌ خاوه‌ن توانایه‌كى زۆن، ده‌توانن كارى داهێنه‌رانه‌ى زۆر باش بكه‌ن، باشتر له‌ ده‌روبه‌رییان).
+بۆچوونى دروست (ڕاسته‌ ئه‌و منداڵانه‌ خاوه‌ن توانایه‌كى زۆرن و پڕ جووڵه‌ن، به‌ڵام هه‌موو جووڵه‌ و كرداره‌كانییان به‌بێ ئامانجه‌، چونكه‌ كه‌مى ته‌ركیز و بیربلاوییان هه‌یه‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ كێشه‌یان له‌ لایه‌نى ژیریشه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌ر له‌ دواكه‌وتووه‌ ژیرییه‌كانن).
+بۆچوونى دروست (ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ له‌ لایه‌نى ژیریى و ئه‌قڵییه‌وه‌ هیچ كێشه‌یه‌كیان نییه‌، به‌ڵام به‌ هۆى پڕ جووڵه‌یى و بیربڵاوییان ناتوانن بۆ كاره‌ زانستییه‌كان ته‌واو به‌كارى بهێنن).
_بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و ده‌رمانانه‌ى بۆ ئه‌و مندالانه‌ به‌كارده‌هێنرێت باش نییه‌ و ده‌بێته‌ هۆى خووگرتن).
+بۆچوونى دروست (ئه‌گه‌ر له‌ لایه‌ن پزیشكى پسپۆڕه‌وه‌ ده‌رمانه‌كان به‌ گوێره‌ى ته‌مه‌ن و كێشه‌وه‌ به‌كاربهێنرێت، ئه‌وا هیچ كاریگه‌رییه‌كى خراپى نییه‌، به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆى كه‌مكردنه‌وه‌ى جووڵه‌ زیاده‌كان و زیاكردنى ته‌ركیز و باشتركردنى ڕه‌فتاره‌كانى).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ته‌نیا به‌ رده‌رمان ده‌توانیت به‌یه‌كجارى هه‌موو كێشه‌كانى ئه‌و منداڵه‌ پڕ جووڵانه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت).
+بۆچوونى دروست (ده‌رمان ته‌نیا كۆنتڕۆڵى ڕه‌فتار و كه‌مكردنه‌وه‌ى هه‌ندێ نیشانه‌ ده‌كات، نه‌وه‌كو هه‌موو كێشه‌كانى، بۆیه‌ پێویستى به‌ ڕێنمایى ڕه‌فتارى و مه‌عریفى زیاتره‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیربڵاوى به‌رده‌وام كێشه‌كانى فێربوون به‌دواى خۆیدا ده‌هێنێت).
+بۆچوونى دروست (به‌هۆى هه‌بوونى كێشه‌ له‌ ته‌ركیزه‌وه‌ ئه‌و منداڵانه‌ له‌ خوێندن دواده‌كه‌ون، به‌ڵام زۆر جار ڕه‌نگه‌ گرفتى ترى هه‌بێت بۆیه‌ كێشه‌كانى خراپى خوێندنه‌وه‌ و نووسین و هه‌ژماركردنى دێته‌ پێش)

ئه‌یلول 13, 2014

شڵەژانی پڕجوڵەیی و بیربڵاوی منداڵان – بەشی یەکەم – و: دەروونناس: دانا سەلام

هه‌ندێ منداڵ هه‌ن چالاكى و جووڵه‌یان زۆر، ئه‌و جووڵه‌ زۆرییه‌ بۆ لایه‌نى ژیرى و زیره‌كى منداڵه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌، هه‌ر كاتێك منداڵ ئاستى زیره‌كى به‌رز بوو ئه‌وا جوڵه‌كانیشى زیاد ده‌كات، به‌ڵام ئه‌و زیاد جووڵه‌یى و پڕ جووڵه‌ییه‌ له‌ لاى هه‌ندێ له‌ منداڵانى تر ماناى ترى هه‌یه‌، پێى ده‌وترێت شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوى (Attention Deficit Hprectivety Disorder ) كورتكراوه‌كه‌ى(ADHA)یه‌، زیادبوونى جووڵه‌ و ده‌رچوونى له‌ سنورى ئاسایى نیشانه‌ى نه‌خۆشى و شڵه‌ژانه‌، پێویسته‌ دایكان و باوكان زانیارییان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ى جیاوازى له‌ نێوان ئه‌و دوو جۆره‌ پڕ جووڵه‌یى و زۆر چالاكییه‌ بكه‌ن.
له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنه‌ زانستییه‌كانى بوارى ده‌روونى و تاقیگه‌یى، ڕێگاكانى ده‌ستنیشانكردنى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ ئاسانتر بوو. پسپۆڕان ده‌ڵێن “زۆر جار پڕ جووڵه‌یى منداڵ به‌ ته‌نیا ده‌رده‌كه‌وێت، جارى واش هه‌یه‌ بیربڵاوى و كه‌مى ته‌ركیز به‌یه‌كه‌وه‌ دووچارى منداڵ ده‌بن”. پسپۆڕانى ده‌روونى زۆر به‌ ڕوونى باسى ئه‌و بابه‌ته‌یان كردووه‌، ئێمه‌ش هه‌وڵده‌ین له‌ چه‌ند بابه‌تێك زۆرترین زانیاریتان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ بۆ بخه‌ینه‌ ڕوو وه‌ك (نیشانه‌كان، هۆكاره‌كان، چاره‌سه‌رییه‌كان و ڕێنماییه‌كان و هه‌ندێ زانیارى تر). ئه‌وه‌ى گرنگه‌ لێره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دایك و باوكان و به‌خێوكاران و مامۆستایانى قوتابخانه‌ زانیارى ته‌واویان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن مامه‌ڵه‌ى جیا له‌گه‌ڵ ئه‌و منداڵانه‌ بكه‌ن، زۆر جووڵه‌یى و ئۆقره‌ نه‌گرتنی منداڵه‌كان به‌ حاڵه‌ته‌تێكى تایبه‌ت بزانن و هاوكارى ڕه‌وتى چاره‌سه‌ركردنى بن.
پێناسه‌ى پڕ جووڵه‌یى: بریتییه‌ له‌و جووڵه‌ زۆرانه‌ى منداڵ له‌ كه‌سانى ئاسایى زیاتر ئه‌نجامى ده‌دات، زۆرجار ده‌وروبه‌ره‌كى هه‌راسان ده‌كات، ئه‌م جوڵانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى هه‌ره‌كى و خۆنه‌ویستانه‌ منداڵ ده‌یكات وه‌ك (زۆربه‌ى كاره‌كانى به‌ ڕاكردن ده‌كات، ناتوانێت زۆر له‌سه‌ر كورسى یان له‌ شوێنێك دابنیشێ، زۆر ده‌ست له‌ كه‌ڵوپه‌لى تر وه‌رده‌دات، تواناى ئۆقره‌ گرتنى نییه‌…).
هه‌ندێكى تر ده‌ڵێن “ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ شڵه‌ژانێكى ده‌مارى (عصبى) ڕه‌فتارى له‌ ئه‌نجامى كه‌موكوڕییه‌كانى مێشك دروست ده‌بێت، ئه‌و كه‌موكوریه‌ى مێشك كاریگه‌رى له‌سه‌ر ڕه‌فتار و هه‌سته‌كانى منداڵ هه‌یه‌”.
كاتى سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ كه‌یه‌؟
ئه‌وه‌ى تاكو ئێستا له‌ لایه‌ن پسپۆڕانه‌وه‌ دیاریكراوه‌، كاتى دروست بوونى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ته‌مه‌نى (5) ساڵان و تا ته‌مه‌نى (9) ساڵانیش به‌رده‌وام ده‌بێت، ڕه‌نگه‌ نزیكه‌ى له‌ (30بۆ40%)ـى توشبووان تا ته‌مه‌نى هه‌رزه‌كاریش نیشانه‌كانییان له‌سه‌ر به‌رده‌وام بێت.
ڕێژه‌ى بڵاوبوونه‌وه‌:
به‌ گوێره‌ى ئاماژه‌كانى وه‌زاره‌تى ته‌ندروستى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مه‌ریكا ده‌رده‌كه‌وێت له‌ ئه‌مه‌ریكا ڕێژه‌كان به‌ گوێره‌ى ڕه‌گه‌زى نێر و مێ به‌م شێوه‌یه‌ (تا كچێك تووش ده‌بێت، چوار كور تووش ده‌بێت). هه‌ر له‌ ڕاپۆرتێكى ڕۆژنامه‌ى نیۆرك تایمزدا هاتووه‌ نزیكه‌ى (7.4%)ـى منداڵانى ئه‌مه‌ریكى كه‌ ته‌مه‌نییان له‌ نێوان (3بۆ 17) ساڵانه‌ دووچارى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ ده‌بن.
(به‌ڵام تا ئێستا له‌ كوردستان هیچ ڕێژه‌ و ژماره‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ منداڵى تووشبوو به‌ شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و كه‌مى و ته‌ركیز و بیربڵاوى نییه‌، بێگومانیش ئه‌و منداڵانه‌ هه‌ن) وه‌رگێر.
هۆكاره‌كانى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ چین؟
پسپۆڕان تا ئێستا نه‌یانتوانیوه‌ هۆكارى سه‌ره‌كى دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ن، به‌ڵام به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و توێژینه‌وانه‌ى له‌و بواره‌ كراون، ده‌توانین ئه‌و هۆكارانه‌ى خواره‌وه‌ بخه‌ینه‌ ڕوو، كه‌ تا ئاستێكى زۆر له‌ دروستبوونى شڵه‌ژانه‌كه‌ به‌شدارن وه‌ك:
یه‌كه‌م/ هۆكارى بایه‌ڵۆژى (بۆماوه‌):
توێژه‌ره‌كان ئه‌ماژه‌ به‌ گرنگى ڕۆڵى بۆماوه‌ ده‌كه‌ن له‌ دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌، ده‌ڵێن بۆماوه‌ كاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ له‌ لاى منداڵان هه‌یه‌، نزیكى له‌ (90%)ـى ئه‌و منداڵانه‌ى دووچارى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و كه‌مى ته‌ركیز و بیڵاوى بونه‌ته‌وه‌، له‌ خێزانه‌كه‌یاندا كه‌سێكى تووشبوو به‌م شڵه‌ژانه‌یه‌ هه‌یه‌. له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كى تردا هاتووه‌ نزیكه‌ى (25%)ـى دایك و باوكى ئه‌و منداڵانه‌ى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یان هه‌یه‌ خۆیان له‌ ته‌مه‌نى منداڵى یه‌كێك بوونه‌ له‌وانه‌ى دووچارى شڵه‌ژانى پڕ جووله‌یى بوون، توێژه‌ره‌كان بڕوایان وایه‌ ده‌كرێت له‌ ڕێگه‌ى كڕۆمۆسۆم و جیناته‌كانه‌وه‌ ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ بۆ منداڵه‌كان بگوازرێته‌وه‌، ئه‌گه‌رى ئه‌و بۆچوونه‌ش له‌ نێوان (50 بۆ 92%)ـدایه‌.
دووه‌م/ هۆكارى ژینگه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى:
هه‌ندێ له‌ توێژه‌ره‌كان ده‌ڵێن ژینگه‌ و ده‌وروبه‌رى منداڵ و بارودۆخه‌كانى ناو خێزان كاریگه‌رى له‌سه‌ر دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ هه‌یه‌ وه‌ك (تێكچوونى خێزان، نه‌بوونى ئاسووده‌یى و ئاسایشى ده‌روونى و ته‌ندروستى…). به‌شێكى ترى توێژه‌ران ده‌ڵێن ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ په‌یوه‌ندى به‌ یارییه‌ منداڵانه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، چونكه‌ به‌ شێك له‌و یارییانه‌ هه‌ندێ مادده‌ى (قورقوشم، موگناتیس…) تێدایه‌، ئه‌مه‌ش كارلێك له‌گه‌ڵ جه‌سته‌دا ده‌كات و كارده‌كاته‌ سه‌ر خانه‌كانى مێشك، به‌ڵام تاكو ئێستا ئه‌و بۆچوونه‌ له‌ لایه‌ن توێژه‌رانه‌وه‌ جێگه‌ى مشتومڕه‌ و ته‌واو نه‌سه‌لمێنراوه‌.
سێیه‌م/ هۆكارى زۆر خواردنى شكر و شیرنه‌مه‌نییه‌كان:
خواردنى ئه‌و خۆڕاك و خواردنه‌وانه‌ى كه‌ ڕێژه‌یه‌كى زۆر له‌ شه‌كرییان تێدایه‌ وه‌ك (ئایس كرێم، شوكڵاته‌، خواردنه‌وه‌ گازییه‌كان، نه‌سته‌له‌ و كێك..) بۆ منداڵان باش نییه‌، چونكه‌ ئه‌و شه‌كرانه‌ له‌ له‌شدا ده‌گۆردرێن بۆ وزه‌ و هێنده‌ى تر منداڵان پڕ جووڵه‌ ده‌كه‌ن.
چواره‌م/ هۆكارى پێكانه‌كانى مێشك و ده‌ماغ:
ئه‌و كاتانه‌ مێشك دووچارى پێكان ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وا به‌ شێوه‌یه‌كى باش ئۆكسجین بۆ خانه‌كانى مێشك و به‌شه‌كانى پێشه‌وه‌ى مێشك ناچێت، ئه‌مه‌ش زۆر جار له‌ كاتى له‌ دایك بوون ڕووده‌دات.
له‌و توێژینه‌وانه‌ى له‌ په‌یمانگاى نه‌ته‌وه‌یى ئه‌مه‌ریكى بۆ ته‌ندروستى ژیرى منداڵان له‌سه‌ر (152) منداڵى توشبوو به‌ شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى ئه‌نجامدرا ده‌ركه‌وێت نزیكه‌ى (3بۆ4%)ـى ئه‌و منداڵانه‌ قه‌باره‌ى مێشكییان له‌ قه‌باره‌ى مێشكى كه‌سانى ئاسایى بچووكتره‌، هه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كانى ترى ئه‌و په‌یمانگایه‌دا توێژه‌ران گه‌یشتنه‌ ئه‌و بۆچوونه‌ى كه‌ هه‌بوونى كێشه‌ له‌ گوێزه‌ره‌وه‌ خانه‌ كیمیاییه‌كانى مێشك كاریگه‌رى له‌سه‌ر قه‌باره‌ى مێشك هه‌یه‌، كاتێك ئه‌و گوێزه‌ره‌وه‌ خانانه‌ به‌ باشى كارناكه‌ن، ئه‌وا ئه‌نجامى خراپى ده‌بێت.
نیشانه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى
ڕ/ نیشانه‌ سه‌ره‌كییه‌كان: پسپۆڕانى ئه‌و بواره‌ (3) نیشانه‌ى سه‌ره‌كییان دیاریكردووه‌ وه‌ك:
1. كه‌مى به‌ ئاگایى: یه‌كه‌م نیشانه‌ له‌ منداڵانى پڕ جووڵه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناتوانن به‌ شێوه‌یه‌كى باش ئاگایان له‌سه‌ر شتێك بێت، ناتوانن به‌رده‌وامى بده‌ن به‌و یاری و چالاكیانه‌ى ئه‌نجامى ده‌ده‌ن، هه‌روه‌ها له‌و كاتانه‌ى قسه‌یان بۆ ده‌كرێت هیچ نابیستن، بۆیه‌ زۆر جار یارى و كه‌لوپه‌له‌كانییان یان كتاب و ده‌فته‌ره‌كانییان له‌ بیرده‌چێت هه‌ڵیانناگرنه‌وه‌ و دواتر نازانن له‌ كوێیان داناوه‌.
2. پڕ جووڵه‌ى یان زۆر جووڵان: ئه‌و منداڵانه‌ ناتوانن بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ شوێنێك یان له‌سه‌ر كورسییه‌كه‌یان دانیشن، هه‌میشه‌ دێن و ده‌چن، چ له‌ماڵ یان بازار و شوێنه‌كانى تر بێت به‌ بێ پشوودان، چونكه‌ زۆر كه‌م هه‌ست به‌ماندووبون ده‌كه‌ن.
3. زوو وه‌ڵامدانه‌وه‌: كاتێك پرسیارێكیان ئاراسته‌ ده‌كرێت یان باسێك ده‌كرێته‌وه‌، ئه‌و منداڵانه‌ چاوه‌ڕوانى ئه‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ بابه‌ته‌كه‌ ته‌واو ببیستن یان پرسیاره‌كه‌ كۆتایى بێت، یه‌كسه‌ر وه‌ڵامى پرسیاره‌كه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ یان ده‌كه‌ونه‌ قسه‌كردن.
ب/ نیشانه‌ گشتییه‌كان:
ئه‌و نیشانه‌ گشتییانه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ستنیشانى نه‌خۆشى یان شڵه‌ژانى ئه‌و منداڵانه‌ى پێ بكرێـت كه‌ گومانى پڕ جووڵه‌ییان لێده‌كرێت. ئایا منداڵه‌كه‌ شڵه‌ژانى پڕ جووله‌یى و كه‌مى ته‌ركیز و بیربڵاویى هه‌یه‌ یان نا؟ بۆ ئه‌و ده‌ستنیشانكردنه‌ پێویسته‌ زیاتر ل (6) مانگ چاودێرى ئه‌و منداڵه‌ بكرێت له‌ هه‌موو شوێنێك وه‌ك (ماڵ، قوتابخانه‌، ده‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ براده‌ره‌كانى) بۆ ئه‌وه‌ى بزانین ئه‌و نیشانانه‌ى خواره‌وه‌ى لێ به‌دیار ده‌كه‌وێت، به‌ڵام مه‌رج نییه‌ هه‌موو نیشانه‌كان به‌جارێك ده‌ربكه‌ون، به‌ ده‌ركه‌وتنى هه‌ندێ نیشانه‌ ده‌توانین له‌ بابه‌ته‌كه‌ بگه‌ین:
1. ئه‌و نیشانانه‌ى په‌یوه‌ستن به‌ كه‌م ئاگایى و كه‌مى ته‌ركیز:
- منداڵه‌كه‌ نه‌توانێت به‌ ئاگا بێت له‌ ورده‌كارییه‌كانى ئه‌و ئه‌ركانه‌ى داوى لێكراوه‌.
- ئه‌سته‌مه‌ به‌رده‌وامى به‌ ته‌ركیزى بدات له‌سه‌ر كار و چاڵاكى و یارییه‌كانى.
- زۆر خۆى له‌و شتانه‌ نادات كه‌ داواى لێده‌كه‌ن و زۆر توانا و بیرى بۆ به‌گه‌ر ناخات.
- لاوازى یادگه‌ (زاكیره‌) و له‌بیرچوونه‌وه‌ و له‌ ده‌ستدانى كه‌لوپه‌له‌كانى.
- به‌ ئاسانى بیرى بۆ لاى شتى تر ده‌ڕوات.
2. ئه‌و نیشانانه‌ى به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر پڕ جووڵه‌یى:
- به‌رده‌وام جووڵه‌ به‌ده‌ست و قاچه‌كانى ده‌كات.
- ناتوانێت له‌ شوێنێك بۆ ماویه‌كى كه‌میش دابنیشێت ئه‌گه‌ر ناچاریشى بكه‌ى.
- به‌رده‌وام ده‌جوڵێت و بۆ شوێنه‌ ترسناكه‌كان ده‌چێت.
- ناتوانێت كارێك یان یارییه‌كه‌ى ته‌واو بكات و ده‌چێته‌ سه‌ر شتێكى تر یان یارییه‌كى تر.
- ناتوانێت چاوه‌ڕوانى نۆرى خۆى له‌ یارییه‌كان بكات.
- قسه‌ و یارى به‌ كه‌سانى تر ده‌بڕێت و ده‌ستكارى یارى كه‌سانى تر ده‌كات.
- له‌و شوێنانه‌ى یارى لێده‌كات زۆر ئاگایى له‌ سه‌ڵامه‌تى و ته‌ندروستى خۆى نییه‌ وه‌ك له‌سه‌ر شه‌قام و شوێنه‌ به‌رز و ترسناكه‌كان یارى ده‌كات.
- ده‌وروبه‌ر و هاوڕێ و هاوپۆله‌كانى هه‌راسان ده‌كات.
ڕیگاكانى ده‌ستنیشانكردنى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى
یه‌كه‌م/ پێوانه‌ ژیرییه‌كان: له‌سه‌ره‌تادا پێویسته‌ ئاستى ژیرى و منداڵه‌كه‌ له‌ ڕێگه‌ى پێوانه‌ى ژیرى تایبه‌ته‌وه‌ دیارى بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ى خاڵه‌ به‌ هێز لاوازه‌كانى بزانین. ئه‌و پێوانه‌یه‌ كه‌سانى پسۆڕ ده‌توانن به‌كاریبهێنن.
دووه‌م/ پشكنین جه‌سته‌یى: پێویسته‌ پشكنینى گشتى بۆ منداڵه‌كه‌ بكرێت، تێبینى و پێوانه‌ى گه‌شه‌ و درێژى و كێش و باڵا و قه‌باره‌ى سه‌رى ده‌ستنیشان بكه‌ین و دواتر به‌ كه‌سانى ئاسایى هاوته‌مه‌نى خۆى به‌راورد بكرێت. پاش ئه‌وه‌ پشكنینه‌كانى (چاو، گوێ، فشارى خوێن، هۆڕمۆنه‌كان…)ـى بۆ بكه‌ین بۆ دڵنیا بوونه‌وه‌ لێیان.
سێیه‌م/ پشكنینى تاقیگه‌یى: له‌كاتى گومانكردن له‌ هه‌بوونى هه‌ر كێشه‌یه‌ك له‌ مێشك و ده‌ماغى منداڵه‌كه‌ پێویسته‌ له‌ لایه‌ن پزیشكى پسپۆڕه‌وه‌ به‌ تیشك و (ct-can) و (MRI) پشكنینى بۆ بكرێت.
چواره‌م/ پێوانه‌ ده‌روونى و ڕه‌فتارییه‌كان: پسپۆڕانى ده‌روونناسى هه‌ندێ پێوانه‌یان داناوه‌ ده‌توانرێت وه‌ك ڕێگه‌یه‌كى ده‌ستنیشانكردن سوودى لێوه‌ربگیرێت، ئه‌و پێوانانه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن ئه‌نجامى دروست به‌ده‌ستبهێنن پێویسته‌ له‌ شوێنه‌ جیاوازه‌كان وه‌ك (قوتابخانه‌، ماڵ، ده‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ براده‌ره‌كانى) به‌كاربهێنرێت، له‌ پێوانه‌ دیاره‌كانیش بریتین له‌ پێوانه‌كانى (كورنز، ئه‌دیس) ئه‌مانه‌ له‌ شوێنه‌ جیاوازه‌كان له‌گه‌ڵ مامۆستا و دایك و باوكى ئه‌و منداڵانه‌ى گومانى شڵه‌ژانى ده‌روونییان لێده‌كرێت به‌كارده‌هێنرێت.

ئاب 23, 2014

منداڵانی بەدخوو، کاریگەرییان لەسەر داهاتوو، دەروونناس: میران ئاوات زوهدی – سوید

ڕۆژانە گفتوگۆیەکی زۆر دەربارەی منداڵانی هەژار و کاریگەری هەژاری لەسەر منداڵان دەبیستین، بەڵام زۆر بەکەمی گوێبیستی ئەو کاریگەریانە دەکەین کاتێک دایکان و باوکان زیاد لە پێویست ڕوو یان ناز بەمنداڵەکانیان دەدەن و هەرچی بیانەوێ بۆیان جەبەجێ دەکەن و کاریگەری ئەم هەڵسوکەوتەی دایکو باوکان کەم جار دێتە سەر باس و گفتوگۆ. لەبەر ئەم هۆیە حەزم کرد ڕوونکردنەوەیەک پێشکەش بە دایکوباوکانی ئەم کۆمەڵگا مۆدێرنەی ئەمڕۆ بکەم کە چۆن کاریگەری کردۆتە سەردایک و باوکان و پاشان چ جۆرە کاریگەرێکی نەرێنی لەسەر پەروەردەی منداڵەکان و ژیانی داهاتوی منداڵەکان دەبێت.
دایک و باوکان زۆر بەئاسانی سەرگەرمو زویر دەبن کاتێک هەست دەکەن منداڵەکانیان توشی گێچەڵ یان کێشە هاتوون. بەڵام دایکان و باوکان نازانن کە منداڵانی بۆخوو لە بەر نەبوونی و کەم دانانی سنور بۆیان ژیانیان زیاتر ڕوو لە گێچەڵو مەترسیە.
ئەرکی ئێمە وەک دایک و باوک ئەوەیە کە خواست و پێویستی منداڵەکانمان لە کات، لە خۆشەویستی پێدان، لە سنوردانان، لە پێدانی نۆرم و هەڵسەنگاندن دابین و بە ڕەزامەندی بگەیەنین تاکو ئامدەیان بکەین بۆ ژیانی داهاتوویان کاتێک کە گەورەدەبن و دەچنە کۆمەڵگاوە. منداڵ قەت نابێت زیاد لەوەی کە خۆی پێویستی پێیەتی خۆشەویستی زیادی بدەینێ، ئەمەش هەرگیز ئەوە نا گەیەنێ کە ڕێز لە حەقەکانی منداڵەکە یان یاخود لە بەهۆی سنوردانانێکی یەکجار زۆرەوە گەشەکردنی منداڵەکە ڕابگرین یاخود لە ڕێگەی تونج و ڕەخنەوە ڕەفتارەکانیان هەڵسەنگێنین، بەڵام ئەگەر لەهەمانکاتدا هەمووکات وازیان لێبێنین هەرچی دەیخوازن بۆیان بکەین و وازیان لێبهێنین کە هەرچی سەرنجمان هەیە هەر لەسەر ئەوان بێت سنورێکی ئاشکرایان بۆ دانەنێین ئەوا دڵنیاتان دەکەم کە نەمان توانیوە ئەرکی بەرپرسیارتی وەک دایک و باوک هەڵبگرین و بە ئەنجامی بگەیەنین.
ئەو منداڵانەی کە هەرچی دەخوازن بۆیان جێبەجێ دەکرێ بەبێ ئەوەی کە خۆیان پێوەی هیلاک بوبن لە داهاتوودا زۆر توشی گرفت دەبن بۆ هێنانەدی خەونەکانیان و گەیشتنە ئامانج لە کارەکانیان. ئەو منداڵانەی کە وەک پاشا مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەداهاتودا زۆر گیانی هاوکاریان کەم دەبێت و زۆر سەخت دەبێت کە بتوانیت ژیانی هاوسەری لەگەڵیاندا بگوزەرێنیت لەبەر ئەوە بە پێی لێکۆڵینەوەکان زۆربەیان توشی جیابوونەوە دەبن، چونکە ئەو منداڵانەی کە هەموو شتێکیان بۆ حازربەدەست دەکرێ زۆر بە زەحمەت تامو چێژو خۆشی لەو شتانە دەکرێت کە ژیان پێیان دەبەخشێت. واتە خێر و خۆشی لە شتەکان نابینن بە پێی پێویستو زوو بێزاردەبن لە شتەکان وەک جۆری کار یان خوێندن، لە ماڵی جوان، قەنەفەو سەیارەوکۆمپیوتەرو هاوڕێ خۆشەیویستی و …هتد.
ئەو منداڵانەی کە پێویستیەکانیان بە گرنگتر هەڵدەسەنگێندرێ لە کەسانی تر زۆر جار زۆویست و خۆ پەرست دەردەچن لە داهاتودا واتە سەرنجی ئەکەمیان لەسەر خۆیانە بۆ بەدیهێنانی خواستەکانیان و بۆیان قورسە بیرلە خواستی کەسانیتریشبکەنەوە یان خواستی کەسانیتریش وەک خۆیان بە گرنگ تەماشابکەن.
ئەو دایکە و باوکانەی کە بەهەرچی ڕێگایەک بێت هەوڵدەدەن منداڵەکانیان خەمبار و زویر نەبن ئەم منداڵانە زۆر توشی گرفت دەبن بۆ چارەسەر کردنی کێشەو ناهەمواریکانی ژیانیان لە داهاتوودا. منداڵانی بۆخوو زۆر دایک و باوک، دادەی باخچەی ساوایان، مامۆستاکان و کەسانی تر وەک خزمەتکارێک دەبینن. ئەو منداڵانەی کە لە ئەرکەکانی ماڵەوەدا یارمەتی دایکو باوک و ئەندامانی خێزانەکە نەدەن بۆیان سەخت دەبیت کە لە ئەرکداری خێزان، خزمان و هاوڕێیان و کۆمەڵگاکەیان حاڵی ببن. لێهاتوترین پارێزەری (محامی) ئەم جۆرە منداڵانە دایک و باوکەکانیانن کەتێک کە توشی کێشەیەک دەبن ڕاستەو خۆ تاوانی منداڵانیتر، هەڵەیە یاخود تاوانی مامۆستا و کەسەکانیترن و خودی ئەم جۆرە ڕەفتارەی دایکوباوکانێ وەها لە منداڵەکە دەکات کە هەستی هەست بەخۆبونی زۆر لاواز بێت لە داهاتوودا و زۆر بەلایەوە سەخت دەبێت تا تەنانەت کێشە ساکاراکانی ژیانی داهاتوی چارەسەربکات.
دەتونین بڵێین کاتێک لە مێژوو دەڕوانین هیچ کاتێک نابینینەوە کە منداڵان بە ڕادەی ئەم سەردەمە بۆخوو بووبن. زۆرینە بەشی ئەوە پارەی هەیە کە حەزی لە چی بێت بیکڕێت گەر پارەکە تەواویشی نەکات ئەوا دەرفەتی بە قیستهینان هەیەو دەتوانین تا ڕادەیەکی زۆر خواست و ئارەزوەکانمان بەدیبهێنین کەواتە بۆ بۆ منداڵەکانمانی نەکەین؟؟؟؟ بۆچی منداڵەکانیشمان ئەوی دەستی دەخەنە سەر بۆیان نەکڕین؟ زۆربەی ژووری نوستی منداڵانی ئەمڕۆ لە دوکانی یاری فرۆشتنی منداڵان دەچێ لە ناو بازاڕێکی گەورەدا هەرچی شت هەیە تێیدایە. ئەم جۆرە دایکو باوکانە لەبەرئەوەی کە زۆر سەرقاڵی پارەپەیدا کردن و کارکردنن کاتیان کەمە یان هەر نیە بۆ یاریکردن و پێدانی پێویستیە سروشتیەکانی منداڵەکانیان لە بەرئەوە بۆ هێمنکردنەوەو ساڕێژکردنی برینەکانی ویژدانیان لە باتی پێدانی کات و پێویستیە سروشتیەکان، هەڵدەستن ئایفۆنیک دەدەن بەمنداڵەکەیان. وەک زۆر بەمان دەزانین زۆر جار سنوردانان بۆ خواستی مرۆڤەکان بێ کێشەنابێت و زۆربەی ئەم دایک و باوکانە لە پاش کارکردنی ڕۆژێکی دوورو درێژ توانای چونە ناو کێشەو و کۆنفلیکتیان نیە. هەندێک لەم دایک و باوکانە دەبنە هاوڕێ لەگەڵ منداڵەکانیان یارییان لەگەڵ دەکەن، خزمەتیان دەکەن نەهێڵن بۆ ساتێک توشی خەمباری و بیزاری ببن.
ئەگەر لە چەند جیلێک لەمەو بەر بڕوانینەوە لەبەر ئەوەی خێزاننانی ئەو کات منداڵاین زۆر هەبووە منداڵەکان زیاتر لە کۆششی ئەوەدابوونکە ڕەفتار و هەڵسوکەوتێکی وەها بنوێنن کە لە لایەن دایک و باوکیانەوە خۆشبویسترێن جیاواز لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆ کە دایکو باکان بەردەوام لەکۆششی ئەوادان هەموو کارێک بکەن تا منداڵەکانیان خۆشیان بووێن. کەواتە ئێمە دوای خواستەکانی خۆمان کەوتوین (دەمانەوێت منداڵەکانمان خۆشیان بوێین) نەک دوای بیر لەوە بکەیەنەوە کە منداڵەکە چی پێوستیە لەگەڵی بکرێت. ئەرکی دایکوباوکایەتی تەنها ئەوە نیە کە لە هەوڵداندا بین کە منداڵەکانمان خۆشیان بوێین بەڵکو لەبەر خاتری پەروەردەی منداڵەکە دەبێت ئەوەش قبوڵ بکەین کە ئەم ئەرکی دایکوباوکایەتیە ئەوەشی تێدایە کە هەردەم منداڵەکەمان خۆشمانی نەوێین لەبەر ئەوەی کە سنوری بۆ دادەنێین. لە کۆتاییدا دەمەوێت ئەوە بڵێم کە بەگشتی منداڵی بەدەمەوەدراو کاتێک گەرەدەبێت هەست بە ژیانێکی کامەرانی و خۆش ناکات، هەست بە بەرپرسێتی ناکەن، وەکو تاکێکی گەورە کێشەیان لە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکاندا دەبێت لەگەڵ ، خزمان، هاوڕێکانیان، هاوسەریان و کارگەو خوێندنگاکانیاندا.
بەهیوای ئەوەی کە سودێکم پێ گەیاندبن.

ته‌مموز 7, 2014

لە رۆژی رۆژی جیهانی مناڵاندا – توێژەری دەروونی – نیان خدر

پەیامی من لەم رۆژەدا لێرەوەبۆ باوك و دایكە خۆشەویستەكانە
خەلاتی بەنرخی ئیوە بۆ منالە چاوگەشەكانتان بریتی نیە لە كالای گران بەهاو شتە مادیەكان خەلاتیك گەر بەنرخ بێت گەر پێشكەشی بكەن بریتی یە لە( پەروەردەیەكی تەندروست )

وازیان لێ بێنن باسەر قاڵی ماڵە باجێنەی خۆیان بن
بەلای لایەی دەنگی دایك بخەون نەك گۆرانی سەردەم
بوكە شوشەكەی فرێ مەدە سەیاره بچكۆلەكەی وەلامەنێ
با مناڵ مناڵانە گەورە ببێت و كاتی گەورەبوو بەگەورەی تێ بگات
*چەند هەنگاوێكی گرنگ لە كاری ئامۆژگاری پەروەدەیی سەركەوتودا :
1 – زیاتر ئامۆژگاری باش و چاكەكانی بكە وەك لەوەی لە هەڵەكان ئاگاداری بكەیتەوە ، بە چاكەكان هەڵەكان لاواز بكە ، چونكە كاری چاك زیاتر جێگیر دەبێت و شوێنەواری دیار دەبێت وەك لەكاری خراپ .
2 – منداڵەكەت تێرو دەوڵەمەند بكە لە خۆشەویستی و مەدح و ئارامی و دڵنیایی ، چونكە ئەمانە باشترین كلیلی ئامۆژگارین .
3 – خۆت ئامادە بكە بۆ هەموو كاردانەوەیەك ، هەوڵبدە سنورێك بمێنێت لە نێوان خۆت و ڕۆڵەكەتدا ، تاوەكو ئەگەر لادانیش ڕویدا سنورەكان نەبەزێنرێت .
4 – بە ڕویەكی گەش و زەردەخەنەوە ڕاو تێبینیەكانت بگەیەنە ، خۆت لە ڕەخنەی ڕوخێنەرو ڕوشكاندن بە دوور بگرە .
5 – لێكدانەوەی تایبەتی بۆ هەڵس و كەوتی ڕوكەشی منداڵەكەت مەكە ، هەوڵبدە باش لە سروشت و پاڵنەری ئەو كارەی ئەنجامی دەدا تێبگەیت ،كە بە پاڵنەری كارەكە ئاشنا بویت هەڵوێست وەرگرتن و چارەسەر ئاسان دەبێت .
6 – خۆڕاگربە بەبێ توندو تیژی ، لەسەر خۆبە بەبێ وازهێنان لە بڕیاری چاكسازی .
7 – هاوار مەكە و مەقیژێنە ، هێرش مەكە سەر منداڵەكەت ، ئەمانە خراپترین شێوازی پەروەردەیین و بەیەكجاری كەسایەتی منداڵەكە دەڕوخێنێ .
8 – ئامێریك مەبە تەنها فەرمان دەر بكەیت ، هەوڵی قەناعەت پێكردن و ڕونكردنەوەی ئەوەی لە منداڵەكەت دەوێت بدە .
9 – چاوەڕوانی وەڵامدانەوەیەكی باش و گوێڕایەڵی منداڵەكەت بكە ئەگەرچی دوای ماوەیەكی كورتیش بێت ، چونكە وەڵامدانەوەو جێبەجێكردنی ئاكارەكان پێویستی بە كات و بەرنامە ڕێژی بەردەوام هەیە تاوەكو ببێتە ڕەفتارو ئاكاری منداڵەكە بەتایبەتی و مرۆڤەكان بەگشتی .
10 – بڕیاری بەپەلە مەدە ، بەڵكو ڕۆبچۆ ، شیكاری بكە ، لەكاتی بیركردنەوە بۆ چارەسەرەكاندا هەوڵبدە لەسەر خۆبە .
11 – هەمان شێواز لەگەڵ سەرجەم منداڵەكاندا بەكار مەهێنە ، چونكە هەر منداڵێك تایبەتمەندی خۆیی هەیە ، بەشێوەیەك منداڵی یەكەم لەگەڵ ناوەنجیەكەدا جیاوازە و هەردووكیان لە بچوكەكەیان جیاواز ترن ، بۆیە بەهەند گرتنی جیاوازی تاكەكان هۆكارێكی سەركەوتوی پرۆسەی پەروەردەییە .
12 – یاساو ڕێسا بۆ هەڵس و كەوتەكان دابنێ ، دەبێت خۆت یەكەم كەس بیت كە پەیڕەوی بكەیت و لێی لانەدەیت .

حوزه‌یران 2, 2014

کاتێک منداڵ دەست دەکات بە درۆکردن، دە ئامۆژگاری بۆ دایکان و باوکان – نوسینی میخائیل ڤینتەرهۆف – وەرگێڕانی لە ئەڵمانییەوە: کامەران چروستانی

لە ناو جانتاکەمدا پێنجهەزار دینار دیار نەماوە، ئەو شیرینیەی کە لە ناو کەوانتەرەکەدا شاردبوومەوە دیار نەماوە، کەسێک بە دزیی منەوە کۆمپیوتەرەکەمی بەکارهێناوە: بەڵام هەر کاتێک پرسیار دەکەم، هەر وەک هەموو جارێک کەس نەبووە . لە بری ئەمە، بێگوناهانە منداڵەکەم وەک جاری پێشوو دەڵێت: دایە، من نەبووم! هەرچەندە باوک و دایک زۆربەی جار بە باشی لێیان ڕوونە، کەی منداڵەکان ڕاستی ناڵێن. لەم بارانەدا باشترین ڕێباز چییە، کە باوک و دایکەکە بیگرنە بەر و بنچینەی هۆکاری ئەم درۆکردنە چین، ئەمانە دوو پرسیاری گرنگن. جگە لە وەڵامی ئەم دوو پرسیارە، دە ئامۆژگاری پێشکەش دەکەین، چۆن دایک و باوک لەگەڵ ئەم درۆیانە مامەڵە بکەن.
درۆ وەک بەشێک لە گەشەی منداڵ:
لە ساڵی چوارهەمی تەمەنەوە منداڵەکان دەست دەکەن بە درۆ. دایک و باوکیش ئەمە وەک ڕەشبینییەک لە دڵ دەگرن، هەرچەندە بواری کەمکردنەوە و نەهێشتنی درۆکردن زۆر کەمە، گەر پەشمە نەبێت: هەروەک توێژەرە ئەمریکییەکان سەرنجیان داوە، کە منداڵی چوار ساڵ هەموو دوو کاژێرێک جارێک درۆ دەکات و منداڵی شەش ساڵ هەموو کاژێرونیوێک. ئەم ژمارانە سەرسوڕمێنەرن، بەڵام ئەوەی خۆی لەپشت ئەم ڕەفتارەوە دەشارێتەوە، بریتییە لە گەشەسەندنێک، کە ئەتوانین بە دیاردەیەکی پۆزەتیڤی لە قەڵەمی بدەین. کاتێک منداڵ دەست دەکات بە درۆکردن، ئەمە ئەوە دەگەێنێت، کە ئەو منداڵە فێری ئەوە بووە، کە دەتوانێت خۆی لە جێگای کەسێکی تر ببینێتەوە و لە ڕوانگەی ئەو کەسەی ترەوە مامەڵە بکات و هەست بکات. جگە لەوەش منداڵەکان ئەوەش دەزانن، کە مەرج نییە هەموو کەسێک وەک یەک شت بزانێت و ئەم خاڵە دەتوانن بۆ قازانجی خۆیان بەکاربهێنن. ئەمە بنەمای درۆیە. زانایانی دەروونناسی گەشەسەندن لەو باوەڕەدان، کە هەرچەندە منداڵێک زیرەکتر بێت، هێندە زووتر دەست دەکات بە درۆکردن. بە هەر حاڵێک دەتوانین درۆکردنی منداڵ بە بەردێکی بناغەیی دابنێین لە گەشەسەندنی منداڵدا.
بۆچی منداڵ درۆ دەکات؟
بەڵام ئەو هۆکارە گشتییانە چین، کە وا لە منداڵ دەکات لە بارودۆخێکی تایبەتیدا پەنا بەرێتە بەر درۆ؟
منداڵی باخچەی ساوایان بە شێوەیەکی گشتی ناتوانن جیاوازی بکەن لە نێوان واقیع و خەیاڵدا، لەبەرئەوە زۆرجار لە هیچی نەبوو چیرۆکێک لە خۆیانەوە دروست دەکەن یاخود زیاد لە سنووری ئاسایی شتێک گەورە دەکەن، کاتێک شتێک دەگێڕنەوە. جگە لەوە یەک لە دوایەکی ڕووداوەکان تێکەڵ و پێکەڵ دەکەن و شێوازی ڕووداوەکان لەسەر خواستی خەیاڵ و بۆچوونی خۆیان دەگێڕنەوە. ئەمە درۆیەکی بێگوناهە و هیچ ئامانجێکی لە دوا نییە، بەڵکو تەنها کەمی توانای لۆژیکی هزری منداڵ وا دەکات ئەو منداڵە لە سنووری واقیعی ڕووداوەکان و دیاردەکان بەرجەستەی شتێک بکەن. بەڵام لە زۆرکاتدا منداڵ لە ترسی سزادان و لێپرسینەوەی دایک و باوک درۆ دەکات: بێگومان جاروبار هەموو منداڵێک شتێک دەکات، کە پێویست وایە یان وابوو کە نەیکات، کە ئەمەش لای منداڵەکە ڕوون و ئاشکرایە. لەوانەیە ئەو شتەش ڕووداوێکی بچوک بێت کە شوێنی بایەخ نەبێت بۆ نموونە: منداڵەکە یارییەک دەشکێنێت یاخود شتێکی لە بیر چووە و هەر لە شوێنی خۆی بەجێی هێشتووە. بەڵام کێشەکە لەوەدایە، کە زۆربەی منداڵان ئەو ڕەفتارە هەڵەیان زۆر بە هەڵە و بە خراپی هەڵدەسەنگێنن، کە ئەمەش بەرەو درۆیان دەبات، بۆ ئەوەی منداڵەکە بتوانێت ئەو وێنەیە بخاتە بەردەمی دایک و باوکی، کە ئەوان پێی ڕازی دەبن. لەبەر ئەوە با دایک و باوک ئەو ڕەفتارەی منداڵەکە، کە درۆکردنە، زۆر زل نەکەن، کاتێک منداڵەکە هەموو گوناهەکانی خۆی بەسەر ئەم و ئەودا فڕێ دەدات، بەڵکو با ئەم هەڵس و کەوتەی منداڵەکە ببێت بە هۆکارێک بۆ ئەوەی دایک و باوکەکە لە خۆیان بپرسن، ئایا پەروەردەی منداڵەکەیان ڕەقییەکی تیادا نییە، تاکو وا لە منداڵەکە بکات درۆ بکات بۆ ئەوەی پاکانە بۆ خۆی بدۆزێتەوە. لە هەمان کاتدا هۆکارێکی تریش هەیە بۆ ئەوەی منداڵ درۆ بکات ئەویش ئەوەیە کە هەندێک جار دایک و باوک داواکاریی و فەرمانەکانیان بەسەر منداڵدا زۆرە و لە سنووری تواناکانی ئەو منداڵەدا نییە وەک ئەوەی هەمیشە داوا لە منداڵەکە بکەن کە نمرەکانی قوتابخانەی بەرز بێت و لە ڕیزی یەکەمین قوتابییەکانی پۆلەکە بێت. لەم بارەدا منداڵ گەر نەگاتە ئەو ئامانجەی کە دایک و باوک بۆی دیاری کردووە، دەست دەکات بە درۆکردن کە مامۆستاکە مامەڵەی خراپە یاخود هەندێک جار خۆی نەخۆش ئەخات.
منداڵ لەبەر بایەخ و ڕەوشتیش درۆ دەکەن. بێگومان ئەم جۆرە درۆیە لە گەورەکانەوە فێر دەبن. منداڵ بە ئاسانی هەست دەکات کاتێک باوک و دایک مەوعیدێک ڕەت دەکەنەوە بە هۆی ئەوەی کە گوایە نەخۆشن یاخود کە موجامەلەی یەکێک دەکەن کە ڕاست نییە و دوورە لە واقیع. توێژینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە، کە منداڵ خۆیان لەگەڵ ئەم مامەڵەیەی دایک و باوکدا دەگونجێنن و هەروەها دەریشیانخستووە، کە لە کاتێکدا منداڵێکی شەش ساڵ لەبەر پیشاندانی ڕەوشت و موجامەلە هەرگیز درۆ ناکات چونکە بەو شتە شارەزا نییە، بەڵام منداڵێکی تر لە تەمەنی نزیکەی دە ساڵدا ناڕاستی قبوڵ دەکات و ئامادەیە بەجێی بهێنێت لەبەر خاتری سەرنجڕاکێشان و قبوڵکردنی ڕای دەوروبەر. جا کێشەکە لەوەدایە کاتێک دایک و باوک خۆیان چاوگەی درۆ بن لە خێزانەکەدا، بەڵام داوا بکەن لە منداڵەکە، کە درۆ نەکات. چونکە منداڵ لەو کاتەدا هەست دەکات، کە تەنها لە خودی مامەڵەی دایک و باوکەکەدا درۆیەک هەیە، کە لە ڕاستیی خۆیانەوە دوورە.
منداڵ هەر لە تەمەنێکی بچووکەوە ئەوە تێ دەگەن، کە ئێمە لە ناو کۆمەڵگایەکی کارکەر و موڵکدارێتیدا دەژین، کە بوونی هەندێک نیشانە و سومبول کاری خۆی دەکاتە سەر بەناوبانگێتی و چەسپاندنی تاکە کەس، بۆیە هەندێک جار دەبینین کە منداڵ درۆ ئەکات بەوەی چەند شتی بەنرخ و باشی هەیە یاخود کە توانای سەبارەت بە شتێک چەند زۆرە، هەرچەندە لەوانەیە ئەمانە هیچیان ڕاست نەبن. لێرەدا ئەوەی ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت، بریتییە لە سەلماندنی خود بە هۆی ئەو شتانەی کە لە ژیانیدا هەیەتی، کە ئەویش بەشێکە لە ڕەنگدانەوەی ئەو پەروەردەیەی، کە منداڵەکە بەر لە هەموو شتێک لە خێزانەکەوە وەری گرتووە، ئنجا دوای ئەوە لە کۆمەڵگاکەوە.
چۆن دایک و باوک مامەڵە بکەن؟
بەشێوەیەکی گشتی منداڵ ئەو ڕێگە هەڵخڵەتاندنن و درۆ کردنانە نازانێت، کە گەورەکە دەیزانێت، لەبەرئەوە گەورەکان زوو درۆی منداڵەکان ئاشکرا دەکەن. ئنجا باشترین هەنگاو ئەوەیە کە ڕاستەوخۆ لەو بارەیەوە قسە لەگەڵ منداڵەکەدا بکرێت ، هەرچەند ەبە شێوەیەکی گشتیی زۆربەی جار منداڵەکە هەست بە شەرمێکی زۆر دەکات، ئەگەر بێت و درۆکەی ئاشکرا بووبێت، بەڵام تەنها ڕستەیەکی وەک ” من دەزانم، کە ئەمە ڕاست نییە”، بەسە بۆ ئەوەی کە جارێکی تر ئەم شەرمکردنە بەرەو کەمی بڕوات و ئەو هەستەی نەمێنێت. دایک و باوک نابێت بە سزادان یاخود توڕەیی کاردانەوەیان بەرامبەر بە درۆی منداڵ هەبێت، چونکە لەوانەیە ئەمە ببێتە هۆی ئەوەی لە دواییدا منداڵەکە لە ترساندا نەک تەنها لە درۆ دوور نەکەوێتەوە بەڵکو ڕاستییەکانیش لە دڵیدا دەشارێتەوە و هەموو شتێک لە ناو دڵیدا پەنگ دەخواتەوە. لەبری ئەمە پێویستە باوک و دایک بۆ منداڵەکانیان ڕوون بکەنەوە، کە ئەو منداڵە دەتوانێت هەموو شتێک ،کە لە ناو دڵیایەتی بیگێڕێتەوە، بەبێ ئەوەی هیچ کەسێک پێشبڕیاری تیادا بدات ئایا ئەوە هەڵەیە یان ڕاستە. واتە هەوڵ بدە زمانی وتووێژ لەگەڵ منداڵەکەتدا دروست بکە. زۆر جار بار و دۆخی ناو خێزانەکە ئاسایی نییە، چونکە لە لایەکەوە لە هەموو خێزانێکدا دەستەواژەکانی وەک “ڕاستیی و ڕەوشت” بە گەورەیی نووسراون و بایەخێکی زۆریان پێ دەدرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا خودی دایک و باوکەکانیش هێندە ڕاست نین سەبارەت بەو دەستەواژانە. گەورەکان وا پێویست دەکات، کە بیر لەوە بکەنەوە، ئایا چەند وە تا چ ڕادەیەک وێنەیەکی نموونەیین بۆ منداڵەکان وە لەو بارەیەوە چەند ئەو دایک و باوکە کار لەگەڵ خۆیان و کار لەسەر خۆیان دەکەن، ئەگینا لەوانەیە زۆر بە خێرایی ئەو وێنە نموونەییە و کەسایەتیی و باوەڕەیان لەبەردەمی منداڵەکەدا لەدەست بدەن.
دە خاڵی ئامۆژگاری
وێنە نموونەییەکە:

ئەو دایک و باوکانەی، کە خودی خۆیان بەشێوەیەکی بەردەوامی پەنا نابەنە بەر درۆ، خاڵێکی زۆر گرنگە بۆ ئەوەی ئەم خەسڵەتە بگوێزنەوە بۆ منداڵەکان و فێریان بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر جارێک وا پێویست بکات لەبەر هۆکارێک درۆ بکەن، ئەوا باشترە هۆکاری درۆکە بۆ منداڵەکە ڕوون بکەنەوە. بۆ نموونە ئەوە ڕوون بکەنەوە کە نەیانویستووە هەستی کەسەکەی تر بریندار بکەن بۆیە وا پێویست بوو لەو بارەدا درۆیەکی وا بکەن.
درۆ لەگەڵ منداڵەکەتدا مەکە:
بەهیچ شێوەیەک نابێت باوک و دایک درۆ لەگەڵ منداڵدا بکات. ئەگەر نەیانویست وەڵامی پرسیارێکی نەگونجاو بدەنەوە یاخود ڕاستییەکی ئازاردەر دەرببڕن، بەڵام هەر ئەبێت هۆکاری ئەو هەڵوێستە بۆ منداڵەکە ڕوون بکەنەوە. چونکە هەموو درۆکردنێک لەبەردەمی منداڵدا ڕێخۆشکەرێکە بۆ ئەوەی منداڵەکەش هەمان ڕێباز بگرێتە بەر. گەر ڕۆژێکیش لە منداڵەکە بپرسرێت بۆچی درۆیەکی وای کردووە، شێوازە شێوانێک لە دەروونی منداڵەکەدا پەیدا دەکات، کە ناتوانێت تەفسیرێک بۆ مامەڵەکەی دایک و باوکی بدۆزێتەوە، کە ئەوان مافی درۆیان هەیە و بەڵام بۆ ئەو ڕێگرن.
ئەنجام:
زۆر گرنگە ڕاستیی لای منداڵ بووترێت و لێپرسینەوە بەرامبەر مامەڵەکانی خۆمان هەڵبگرین: بۆ منداڵەکە ڕوون بکەرەوە، درۆ چ ئەنجامێک و بەرهەمێک لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. بە منداڵەکەت بڵێ بۆ نموونە، ئەو کەسەی کە بە بەردەوامی درۆ دەکات، ئیتر بڕوای خەڵک لەدەست دەدات وە خەڵکیش لەو جۆرە کەسانە دوور دەکەونەوە.
متمانەی خێزان:
گەر خێزان لە ناو خۆیاندا متمانە و کراوەیی لە مامەڵەی نێوان خۆیاندا بەجێ بهێنن، ئەوا زۆر ئاسانترە کە پەروەردەی منداڵەکە لەسەر بناغەی ڕاستیی و ڕاستگۆیی بدرێت. کاتێک منداڵەکەت ئەو هەستەی هەبێت، کە بایەخ و خۆشەویستیی لە لایەن خێزانەکەووە پێ دەدرێت، لە بارێکدا ئەگەرچی شتێکی هەڵەشی کردبێت، ئامادە دەبێت لەو کەشە ناڕەحەتەدا ڕاستیی بڵێت.
سوپاسی ڕاستیی:
ئایا منداڵەکەت ڕاستییت پێ ڕادەگەێنێت، ئەگەرچی لە بارێکی ناخۆشیشدا بێت، وەک ئەوەی کە پلەی قوتابخانەی خراپن، لەو بارەدا دەبێت بە ئاسایی شتەکان بگریتە دڵ و دانیان پیادا بنێیت. ڕاستگۆیی و ئاشکرایی کردارێکی چەوت و بارێکی خراپ باشتر ناکات، بەڵکو دەبێت بە بناغەیەک بۆ وتووێژ لەگەڵ دایک و باوکەکەدا، کە بە هۆیەوە دەتوانن زۆربەی کێشەکان چارەسەر بکەن یاخود هەوڵ بدەن بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ کێشەکان.
داننان بە هەڵە و خاڵی لاوازیدا:
هەموو کەسێک هەڵە دەکات: دەبێت منداڵەکەت فێر بکەیت کە دان بە هەڵە و خاڵە لاوازەکانی خۆیدا بنێت وە هەرگیزا و هەرگیز بەبێ گوێگرتن تووڕە نەبیت و وتەی ناشرینی پێ بڵێیت، چونکە ئەمە ڕێگەی ڕاستی نێوان تۆ و منداڵەکە قورستر دەکات. بۆ ئەوەی منداڵەکەشت فێری ئەو شتە بکەیت، ئەوا دەبێت بزانیت کە ئێوەی دایک و باوک ئەو قوتابخانەیەن، کە منداڵەکەتان لێتانەوە فێر دەبێت.
تێگەیشتنمان بۆ درۆ:
بۆت دەرکەوت منداڵەکەت درۆی کردووە، قسە لەگەڵ منداڵەکەتدا بکە و لێی بپرسە بۆچی درۆی کردووە. تێگەشتنی خۆت بۆ باری منداڵەکە لە لای منداڵەکە پیشان بدە، لە هەمان کاتدا بۆی ڕوون بکەرەوە کە تۆ ڕەفتارێکی لەم شێوەیەدا بە دڵ نییە و ناتەوێت کە منداڵ درۆ بکات. ئەشتوانیت لەگەڵ منداڵەکەدا باسی ئەوە بکەیت گەر جارێکی تر شتێکی وا ڕوویدایەوە، ئەبێت منداڵەکە چۆن ڕەفتار بکات بۆ ئەوەی تووشی هەمان درۆکردن نەبێتەوە. بێگومان لە بارێکی وادا ڕێگەیەک هەر دەدۆزرێتەوە.
لە خوتبەی مۆرالیی دوور بکەوەرەوە:
دەبێت دوور بکەویتەوە لەوەی، هەستکردن بە گوناهبارێتی بە منداڵەکە بدرێت یاخود خوتبەوی مۆراڵیی و ڕەوشتیی بەرزی بۆ باس بکەیت، چونکە ئاستی هزری منداڵ زۆر جار لەو ئاستەدا نییە، کە بتوانێت هەندێک دەستەواژە و بەهای ناو کۆمەڵگا تێبگات، بەڵکو ئەمەندە بەسە کە پێی ڕابگەێنێت، کە زۆر پێت ناخۆش بووە، کە ئەو درۆیەت لێ بیستووە. هەمیشەش هەوڵ بدە بەپێی توانای ژیری منداڵەکەت قسەی لەگەڵدا بکەیت، بۆ ئەوەی بتوانێت لە وشە و ڕستەکانت بگات.
سزادان ڕێگەیەکی ڕاست نییە:
گەر منداڵەکەت بە سزادانێکی قورس ترساند، ئەمە ڕێگەیەکی هەڵەیە. ئەو منداڵانەی کە زۆر بە قورسی لەسەر درۆ سزا دەدرێن، هەمیشە وا بیر دەکەنەوە، کە جاری داهاتوو دەبێت باشتر درۆ بکەن، بۆ ئەوەی ئاشکرا نابن. ئەگەر هەر سووریت لەسەر ئەوەی، کە منداڵەکە دەبێت بە شێوەیەکی ژیرانە و ئاسایی سزا بدرێت، ئەوا دەبێت سزاکە وا بێت، کە پابەند بێت بە هەڵس و کەوت و هەڵەی منداڵەکەوە و جگە لەوەش هەستی پێ بکات بۆچی سزا دەدرێت.
یارمەتییەکی زانستییانە:
ئایا منداڵەکەت زۆر درۆ دەکات و نە وتووێژ سوودی هەیە و نە هەڕەشە، کەواتە لەوانەیە هۆکارەکان لەوە قوڵتر بن، کە بە سادەیی بتوانیت چارەسەری بکەیت. لەم بارەشدا دەبێت بنچینەی هۆکارەکان بدۆزیتەوە. لەم بارەشدا دەتوانیت یارمەتی لە کۆمەڵناسێک یاخود دەروونناسێکی منداڵان وەربگریت.

ئایار 5, 2014

پەڕەی داهاتوو »