په‌روه‌رده‌ى منداڵ له‌ قۆتاغه‌ جیاكانى گه‌شه‌دا – د.رێدار محه‌مه‌د ئه‌مین – پسپۆڕى نه‌خۆشیه‌ ده‌روونیه‌كان

له‌ رووى گه‌شه‌سه‌ندنى سایكۆلۆژى په‌روه‌رده‌یی ته‌مه‌نى منداڵ ده‌كرێته‌ سێ قوناغ:
1-قۆناغى بنیاتنان و لاساییكردنه‌وه‌(حه‌فت ساڵى یه‌كه‌م).
2-فۆناغى ده‌رچوون له‌ ماڵ و ئاشنابوون به‌ ده‌وروبه‌ر(له‌ حه‌فت ساڵ تا 14 ساڵ).
3-قۆناغى سه‌ربه‌خۆیی و لاسارى(له‌ 14 ساڵ تا 21 ساڵ).

1-له‌م قۆناغه‌دا منداڵ ده‌كرێت پڕۆگرام بكرێت،واته‌ ئه‌وه‌ى ده‌ته‌وێت فێری بكه‌یت یان رێگرى لێبكه‌یت به‌ئاسانى فێرى ده‌بێت(كاتێك له‌سه‌رخوان ده‌ڵێیت به‌ناوى خودا،ئه‌ویش هه‌مان شت ده‌ڵێته‌وه‌)،هه‌روه‌ها زۆربه‌ى جوله‌كانى له‌ نائاگاییه‌وه‌یه‌،حه‌زى له‌ لاساییكردنه‌وه‌یه‌،بۆیه‌ له‌ ره‌فتاره‌كانى تۆ فێرى شت ده‌بێت،زه‌ینى(التركیز)ى به‌هێزه‌،به‌ ئه‌سته‌م شت له‌یاد ده‌كات(هه‌موومان زۆربه‌ى یادگاریه‌كانى منداڵیمان له‌ یاده‌،هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى دوێنێ رویانداوه‌)،ده‌كرێت منداڵ له‌م قۆناغه‌دا فێرى جوێن،توندوتیژى،رق،جوێن و چه‌ندین ره‌فتارى ترى نێگه‌تیڤى بێت،هه‌روه‌ها ده‌كرێت فێرى رێز،هێمنى،ئارامگرتن،خۆشه‌ویستى،گیانى هاوكارى و چه‌ندین ره‌فتارى ترى پۆزه‌تیڤى بێت.
2-قۆناغى ده‌رچوون له‌ ماڵ و چوونه‌ قوتابخانه‌:له‌م قۆناغه‌دا منداڵ له‌ قوتابخانه‌ ئه‌م ره‌فتارانه‌ پڕاكتیزه‌ ده‌كات، كه‌وا له‌ ماڵ فێریان بووه‌،ئه‌گه‌ر له‌ماڵدا فێرى ره‌فتارى باش بووبێت له‌ قوتابخانه‌ ئه‌نجامیان ده‌دات و،به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ش، هه‌روه‌ها ده‌بێت ئاگادارى ئه‌وه‌بین ئه‌گه‌ر له‌ قۆناغى پێشتر منداڵه‌كه‌ باش په‌روه‌رده‌ نه‌كرابێت،ئه‌وا له‌م قۆناغه‌دا به‌دواى ئه‌م شتانه‌ ده‌گه‌ڕێت كه‌ پێشتر لێیان بێبه‌ش بووه‌،ئه‌گه‌ر له‌ماڵه‌وه‌ وه‌ك پێویست خۆشه‌ویستى پێنه‌درابێت ئه‌وا له‌ قوتابخانه‌ به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێت،ئه‌گه‌ر له‌ماڵه‌وه‌ ئازادى زۆر سنوورداركرابێت،له‌قوتابخانه‌ به‌دواى ئازادیدا ده‌گه‌ڕێت،زۆرجار كێشه‌ له‌وه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات كه‌ داب و نه‌ریتى ماڵ و قوتابخانه‌ دژیه‌ك ده‌بن! یان ئه‌وه‌ى له‌ماڵ فێرى بووه‌ له‌ قوتابخانه‌ له‌ ده‌ستى ده‌دات.
3-له‌ قۆناغى سه‌ربه‌خۆیی و لاساریدا،هاوڕێ جێگه‌ى دایباب ده‌گرێته‌وه‌،بۆیه‌ پێویسته‌ منداڵه‌كه‌ت وه‌به‌ر بهێنیت نه‌ك بۆى به‌رهه‌م بهێنیت!له‌ یه‌كه‌میاندا منداڵه‌كه‌ت ده‌كه‌یته‌ كه‌سێكى به‌رهه‌مهێن و له‌ دووه‌مدا ده‌یكه‌یته‌ كه‌سێكى به‌رهه‌مهێنراوى مشه‌خۆر! زۆربه‌ى كێشه‌كان له‌م قۆناغه‌دا زه‌ق ده‌بنه‌وه‌ به‌لاَم له‌راستیدا ده‌ره‌نجامى قۆناغه‌كانى پێشترن و دایباب پێیانوایه‌ ئه‌م ره‌فتاره‌ى منداڵه‌كه‌یان ده‌یكات،كاردانه‌وه‌ى سروشتى یان ته‌نانه‌ت ناسروشتى قوناغى هه‌رزه‌كارین.
لێره‌شدا بۆئه‌وه‌ى تووشی په‌روه‌رده‌ى هه‌ڵه‌ نه‌بین پێویسته‌ باس له‌ زه‌قترین هه‌ڵه‌كانى په‌روه‌رده‌ى منداڵ بكه‌ین.
هه‌ڵه‌ى یه‌كه‌م:پێتوابێت منداڵه‌كانت وه‌ك تۆ نابن،هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌سانیتر په‌روه‌رده‌یان ده‌كه‌ن! ئه‌گه‌ر تۆ داركارى بكه‌یت،ئه‌وا رێگاى داراكاریكردن به‌ویش ده‌ده‌یت،ئه‌گه‌ر جوێنى پێ بده‌یت،شه‌رعه‌یت به‌ جوێندان ده‌ده‌یت،ئه‌گه‌ر تۆ سینه‌ت پڕ له‌ رق و كینه‌ بێت،بوار به‌ئه‌ویش ده‌ده‌یت رقه‌كانى هه‌ڵبڕێژێت،كه‌واته‌ كێیه‌ منداڵه‌كانى په‌روه‌رده‌ ده‌كات؟ منداڵه‌كانى به‌كێ ده‌چن؟
هه‌ڵه‌ى دووه‌م:به‌رواردكرنى منداڵ له‌سه‌ر بنه‌ماى سیفه‌تى سیفه‌تى ره‌گه‌زى(كچ و كوڕ)یان جه‌سته‌یی وه‌ك بالاَ،ره‌نگى پێست،چاو،به‌م جۆره‌ش منداڵه‌كه‌ش له‌سه‌ر هه‌مان بنه‌ما فێر ده‌بێت و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر ده‌كات.
هه‌ڵه‌ى سێیه‌م:سوكایه‌تى پێكردن چ به‌ ووشه‌ى ناڕێك منداڵ له‌سه‌ر هه‌مان ره‌فتار راده‌هێنێت،هه‌ڵه‌یه‌كى زۆرباو له‌نێو خێزانه‌كانى كورد هه‌یه‌،كاتێك هه‌ر به‌گاڵته‌ به‌ یه‌كێك له‌ منداڵه‌كانیان ده‌ڵێن:تۆمان له‌ هه‌وارى دۆمان هه‌ڵگرتۆته‌وه‌،نازانن ئه‌مه‌ چ ئازارێكى ده‌روونیان ده‌دات!
هه‌ڵه‌ى چواره‌م:سزادانى جه‌سته‌یی،رێگره‌ له‌به‌رده‌م پڕسه‌ى فێربوون!چونكه‌ ئه‌و كاته‌ منداڵه‌كه‌ له‌ جیاتى ئه‌وه‌ى هه‌ست بكات تاوانباره‌ و هه‌ڵه‌یه‌كى كردوه‌،ئه‌وا وا هه‌ستده‌كات زوڵمى لێكراوه‌،یان لایه‌نى كه‌م سزاكه‌ى وه‌رگرت!
هه‌ڵه‌ى پێنجه‌م:پێتوابێت منداڵه‌كه‌ت له‌ تۆوه‌ فێرى ره‌فتارو ره‌وشت نابێت:مرۆڤه‌كان له‌یه‌ك فێرى ره‌فتار و ره‌وشت ده‌بن به‌خراپه‌ یان باشه‌!ئه‌و له‌ تۆوه‌ فێرى به‌ڵێن،لێبوردن،به‌زه‌یی و چه‌ندین سیفه‌تى تر ده‌بێت.
هه‌ڵه‌ى شه‌شه‌م: پشتبه‌ستن به‌ ته‌له‌فزیۆن و ئینته‌رنێت وه‌ك ئامرازى په‌روه‌رده‌كردن،به‌لاَم ئه‌م ئامرازانه‌ بۆ كات به‌سه‌ربردنن نه‌ك په‌روه‌رده‌!
هه‌ڵه‌ى حه‌وته‌م:پێتوابێت قوتابخانه‌ شوێنى ماڵ ده‌گرێته‌وه‌ له‌ په‌روه‌رده‌!
هه‌ڵه‌ى هه‌شته‌م:به‌كه‌م سه‌یركردنى منداڵ و رێزنه‌گرتن لێیان.ده‌بێت به‌و شێوه‌ هه‌ڵسه‌كه‌وت له‌گه‌ڵ منداڵه‌كه‌ت بكه‌یت كه‌ حه‌زده‌كه‌یت ره‌فتارت له‌گه‌ڵ بكرێت:وه‌ك به‌كارهێنانى وشه‌ى سوپاس،به‌ڵى،به‌ڕێز
هه‌ڵه‌ى نۆیه‌م:پشتگوێ خستنى ره‌فتاره‌ باوه‌كانى كۆمه‌ڵگا له‌ جل و به‌رگ،پاك و خاوینى،بۆنه‌كان ….هتد.
هه‌ڵه‌ى ده‌یه‌م:منداڵه‌كه‌ت ده‌بێت هه‌مان هه‌ست وهه‌مان بیركردنه‌وه‌ى تۆى هه‌بێت(ده‌بێت تۆ رقت له‌ كوره‌كه‌ى بێته‌وه‌ چونكه‌ من رقم له‌ باوكیه‌تى!).

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2014

ئامۆژگارى بۆ دایباب بۆ پاراستنى منداڵه‌كه‌ت له‌ ده‌ستدرێژى – م. ڕازاو ره‌شید صه‌برى كولێژى په‌روه‌رده‌ى بنیات/زانكۆى سه‌ڵاحه‌دین

ئاماره‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ هه‌ر سێ منداڵى كوڕ یه‌كێكیان و له‌ هه‌ر حه‌وت كچ یه‌كێكیان رووبه‌ڕووى ده‌ستدرێژى سێكسی ده‌بنه‌وه‌،له‌ ساڵى 2006 نزیكه‌ى 780000 حه‌فتاو هه‌شت هه‌زار منداڵ له‌ ولاَته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكا رووبوڕووى ده‌ستدرێژى سێكسی بوونه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا زۆرینه‌ى حاڵه‌ته‌كانیش به‌ نهێنى ماونه‌ته‌وه‌،له‌ 93% حاڵه‌ته‌كانى ده‌ستدرێژى له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ مندالًه‌كه‌ده‌یانناسێت،و له‌ 85% حاله‌ته‌كان ده‌ستدرێژیه‌كه‌ له‌ كه‌سه‌ نزیكه‌كانیه‌تى،چونكه‌ ئاسانتر پێى ده‌گه‌ن،بۆیه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌رچه‌نده‌ زۆر هه‌ستیاره‌ به‌لاَم له‌ هه‌مان كاتدا گرنگ و مه‌ترسیداریشه‌، چونكه‌ خۆلادان لێى نابێته‌ هۆى كه‌مكردنه‌وه‌ى حاڵه‌ته‌كه‌،به‌ڵكو ته‌نها شاردنه‌وه‌ى، به‌مه‌ش منداڵه‌كانمان تووشی چه‌ندین گرێی ده‌روونى ده‌بن.
لێره‌شدا هه‌وڵده‌ده‌ین چه‌ند ئامۆژگاریه‌ك بخه‌ینه‌ روو به‌مه‌به‌ستى یارمه‌تیدان بۆ رێگه‌ گرتن له‌ هه‌موو جۆره‌ ده‌ستدرێژیه‌ك بۆ سه‌ر منداڵه‌كانمان.
منداڵه‌كه‌ت فێربكه‌ كه‌ دوو جۆر نهێنى هه‌یه‌،نهێنى دڵخۆشكه‌رو نهێنى دڵته‌نگ،پێویسته‌ به‌ ئارامى له‌گه‌ڵ منداڵه‌كه‌ت دابنیشی و ئه‌م دووجۆره‌ى نهێنى تێبگه‌ینیت.
1-نهێنى دڵخۆشكه‌ر:ئه‌و نهێنیانه‌ن كه‌وا مرۆڤ دلشاد و كه‌یفساز ده‌ده‌ن،وه‌ك كڕینى دیارى،ئاماده‌كارى بۆ ئاهه‌نگ.
2-نهێنى دڵته‌نگ:ئه‌و نهێیانه‌ن كه‌وا له‌ مرۆڤ ده‌كه‌ن هه‌ست به‌ ترس،دڵته‌نگى،دڵه‌ڕاوكێ،هه‌ست به‌ گوناه،نائارامى ته‌نانه‌ت گریانیش بكات، وه‌ك بۆ نموونه‌ یه‌كێك لێت بدات،ئازارت بدات یان شتێكت لێببات و هه‌ڕه‌شه‌ت لێبكات،كه‌وا له‌لاى كه‌س باسی نه‌كه‌یت، كه‌سیك ده‌ست له‌ جه‌سته‌ت بدات له‌و شوێنانه‌ى كه‌ پێی بێزاریت،داوات لێبكات جله‌كانت دابكه‌نیت،و سه‌یرت بكات،تۆش پێت خۆش نه‌بیت، داواشت لێبكات لاى كه‌س باسی نه‌كه‌یت.
كه‌سێك داوات لێبكات دزیه‌ك ئه‌نجامبده‌یت، له‌ یه‌كێك بده‌یت ،ده‌ستكارى ماڵى كه‌سێك بكه‌یت،له‌ هه‌مان كاتدا پێت بڵێت ئه‌مه‌ نهێنیه‌ و لاى كه‌س باسی مه‌كه‌.
دایك و باوكى به‌ڕێز: هه‌میشه‌ به‌ منداڵه‌كانتان رابگه‌ینن، كه‌وا ئێوه‌ ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانن نه‌ك دژیان، پێیان بڵێن ئێمه‌ هه‌رگیز لێناگه‌ڕێین كه‌س ئازارتان بدات، لێتان بدات،یان مافه‌كانتان زه‌وت بكه‌ن، ئێمه‌ لێره‌ین بۆ پاراستنى ئێوه‌، بۆ رێگه‌ گرتن له‌ ئازاردانى ئێوه‌،ئێمه‌ هاوڕێی ئێوه‌ین، ئێمه‌ ئێوه‌مان خۆشده‌وێت، ته‌نها ئێمه‌ین ده‌توانین گرفته‌كانى ئێوه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین، پێیان بلێێن ئێوه‌ خراپ ئه‌ژمار ناكرێن ئه‌گه‌ر ئه‌م نهێنیانه‌ بدركێنن، كه‌وا بونه‌ته‌ مایه‌ى دڵه‌ڕاوكێ یان سه‌رچاوه‌ى ترس و نائارامى، دۆ به‌ گێرانه‌وه‌ى ئه‌م قسانه‌ كه‌سێكى دووزمان یان قسه‌ گێڕه‌وه‌ نیت، به‌ڵكو ماناى ئه‌وه‌یه‌ تۆ به‌ هێزیت و متمانه‌ت به‌ دایباب هه‌یه‌ كێشه‌كانت بۆ چاره‌سه‌ربكه‌ن،له‌ هه‌مان كاتدا رێگا له‌ كه‌سانى خراپ ده‌كه‌یت ئازارت بده‌ن.

تشرینی یه‌كه‌م 21, 2014

شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوى منداڵان – بەشی سێیەم – هه‌ند‌ێ ڕێنمایى گرنگ بۆ ئه‌و خێزانانه‌ى منداڵى پڕ جووڵه‌ و كه‌م ته‌ركیزییان هه‌یه‌ – وەرگێڕانی دەروونناس: دانا سەلام

/ پرس و ڕاوێژكردن به‌ توێژه‌ران و مامۆستاییان و پسپۆڕان: ئه‌گه‌ر ئه‌و كێشه‌یه‌ ته‌نیا له‌ قوتابخانه‌ بۆ منداڵه‌كه‌ت دروستبووه‌، پێویسته‌ له‌گه‌ڵ مامۆستا و توێژه‌ر و ده‌سته‌ى قوتابخانه‌ گفتوگۆ بكه‌ى، بۆ ئه‌وه‌ى بتوانیت بگه‌یته‌ هۆكارى دروستبوونه‌كه‌ى و دواتر به‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ چاره‌سه‌رییه‌كان بخه‌نه‌ ڕوو. هه‌ند‌ێ جار كێشه‌ى پڕ جووڵه‌ى و كه‌مى ته‌ركیز و بیربڵاوى منداڵان له‌ قوتابخانه‌ دروست ده‌بێت، چونكه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ ژینگه‌ى قوتابخانه‌ بۆ قوتابییه‌كه‌ جێگایه‌كى سه‌لامه‌ت و ئارام نه‌بێت، ڕه‌نگه‌ ترسى له‌سه‌ر بێت، یان شێوزاى شه‌رعكردنى بابه‌ته‌كان بۆ قوتابییه‌كه‌ ئاسان نییه‌ و تێیان ناگات.
2/ كه‌مكردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ركردنى فشار و كێشه‌كانى ناو خێزان: زۆر جار ژینگه‌ى خێزان و ده‌وروبه‌رى منداڵ به‌شدارن له‌ زیاتر په‌ره‌سه‌ندنى ئاستى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیربڵاوى وكه‌مى ته‌ركیز، چونكه‌ به‌ردوام كێشه‌ و ململانى له‌ نێوان دایك و باوك ئه‌ندامانى خێزانه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌ هه‌ند‌ێ خێزانیش ئه‌و كێشانه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئاستى جیابوونه‌وه‌ى دایك و باوكى منداڵه‌كه‌ له‌ یه‌كترى، ئه‌مانه‌ كاریگه‌رى خراپى له‌سه‌ر لایه‌نى ده‌روونى و ڕه‌فتارى منداڵه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ خێزانه‌كان كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر بكه‌ن و ژینگه‌یه‌كى ئارام بۆ منداڵه‌كانییان دروست بكه‌ن.
3/ پشكنینى گوێیه‌كانى منداڵه‌كه‌: ئه‌گه‌ر زانیت منداڵه‌كه‌ت ته‌نیا به‌ ئه‌گایى كه‌مه‌ و دووچارى بیربڵاوى ده‌بێت وپه‌رچه‌كردارى زۆره‌ به‌ ب‌ێ ئه‌وه‌ى هیچ جووڵه‌یه‌كى زیاد ببێت، ئه‌وا پێویسته‌ پشكنینى گوێى بۆ بكه‌ى، چونكه‌ ڕه‌نگه‌ كێشه‌ له‌ گوێیه‌كانى هه‌بێت و شت كه‌م ببیست‌ێ یان هه‌ر نه‌یبیست‌ێ.
4/ گۆڕین و خۆشكردنى شێوزاى خوێندن: ئه‌و قوتابییانه‌ى دووچارى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و كه‌مى ته‌ركیز و بیربڵاوى بونه‌ته‌وه‌، پێویستییان به‌ ڕێگه‌ى ترى فێربوون هه‌یه‌ جیاواز له‌ منداڵانى تر، ده‌بێت بۆ ئه‌و منداڵانه‌ سوود له‌ قه‌له‌مى ڕه‌نگاو ڕه‌نگ و ده‌فته‌ر و كتابى ڕه‌نگاوره‌نگ وه‌ربگیرێت، هه‌روه‌ها پێویسته‌ زۆر له‌ قوتابییه‌كان نه‌كه‌ین بۆ ته‌واو كردنى ئه‌ركه‌كانییان، به‌ڵكو به‌ گوێره‌ى تواناى ئه‌و هاوكارییان بكه‌ین.
5/ گۆڕینى شوێنى منداڵه‌كه‌ له‌ كاتى خوێندن: ئه‌و منداڵانه‌ى كه‌ پڕ جووڵه‌ن و زوو ته‌ركیزییان ده‌ڕوات، ده‌بێت جێگه‌ى خوێندنییان له‌ شوێنێكى ئارام بێت، له‌ به‌رامبه‌ر (ده‌رگا، په‌نجه‌ره‌، تى فى، ئه‌تارى…) نه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ى كه‌م ترین ئاگایى و ته‌ركیزییان بڕوات.
6/ زیاد كردنى ته‌ركزیى منداڵه‌كه‌: ده‌توانین له‌ ڕێگه‌ى هه‌ند‌ێ چاره‌سه‌ر ڕه‌فتارى و یارییه‌و ته‌ركیز و به‌ ئاگایى منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كان زیاتر بكه‌ین وه‌ك وێنه‌یه‌كى ناته‌واوى مرۆڤ له‌سه‌ر كاغه‌زێكى گه‌وره‌ له‌ دیوار هه‌ڵبواسین و داوا له‌ منداڵه‌كه‌ بكه‌ین به‌شه‌ ناته‌واوه‌كانى ته‌واو بكات بۆ نموونه‌ ئێمه‌ ده‌ستێك و چا و په‌نجه‌كانى پێى مرۆڤه‌كه‌مان دروستنه‌كردووه‌ ئه‌و ته‌واوى بكات و دروستى بكات.
7/ كه‌مكردنه‌وه‌ى جووڵه‌ زۆره‌كان: ئه‌مه‌ش ده‌كرێـت له‌ ڕێگه‌ى هه‌ند‌ێ یارییه‌وه‌ بكرێت، هه‌میشه‌ ئه‌و منداڵانه‌ به‌ ڕاكردن به‌سه‌ر په‌یژه‌ى ماڵ ده‌كه‌ون بۆ چوونه‌ سه‌ربان و هاتنه‌وه‌ خواره‌وه‌ییان، ده‌كرێت سوود له‌م په‌یژه‌یه‌ وه‌ربگرین چه‌ند جارێك خۆمان ده‌ستییان بگرین و هێدى هێدى له‌گه‌ڵ خۆمانییان ببه‌ینه‌ سه‌ربانى و بیانهێنینه‌ خواره‌وه‌، دواتر دوا له‌ خۆیان بكه‌ین به‌و شێوه‌یه‌ به‌ سه‌ر په‌یژه‌ بكه‌ون، پاشان ده‌كرێت له‌ چه‌ند شوێنێكى په‌یژه‌كه‌ له‌سه‌ر كاغه‌ز بۆیان بنوسین (په‌له‌ نه‌كردن سه‌ڵامه‌تى له‌دوایه‌)، بۆئه‌وه‌ى بیخوێنێته‌وه‌ و په‌له‌ نه‌كات.
8/ دروستكردنى په‌یوه‌ندى له‌ ڕێگه‌ى بینینه‌وه‌: پێش ئه‌وه‌ى ئێمه‌ یه‌ك قسه‌ بۆ ئه‌و جۆره‌ منداڵه‌ پڕ جووڵانه‌ بكه‌ین، پێویسته‌ كه‌مێك سه‌یرى بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌ویش هه‌ست به‌كات ئێمه‌ سه‌یرى ده‌كه‌ین و به‌ ئاگا بێته‌وه‌، ئینجا قسه‌ى له‌گه‌ڵ بكه‌ین.
9/ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ پرسیار و قسه‌ى ڕه‌ق و نه‌رێنى: كورد ده‌ڵێت (قسه‌ى خۆش له‌ به‌هه‌شته‌وه‌ هاتووه‌)، بۆیه‌ هه‌ر قسه‌یه‌كى خۆش و نه‌رم كاریگه‌رى له‌سه‌ر ته‌ركیز و لایه‌نى ده‌روونى ئه‌و منداڵانه‌ ده‌بێت و باشتر خۆى بۆ گوێگرتن ئاماده‌ ده‌كات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر زانى قسه‌یه‌كى ڕه‌قى پ‌ێ ده‌ڵێى یان ده‌یشكێنیه‌وه‌، ئه‌وا هێنده‌ى تر خۆى ب‌ێ ئاگا ده‌كات.
10/ دانانى خشته‌ى ئه‌ركه‌كان: له‌ ده‌فته‌رێكدا یان له‌ كاغه‌زێكدا سه‌رجه‌م ئه‌و ئه‌ركانه‌ى پێویسته‌ ئه‌نجامى بدات به‌ شێوه‌یه‌ى ئاسایى نه‌وه‌ك به‌ په‌ڵه‌ په‌ڵ و به‌ خێرایى بۆى دیارى بكه‌، هه‌ر كاتێك ئه‌و ئه‌ركانه‌ى به‌ شێوه‌یه‌كى باش ئه‌نجامدا ئه‌وا نیشانه‌ى ئه‌ستێره‌ یان نیشانه‌ى ڕاستى بۆ له‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ له‌ خشته‌كه‌دا دابن‌ێ، له‌ كۆتایى حه‌فته‌كه‌دا كۆییان بكه‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر ژماره‌یه‌كى زۆر ئه‌ستێره‌ى هه‌بوو ئه‌وا دیارییه‌كى بۆ بكڕه‌، پێى بڵى تا ئه‌و به‌رده‌وام بێت له‌سه‌ر ئه‌ركه‌ باشه‌كانى ئه‌وا دیارى باشتر و جوانترى بۆ ده‌كریت.
11/ ئارام بگره‌ له‌سه‌ر ئه‌و داوایانه‌ى لێى ده‌كه‌ى: هه‌ر كاتێك داوایه‌كت له‌ منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كه‌ت كرد، یه‌كسه‌ر چاوه‌ڕوانى وه‌ڵام مه‌به‌، هه‌ندێك چاوه‌ڕوانى بكه‌، چونكه‌ ئه‌مانه‌ یه‌كسه‌ر ناتوانن بۆ ئه‌و شته‌ بچن كه‌ تۆ ده‌ته‌وێت، زۆربه‌ى شته‌كان ده‌زانن به‌ڵام پێویستیان به‌كات هه‌یه‌، بۆ ئارام گرتن هۆكارێكى زۆر باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌ منداڵانه‌ زیاتر متمانه‌ییان به‌ خۆیان بێت.
12/ دانانى به‌رنامه‌ و كاتى دیاریكراو: بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و منداڵانه‌ش فێرى خشته‌ و پابه‌ند بوون به‌كاته‌وه‌ ببن، چیتر شتییان له‌ بیرنه‌چێته‌وه‌، ئه‌وا پێویسته‌ ئه‌و خێزانانه‌ بۆ هه‌موو كارێكى ڕۆژانه‌یان خشته‌ دابنێنن و هه‌وڵبده‌ن له‌سه‌ر ئه‌و خشته‌یه‌ بڕۆن، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌وه‌ش ببێته‌ نه‌ریتێك له‌ لاى ئه‌و منداڵه‌، هه‌میشه‌ بۆ كاروباره‌كانى خشته‌ دابێت، ئه‌و كات ده‌توانێت تا ئاستێكى باش به‌سه‌ر بیربڵاوى و شته‌ له‌بیرچوونه‌وه‌كانیدا زاڵببێـت.
13/ ڕه‌خساندنى ده‌رفه‌ت بۆ خۆبه‌تاڵكردنه‌وه‌: له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌و منداڵانه‌ زۆر جووڵه‌ و وزه‌یان زۆره‌، بۆیه‌ پێویستیان به‌ ڕه‌خساندنى هه‌ند‌ێ ده‌رفه‌تى وه‌ك (چوونه‌ باخچه‌، شوێنى یاری منداڵان، شوێنه‌ وه‌رزشییه‌كان…) هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و جووڵه‌ و وزه‌ زیادانه‌ى هه‌یانه‌ به‌ تاڵى بكه‌نه‌وه‌.

سه‌رچاوه‌: (دلیل التشخیص فرط الحركه‌ وتشتت الانتباه) له‌لایه‌ن (جمعیه‌ عنیزه‌ للخدمات الانسانیه‌) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، بۆ نووسینى ئه‌و ڕێبه‌ره‌یه‌ سوود له‌و سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:
1. نایف عابد الزار، اضطراب چعف الانتباه والنشاط الزائد، دلیل علمی للێباء واﻟﻤﺨتێین.
2. جمال الخگی، تعدیل السلوك الإنسانی.
3. عبد العزیز السرطاوی و ڕیمن خشا، اچگراب عجز الانتباه وفرگ الحركه‌ / مترجم.

ئه‌یلول 13, 2014

شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوى منداڵان – بەشی دووەم – ڕۆڵی قوتابخانە لە چارەسەرکردنی منداڵی پڕ جووڵە – وەرگێڕانی دەروونناس: دانا سەلام

قوتابخانه‌ یه‌كێكه‌ له‌و شوێنه‌ زۆر گرنگانه‌ى كاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتى منداڵ هه‌یه‌، زۆر جار مامۆستایانى قوتابخانه‌ یه‌كه‌م كه‌سن درك به‌م بابه‌ته‌یه‌ ده‌كه‌ن، ده‌زانن كه‌ كامه‌ منداڵ كێشه‌ى پڕ جووڵه‌یى هه‌یه‌، پاش ئاگاداركردنه‌وه‌ى خێزان پێویسته‌ ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ ڕه‌وانه‌ى لاى پزیشكى پسپۆڕى ده‌روونى بكرێت، ئه‌گه‌ر له‌ قوتابخانه‌كه‌یاندا توێژه‌ر و ڕێنمایكارى ده‌روونى نه‌بوو.
لێره‌وه‌ پێویستى شاره‌زابوونى مامۆستاكان به‌ هه‌ندێ له‌ جۆر و بابه‌ته‌ ده‌روونى و ڕه‌فتارییه‌كانى قوتابى ده‌رده‌كه‌وێت، بۆ ئه‌وه‌ى مامۆستاكان بتوانن جیاوازى له‌ نێوان زۆر جووڵه‌ى منداڵێكى ئاسایى و نائاسایى بكه‌ن، پێویسته‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ بزانن. مامۆستا ئه‌گه‌ر شاره‌زایى له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ هه‌بوو ئه‌وا په‌رچه‌كردارى نا په‌روه‌رده‌یى به‌رامبه‌ر ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ نابێت، به‌ڵكو خۆشى ده‌بێته‌ به‌ شێك له‌ به‌رنامه‌ و پلانى چاره‌سه‌رى و ڕێنمایى، پێگه‌ و په‌یامى مامۆستا زۆر گه‌وره‌یه‌، مامۆستاكان ده‌توانن سوود له‌و پێگه‌یه‌ وه‌ربگرن و به‌هاوكارى خێزانى منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كه‌ و توێژه‌ر و ڕێنماییكارى ده‌روونى به‌رنامه‌ چاره‌سه‌رییه‌كان دابڕێژن.
كاریگه‌رییه‌كانى هه‌بوونى منداڵێكى پڕ جووڵه‌یى
1/ كاریگه‌رییه‌كانى له‌سه‌ر خێزاندا: ئه‌و خێزانانه‌ى منداڵى توشبوو به‌ پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوییان هه‌یه‌ ئه‌ركه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كانیان گرانتر ده‌بێت، دایك و باوكه‌كان زیاتر په‌یوه‌ست ده‌بن ڕه‌فتار و ئه‌و كرداره‌ زیادانه‌ى منداڵه‌كه‌ ئه‌نجامى ده‌دات. توێژینه‌وه‌كان ده‌ریانخستووه‌ ئه‌و خێزانانه‌ى منداڵى پڕ جووڵه‌یان هه‌یه‌، یه‌كێك له‌ دایك یان باوكه‌كه‌ زیاتر ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌كانى منداڵه‌كه‌، بۆیه‌ زۆرجار له‌ كار و پیشه‌كه‌ى دواده‌كه‌وێت، یان ناچار ده‌بێت پیشه‌كه‌ى بگۆڕێت، هه‌ر بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بتوانن زیاتر به‌ده‌م ئه‌و منداڵه‌وه‌ بچن و په‌روه‌رده‌یه‌كى باشترى بكه‌ن، خۆ خه‌ریككردنى دایك و باوكه‌كه‌ به‌و منداڵه‌ پڕجووڵه‌یه‌ تووشى دڵه‌ڕاوكێى و مشه‌وه‌شییان ده‌كات، كێشه‌ و ململانێ له‌ نێوان دایك و باوكه‌كه‌ دروست ده‌بێت به‌ هۆى زۆر سه‌رقاڵبوون به‌و منداڵه‌.
هه‌ندێ له‌ خێزانه‌كان سه‌ردانى و هاتوچۆى خزم ودۆسته‌كانییان كه‌مده‌كه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ده‌ڵێن “ئه‌و منداڵه‌ى ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ هاروهاچه‌، به‌كه‌ڵكى سه‌ردانى نایه‌ین”. بۆ ده‌ربازبوون له‌م حاڵه‌تانه‌ پێویسته‌ خێزانه‌كان منداڵه‌كانییان ببه‌نه‌ لاى پزیشكى ده‌روونى و توێژه‌ر و ڕێنماییكارى ده‌روونى، بۆ ئه‌وه‌ى هاوكارییان بكه‌ن و به‌رنامه‌ و پلانى چاره‌سه‌رى و چۆنییه‌تى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌یان بۆ ڕوونبكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و منداڵانه‌ش وه‌كو منداڵى ئاسایى ترن ته‌نیا هه‌ندێ جووڵه‌ و بیربڵاوییان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش ده‌كرێت چاره‌سه‌ر بكرێت.
2/ كاریگه‌رى منداڵى پڕ جووڵه‌ له‌ قوتابخانه‌ و خوێندن
كاتێك منداڵانى پڕ جووڵه‌ ده‌چنه‌ قوتابخانه‌ له‌وێش ڕووبه‌ڕوى هه‌ندێ كێشه‌ ده‌بنه‌وه‌ سه‌رباره‌ت به‌ خۆیان و به‌رامبه‌ر به‌ قوتابخانه‌كه‌یان له‌ دیارترین كێشه‌كانیش ئه‌مانه‌ن (دره‌نگ فێربوون، جووڵه‌ى زۆر له‌ پۆڵ و ڕاڕه‌وه‌كانى قوتابخانه‌، زۆر هه‌ڵكوتانه‌ سه‌ر براده‌ره‌كانى، له‌ بیرچوونه‌وه‌ى ئه‌رك و كه‌لوپه‌ڵه‌كانییان، نه‌توانینى ته‌ركیز كردن له‌سه‌ر بابه‌ت و مامۆستاكان، بیربڵاوى…)، دروستبوونى ئه‌و كێشانه‌ش بۆ ئه‌و جووڵه‌ زۆرانه‌ى منداڵه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، پێویسته‌ مامۆستاكان و توێژه‌ران ده‌ستنیشانى ئه‌و حاڵه‌تانه‌ بكه‌ن، بۆ چاره‌سه‌كردنییان. له‌گه‌ڵ ئه‌و كێشانه‌شدا هه‌ندێ كێشه‌ى تر ڕووبه‌ڕووى منداڵانى پڕ جووڵه‌ ده‌بێته‌وه‌ وه‌ك (نه‌خوێندنه‌وه‌، ئه‌زبه‌رنه‌كرن، خۆدزینه‌وه‌ له‌ خوێندن…)، ڕه‌نگه‌ هه‌ندێ جاریش كێشه‌ى زمان وقسه‌كردنیشیان هه‌بێت.
ئه‌و جۆره‌ كێشانه‌ له‌ زۆربه‌ى قۆناغه‌كانى خوێندندا وه‌ك (بنه‌ڕه‌تى، ئاماده‌یى) له‌گه‌ڵ ئه‌و قوتابییانه‌دا به‌رده‌وام ده‌بن، واته‌ زۆر جار كێشه‌كان نیمچه‌ درێژخایه‌نن.
چاره‌سه‌رییه‌كانى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى
1/ چاره‌سه‌رى به‌ده‌رمان: هه‌ندێ جۆرى ده‌رمانى تایبه‌ت هه‌ن بۆ ئه‌و منداڵانه‌ به‌كاردێت، به‌ڵام ده‌بێت منداڵه‌كه‌ له‌ سه‌رووى ته‌مه‌نى شه‌ش ساڵیه‌وه‌ بێـت، واته‌ شه‌ش ساڵى ته‌واو كردبێت. كارى سه‌ره‌كى ئه‌و ده‌رمانانه‌ بریتیین له‌ (ئارامكردنه‌وه‌ى منداڵه‌كه‌، زیادكردنى ته‌ركیز، زیادكردنى به‌ ئاگایى، كه‌مكردنه‌وه‌ى جووڵه‌، كه‌مكردنه‌وه‌ى په‌رچه‌كرداره‌كان، كه‌مكردنه‌وه‌ى خه‌مۆكى و دڵه‌ڕاوكێ).
2/ چاره‌سه‌رى به‌ خۆراك: توێژینه‌وه‌كان جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ خواردنى ناو قوتوو یان ئه‌و خۆراكانه‌ى شه‌كر و كافایینى تێدایه‌ وه‌ك ببسى و كۆكا كۆلا به‌منداڵان نه‌ردێت، چونكه‌ ئه‌مانه‌ له‌ له‌شدا ده‌بنه‌ وزه‌ و چاڵاكیه‌كانى ئه‌و منداڵانه‌ زیاتر ده‌كه‌ن، پێویسته‌ له‌ جیاتى ئه‌و خواردنانه‌ زیاتر سه‌وزه‌ و میوه‌ به‌ منداڵه‌كان بدرێت. بۆچوون وایه‌ ده‌كرێت په‌یوه‌ندییه‌كى زۆر له‌ نێوان خواردن و نیشانه‌كانى پڕ جووڵه‌یى (ADHA)ـدا هه‌بێت.
3/ چاره‌سه‌رى ڕه‌فتارى: ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌و ڕێگه‌ چاره‌سه‌رییه‌ زۆر گرنگه‌كان، ئه‌و جۆره‌ چاره‌سه‌رییه‌ كار بۆ ڕێكخستنه‌وه‌ى ڕه‌فتاره‌كانى منداڵه‌ پڕ جووڵه‌كان ده‌كات، ده‌یه‌وێت ئه‌و جووڵه‌ زیاد و كه‌م ته‌ركیزییانه‌ى هه‌یانه‌ له‌ ڕێگه‌ به‌رنامه‌یه‌كى ڕه‌فتارییه‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن پسپۆڕانى ده‌روونییه‌وه‌ داده‌نرێت به‌ هوكارى خێزان و مامۆستاكانى منداڵه‌كه‌ جێبه‌جێى بكرێت. ئه‌و جۆره‌ چاره‌سه‌رییه‌ پشت به‌ یاساكانى پاداشتكردنى ڕه‌فتاره‌ ئه‌رێنییه‌كان ده‌به‌ستێت و جه‌خت له‌سه‌ر دووباره‌كردنه‌وه‌یان ده‌كات، له‌ به‌رامبه‌ریشدا ده‌یه‌وێت ڕه‌فتاره‌ نه‌رێنییه‌كان بنبڕ بكات.
4/ چاره‌سه‌رى فێركردن: سه‌ره‌تا پێویسته‌ ڕێنمایى خێزان بكرێت چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ بكه‌ن، چۆن له‌ ناوه‌ڕۆك و جووڵه‌ زیاده‌كان بگه‌ن، چۆن تواناكانى منداڵ بناسین؟ پێویسته‌ منداڵه‌كان به‌ گوێره‌ى ئه‌و توانایانه‌ى هه‌یه‌تى داواى شتى لێ بكه‌ن، واته‌ بیناسن، دواتر ئه‌گه‌ر زانیان تواناكانى چۆنه‌ و له‌ پڕ جووڵه‌كانه‌، ده‌بێت بینێرنه‌ قوتابخانه‌ى تایبه‌تمه‌ندان له‌وێ كه‌سانى پسپۆڕ فێرى ئه‌و شتانه‌ى بكه‌ن كه‌ پێویستیه‌تى.
بیرورا هه‌ڵه‌كان ده‌رباره‌ى منداڵانى پڕجووڵه‌
زۆر بۆچوونى هه‌ڵه‌ له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ هه‌ن، له‌ لایه‌ن خێزان و ده‌وربه‌رى منداڵه‌كه‌وه‌ ئاراسته‌ییان ده‌كرێت، بۆیه‌ ئێمه‌ لێره‌دا یه‌ك به‌ یه‌كى ئه‌و بۆچوونانه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، دواتریش له‌گه‌ڵیدا بۆچوونه‌ دروسته‌كان ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌ڵانه‌ ڕاست بكرێنه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ر بۆچوونێكى هه‌ڵه‌ زیاتر كاریگه‌رى له‌سه‌ر لایه‌نى ده‌روونى و ڕه‌فتارى منداڵه‌كان ده‌بێت، بۆچوونه‌كانیش بریتیین له‌:
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى له‌ ئه‌نجامى په‌روه‌رده‌ى دایك و باوكه‌كانه‌وه‌ وه‌ك به‌ زاناز كردن دروست ده‌بێت).
+بۆچوونى دروست (ئه‌و پڕ جووڵه‌یى و ڕه‌فتارانه‌ى منداڵ له‌ ئه‌نجامى باش كار نه‌كردنى گوێزه‌ره‌ خانه‌كانى مێشكه‌وه‌ دروست ده‌بن).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و منداڵانه‌ وه‌ك ڕێگه‌یه‌كى فشار دروستكردن له‌سه‌ر خێزانه‌كانییان، ئه‌و جۆره‌ ڕه‌فتار و پڕ جووڵه‌ییه‌ ده‌كه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ى داواكارییه‌كانییان جێبه‌جێ بكرێت).
+بۆچوونى دروست ( حاڵه‌تێكى شڵه‌ژان و نه‌خۆشییه‌ دووچارى ئه‌و منداڵانه‌ ده‌بێت، ناتوانن كۆنتڕۆلى ڕه‌فتار و جووڵه‌ زیاده‌كانییان بكه‌ن، پێویستییان به‌ هاوكارى خێزان و پسپۆڕى ده‌روونییه‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (نیشانه‌ و جووڵه‌ زیاده‌كانى له‌گه‌ڵ گه‌روه‌ بوونى ته‌مه‌نى نامێنێت، بۆیه‌ زۆر گوێى پێمه‌ده‌).
+بۆچوونى دروست (ڕاسته‌ نیشانه‌ و جووڵه‌ زیاده‌كانى له‌گه‌ڵ گه‌وره‌ بوونى ته‌مه‌نى كه‌مده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ ماناى ئه‌وه‌ نییه‌ هه‌ر به‌یه‌كجارى نه‌مێنێت).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و شڵه‌ژانه‌ به‌ یه‌ك دوو ده‌نكه‌ حه‌ب چاره‌سه‌ر ده‌كرێت، یه‌كجارى سه‌ردانى پزیشكى ده‌روونى بكه‌ى به‌سه‌).
+بۆچوونى دروست (ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ به‌ یه‌كجار سه‌ردانى كردنى پزیشكى پسپۆڕى ده‌روونى چاره‌سه‌ر نابێت، به‌ڵكو پێویستى به‌ هاوكارییه‌كانى خێزان و قوتابخانه‌ش هه‌یه‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و منداڵانه‌ به‌ جووڵه‌كانیانه‌وه‌ دیاره‌ خاوه‌ن توانایه‌كى زۆن، ده‌توانن كارى داهێنه‌رانه‌ى زۆر باش بكه‌ن، باشتر له‌ ده‌روبه‌رییان).
+بۆچوونى دروست (ڕاسته‌ ئه‌و منداڵانه‌ خاوه‌ن توانایه‌كى زۆرن و پڕ جووڵه‌ن، به‌ڵام هه‌موو جووڵه‌ و كرداره‌كانییان به‌بێ ئامانجه‌، چونكه‌ كه‌مى ته‌ركیز و بیربلاوییان هه‌یه‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ كێشه‌یان له‌ لایه‌نى ژیریشه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌ر له‌ دواكه‌وتووه‌ ژیرییه‌كانن).
+بۆچوونى دروست (ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ له‌ لایه‌نى ژیریى و ئه‌قڵییه‌وه‌ هیچ كێشه‌یه‌كیان نییه‌، به‌ڵام به‌ هۆى پڕ جووڵه‌یى و بیربڵاوییان ناتوانن بۆ كاره‌ زانستییه‌كان ته‌واو به‌كارى بهێنن).
_بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ئه‌و ده‌رمانانه‌ى بۆ ئه‌و مندالانه‌ به‌كارده‌هێنرێت باش نییه‌ و ده‌بێته‌ هۆى خووگرتن).
+بۆچوونى دروست (ئه‌گه‌ر له‌ لایه‌ن پزیشكى پسپۆڕه‌وه‌ ده‌رمانه‌كان به‌ گوێره‌ى ته‌مه‌ن و كێشه‌وه‌ به‌كاربهێنرێت، ئه‌وا هیچ كاریگه‌رییه‌كى خراپى نییه‌، به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆى كه‌مكردنه‌وه‌ى جووڵه‌ زیاده‌كان و زیاكردنى ته‌ركیز و باشتركردنى ڕه‌فتاره‌كانى).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (ته‌نیا به‌ رده‌رمان ده‌توانیت به‌یه‌كجارى هه‌موو كێشه‌كانى ئه‌و منداڵه‌ پڕ جووڵانه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت).
+بۆچوونى دروست (ده‌رمان ته‌نیا كۆنتڕۆڵى ڕه‌فتار و كه‌مكردنه‌وه‌ى هه‌ندێ نیشانه‌ ده‌كات، نه‌وه‌كو هه‌موو كێشه‌كانى، بۆیه‌ پێویستى به‌ ڕێنمایى ڕه‌فتارى و مه‌عریفى زیاتره‌).
-بۆچوونى هه‌ڵه‌ (شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیربڵاوى به‌رده‌وام كێشه‌كانى فێربوون به‌دواى خۆیدا ده‌هێنێت).
+بۆچوونى دروست (به‌هۆى هه‌بوونى كێشه‌ له‌ ته‌ركیزه‌وه‌ ئه‌و منداڵانه‌ له‌ خوێندن دواده‌كه‌ون، به‌ڵام زۆر جار ڕه‌نگه‌ گرفتى ترى هه‌بێت بۆیه‌ كێشه‌كانى خراپى خوێندنه‌وه‌ و نووسین و هه‌ژماركردنى دێته‌ پێش)

ئه‌یلول 13, 2014

شڵەژانی پڕجوڵەیی و بیربڵاوی منداڵان – بەشی یەکەم – و: دەروونناس: دانا سەلام

هه‌ندێ منداڵ هه‌ن چالاكى و جووڵه‌یان زۆر، ئه‌و جووڵه‌ زۆرییه‌ بۆ لایه‌نى ژیرى و زیره‌كى منداڵه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌، هه‌ر كاتێك منداڵ ئاستى زیره‌كى به‌رز بوو ئه‌وا جوڵه‌كانیشى زیاد ده‌كات، به‌ڵام ئه‌و زیاد جووڵه‌یى و پڕ جووڵه‌ییه‌ له‌ لاى هه‌ندێ له‌ منداڵانى تر ماناى ترى هه‌یه‌، پێى ده‌وترێت شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و بیر بڵاوى (Attention Deficit Hprectivety Disorder ) كورتكراوه‌كه‌ى(ADHA)یه‌، زیادبوونى جووڵه‌ و ده‌رچوونى له‌ سنورى ئاسایى نیشانه‌ى نه‌خۆشى و شڵه‌ژانه‌، پێویسته‌ دایكان و باوكان زانیارییان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ى جیاوازى له‌ نێوان ئه‌و دوو جۆره‌ پڕ جووڵه‌یى و زۆر چالاكییه‌ بكه‌ن.
له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنه‌ زانستییه‌كانى بوارى ده‌روونى و تاقیگه‌یى، ڕێگاكانى ده‌ستنیشانكردنى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ ئاسانتر بوو. پسپۆڕان ده‌ڵێن “زۆر جار پڕ جووڵه‌یى منداڵ به‌ ته‌نیا ده‌رده‌كه‌وێت، جارى واش هه‌یه‌ بیربڵاوى و كه‌مى ته‌ركیز به‌یه‌كه‌وه‌ دووچارى منداڵ ده‌بن”. پسپۆڕانى ده‌روونى زۆر به‌ ڕوونى باسى ئه‌و بابه‌ته‌یان كردووه‌، ئێمه‌ش هه‌وڵده‌ین له‌ چه‌ند بابه‌تێك زۆرترین زانیاریتان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ بۆ بخه‌ینه‌ ڕوو وه‌ك (نیشانه‌كان، هۆكاره‌كان، چاره‌سه‌رییه‌كان و ڕێنماییه‌كان و هه‌ندێ زانیارى تر). ئه‌وه‌ى گرنگه‌ لێره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دایك و باوكان و به‌خێوكاران و مامۆستایانى قوتابخانه‌ زانیارى ته‌واویان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن مامه‌ڵه‌ى جیا له‌گه‌ڵ ئه‌و منداڵانه‌ بكه‌ن، زۆر جووڵه‌یى و ئۆقره‌ نه‌گرتنی منداڵه‌كان به‌ حاڵه‌ته‌تێكى تایبه‌ت بزانن و هاوكارى ڕه‌وتى چاره‌سه‌ركردنى بن.
پێناسه‌ى پڕ جووڵه‌یى: بریتییه‌ له‌و جووڵه‌ زۆرانه‌ى منداڵ له‌ كه‌سانى ئاسایى زیاتر ئه‌نجامى ده‌دات، زۆرجار ده‌وروبه‌ره‌كى هه‌راسان ده‌كات، ئه‌م جوڵانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى هه‌ره‌كى و خۆنه‌ویستانه‌ منداڵ ده‌یكات وه‌ك (زۆربه‌ى كاره‌كانى به‌ ڕاكردن ده‌كات، ناتوانێت زۆر له‌سه‌ر كورسى یان له‌ شوێنێك دابنیشێ، زۆر ده‌ست له‌ كه‌ڵوپه‌لى تر وه‌رده‌دات، تواناى ئۆقره‌ گرتنى نییه‌…).
هه‌ندێكى تر ده‌ڵێن “ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ شڵه‌ژانێكى ده‌مارى (عصبى) ڕه‌فتارى له‌ ئه‌نجامى كه‌موكوڕییه‌كانى مێشك دروست ده‌بێت، ئه‌و كه‌موكوریه‌ى مێشك كاریگه‌رى له‌سه‌ر ڕه‌فتار و هه‌سته‌كانى منداڵ هه‌یه‌”.
كاتى سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ كه‌یه‌؟
ئه‌وه‌ى تاكو ئێستا له‌ لایه‌ن پسپۆڕانه‌وه‌ دیاریكراوه‌، كاتى دروست بوونى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ته‌مه‌نى (5) ساڵان و تا ته‌مه‌نى (9) ساڵانیش به‌رده‌وام ده‌بێت، ڕه‌نگه‌ نزیكه‌ى له‌ (30بۆ40%)ـى توشبووان تا ته‌مه‌نى هه‌رزه‌كاریش نیشانه‌كانییان له‌سه‌ر به‌رده‌وام بێت.
ڕێژه‌ى بڵاوبوونه‌وه‌:
به‌ گوێره‌ى ئاماژه‌كانى وه‌زاره‌تى ته‌ندروستى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مه‌ریكا ده‌رده‌كه‌وێت له‌ ئه‌مه‌ریكا ڕێژه‌كان به‌ گوێره‌ى ڕه‌گه‌زى نێر و مێ به‌م شێوه‌یه‌ (تا كچێك تووش ده‌بێت، چوار كور تووش ده‌بێت). هه‌ر له‌ ڕاپۆرتێكى ڕۆژنامه‌ى نیۆرك تایمزدا هاتووه‌ نزیكه‌ى (7.4%)ـى منداڵانى ئه‌مه‌ریكى كه‌ ته‌مه‌نییان له‌ نێوان (3بۆ 17) ساڵانه‌ دووچارى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ ده‌بن.
(به‌ڵام تا ئێستا له‌ كوردستان هیچ ڕێژه‌ و ژماره‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ منداڵى تووشبوو به‌ شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و كه‌مى و ته‌ركیز و بیربڵاوى نییه‌، بێگومانیش ئه‌و منداڵانه‌ هه‌ن) وه‌رگێر.
هۆكاره‌كانى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ چین؟
پسپۆڕان تا ئێستا نه‌یانتوانیوه‌ هۆكارى سه‌ره‌كى دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ن، به‌ڵام به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و توێژینه‌وانه‌ى له‌و بواره‌ كراون، ده‌توانین ئه‌و هۆكارانه‌ى خواره‌وه‌ بخه‌ینه‌ ڕوو، كه‌ تا ئاستێكى زۆر له‌ دروستبوونى شڵه‌ژانه‌كه‌ به‌شدارن وه‌ك:
یه‌كه‌م/ هۆكارى بایه‌ڵۆژى (بۆماوه‌):
توێژه‌ره‌كان ئه‌ماژه‌ به‌ گرنگى ڕۆڵى بۆماوه‌ ده‌كه‌ن له‌ دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌، ده‌ڵێن بۆماوه‌ كاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ له‌ لاى منداڵان هه‌یه‌، نزیكى له‌ (90%)ـى ئه‌و منداڵانه‌ى دووچارى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى و كه‌مى ته‌ركیز و بیڵاوى بونه‌ته‌وه‌، له‌ خێزانه‌كه‌یاندا كه‌سێكى تووشبوو به‌م شڵه‌ژانه‌یه‌ هه‌یه‌. له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كى تردا هاتووه‌ نزیكه‌ى (25%)ـى دایك و باوكى ئه‌و منداڵانه‌ى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یان هه‌یه‌ خۆیان له‌ ته‌مه‌نى منداڵى یه‌كێك بوونه‌ له‌وانه‌ى دووچارى شڵه‌ژانى پڕ جووله‌یى بوون، توێژه‌ره‌كان بڕوایان وایه‌ ده‌كرێت له‌ ڕێگه‌ى كڕۆمۆسۆم و جیناته‌كانه‌وه‌ ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ بۆ منداڵه‌كان بگوازرێته‌وه‌، ئه‌گه‌رى ئه‌و بۆچوونه‌ش له‌ نێوان (50 بۆ 92%)ـدایه‌.
دووه‌م/ هۆكارى ژینگه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى:
هه‌ندێ له‌ توێژه‌ره‌كان ده‌ڵێن ژینگه‌ و ده‌وروبه‌رى منداڵ و بارودۆخه‌كانى ناو خێزان كاریگه‌رى له‌سه‌ر دروستبوونى ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ هه‌یه‌ وه‌ك (تێكچوونى خێزان، نه‌بوونى ئاسووده‌یى و ئاسایشى ده‌روونى و ته‌ندروستى…). به‌شێكى ترى توێژه‌ران ده‌ڵێن ئه‌و شڵه‌ژانه‌یه‌ په‌یوه‌ندى به‌ یارییه‌ منداڵانه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، چونكه‌ به‌ شێك له‌و یارییانه‌ هه‌ندێ مادده‌ى (قورقوشم، موگناتیس…) تێدایه‌، ئه‌مه‌ش كارلێك له‌گه‌ڵ جه‌سته‌دا ده‌كات و كارده‌كاته‌ سه‌ر خانه‌كانى مێشك، به‌ڵام تاكو ئێستا ئه‌و بۆچوونه‌ له‌ لایه‌ن توێژه‌رانه‌وه‌ جێگه‌ى مشتومڕه‌ و ته‌واو نه‌سه‌لمێنراوه‌.
سێیه‌م/ هۆكارى زۆر خواردنى شكر و شیرنه‌مه‌نییه‌كان:
خواردنى ئه‌و خۆڕاك و خواردنه‌وانه‌ى كه‌ ڕێژه‌یه‌كى زۆر له‌ شه‌كرییان تێدایه‌ وه‌ك (ئایس كرێم، شوكڵاته‌، خواردنه‌وه‌ گازییه‌كان، نه‌سته‌له‌ و كێك..) بۆ منداڵان باش نییه‌، چونكه‌ ئه‌و شه‌كرانه‌ له‌ له‌شدا ده‌گۆردرێن بۆ وزه‌ و هێنده‌ى تر منداڵان پڕ جووڵه‌ ده‌كه‌ن.
چواره‌م/ هۆكارى پێكانه‌كانى مێشك و ده‌ماغ:
ئه‌و كاتانه‌ مێشك دووچارى پێكان ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وا به‌ شێوه‌یه‌كى باش ئۆكسجین بۆ خانه‌كانى مێشك و به‌شه‌كانى پێشه‌وه‌ى مێشك ناچێت، ئه‌مه‌ش زۆر جار له‌ كاتى له‌ دایك بوون ڕووده‌دات.
له‌و توێژینه‌وانه‌ى له‌ په‌یمانگاى نه‌ته‌وه‌یى ئه‌مه‌ریكى بۆ ته‌ندروستى ژیرى منداڵان له‌سه‌ر (152) منداڵى توشبوو به‌ شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى ئه‌نجامدرا ده‌ركه‌وێت نزیكه‌ى (3بۆ4%)ـى ئه‌و منداڵانه‌ قه‌باره‌ى مێشكییان له‌ قه‌باره‌ى مێشكى كه‌سانى ئاسایى بچووكتره‌، هه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كانى ترى ئه‌و په‌یمانگایه‌دا توێژه‌ران گه‌یشتنه‌ ئه‌و بۆچوونه‌ى كه‌ هه‌بوونى كێشه‌ له‌ گوێزه‌ره‌وه‌ خانه‌ كیمیاییه‌كانى مێشك كاریگه‌رى له‌سه‌ر قه‌باره‌ى مێشك هه‌یه‌، كاتێك ئه‌و گوێزه‌ره‌وه‌ خانانه‌ به‌ باشى كارناكه‌ن، ئه‌وا ئه‌نجامى خراپى ده‌بێت.
نیشانه‌ سه‌ره‌كییه‌كانى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى
ڕ/ نیشانه‌ سه‌ره‌كییه‌كان: پسپۆڕانى ئه‌و بواره‌ (3) نیشانه‌ى سه‌ره‌كییان دیاریكردووه‌ وه‌ك:
1. كه‌مى به‌ ئاگایى: یه‌كه‌م نیشانه‌ له‌ منداڵانى پڕ جووڵه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناتوانن به‌ شێوه‌یه‌كى باش ئاگایان له‌سه‌ر شتێك بێت، ناتوانن به‌رده‌وامى بده‌ن به‌و یاری و چالاكیانه‌ى ئه‌نجامى ده‌ده‌ن، هه‌روه‌ها له‌و كاتانه‌ى قسه‌یان بۆ ده‌كرێت هیچ نابیستن، بۆیه‌ زۆر جار یارى و كه‌لوپه‌له‌كانییان یان كتاب و ده‌فته‌ره‌كانییان له‌ بیرده‌چێت هه‌ڵیانناگرنه‌وه‌ و دواتر نازانن له‌ كوێیان داناوه‌.
2. پڕ جووڵه‌ى یان زۆر جووڵان: ئه‌و منداڵانه‌ ناتوانن بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ شوێنێك یان له‌سه‌ر كورسییه‌كه‌یان دانیشن، هه‌میشه‌ دێن و ده‌چن، چ له‌ماڵ یان بازار و شوێنه‌كانى تر بێت به‌ بێ پشوودان، چونكه‌ زۆر كه‌م هه‌ست به‌ماندووبون ده‌كه‌ن.
3. زوو وه‌ڵامدانه‌وه‌: كاتێك پرسیارێكیان ئاراسته‌ ده‌كرێت یان باسێك ده‌كرێته‌وه‌، ئه‌و منداڵانه‌ چاوه‌ڕوانى ئه‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ بابه‌ته‌كه‌ ته‌واو ببیستن یان پرسیاره‌كه‌ كۆتایى بێت، یه‌كسه‌ر وه‌ڵامى پرسیاره‌كه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ یان ده‌كه‌ونه‌ قسه‌كردن.
ب/ نیشانه‌ گشتییه‌كان:
ئه‌و نیشانه‌ گشتییانه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ستنیشانى نه‌خۆشى یان شڵه‌ژانى ئه‌و منداڵانه‌ى پێ بكرێـت كه‌ گومانى پڕ جووڵه‌ییان لێده‌كرێت. ئایا منداڵه‌كه‌ شڵه‌ژانى پڕ جووله‌یى و كه‌مى ته‌ركیز و بیربڵاویى هه‌یه‌ یان نا؟ بۆ ئه‌و ده‌ستنیشانكردنه‌ پێویسته‌ زیاتر ل (6) مانگ چاودێرى ئه‌و منداڵه‌ بكرێت له‌ هه‌موو شوێنێك وه‌ك (ماڵ، قوتابخانه‌، ده‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ براده‌ره‌كانى) بۆ ئه‌وه‌ى بزانین ئه‌و نیشانانه‌ى خواره‌وه‌ى لێ به‌دیار ده‌كه‌وێت، به‌ڵام مه‌رج نییه‌ هه‌موو نیشانه‌كان به‌جارێك ده‌ربكه‌ون، به‌ ده‌ركه‌وتنى هه‌ندێ نیشانه‌ ده‌توانین له‌ بابه‌ته‌كه‌ بگه‌ین:
1. ئه‌و نیشانانه‌ى په‌یوه‌ستن به‌ كه‌م ئاگایى و كه‌مى ته‌ركیز:
- منداڵه‌كه‌ نه‌توانێت به‌ ئاگا بێت له‌ ورده‌كارییه‌كانى ئه‌و ئه‌ركانه‌ى داوى لێكراوه‌.
- ئه‌سته‌مه‌ به‌رده‌وامى به‌ ته‌ركیزى بدات له‌سه‌ر كار و چاڵاكى و یارییه‌كانى.
- زۆر خۆى له‌و شتانه‌ نادات كه‌ داواى لێده‌كه‌ن و زۆر توانا و بیرى بۆ به‌گه‌ر ناخات.
- لاوازى یادگه‌ (زاكیره‌) و له‌بیرچوونه‌وه‌ و له‌ ده‌ستدانى كه‌لوپه‌له‌كانى.
- به‌ ئاسانى بیرى بۆ لاى شتى تر ده‌ڕوات.
2. ئه‌و نیشانانه‌ى به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر پڕ جووڵه‌یى:
- به‌رده‌وام جووڵه‌ به‌ده‌ست و قاچه‌كانى ده‌كات.
- ناتوانێت له‌ شوێنێك بۆ ماویه‌كى كه‌میش دابنیشێت ئه‌گه‌ر ناچاریشى بكه‌ى.
- به‌رده‌وام ده‌جوڵێت و بۆ شوێنه‌ ترسناكه‌كان ده‌چێت.
- ناتوانێت كارێك یان یارییه‌كه‌ى ته‌واو بكات و ده‌چێته‌ سه‌ر شتێكى تر یان یارییه‌كى تر.
- ناتوانێت چاوه‌ڕوانى نۆرى خۆى له‌ یارییه‌كان بكات.
- قسه‌ و یارى به‌ كه‌سانى تر ده‌بڕێت و ده‌ستكارى یارى كه‌سانى تر ده‌كات.
- له‌و شوێنانه‌ى یارى لێده‌كات زۆر ئاگایى له‌ سه‌ڵامه‌تى و ته‌ندروستى خۆى نییه‌ وه‌ك له‌سه‌ر شه‌قام و شوێنه‌ به‌رز و ترسناكه‌كان یارى ده‌كات.
- ده‌وروبه‌ر و هاوڕێ و هاوپۆله‌كانى هه‌راسان ده‌كات.
ڕیگاكانى ده‌ستنیشانكردنى شڵه‌ژانى پڕ جووڵه‌یى
یه‌كه‌م/ پێوانه‌ ژیرییه‌كان: له‌سه‌ره‌تادا پێویسته‌ ئاستى ژیرى و منداڵه‌كه‌ له‌ ڕێگه‌ى پێوانه‌ى ژیرى تایبه‌ته‌وه‌ دیارى بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ى خاڵه‌ به‌ هێز لاوازه‌كانى بزانین. ئه‌و پێوانه‌یه‌ كه‌سانى پسۆڕ ده‌توانن به‌كاریبهێنن.
دووه‌م/ پشكنین جه‌سته‌یى: پێویسته‌ پشكنینى گشتى بۆ منداڵه‌كه‌ بكرێت، تێبینى و پێوانه‌ى گه‌شه‌ و درێژى و كێش و باڵا و قه‌باره‌ى سه‌رى ده‌ستنیشان بكه‌ین و دواتر به‌ كه‌سانى ئاسایى هاوته‌مه‌نى خۆى به‌راورد بكرێت. پاش ئه‌وه‌ پشكنینه‌كانى (چاو، گوێ، فشارى خوێن، هۆڕمۆنه‌كان…)ـى بۆ بكه‌ین بۆ دڵنیا بوونه‌وه‌ لێیان.
سێیه‌م/ پشكنینى تاقیگه‌یى: له‌كاتى گومانكردن له‌ هه‌بوونى هه‌ر كێشه‌یه‌ك له‌ مێشك و ده‌ماغى منداڵه‌كه‌ پێویسته‌ له‌ لایه‌ن پزیشكى پسپۆڕه‌وه‌ به‌ تیشك و (ct-can) و (MRI) پشكنینى بۆ بكرێت.
چواره‌م/ پێوانه‌ ده‌روونى و ڕه‌فتارییه‌كان: پسپۆڕانى ده‌روونناسى هه‌ندێ پێوانه‌یان داناوه‌ ده‌توانرێت وه‌ك ڕێگه‌یه‌كى ده‌ستنیشانكردن سوودى لێوه‌ربگیرێت، ئه‌و پێوانانه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن ئه‌نجامى دروست به‌ده‌ستبهێنن پێویسته‌ له‌ شوێنه‌ جیاوازه‌كان وه‌ك (قوتابخانه‌، ماڵ، ده‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ براده‌ره‌كانى) به‌كاربهێنرێت، له‌ پێوانه‌ دیاره‌كانیش بریتین له‌ پێوانه‌كانى (كورنز، ئه‌دیس) ئه‌مانه‌ له‌ شوێنه‌ جیاوازه‌كان له‌گه‌ڵ مامۆستا و دایك و باوكى ئه‌و منداڵانه‌ى گومانى شڵه‌ژانى ده‌روونییان لێده‌كرێت به‌كارده‌هێنرێت.

ئاب 23, 2014

منداڵانی بەدخوو، کاریگەرییان لەسەر داهاتوو، دەروونناس: میران ئاوات زوهدی – سوید

ڕۆژانە گفتوگۆیەکی زۆر دەربارەی منداڵانی هەژار و کاریگەری هەژاری لەسەر منداڵان دەبیستین، بەڵام زۆر بەکەمی گوێبیستی ئەو کاریگەریانە دەکەین کاتێک دایکان و باوکان زیاد لە پێویست ڕوو یان ناز بەمنداڵەکانیان دەدەن و هەرچی بیانەوێ بۆیان جەبەجێ دەکەن و کاریگەری ئەم هەڵسوکەوتەی دایکو باوکان کەم جار دێتە سەر باس و گفتوگۆ. لەبەر ئەم هۆیە حەزم کرد ڕوونکردنەوەیەک پێشکەش بە دایکوباوکانی ئەم کۆمەڵگا مۆدێرنەی ئەمڕۆ بکەم کە چۆن کاریگەری کردۆتە سەردایک و باوکان و پاشان چ جۆرە کاریگەرێکی نەرێنی لەسەر پەروەردەی منداڵەکان و ژیانی داهاتوی منداڵەکان دەبێت.
دایک و باوکان زۆر بەئاسانی سەرگەرمو زویر دەبن کاتێک هەست دەکەن منداڵەکانیان توشی گێچەڵ یان کێشە هاتوون. بەڵام دایکان و باوکان نازانن کە منداڵانی بۆخوو لە بەر نەبوونی و کەم دانانی سنور بۆیان ژیانیان زیاتر ڕوو لە گێچەڵو مەترسیە.
ئەرکی ئێمە وەک دایک و باوک ئەوەیە کە خواست و پێویستی منداڵەکانمان لە کات، لە خۆشەویستی پێدان، لە سنوردانان، لە پێدانی نۆرم و هەڵسەنگاندن دابین و بە ڕەزامەندی بگەیەنین تاکو ئامدەیان بکەین بۆ ژیانی داهاتوویان کاتێک کە گەورەدەبن و دەچنە کۆمەڵگاوە. منداڵ قەت نابێت زیاد لەوەی کە خۆی پێویستی پێیەتی خۆشەویستی زیادی بدەینێ، ئەمەش هەرگیز ئەوە نا گەیەنێ کە ڕێز لە حەقەکانی منداڵەکە یان یاخود لە بەهۆی سنوردانانێکی یەکجار زۆرەوە گەشەکردنی منداڵەکە ڕابگرین یاخود لە ڕێگەی تونج و ڕەخنەوە ڕەفتارەکانیان هەڵسەنگێنین، بەڵام ئەگەر لەهەمانکاتدا هەمووکات وازیان لێبێنین هەرچی دەیخوازن بۆیان بکەین و وازیان لێبهێنین کە هەرچی سەرنجمان هەیە هەر لەسەر ئەوان بێت سنورێکی ئاشکرایان بۆ دانەنێین ئەوا دڵنیاتان دەکەم کە نەمان توانیوە ئەرکی بەرپرسیارتی وەک دایک و باوک هەڵبگرین و بە ئەنجامی بگەیەنین.
ئەو منداڵانەی کە هەرچی دەخوازن بۆیان جێبەجێ دەکرێ بەبێ ئەوەی کە خۆیان پێوەی هیلاک بوبن لە داهاتوودا زۆر توشی گرفت دەبن بۆ هێنانەدی خەونەکانیان و گەیشتنە ئامانج لە کارەکانیان. ئەو منداڵانەی کە وەک پاشا مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەداهاتودا زۆر گیانی هاوکاریان کەم دەبێت و زۆر سەخت دەبێت کە بتوانیت ژیانی هاوسەری لەگەڵیاندا بگوزەرێنیت لەبەر ئەوە بە پێی لێکۆڵینەوەکان زۆربەیان توشی جیابوونەوە دەبن، چونکە ئەو منداڵانەی کە هەموو شتێکیان بۆ حازربەدەست دەکرێ زۆر بە زەحمەت تامو چێژو خۆشی لەو شتانە دەکرێت کە ژیان پێیان دەبەخشێت. واتە خێر و خۆشی لە شتەکان نابینن بە پێی پێویستو زوو بێزاردەبن لە شتەکان وەک جۆری کار یان خوێندن، لە ماڵی جوان، قەنەفەو سەیارەوکۆمپیوتەرو هاوڕێ خۆشەیویستی و …هتد.
ئەو منداڵانەی کە پێویستیەکانیان بە گرنگتر هەڵدەسەنگێندرێ لە کەسانی تر زۆر جار زۆویست و خۆ پەرست دەردەچن لە داهاتودا واتە سەرنجی ئەکەمیان لەسەر خۆیانە بۆ بەدیهێنانی خواستەکانیان و بۆیان قورسە بیرلە خواستی کەسانیتریشبکەنەوە یان خواستی کەسانیتریش وەک خۆیان بە گرنگ تەماشابکەن.
ئەو دایکە و باوکانەی کە بەهەرچی ڕێگایەک بێت هەوڵدەدەن منداڵەکانیان خەمبار و زویر نەبن ئەم منداڵانە زۆر توشی گرفت دەبن بۆ چارەسەر کردنی کێشەو ناهەمواریکانی ژیانیان لە داهاتوودا. منداڵانی بۆخوو زۆر دایک و باوک، دادەی باخچەی ساوایان، مامۆستاکان و کەسانی تر وەک خزمەتکارێک دەبینن. ئەو منداڵانەی کە لە ئەرکەکانی ماڵەوەدا یارمەتی دایکو باوک و ئەندامانی خێزانەکە نەدەن بۆیان سەخت دەبیت کە لە ئەرکداری خێزان، خزمان و هاوڕێیان و کۆمەڵگاکەیان حاڵی ببن. لێهاتوترین پارێزەری (محامی) ئەم جۆرە منداڵانە دایک و باوکەکانیانن کەتێک کە توشی کێشەیەک دەبن ڕاستەو خۆ تاوانی منداڵانیتر، هەڵەیە یاخود تاوانی مامۆستا و کەسەکانیترن و خودی ئەم جۆرە ڕەفتارەی دایکوباوکانێ وەها لە منداڵەکە دەکات کە هەستی هەست بەخۆبونی زۆر لاواز بێت لە داهاتوودا و زۆر بەلایەوە سەخت دەبێت تا تەنانەت کێشە ساکاراکانی ژیانی داهاتوی چارەسەربکات.
دەتونین بڵێین کاتێک لە مێژوو دەڕوانین هیچ کاتێک نابینینەوە کە منداڵان بە ڕادەی ئەم سەردەمە بۆخوو بووبن. زۆرینە بەشی ئەوە پارەی هەیە کە حەزی لە چی بێت بیکڕێت گەر پارەکە تەواویشی نەکات ئەوا دەرفەتی بە قیستهینان هەیەو دەتوانین تا ڕادەیەکی زۆر خواست و ئارەزوەکانمان بەدیبهێنین کەواتە بۆ بۆ منداڵەکانمانی نەکەین؟؟؟؟ بۆچی منداڵەکانیشمان ئەوی دەستی دەخەنە سەر بۆیان نەکڕین؟ زۆربەی ژووری نوستی منداڵانی ئەمڕۆ لە دوکانی یاری فرۆشتنی منداڵان دەچێ لە ناو بازاڕێکی گەورەدا هەرچی شت هەیە تێیدایە. ئەم جۆرە دایکو باوکانە لەبەرئەوەی کە زۆر سەرقاڵی پارەپەیدا کردن و کارکردنن کاتیان کەمە یان هەر نیە بۆ یاریکردن و پێدانی پێویستیە سروشتیەکانی منداڵەکانیان لە بەرئەوە بۆ هێمنکردنەوەو ساڕێژکردنی برینەکانی ویژدانیان لە باتی پێدانی کات و پێویستیە سروشتیەکان، هەڵدەستن ئایفۆنیک دەدەن بەمنداڵەکەیان. وەک زۆر بەمان دەزانین زۆر جار سنوردانان بۆ خواستی مرۆڤەکان بێ کێشەنابێت و زۆربەی ئەم دایک و باوکانە لە پاش کارکردنی ڕۆژێکی دوورو درێژ توانای چونە ناو کێشەو و کۆنفلیکتیان نیە. هەندێک لەم دایک و باوکانە دەبنە هاوڕێ لەگەڵ منداڵەکانیان یارییان لەگەڵ دەکەن، خزمەتیان دەکەن نەهێڵن بۆ ساتێک توشی خەمباری و بیزاری ببن.
ئەگەر لە چەند جیلێک لەمەو بەر بڕوانینەوە لەبەر ئەوەی خێزاننانی ئەو کات منداڵاین زۆر هەبووە منداڵەکان زیاتر لە کۆششی ئەوەدابوونکە ڕەفتار و هەڵسوکەوتێکی وەها بنوێنن کە لە لایەن دایک و باوکیانەوە خۆشبویسترێن جیاواز لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆ کە دایکو باکان بەردەوام لەکۆششی ئەوادان هەموو کارێک بکەن تا منداڵەکانیان خۆشیان بووێن. کەواتە ئێمە دوای خواستەکانی خۆمان کەوتوین (دەمانەوێت منداڵەکانمان خۆشیان بوێین) نەک دوای بیر لەوە بکەیەنەوە کە منداڵەکە چی پێوستیە لەگەڵی بکرێت. ئەرکی دایکوباوکایەتی تەنها ئەوە نیە کە لە هەوڵداندا بین کە منداڵەکانمان خۆشیان بوێین بەڵکو لەبەر خاتری پەروەردەی منداڵەکە دەبێت ئەوەش قبوڵ بکەین کە ئەم ئەرکی دایکوباوکایەتیە ئەوەشی تێدایە کە هەردەم منداڵەکەمان خۆشمانی نەوێین لەبەر ئەوەی کە سنوری بۆ دادەنێین. لە کۆتاییدا دەمەوێت ئەوە بڵێم کە بەگشتی منداڵی بەدەمەوەدراو کاتێک گەرەدەبێت هەست بە ژیانێکی کامەرانی و خۆش ناکات، هەست بە بەرپرسێتی ناکەن، وەکو تاکێکی گەورە کێشەیان لە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکاندا دەبێت لەگەڵ ، خزمان، هاوڕێکانیان، هاوسەریان و کارگەو خوێندنگاکانیاندا.
بەهیوای ئەوەی کە سودێکم پێ گەیاندبن.

ته‌مموز 7, 2014

لە رۆژی رۆژی جیهانی مناڵاندا – توێژەری دەروونی – نیان خدر

پەیامی من لەم رۆژەدا لێرەوەبۆ باوك و دایكە خۆشەویستەكانە
خەلاتی بەنرخی ئیوە بۆ منالە چاوگەشەكانتان بریتی نیە لە كالای گران بەهاو شتە مادیەكان خەلاتیك گەر بەنرخ بێت گەر پێشكەشی بكەن بریتی یە لە( پەروەردەیەكی تەندروست )

وازیان لێ بێنن باسەر قاڵی ماڵە باجێنەی خۆیان بن
بەلای لایەی دەنگی دایك بخەون نەك گۆرانی سەردەم
بوكە شوشەكەی فرێ مەدە سەیاره بچكۆلەكەی وەلامەنێ
با مناڵ مناڵانە گەورە ببێت و كاتی گەورەبوو بەگەورەی تێ بگات
*چەند هەنگاوێكی گرنگ لە كاری ئامۆژگاری پەروەدەیی سەركەوتودا :
1 – زیاتر ئامۆژگاری باش و چاكەكانی بكە وەك لەوەی لە هەڵەكان ئاگاداری بكەیتەوە ، بە چاكەكان هەڵەكان لاواز بكە ، چونكە كاری چاك زیاتر جێگیر دەبێت و شوێنەواری دیار دەبێت وەك لەكاری خراپ .
2 – منداڵەكەت تێرو دەوڵەمەند بكە لە خۆشەویستی و مەدح و ئارامی و دڵنیایی ، چونكە ئەمانە باشترین كلیلی ئامۆژگارین .
3 – خۆت ئامادە بكە بۆ هەموو كاردانەوەیەك ، هەوڵبدە سنورێك بمێنێت لە نێوان خۆت و ڕۆڵەكەتدا ، تاوەكو ئەگەر لادانیش ڕویدا سنورەكان نەبەزێنرێت .
4 – بە ڕویەكی گەش و زەردەخەنەوە ڕاو تێبینیەكانت بگەیەنە ، خۆت لە ڕەخنەی ڕوخێنەرو ڕوشكاندن بە دوور بگرە .
5 – لێكدانەوەی تایبەتی بۆ هەڵس و كەوتی ڕوكەشی منداڵەكەت مەكە ، هەوڵبدە باش لە سروشت و پاڵنەری ئەو كارەی ئەنجامی دەدا تێبگەیت ،كە بە پاڵنەری كارەكە ئاشنا بویت هەڵوێست وەرگرتن و چارەسەر ئاسان دەبێت .
6 – خۆڕاگربە بەبێ توندو تیژی ، لەسەر خۆبە بەبێ وازهێنان لە بڕیاری چاكسازی .
7 – هاوار مەكە و مەقیژێنە ، هێرش مەكە سەر منداڵەكەت ، ئەمانە خراپترین شێوازی پەروەردەیین و بەیەكجاری كەسایەتی منداڵەكە دەڕوخێنێ .
8 – ئامێریك مەبە تەنها فەرمان دەر بكەیت ، هەوڵی قەناعەت پێكردن و ڕونكردنەوەی ئەوەی لە منداڵەكەت دەوێت بدە .
9 – چاوەڕوانی وەڵامدانەوەیەكی باش و گوێڕایەڵی منداڵەكەت بكە ئەگەرچی دوای ماوەیەكی كورتیش بێت ، چونكە وەڵامدانەوەو جێبەجێكردنی ئاكارەكان پێویستی بە كات و بەرنامە ڕێژی بەردەوام هەیە تاوەكو ببێتە ڕەفتارو ئاكاری منداڵەكە بەتایبەتی و مرۆڤەكان بەگشتی .
10 – بڕیاری بەپەلە مەدە ، بەڵكو ڕۆبچۆ ، شیكاری بكە ، لەكاتی بیركردنەوە بۆ چارەسەرەكاندا هەوڵبدە لەسەر خۆبە .
11 – هەمان شێواز لەگەڵ سەرجەم منداڵەكاندا بەكار مەهێنە ، چونكە هەر منداڵێك تایبەتمەندی خۆیی هەیە ، بەشێوەیەك منداڵی یەكەم لەگەڵ ناوەنجیەكەدا جیاوازە و هەردووكیان لە بچوكەكەیان جیاواز ترن ، بۆیە بەهەند گرتنی جیاوازی تاكەكان هۆكارێكی سەركەوتوی پرۆسەی پەروەردەییە .
12 – یاساو ڕێسا بۆ هەڵس و كەوتەكان دابنێ ، دەبێت خۆت یەكەم كەس بیت كە پەیڕەوی بكەیت و لێی لانەدەیت .

حوزه‌یران 2, 2014

کاتێک منداڵ دەست دەکات بە درۆکردن، دە ئامۆژگاری بۆ دایکان و باوکان – نوسینی میخائیل ڤینتەرهۆف – وەرگێڕانی لە ئەڵمانییەوە: کامەران چروستانی

لە ناو جانتاکەمدا پێنجهەزار دینار دیار نەماوە، ئەو شیرینیەی کە لە ناو کەوانتەرەکەدا شاردبوومەوە دیار نەماوە، کەسێک بە دزیی منەوە کۆمپیوتەرەکەمی بەکارهێناوە: بەڵام هەر کاتێک پرسیار دەکەم، هەر وەک هەموو جارێک کەس نەبووە . لە بری ئەمە، بێگوناهانە منداڵەکەم وەک جاری پێشوو دەڵێت: دایە، من نەبووم! هەرچەندە باوک و دایک زۆربەی جار بە باشی لێیان ڕوونە، کەی منداڵەکان ڕاستی ناڵێن. لەم بارانەدا باشترین ڕێباز چییە، کە باوک و دایکەکە بیگرنە بەر و بنچینەی هۆکاری ئەم درۆکردنە چین، ئەمانە دوو پرسیاری گرنگن. جگە لە وەڵامی ئەم دوو پرسیارە، دە ئامۆژگاری پێشکەش دەکەین، چۆن دایک و باوک لەگەڵ ئەم درۆیانە مامەڵە بکەن.
درۆ وەک بەشێک لە گەشەی منداڵ:
لە ساڵی چوارهەمی تەمەنەوە منداڵەکان دەست دەکەن بە درۆ. دایک و باوکیش ئەمە وەک ڕەشبینییەک لە دڵ دەگرن، هەرچەندە بواری کەمکردنەوە و نەهێشتنی درۆکردن زۆر کەمە، گەر پەشمە نەبێت: هەروەک توێژەرە ئەمریکییەکان سەرنجیان داوە، کە منداڵی چوار ساڵ هەموو دوو کاژێرێک جارێک درۆ دەکات و منداڵی شەش ساڵ هەموو کاژێرونیوێک. ئەم ژمارانە سەرسوڕمێنەرن، بەڵام ئەوەی خۆی لەپشت ئەم ڕەفتارەوە دەشارێتەوە، بریتییە لە گەشەسەندنێک، کە ئەتوانین بە دیاردەیەکی پۆزەتیڤی لە قەڵەمی بدەین. کاتێک منداڵ دەست دەکات بە درۆکردن، ئەمە ئەوە دەگەێنێت، کە ئەو منداڵە فێری ئەوە بووە، کە دەتوانێت خۆی لە جێگای کەسێکی تر ببینێتەوە و لە ڕوانگەی ئەو کەسەی ترەوە مامەڵە بکات و هەست بکات. جگە لەوەش منداڵەکان ئەوەش دەزانن، کە مەرج نییە هەموو کەسێک وەک یەک شت بزانێت و ئەم خاڵە دەتوانن بۆ قازانجی خۆیان بەکاربهێنن. ئەمە بنەمای درۆیە. زانایانی دەروونناسی گەشەسەندن لەو باوەڕەدان، کە هەرچەندە منداڵێک زیرەکتر بێت، هێندە زووتر دەست دەکات بە درۆکردن. بە هەر حاڵێک دەتوانین درۆکردنی منداڵ بە بەردێکی بناغەیی دابنێین لە گەشەسەندنی منداڵدا.
بۆچی منداڵ درۆ دەکات؟
بەڵام ئەو هۆکارە گشتییانە چین، کە وا لە منداڵ دەکات لە بارودۆخێکی تایبەتیدا پەنا بەرێتە بەر درۆ؟
منداڵی باخچەی ساوایان بە شێوەیەکی گشتی ناتوانن جیاوازی بکەن لە نێوان واقیع و خەیاڵدا، لەبەرئەوە زۆرجار لە هیچی نەبوو چیرۆکێک لە خۆیانەوە دروست دەکەن یاخود زیاد لە سنووری ئاسایی شتێک گەورە دەکەن، کاتێک شتێک دەگێڕنەوە. جگە لەوە یەک لە دوایەکی ڕووداوەکان تێکەڵ و پێکەڵ دەکەن و شێوازی ڕووداوەکان لەسەر خواستی خەیاڵ و بۆچوونی خۆیان دەگێڕنەوە. ئەمە درۆیەکی بێگوناهە و هیچ ئامانجێکی لە دوا نییە، بەڵکو تەنها کەمی توانای لۆژیکی هزری منداڵ وا دەکات ئەو منداڵە لە سنووری واقیعی ڕووداوەکان و دیاردەکان بەرجەستەی شتێک بکەن. بەڵام لە زۆرکاتدا منداڵ لە ترسی سزادان و لێپرسینەوەی دایک و باوک درۆ دەکات: بێگومان جاروبار هەموو منداڵێک شتێک دەکات، کە پێویست وایە یان وابوو کە نەیکات، کە ئەمەش لای منداڵەکە ڕوون و ئاشکرایە. لەوانەیە ئەو شتەش ڕووداوێکی بچوک بێت کە شوێنی بایەخ نەبێت بۆ نموونە: منداڵەکە یارییەک دەشکێنێت یاخود شتێکی لە بیر چووە و هەر لە شوێنی خۆی بەجێی هێشتووە. بەڵام کێشەکە لەوەدایە، کە زۆربەی منداڵان ئەو ڕەفتارە هەڵەیان زۆر بە هەڵە و بە خراپی هەڵدەسەنگێنن، کە ئەمەش بەرەو درۆیان دەبات، بۆ ئەوەی منداڵەکە بتوانێت ئەو وێنەیە بخاتە بەردەمی دایک و باوکی، کە ئەوان پێی ڕازی دەبن. لەبەر ئەوە با دایک و باوک ئەو ڕەفتارەی منداڵەکە، کە درۆکردنە، زۆر زل نەکەن، کاتێک منداڵەکە هەموو گوناهەکانی خۆی بەسەر ئەم و ئەودا فڕێ دەدات، بەڵکو با ئەم هەڵس و کەوتەی منداڵەکە ببێت بە هۆکارێک بۆ ئەوەی دایک و باوکەکە لە خۆیان بپرسن، ئایا پەروەردەی منداڵەکەیان ڕەقییەکی تیادا نییە، تاکو وا لە منداڵەکە بکات درۆ بکات بۆ ئەوەی پاکانە بۆ خۆی بدۆزێتەوە. لە هەمان کاتدا هۆکارێکی تریش هەیە بۆ ئەوەی منداڵ درۆ بکات ئەویش ئەوەیە کە هەندێک جار دایک و باوک داواکاریی و فەرمانەکانیان بەسەر منداڵدا زۆرە و لە سنووری تواناکانی ئەو منداڵەدا نییە وەک ئەوەی هەمیشە داوا لە منداڵەکە بکەن کە نمرەکانی قوتابخانەی بەرز بێت و لە ڕیزی یەکەمین قوتابییەکانی پۆلەکە بێت. لەم بارەدا منداڵ گەر نەگاتە ئەو ئامانجەی کە دایک و باوک بۆی دیاری کردووە، دەست دەکات بە درۆکردن کە مامۆستاکە مامەڵەی خراپە یاخود هەندێک جار خۆی نەخۆش ئەخات.
منداڵ لەبەر بایەخ و ڕەوشتیش درۆ دەکەن. بێگومان ئەم جۆرە درۆیە لە گەورەکانەوە فێر دەبن. منداڵ بە ئاسانی هەست دەکات کاتێک باوک و دایک مەوعیدێک ڕەت دەکەنەوە بە هۆی ئەوەی کە گوایە نەخۆشن یاخود کە موجامەلەی یەکێک دەکەن کە ڕاست نییە و دوورە لە واقیع. توێژینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە، کە منداڵ خۆیان لەگەڵ ئەم مامەڵەیەی دایک و باوکدا دەگونجێنن و هەروەها دەریشیانخستووە، کە لە کاتێکدا منداڵێکی شەش ساڵ لەبەر پیشاندانی ڕەوشت و موجامەلە هەرگیز درۆ ناکات چونکە بەو شتە شارەزا نییە، بەڵام منداڵێکی تر لە تەمەنی نزیکەی دە ساڵدا ناڕاستی قبوڵ دەکات و ئامادەیە بەجێی بهێنێت لەبەر خاتری سەرنجڕاکێشان و قبوڵکردنی ڕای دەوروبەر. جا کێشەکە لەوەدایە کاتێک دایک و باوک خۆیان چاوگەی درۆ بن لە خێزانەکەدا، بەڵام داوا بکەن لە منداڵەکە، کە درۆ نەکات. چونکە منداڵ لەو کاتەدا هەست دەکات، کە تەنها لە خودی مامەڵەی دایک و باوکەکەدا درۆیەک هەیە، کە لە ڕاستیی خۆیانەوە دوورە.
منداڵ هەر لە تەمەنێکی بچووکەوە ئەوە تێ دەگەن، کە ئێمە لە ناو کۆمەڵگایەکی کارکەر و موڵکدارێتیدا دەژین، کە بوونی هەندێک نیشانە و سومبول کاری خۆی دەکاتە سەر بەناوبانگێتی و چەسپاندنی تاکە کەس، بۆیە هەندێک جار دەبینین کە منداڵ درۆ ئەکات بەوەی چەند شتی بەنرخ و باشی هەیە یاخود کە توانای سەبارەت بە شتێک چەند زۆرە، هەرچەندە لەوانەیە ئەمانە هیچیان ڕاست نەبن. لێرەدا ئەوەی ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت، بریتییە لە سەلماندنی خود بە هۆی ئەو شتانەی کە لە ژیانیدا هەیەتی، کە ئەویش بەشێکە لە ڕەنگدانەوەی ئەو پەروەردەیەی، کە منداڵەکە بەر لە هەموو شتێک لە خێزانەکەوە وەری گرتووە، ئنجا دوای ئەوە لە کۆمەڵگاکەوە.
چۆن دایک و باوک مامەڵە بکەن؟
بەشێوەیەکی گشتی منداڵ ئەو ڕێگە هەڵخڵەتاندنن و درۆ کردنانە نازانێت، کە گەورەکە دەیزانێت، لەبەرئەوە گەورەکان زوو درۆی منداڵەکان ئاشکرا دەکەن. ئنجا باشترین هەنگاو ئەوەیە کە ڕاستەوخۆ لەو بارەیەوە قسە لەگەڵ منداڵەکەدا بکرێت ، هەرچەند ەبە شێوەیەکی گشتیی زۆربەی جار منداڵەکە هەست بە شەرمێکی زۆر دەکات، ئەگەر بێت و درۆکەی ئاشکرا بووبێت، بەڵام تەنها ڕستەیەکی وەک ” من دەزانم، کە ئەمە ڕاست نییە”، بەسە بۆ ئەوەی کە جارێکی تر ئەم شەرمکردنە بەرەو کەمی بڕوات و ئەو هەستەی نەمێنێت. دایک و باوک نابێت بە سزادان یاخود توڕەیی کاردانەوەیان بەرامبەر بە درۆی منداڵ هەبێت، چونکە لەوانەیە ئەمە ببێتە هۆی ئەوەی لە دواییدا منداڵەکە لە ترساندا نەک تەنها لە درۆ دوور نەکەوێتەوە بەڵکو ڕاستییەکانیش لە دڵیدا دەشارێتەوە و هەموو شتێک لە ناو دڵیدا پەنگ دەخواتەوە. لەبری ئەمە پێویستە باوک و دایک بۆ منداڵەکانیان ڕوون بکەنەوە، کە ئەو منداڵە دەتوانێت هەموو شتێک ،کە لە ناو دڵیایەتی بیگێڕێتەوە، بەبێ ئەوەی هیچ کەسێک پێشبڕیاری تیادا بدات ئایا ئەوە هەڵەیە یان ڕاستە. واتە هەوڵ بدە زمانی وتووێژ لەگەڵ منداڵەکەتدا دروست بکە. زۆر جار بار و دۆخی ناو خێزانەکە ئاسایی نییە، چونکە لە لایەکەوە لە هەموو خێزانێکدا دەستەواژەکانی وەک “ڕاستیی و ڕەوشت” بە گەورەیی نووسراون و بایەخێکی زۆریان پێ دەدرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا خودی دایک و باوکەکانیش هێندە ڕاست نین سەبارەت بەو دەستەواژانە. گەورەکان وا پێویست دەکات، کە بیر لەوە بکەنەوە، ئایا چەند وە تا چ ڕادەیەک وێنەیەکی نموونەیین بۆ منداڵەکان وە لەو بارەیەوە چەند ئەو دایک و باوکە کار لەگەڵ خۆیان و کار لەسەر خۆیان دەکەن، ئەگینا لەوانەیە زۆر بە خێرایی ئەو وێنە نموونەییە و کەسایەتیی و باوەڕەیان لەبەردەمی منداڵەکەدا لەدەست بدەن.
دە خاڵی ئامۆژگاری
وێنە نموونەییەکە:

ئەو دایک و باوکانەی، کە خودی خۆیان بەشێوەیەکی بەردەوامی پەنا نابەنە بەر درۆ، خاڵێکی زۆر گرنگە بۆ ئەوەی ئەم خەسڵەتە بگوێزنەوە بۆ منداڵەکان و فێریان بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر جارێک وا پێویست بکات لەبەر هۆکارێک درۆ بکەن، ئەوا باشترە هۆکاری درۆکە بۆ منداڵەکە ڕوون بکەنەوە. بۆ نموونە ئەوە ڕوون بکەنەوە کە نەیانویستووە هەستی کەسەکەی تر بریندار بکەن بۆیە وا پێویست بوو لەو بارەدا درۆیەکی وا بکەن.
درۆ لەگەڵ منداڵەکەتدا مەکە:
بەهیچ شێوەیەک نابێت باوک و دایک درۆ لەگەڵ منداڵدا بکات. ئەگەر نەیانویست وەڵامی پرسیارێکی نەگونجاو بدەنەوە یاخود ڕاستییەکی ئازاردەر دەرببڕن، بەڵام هەر ئەبێت هۆکاری ئەو هەڵوێستە بۆ منداڵەکە ڕوون بکەنەوە. چونکە هەموو درۆکردنێک لەبەردەمی منداڵدا ڕێخۆشکەرێکە بۆ ئەوەی منداڵەکەش هەمان ڕێباز بگرێتە بەر. گەر ڕۆژێکیش لە منداڵەکە بپرسرێت بۆچی درۆیەکی وای کردووە، شێوازە شێوانێک لە دەروونی منداڵەکەدا پەیدا دەکات، کە ناتوانێت تەفسیرێک بۆ مامەڵەکەی دایک و باوکی بدۆزێتەوە، کە ئەوان مافی درۆیان هەیە و بەڵام بۆ ئەو ڕێگرن.
ئەنجام:
زۆر گرنگە ڕاستیی لای منداڵ بووترێت و لێپرسینەوە بەرامبەر مامەڵەکانی خۆمان هەڵبگرین: بۆ منداڵەکە ڕوون بکەرەوە، درۆ چ ئەنجامێک و بەرهەمێک لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. بە منداڵەکەت بڵێ بۆ نموونە، ئەو کەسەی کە بە بەردەوامی درۆ دەکات، ئیتر بڕوای خەڵک لەدەست دەدات وە خەڵکیش لەو جۆرە کەسانە دوور دەکەونەوە.
متمانەی خێزان:
گەر خێزان لە ناو خۆیاندا متمانە و کراوەیی لە مامەڵەی نێوان خۆیاندا بەجێ بهێنن، ئەوا زۆر ئاسانترە کە پەروەردەی منداڵەکە لەسەر بناغەی ڕاستیی و ڕاستگۆیی بدرێت. کاتێک منداڵەکەت ئەو هەستەی هەبێت، کە بایەخ و خۆشەویستیی لە لایەن خێزانەکەووە پێ دەدرێت، لە بارێکدا ئەگەرچی شتێکی هەڵەشی کردبێت، ئامادە دەبێت لەو کەشە ناڕەحەتەدا ڕاستیی بڵێت.
سوپاسی ڕاستیی:
ئایا منداڵەکەت ڕاستییت پێ ڕادەگەێنێت، ئەگەرچی لە بارێکی ناخۆشیشدا بێت، وەک ئەوەی کە پلەی قوتابخانەی خراپن، لەو بارەدا دەبێت بە ئاسایی شتەکان بگریتە دڵ و دانیان پیادا بنێیت. ڕاستگۆیی و ئاشکرایی کردارێکی چەوت و بارێکی خراپ باشتر ناکات، بەڵکو دەبێت بە بناغەیەک بۆ وتووێژ لەگەڵ دایک و باوکەکەدا، کە بە هۆیەوە دەتوانن زۆربەی کێشەکان چارەسەر بکەن یاخود هەوڵ بدەن بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ کێشەکان.
داننان بە هەڵە و خاڵی لاوازیدا:
هەموو کەسێک هەڵە دەکات: دەبێت منداڵەکەت فێر بکەیت کە دان بە هەڵە و خاڵە لاوازەکانی خۆیدا بنێت وە هەرگیزا و هەرگیز بەبێ گوێگرتن تووڕە نەبیت و وتەی ناشرینی پێ بڵێیت، چونکە ئەمە ڕێگەی ڕاستی نێوان تۆ و منداڵەکە قورستر دەکات. بۆ ئەوەی منداڵەکەشت فێری ئەو شتە بکەیت، ئەوا دەبێت بزانیت کە ئێوەی دایک و باوک ئەو قوتابخانەیەن، کە منداڵەکەتان لێتانەوە فێر دەبێت.
تێگەیشتنمان بۆ درۆ:
بۆت دەرکەوت منداڵەکەت درۆی کردووە، قسە لەگەڵ منداڵەکەتدا بکە و لێی بپرسە بۆچی درۆی کردووە. تێگەشتنی خۆت بۆ باری منداڵەکە لە لای منداڵەکە پیشان بدە، لە هەمان کاتدا بۆی ڕوون بکەرەوە کە تۆ ڕەفتارێکی لەم شێوەیەدا بە دڵ نییە و ناتەوێت کە منداڵ درۆ بکات. ئەشتوانیت لەگەڵ منداڵەکەدا باسی ئەوە بکەیت گەر جارێکی تر شتێکی وا ڕوویدایەوە، ئەبێت منداڵەکە چۆن ڕەفتار بکات بۆ ئەوەی تووشی هەمان درۆکردن نەبێتەوە. بێگومان لە بارێکی وادا ڕێگەیەک هەر دەدۆزرێتەوە.
لە خوتبەی مۆرالیی دوور بکەوەرەوە:
دەبێت دوور بکەویتەوە لەوەی، هەستکردن بە گوناهبارێتی بە منداڵەکە بدرێت یاخود خوتبەوی مۆراڵیی و ڕەوشتیی بەرزی بۆ باس بکەیت، چونکە ئاستی هزری منداڵ زۆر جار لەو ئاستەدا نییە، کە بتوانێت هەندێک دەستەواژە و بەهای ناو کۆمەڵگا تێبگات، بەڵکو ئەمەندە بەسە کە پێی ڕابگەێنێت، کە زۆر پێت ناخۆش بووە، کە ئەو درۆیەت لێ بیستووە. هەمیشەش هەوڵ بدە بەپێی توانای ژیری منداڵەکەت قسەی لەگەڵدا بکەیت، بۆ ئەوەی بتوانێت لە وشە و ڕستەکانت بگات.
سزادان ڕێگەیەکی ڕاست نییە:
گەر منداڵەکەت بە سزادانێکی قورس ترساند، ئەمە ڕێگەیەکی هەڵەیە. ئەو منداڵانەی کە زۆر بە قورسی لەسەر درۆ سزا دەدرێن، هەمیشە وا بیر دەکەنەوە، کە جاری داهاتوو دەبێت باشتر درۆ بکەن، بۆ ئەوەی ئاشکرا نابن. ئەگەر هەر سووریت لەسەر ئەوەی، کە منداڵەکە دەبێت بە شێوەیەکی ژیرانە و ئاسایی سزا بدرێت، ئەوا دەبێت سزاکە وا بێت، کە پابەند بێت بە هەڵس و کەوت و هەڵەی منداڵەکەوە و جگە لەوەش هەستی پێ بکات بۆچی سزا دەدرێت.
یارمەتییەکی زانستییانە:
ئایا منداڵەکەت زۆر درۆ دەکات و نە وتووێژ سوودی هەیە و نە هەڕەشە، کەواتە لەوانەیە هۆکارەکان لەوە قوڵتر بن، کە بە سادەیی بتوانیت چارەسەری بکەیت. لەم بارەشدا دەبێت بنچینەی هۆکارەکان بدۆزیتەوە. لەم بارەشدا دەتوانیت یارمەتی لە کۆمەڵناسێک یاخود دەروونناسێکی منداڵان وەربگریت.

ئایار 5, 2014

سزادان و ڕەخنە گرتن لە منداڵان – میران ئاوات زوهدی – دەروونناس و خوێنکاری ماستەر لە دەرووناسی/ سوید

لە زۆر وڵاتاندا لێدان قەدەغەکراوە بەتەواوەتی و دایک و باوک یان مامۆستا مافی ئەوەیان نیە کە لە منداڵ بدەن یان بیانترسێنن و سوکایەتیان پێبکەن یەکێک لەو وڵاتانە وڵاتی سویدە. هەندێ وڵاتی تری وەک ئینگلیز تا ڕادەیەک لێدانی منداڵ بۆ مەبەستی پەروەردەکردن ڕێگەی پێدراوە بە جۆرێک کە لێدانەکە ئەمەندە هێواش بێت جێگە بەجێ نەهێڵێت. تەنانەت لە هەندێ لە ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاشدا هەن.
ئەو منداڵانەی کە سزادەدرێن بە لێدان گوێڕایەڵ دەبن بۆ کاتێکی دیاریکراو کە وا لە دایک و باوکەکە دەکات کە وابزانن کە ئەم شێوازە کاریگەرە و منداڵەکان گوێڕایەڵ دەبن، بەڵام لێکۆڵینەوەکان دەریان خستووە کە ئەو منداڵانەی کە لێیان دەدرێت ڕق و توڕەیی هەڵدەگرن. ئەم منداڵانە فێری ئەم شێوازە دەبن بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان هەم لە قوتابخانەکان هەم لە ناو هاوڕێکانیاندا کاتێک توشی کێشەیەک دەبن یەکسەر بە لێدان وەڵام دەدەنەوەو شێوازی گفتوگۆو ئاخاوتنیان نابێت، چونکە بەو جۆرە فێرکراون کاتێک هەڵەیەکیان کردبێت باوک یان دایکیان یان خوشکو برای گەورەیان لێیان داون لە باتی ڕوونکردنەوەو قسە لەگەڵ کردنیان. لێکۆڵینەوەکان پێمان دەڵێن کە زۆر لەو کەسانەی کە خۆیان لێدان بەکاردەهێنن لەگەڵ منداڵەکانیان یان لەگەڵ خەڵکاندا خۆیان بەردەوام بە لێدان مامەڵەیان لەگەڵ کراوە.
شێوازێکی تری سزادان هەیە کە دایک وباوکان زۆر بەدڵنیاییەوە وادەزانن کە ڕێگایەکی زۆر باش بەکاردەهێنن لە پەروەردەکردنی منداڵەکانیان لەبەر ئەوەی کە ئەمان لە منداڵەکانیان نادەن، بەڵام لەمە خراپتر ئەوەیە کە ئەم دایک و باوکانە شێوازی سزادانی دەروونی بەکار دەهێنن لە پەروەردەکردنی منداڵەکانیاندا. ئەم جۆرە سزادانە وەک ڕەخنەگرتن، بەکەم سەیر کردنیان و بەکەم هەڵسەنگاندن و گاڵتەپێکردنی ئەو كارو چالاکیانەی کە منداڵەکان دەیکەن هەروەها تاوانبار کردنیان و دروستکردنی هەست بە تاوان کردن لای منداڵەکە. بەکارهێنانی ئەم جۆرە ڕەفتارە لەگەڵ منداڵاندا دەبێتە هۆی ئەوەی کە لەباتی ئەوەی توڕە و شەڕەنگێزبن، ئەوا ئەمان ترس لە دڵ و بێدەنگ و دورە پەرێز دەبن لە ڕەفتاریاندا و بۆ داهاتوشیان کێشەیان بۆ دروست دەبێت لەوەی کە هەمێشە دوو دڵ دەبن لە هەموو هەنگاونان و ئەنجامدانی کارەکانیاندا و پاش بەئەنجام گەیاندنی کارەکانیانیشیان هەست بە پەشیمانی دەکەن و هەست بەو دڵ خۆشیە ناکەن کە دەبوو بیانکردایە.
کاتێک کە هەوڵ دەدرێت کە منداڵان هەر زۆر زوو وەکو گەورە تەماشا بکرێن و تاوانبار بکرێن بەوەی کە ڕەفتاری منداڵانە دەنوێنن بەوەی کە زۆر پەیوەستن بە دایک و باوکەکانیانەوە یان بەوەی گرینۆکن وا لەمنداڵەکان دەکات کە زیاتر پەیوەستبن و گرینۆکبن. منداڵێک کە سزا دەدرێت بە هەموو جۆرەکانی سزادانەوە، هەست دەکات کە پەسند نەکراون و قبوڵ نەکراون و لەبەر ئەوەی کە پێویستیان بەوەیە کە ببینرێن و هەست بە بونی خۆیان بکەن ئەوا پەنا دەبەنە بەر ڕەفتاری منداڵانە و ڕێگەی جیا جیا وەکو گرینۆکی جوکە جوک کردن دەگرنە بەر و زیاتریش لەو کاتانەدا وا دەکەن کە دایک و باوکەکانیان زۆر سەر‌قاڵن. ئەوەی جێگەی سەرنجە کە ئەم منداڵانە ئەم ڕەفتارەیان تەرک ناکەن کاتێک کە گەورە دەبن و کەسانی چوار دەوری خۆیان وەڕس دەکەن.
جێگەی ئاماژە بۆکردنە کە کارێکی زۆر سەختە بۆ کەسانێک لەدەرەوەی خێزانێکدا ڕێگایەکی دیاری کراو بۆ پەروەردەکردنی منداڵەکەیان پیشان بدەن، لەبەر ئەوەی کە ئەم پرۆسەیە زۆر پەیوەستە بەوەی کە دایک و باوک خۆیان چ کەسایەتییەکیان هەیە و منداڵەکەیان چۆنە، بەڵام دەتوانین چەند ڕێنماییەکی گشتی بدەین بە دایک و باوکان کە پەیوەست نین بە تیۆریەکانەوە.
- بۆ منداڵان زۆر گرنگە کاتێک کە دایک و باوکان خۆشەویستیان پێئەدەن خۆشەویستیەکی بێ شەرت و شروت بێت. واتە خۆشەویستیەک بێت چاوەڕوانی ئەوەی پێوە نەبێت کە دایکان و باوکان بیانەوێت منداڵەکەیان کارێک یان چالاکیەکیان بۆ بکەن ئەمە چیە ئەمان خۆشەویستی دەردەبڕن بۆ منداڵەکەیان وەک گوێڕایەڵی، ئاقڵی، زیرەکی، هتد. زۆر لە دایکان و باوکان وادەزانن کە خۆشەویستی زۆر پیشانی منداڵەکانیان بدەن ئەوا زۆریان داوە بەدەمی منداڵەکانیانەوە و سیاوایان بۆتەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە لێکۆڵینەوەکان پیشانیان داوە دایک و باوک کاتێک زۆر دەدات بەدەم منداڵەکەیەوە و سیوای منداڵ دەکاتەوە ئەوەیە کە سنور بۆ منداڵەکانیان دانانێن و دایک و باوکان لەباتی پێدانی خۆشەویستی بەمنداڵەکانیان هەڵدەستن بە کڕینی شتومەکی ماتریاڵی وەک یاری کردن، بەتایبەت کە لای هەندێک خێزانی ئەم سەردەمە بۆتە پێشبڕکێی شتومەک کڕین بۆ منداڵەکانیان.
- یاسایەکی گشتی کە لەناو منداڵاندا هەیە ئەوەیە کە منداڵان لاسایی گەورەکان دەکەنەوە نەک بە قسەی گەورەکان بکەن. دەبێت دایک و باوکان ئەوە بزانن کە خۆیان وەک نوێنەریک یان مۆدێلێک وان بۆ منداڵەکانیان خۆیان چۆن بن منداڵەکانیش وەک ئەوان دەکەنەوە.
- هەڵکێشان بە بەردەوامی کەریگەری زیاترە تاکو سزادان! هاندانی منداڵان بۆ ئەنجامدانی هەموو کارێک زۆر کاریگەر ترە لە ڕەخنەگرتن و لۆمەکردنیان و سزادانیان.
- ئەو جۆرە هەڵسوکەوت وتەبیعەتەی کە دایک وباوکان چاوەڕوانی دەکەن لە منداڵەکانیان یان خوازیاری ئەوەن کە منداڵەکانیان بیکەن دەبێت لە ژێر ڕەچاو کردنی ئەو هەلومەرجانەدا بێت کە لە توانای منداڵەکەدا بێت، لەبەر ئەوەی کە بۆ نمونە منداڵانی باخچەی ساوایان ناتوانن لە ڕووداوەکان تێبگەن لە ڕوانگەی هۆ و کارتێکردنەوە واتە مەبەست و دەرئەنجام.
- ‌هەرچی یاساو چاوەڕوانیکردنەکانی دایک و باوک هەیە دەبێت بە جوانی ڕوون بکرێنەوە بۆ منداڵەکە تاکو بزانێت هۆکەی چیە کە دایک و باوکی ئەم یاسایانەیان دانەوە بە هەمان شێوەش گرنگە کە ڕونی بکەنەوە کە ئەگەر ئەم یاسایانە بشکێنرێن فڵان دەرئەنجامی لێدەکەوێتەوە. ئەم ڕونکردنەوانە هەم قورسی یان بایەخی یاساکان دەگەیەنێت و هەم منداڵەکە واهەست ناکات کە سەرزەنشت دەکرێت یان دایک و باوکەکەی لەبەر ئەوەی کە دەسەڵاتیان هەیە و لەم گەورەترن بە ئارەزوو ئەم یاسایانەیان داناوە.
- کاتێک کە منداڵێک هەر جۆرە ڕەفتار وهەڵسو کەوتێک دەکات کە بۆی نیە بیکات و گوێ ناگرێت ئەو کات دەبێت دایک و باوکەکە بیرێک بکەنەوە لەوەی کە لەوانەیە هۆکەی لە ناو خودی داڕشتن و چوارچێوەی خێزانەکە خۆیدا بێت. خۆیان کێشەیان هەبێت و منداڵەکە ئەم ڕەفتارانە دەکات بۆ ڕاکێشانی سەرنجی چواردەورەکەی، زۆر لێکۆڵینەوە پیشانیان داوە کە زۆر منداڵ کاری زۆر چەوت دەکەن کاتێک دایک وباوکەکانیان کێشەیان هەیە لەگەڵ یەکتردا و بەردەوام خەریکی دەنگ بەرزکردنەوەو شەڕن. ئەم منداڵانە سەرەڕای سزادانیشیان هەڵدەستن بە ڕەفتاری نەشیاوی جۆراو جۆر تاکو دایک و باوکەکانیان سەر خۆیانیان نەپرژێ و نەگاتە ئاستی لێک جیابوونەوەیان. ئەگەر ئەمانە نەبوون ئەو کات دەتوانرێت سەرنجی ناو گروپی باخچەی ساوایانکەی یان دایەنگەکەی بدرێت.
- زۆر گرنگە دایک و باوک سەرسەخت نەبن لە گۆڕینی یاساکانی کە دایان دەنێن و قابیلیەتی گوێگرتن وگۆڕانکاریان هەبێت.

ئه‌یلول 28, 2013

منداڵ و درۆکردن – وەرگێران بە دەستکاری لە عەرەبیەوە: رێناس ساڵح – نووسینی: د.غزوان ناصیف

درۆکردن بە یەکێک لە ترسناکترین نەخۆشیە کۆمەڵایەتیەکان دادەنرێت و هۆکاریشە بۆ زۆرێک لە کێشە و نەخۆشیە دەروونی و کۆمەڵایەتیەکان، لەنێوان گەورەو بچووکدا بڵاوەو بریتیە لە نمایشێکی رووکاڵی بۆ پاڵنەرە دەروونیەکان و هێزێک کە هۆکارە بۆ سەرهەڵدانی..

-جۆرەکانی درۆکردن:
-

١. درۆی بانگەشەیی: ئەم جۆرە درۆ کردنە رووەو بەرزکردنەوەی خود دەکرێت کە تاک وا لە خود بکات ببێتە سەنتەری ئاگایی و سەرنجی دەورووبەر کە ئەمەش بەهۆی هەستکردن بە کەمیەوە سەرهەڵدەدات و رەنگە منداڵ کاتێ کە فێری دەبێت دەست بەرداری نەبێت لە گەنجی و گەورەیشدا، وەک دەبینین و لە گشت شوێن و کۆمەڵگایەکدا هەیە کە خەڵکانێك هەن باس لە هێز و ناوبانگ و کردارەکانیان و شکۆمەندیان دەکەن بەڵام ئێمە تەواو دڵنیاین کە بە هیچ لەم کارانە هەڵنەساون.
بۆ چارەسەرکردنی ئەم جۆرە درۆکردنە وا باشە لایەنی پزیشکی لە دەروونی منداڵ ئاشکرا بکەین و وای لێبکەین متمانەی بەخۆی بەهێز بێت و تێی بگەیەنین کە هەرچەند لە لایەنێک لاواز بێت لەچاو هاوەڵانی بەڵام لە زۆر لایەنی تر لەوان بەهێزترە و سەرکەوتووترە کە بەمەش هەست کردن بە کەمی لەلا لاواز دەبێت..
٢. درۆی مەبەستدار: لێرەدا منداڵ درۆ دەکات بۆ بەدەست هێنانی مەبەستێکی خودی، وەك ئەوەی پێویستی بە پارە بێت بۆ ئەوەی لەگەڵ هاورێکانی بچێتە شاری یاری و دەشزانێت ئەگەر داوا لە دایک و باوکی بکات ئەم پارەیەی پێ نادەن هەربۆیە درۆ دەکات و دەڵێت پێویستم بە پارەیە بۆ کرینی پێداویستی قوتابخانە.
ئەم جۆرە لە درۆکردن چارەسەر دەکرێت بە زانینی پێداویستیەکانی منداڵ و جێبەجێ کردنی بەپێی توانا تاوەکو هەلی هونەرییەتی درۆکردن لەلایان دروست نەبێت.
٣. درۆی تۆڵەسەندنەوەیی: لێرەدا منداڵ درۆ دەکات بۆ ئەوەی منداڵێکی تر تاوانبار بکات بەتایبەت ئەو منداڵەی کە رقی لێیەتی و ئەمەش بە تاوانی رێکخراو کە سزادان یاخود ناوبانگی خراپی لەدوابێت، ئەمەش بەهۆی حەسودی و ئیرەیی یاخود هەستکردن بە نایەکسانیەوە دروست دەبێت.
پێویستە لەسەر باوان و مامۆستاکان دادپەروەر و یەکسان بن لە مامەڵە کردن لەگەڵ منداڵەکان..
٤. درۆی بەرگری کردن لە خود: منداڵ درۆ دەکات لە ترسی سزادان، وەك درۆ لەگەڵ باوان و مامۆستاکان دەکات بۆ پارێزگاری کردن لە برا یاخود هاورێ بۆ ئەوەی رووبەرووی سزادان نەبێتەوە، ئەم جۆرە درۆیەش شێوەیەکە لە شێوەکانی ئینتما بۆ گروپ کە بەشێویەکی بەرچاو لە قۆناغی هەرزەکاری لای رەگەزی نێر زیاتر دەبینرێت و زیاتر بڵاو و روونە وەك لای رەگەزی مێ.
٥. درۆی خەیاڵی: منداڵ لێرەدا خەیاڵی هەندێ شت دەکات و وا باسیان دەکات وەك ئەوەی راست بێت، وەك نموونە: تەمەنی ٥ ساڵە مەبەستی درۆکردن نیە و بەو مانایەش لەدرۆ تێناگات کە گەورەکان لێی تێدەگەن، هەروەها منداڵ لەخەون زۆر شت دەبینێت و لە رۆژدا بەبیری دێتەوە و وا باسیان دەکات کە بەراستی روویدابێت، زۆرجار چیرۆک دروست دەکات و خۆی پاڵەوانیەتی هەرچەند لەگەڵ واقیع ناگونجێت بەڵام رمەکەکانی رازی دەکات.
لێرەدا پێویستە لەسەر بەخێوکەرانی منداڵ سوودی لێوەربگرن و بیرۆکەکانی پەرە پێبدەن.
٦. درۆی لاسایی: لێرەدا منداڵ دەست دەکات بە درۆکردن وەك لاساییەك بۆ رەفتاری گەورەکان یان کاتێ دەبینێت ئەوان درۆ دەکەن ئەویش لاسایان دەکاتەوە.
٧. درۆی نەخۆشی یان درێژ خایەن: زۆرجار درۆکردن لای منداڵ زۆر درێژە دەکێشێ و زیادەرەوی تێدا دەکات و وای لێدێت بەبێ مەبەست و بەبێ ئاگایی درۆ دەکات و دەبێتە خوو لەلای ئەمەش لە ترسناکترین جۆری درۆکردنەکانە..

-چارەسەری درۆ و خۆپاراستن لێی:

١. زانینی درۆ و مەبەست لە درۆکردن.
٢.لەو بارودۆخانە دووربکەونەوە کە پاڵنەرن بۆ درۆکردن.
٣.نابێت هەلی دەرباز بوون بە کەسی درۆزن بدرێت تا خۆی دەرباز بکات لە ئاشکرا بوونی درۆکانی.
٤.بەکارنەهێنانی لێدان یان جوێن پێدان و گاڵتە پێکردن لەکاتی پرۆسەی چارەسەری دا.
٥.دوای ئەوەی منداڵ دان بە درۆکەی دەنێت نابێت سزا بدرێت چونکە ئەوەی دان بە هەڵەکانی بنێت دەتوانرێت چاکسازی لەگەڵدا بکرێت
٦.بەدەستهێنانی متمانەی منداڵ بە تێگەیشتن و گفتوگۆ و خۆشەویستی لەجیاتی گومان کردن لێی و سزادانی.
٧.گەورەیی قەبارەی سزادانەکان کە گونجاو نین لەگەڵ جۆری هەڵەکانی منداڵەکە، ئەمە وا لە منداڵ دەکات هێمنی و ئارامی لەدەست بدات و وای لێبێت خۆی دابپۆشێت بە بەرگی درۆ و فێڵبازی.
٨.پێویستە دایک و باوک و مامۆستا ببن بە نموونەی باڵای منداڵەکان چونکە منداڵ لاسایی گەوەرەکان دەکاتەوە.
٩.گرینگترین رووبەروبوونەوە بۆ درۆ دروستکردنی ژینگەیەك کە رێز لە راستگۆیی بگرێت و تاکەکانی پابەند بن بە راستگۆیی.

حوزه‌یران 21, 2013

رۆشنبیریی مـنداڵان ـــ رەزا شوان ــ نەرویج

وشەی ( رۆشنبیری ) لە زمانی شیرینی کوردیماندا ، هاومانای وشەی ( کولتوور )ه لە زمانەکانی ئەوروپادا .
شارەزایانی بواری زمان دەڵێن : ” رۆشنبیری ، بریتییە لە زەینتیژی و ، زیرەکی و ، بلیمەتی و ، زۆرزانی و ، دانەمان ” .
وەکو زاراوەش ، رۆشنبیری بریتییە لە شارەزایی گشتی لە زانست و زانیاری و ، لە هونەر و ، لە کەلەپوور و ، لە شێوازی باوی ژیان و ، لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان و ، لە چاکسازی و لە گۆڕانکارییەکانی سەردەم .
رۆشنبیری ، بەرهەمی ساڵێک و دوو ساڵ نییە ، بەڵکو بەرهەمی کۆشس و چالاکییە هەميشەییە لێکدانەبڕاوەکانی مرۆڤە ، کە بە درێژایی قۆناغەکانی مێژوو .. نەوە لە دوای نەوە بۆ یەکتریان گواستۆتەوە .. هەر نەوەیەکیش کومەڵێک دەستکاریان کردووە و کۆمەڵێک شتیان لە رۆشنبیریی نەوەی پێش خۆیان لابردووە و ، کۆمەڵێک بابەتی تازەی پەسەند و پێویستی تریان خستۆتە سەری و .. بەرگێکی نوێیان لەبەرکردووە .
بنیاتنانی رۆشنبیری لە بنیاتنی قەڵایەکی بەرز دەچێت ، کە هەر بەردێکی بۆ زیاد بکرێ قەڵاکە بەرزتر دەبێ و ، هەر بەردێکیش لەو بەردانە ، شوێنێکی گرنگیان لە قەڵاکەدا هەیە .. هەر بەم شێوەیەش قەڵای رۆشنبیری ، بە چین لەسەر چینی رۆشنبیری ، بەرز بۆتەوە ، تا زانست و زانیاریی زیاتری بخەینە سەر بەرزتر و بەرزتر دەبێتەوە .. قەڵای رۆشنبیری ، قەڵایەکی بەردین نییە ، قەڵایەکی بنیاتنراوە لە زانست و زانیاری و ، لە هونەر و ، لە رۆشنبییریی گشتی ، کە زادەی بیر و ئەندێشەی رۆشنبیرانە .
هەردەميش رێز لەو راستییە دەگرین ، کە ئەمڕۆمان لەسەر پەرگەمای دوێنێمان چنراوە .. سبەینێشمان درێژەدەری ئەمڕۆمان دەبێت .. بەڵام نە ئەمڕۆمان وەکو دوێنێمانە و .. نە سبەینێشمان وەکو ئەمڕۆمان دەبێت .. چونکە مرۆڤ هەردەم چاوی بڕیوەتە بەرهەم و وەدەستهێنانی زیاتر و باشتر و تازەتر و مۆدێرتر .. گەر وا نەبوایە ژیان دەچەقی و گۆڕانکاری و داهێنان نە دەهاتنە کایەوە .. چەقین و وەستانیش مردن و کۆتاییە .
هەر رۆشنبیرییە ، مرۆڤی لە ئاژەڵەکانی تر جیاکردۆتەوە .. ئاژەڵەکان لە بوونیانەوە لەسەر زەوی و لە ناو ئاودا ، تا ئەمڕۆ گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ لە ژیان و گوزەرانیاندا روویان نەداوە ، کە شایەنی باسکردن بن .. بەڵام مرۆڤ بە بیرکردنەوە و بە هەوڵ و کۆششی لە شۆڕشێکی پێشکەوتن و داهێنانی هەميشەییدایە .. بۆ باشکردنی ژیانی و ، خۆشترکردنی گوزەرانی ، بۆ گۆڕانکاری و چاکسازی و ئاسانکاری لە شیواز و رێبازی ژیانیدا .. بۆیە مرۆڤ بە ( بوونەوەرێکی رۆشنبیر ) ناودەبرێت .
هەر کۆمەڵگەیەکیش ، خاوەنی رۆشنبیریی خۆیەتی و ، جیاوازە لەگەڵ رۆشنبیریی کۆمەڵگەیەکی تر . ئەم جیاوازییەش بۆ جیاوازی لە نێوان توخم و رەچەڵەکی نێوان مرۆڤەکانی کۆمەڵگەکە ناگەڕێتەوە ، بەڵکو بۆ زیادی و کەمی لە چەند و لە چۆنییەتی رۆشنبیری دەگەڕێتەوە .. بۆ شێواز و گواستنەوەی رۆشنبیری لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بۆ نەوەی دوای خۆی دەگەڕێتەوە .. بەڵام سەرەڕای ئەم جیاوازییانەش ، لە ئەمڕۆدا بە هۆی جیهانگیری و ، پەیوەندی و لە یەک نزیک بوونە .. کۆمەڵێک خاڵی هاوبەش و لە یەکچوونی رۆشنبیری لە نێو گەلاندا هەن .. جیاوازییەکانیش تا دێت کەمتر دەبنەوە .
رۆشنبیری بە گشتی ، بریتییە لە فێربوون و ، لە وەدەستهێنانی زانست و زانیاریی هەمەچەشنە و ، شارەزایی مرۆڤ لە بارەی شێوەی ژیان و ، لە بیر و باوەڕ و ، لە هەست و نەست و ، لە ئاراستە و ئایدۆلۆژیی مرۆڤ ، لە وەرگرتن و لە بەخشین .
کە دەڵێین : فڵانە کەس رۆشنبیرێکی شارەزا و بە توانا و باڵادەستە . واتا شارەزای بواری زانست و زانیاری و ئەدەب و هونەر و لایەنەکانی تری ژیانە .. ئاگای لە گۆڕان و تازەگەری و پێشکەوتن و داهێنان هەیە .. دەتوانێت بە جوانی و دروستی گوزارشت لە را و بۆچوونەکانی خۆی بکات و ، تاوتۆیی بارودۆخەکان بکات و ، تا رادەیەکیش توانای بۆچوون و پێشبینی کردنی لە گۆڕان و رووداوەکانی داهاتوودا هەبێت .. ئەمانە و کۆمەڵێک پێوەری رۆشنبیریی تر هەن، بۆ دانان بە ڕۆشنبیریی هەر کەسێکدا .
بابەتی رۆشنبیری گشتی ، بابەتێکی فراوان و بەربڵاوە .. باسکردن و شیکردنەوەی ، بە قووڵی و تەسەلی ، کاری شارەزا و تۆێژێنەر و پسپۆرانی ئەم بوارەیە .
من لە رێی ئەم کورتە پێشەکییەی سەرەوە .. ویستم بێمە سەر باسی رۆشنبیریی منداڵان .. کە بە کورتی و چڕی سەرنجی خۆم لەم بارەیەوە دەخەمەڕوو .
لەم روانگەیەوە کە ، ( منـداڵان بەشێکن لە ئەمـڕۆ و .. هەمـوو ئایـندەشن .. )
قۆناغی منداڵی ، گرنگترین و ، ناسکترین و ، هەستیارترین قۆناغە ، لە دروستکردنی کەسایەتی منداڵدا .. زۆربەی تۆێژێنەران و دەروونناسانی منداڵان ، جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە ، کە پێنج ساڵی یەکەمی تەمەنی ژیانی منداڵ ، بە پیترین و گرنگترین قۆناغی منداڵییە .. هەر لەم قۆناغەدا سیماکانی کەسایەتی منداڵ دەردەکەون و ، پێشبینی چۆن کەسایەتییەکی داهاتووی لێدەکرێت .
شایانی باسیشە ، لە ئەمڕۆدا پەروەردە بریتی نییە ، لە تەنها فێرکردنی زانست و زانیاری .. بەڵکو ئەم سنوورەی تێپەڕاندووە و ، هەموو ئەو لایەنانە دەگرێتەوە ، کە پەیوەندیان بە ژیانی منداڵەوە هەیە .. بۆ ئەوەی ئەو ئامانجە بەرز بێتەدی کە پەروەردە خوازیارێتی .. لەم رووەوە ، جۆن دێوی دەڵێ : ” منداڵ ئەو خۆرەیە ، کە هەموو دامودەزگا پەروەردەییەکان ، بە دەوریدا دەسووڕێنەوە .. ” ، هەروەها سیمۆنز دەڵێ : ” پەروەردەکردنی منداڵ ، بیست ساڵ بەر لە دایکبوونی دەست پێدەکات .. ” مەبەستی سیمۆنز ، لە پەروەردەکردنی دایک و باوکی منداڵە ، کاتێ کە ئەوان منداڵ بوون و پەروەردە کران ، ئێستاش نۆرەی ئەوانە کە منداڵەکانیان پەروەردە بکەن .
بەداخەوە ، بە رادەی ئەو گرنگییەی قۆناغی منداڵی ، وەکو پێویست ئاوڕێکی تەواو لە منداڵان نەدراوەتەوە .. تا ئەمڕۆش لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا ، بەشێکی زۆری منداڵان لە مافەکانیان بێبەشن و پێداویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن و ژیانێکی ئاساییان بۆ دابین نەکردوون .. بە هەژاری و کوێرەوەری و هەناسەساردی دەژین .
رۆشنبیریی منداڵان ، بەشێکی گرنگە لە رۆشنبیری گشتی .. بەڵام رۆشنبیریی منداڵان تایبەتمەندی خۆی هەیە ، چونکە منداڵان لە رووی جەستەیی و بیر و هۆشەوە ، توانا و ئاستێکی دیاریکراویان هەیە .. منداڵان خاوەنی فەرهەنگی زمانی ساکاری خۆیانن .. شێوازێکی تایبەتیی خۆیان هەیە لە گوزارشتکردن و دەربڕینی هەست و سۆزیان .. رێگای خۆیان هەیە بۆ وەدەستهێنانی پێداویستیەکانیان .. بە کورتی ئەوان خاوەنی جیهانی تایبەتیی خۆیانن ، کە لەگەڵ جیهانی گەورەکاندا جیاوازی هەیە.
رۆشنبیریی منداڵان ، بریتییە لە تێکەڵەیەک لەو شتانەی کە لە دایک و باوک و لە خێزانەکانیانەوە ، یا لە باخچەی ساوایان و قوتابخانەکانیانەوە وەری دەگرن ، لەو داب و نەریتەی پێیان دەگا و چاوی لێدەکەن ، لەو زانست و زانیارییانەی وەری دەگرن ، لە کارتێکردنی هونەر ، لەو شتانەی کە باوەڕیان پێی هەیە ، لە سەرنج و تێڕوانین و ، لە تاقیکردنەوەکانی ژیانی خۆێان .
رۆشنبیریی منداڵان ، گرنگترین شیواز و کۆڵەکەی پەروەردەییە ، بۆ گەشەکردن و پێشخستنی بیر و ئەندێشەی منداڵان ، بۆ ورووژاندنی تواناکانی ناخی دەروونیان .
بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی ، رۆشنبیریی منداڵان ، لقی لێدەبێتەوە و ، بێگومان ئاستی رۆشنبیریی منداڵێکی تەمەن پێنج و شەش ساڵان ، وەکو ئاستی رۆشنبیریی منداڵێکی تەمەن نۆ و دە ساڵان نییە .. چونکە جیاوازییان لە تەمەن و جەستە و لە بیر ئەندێشە و ، لە زماندا هەیە .. جیاوازیان لە توانای فێربوون و وەرگرتن و بەخشیندا هەیە .. جیاوازیان لە دەربڕین و گوزارشتکردندا هەیە .. کەواتە ئاستی رۆشنبیریشیان لەگەڵ تەمەنەکانیادا دەگونجێت .
ئەمڕۆ گەلە پێشکەوتووەکان و تازەگەشەکردووەکان ، بایەخێکی زۆر بە رۆشنبیریی منداڵان دەدەن ، چونکە لەو راستییە دڵنیان ، کە هیوا و ئامانج و خواستەکانیان و ، دەستەبەرکردنی داهاتوویەکی شیاوتر ، لە سایەی پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردنی دروستی منداڵانی ئەمڕۆدا دێنە دی .. منداڵانی ئەمڕۆن دەبنە بەڕێوەبەری دەهاتوو .
بۆ دەستەبەرکردنی ئینتیمای منداڵان ، بۆ بەهێزکردنی گیانی بەرپرسێتیان ، بۆ ئەوەی بتوانن بە شێوەیەکی دروست و باش لەگەڵ ئەم سەردەمە جەنجاڵەدا ، هەڵبکەن و دەربەرن ، بۆ ئەوەی بۆ ئایندەیەکی گەشتر و باشتر ئامادەبکرێن .. پێویستە پێداویستییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتنی توانا و بەهرە و ئارەزووەکانیان بۆ دابین بکەین .. بە چاوێکی پڕ لە رێزەوە لە هەوڵ و چالاکییەکانیان بڕوانین .. هەمیشە پاڵپشت وهاندەریان بین و ،خۆشەویستیی خۆمانیان پێ ببەخشین .
دەبێ ئەوەش لەبەرچاوبگرین ، کە منداڵانی ئەمڕۆ ، منداڵانی سەدەی بیستەمی رابردوو نین .. منداڵانی ئەمڕۆ لە سایەی پێشکەوتن و داهێنانی سەیر و سەمەرەی تەکنۆلۆژیای تازەوە .. بە هۆی زۆربوونی میدیا و کتێبی رەنگاوڕەنگەوە .. بە هۆی ئینتەرنێتەوە .. رۆشنبیرتر ، زۆرزانتر ، چاوکراوەتر بوونە .. ئاسۆی بیر و ئەندێشەیان رووناکتر و فراوانتر بووە .. فەرهەنگی وشە و زمانیان دەوڵەمەنتر بووە .. پێداویستییەکانیان زیاتر بوونە .. خەون و هیواکانیان گەورەتر بوونە .. بۆیە پێویستە گۆڕانکاری لە شێواز و لە رێباز و لە هۆکانی پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردنی منداڵان بکرێن .. منداڵان تا رۆشنبیرتربن ، زانیاری و زانستی زیاتر وەردەگرن و ، باشتر گوزارشت لە هزر و لە ناخی خۆیان دەکەن و ، زیاتریشمان پێ دەبەخشن .
ئەگەرچی چاودێریکردن و بایەخدان و هاندان و رۆشنبیریکردنی منداڵان ، ئەرکێکی گشتییە و ، لە ئەستۆی هەموو لایەنەکاندایە .. بەڵام چوارلایەن هەن کە گەورەترین لایەنی بەرپرسن و ، زیاتر کاریگەرییان لە پەروەردەکردن و ، لە رۆشنبیریکردنی منداڵاندا هەیە .. ئەم چوار لایەنەش : خێزان ، قوتابخانە ، میدیا و راگەیاندن ، ژینگەی کۆمەڵایەتی .. چونکە منداڵان ، قۆناغی منداڵییان لە سایەی ئەم لایەنانە بەسەردەبەن .. بۆیە هەریەکەش لەم لایەنانە شوێن پەنجەیان لە پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردنی منداڵاندا دیارە و .. رەنگدانەوەی راستەوخۆیان لە رەوشت و رەفتار و هەڵسوکەوت و ، لە بیرو بۆچوون و ، لە ڕێڕەوی ژیانی ئەمڕۆ و ، لە داهاتووی منداڵاندا هەیە .
وڵاتە پێشکەوتووەکان ، بەر لە منداڵ بوون ، زۆر بایەخ بە رۆشنبیریکردنی دایکان و باوکان دەدەن ، تا بتوانن منداڵی رۆشنبیر و تەندروست پێبگەیەنن .. ئەلبێرت هۆبارد دەڵێ : ” ئەگەر دەتەوێ منداڵی ژیر و زرنگت هەبێت ، زانا و رۆشنبیربە .. ”
گرنگترین کۆڵەکەکانی رۆشنبیریی منداڵان

یەکەم : خێزان ، خێزان بناغەی پێکهێنانی کۆمەڵە .. خێزان ، بە یەکەمین و گرنگترین کۆڵەکەی رۆشنبیریی منداڵان دادەنرێ .. خێزان بەرپرسیارێتییەکی گەورە و گرنگی لە ئەستۆدایە ، ئەویش گۆشکردن و ، بە دروستی پەروەردەکردن و ، رێنماییکردن و ، ئاراستەکردنی راستی منداڵانە .. ئەرکیانە کە بایەخ بە گەشەکردنی بەهرە و تواناکانی منداڵەکانیان بدەن ، فێریان بکەن بۆ وەرگرتنی زانست و زانیاری .. مندااڵان بە زۆری لە خێزانەکانیانەوە فێری خوو و رەوشتی باش و بەرز دەبن .. بۆیە دەبێ دایکان و باوکان ، ببن بە پێشەنگ و بە نموونەی باش بۆ منداڵەکانیان .
دووەم : کتێب و کتێبخانە ، خوێندنەوە بووە بە یەکێک لە هەرە پێویستییەکانی مرۆڤی ئەم سەردەمە .. کە لە دوای هەڵمژینی هەوای پاک و خواردن و خواردنە و نووستن و یاری کردن ، ریزبەندی دێتە سەر خوێندنەوە .. پێویستە هەر لە منداڵییەوە ، منداڵەکانمان بۆ خوێندنەوەی کتێب و گۆڤاری هەمەجۆرە هان بدەین .. تا رابێن و خوو بە خوێندووەوە بگرن .. چونکە خوێندنەوە گرنگترین هۆی فێربوون و وەرگرتنە ، یەکێکە لە کۆڵەکە گرنگەکانی رۆشنبیریی منداڵان .. ئەمڕۆ لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا ، لە هەر شار و شارۆچکە و گوندێکدا ، لە هەر گەڕەکێکدا ، لە هەر ماڵێکدا ، کتێبخانە هەیە و ، پڕن لە کتێب و گۆڤاری هەمەڕەنگە بۆ منداڵان .. بەڵکو لە ژووری نووستنی منداڵەکانیشیاندا کتێبخانەی قنج هەیە و ، ئەو کتێبانەیان تێدایە کە بۆ قۆناغەکانی منداڵی دەشێن .. لەم رۆژانەدا ( چنوور )ی کچم ، کە لە وڵاتی نەرویجە ، کچێکی هەیە کە ناوی( مریەم ) ە ، تازە تەمەنی بووە بە ( دە مانگ ) .. بۆ کونترۆڵکردنی تەندروستیی ئاسایی ، بردبووی بۆلای پزیشکی منداڵانی تایبەتی خۆی ، پزیشکەکە پێی وتبوو ، پێویستە لە ئەمڕۆوە ، کۆمەڵێک کتێبی وێنەداری ئاژەڵ و گیانەوەری تری بۆ بکڕیت .. وێنەکانی پێشان بدە و ، ناوی ئاژەڵەکانی پێ بڵێ و ، لاسایی دەنگی ئەو ئاژەڵانەی بۆ بکەوە .. رۆژانە بۆی دووبارە بکەرەوە .. تا دەیناسێ و ناویان فێردەبێ .
سێیەم : میدیا و راگەیاندن ، بە تایبەتش ( میدیای بینراو ) وەکو تەلەفزیۆن و سینەمای منداڵان ، میدیاکان رۆڵێکی گرنگیان هەیە لە دەوڵەمەندکردنی رۆشنبیریی منداڵاندا ، بە مەرجێک ئەو بەرنامە و فیلمانەی پێشکەشیان دەکرێن ، سوودبەخشبن و ، لەژێر چاودێریی و بەڕێوەبردنی کەسانێکی شارەزا و پسپۆری بۆاری پەروەردە و رۆشنبیری و ئەدەبی منداڵاندا بن .
لە کۆتاییدا ، داوە لە هەردوو وەزارەتی رۆشنبیری و ، وەزارەتی پەروەردەی حکوومەتی باشووری کوردستان دەکەم ، کە ئاوڕێکی جدی لە رۆشنبیریی منداڵانی کوردستان بدەنەوە ، پێویستە کتێبخانە گشتییەکان و ، کتێبخانەکانی قوتابخانەکان ، بە کتێب و بە گۆڤاری هەمەچەشنە ی منداڵان دەوڵەمند بکەن ، ماوەی بەرنامەکانی منداڵان لە تەلەفزیۆنەکانی کوردستاندا ، بە کەسانی شارەزای بۆاری رۆشنبیریی و دەروونناسی منداڵان بسپێرن .. ئەمەش ئەرکێکی پێویستی نیشتمانییە.

حوزه‌یران 15, 2013

موزیک چۆن کاردەکاتە سەر منداڵان؟ – ئامادەکردنی: کامەران چڕوستانی

ئایا موزیک چۆن کاردەکاتە سەر مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتی؟ سەدەها ساڵە کارتێگەرە سیحراویەکەی موزیک لەسەر مرۆڤ وەسف دەکرێت، بەڵام ناتوانرێت ڕوونکردنەوەیەکی جێگیر بدرێت.
شێوازی کارکردنی مرۆڤ لەگەڵ زانیارییەکاندا:
مرۆڤ بەهۆی گوێگرتنەوە تابلۆیەکی “وروژێنەرێکی بیستراو” لە هزریدا بنیات دەنێت. گۆڕینی ئەم شەپۆلی دەنگانەش بەشێوەیەکی گشتی بۆ هێمایەکی دەماریی زۆر کەمە. کاریگەرێتی ئەو دەنگەش پشت دەبەستێت بە جۆر و توندیی دەنگەکە، سەرچاوەکەی، چڕییەکەی وە ئەو گۆڕانکارییەی لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا بەسەر دەنگەکەدا دێت. کارکردن لەسەر ئەم شەپۆلانە بە سێ قۆناغی جیاواز لەیەک دەڕوات، کە بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین بڵێین، کە وروژاندنەکە بۆ پێکهاتەیەکی دەروونی دەگۆڕێت، پاش ئەوە بۆ ئاستێکی هزریی و لە کۆتاییدا لە کارپێکردنی ناوەندیدا گۆشەنیگاکان شی دەکرێتەوە.
پێکهاتەی دەروونی:
ئەمەش ئاستێکی نەستییە، کە مرۆڤ بە هزر ناتوانێت کاری لەسەر بکات. بۆ نموونە ئەو وروژاندنە بیستراوە پێناسە دەکات، دەنگە سەرەکییەکان لە دەنگە لابەلاییەکان جیادەکرێتەوە یاخود کەرەسە موزیکییەکان، دەنگی گۆرانیبێژەکان وە قسەکەرەکان لەیەک جیا دەکرێنەوە. لایەنە دەروونییەکەی بەشی نەستی بیستراوەکان لە گوێوە دەست پێدەکات، یەکەم دەمارەکانی ناسینەوە، گورزەکانی دەماری هەستی بیستن هەتا دەگاتە تاوەرەکانی بیستن. لە میانی پەیوەندی نێوان بەشە ئاڵۆزەکە زەیتونییەکەی مۆخ، بۆچوونکێکی واش هەیە، کە لەوانەیە مۆخی بچوک کار لەسەر ریتم و کاتی موزیکەکەدا بکات. ئەوەی گرنگە لەم بەشە موزیکییەدا ئەوەیە، کە هەست بە هەڵە و شڵەژاندنێکی موزیکی لێرەدا ناکرێت، بەڵکو لەوانەیە گونجاندن و هارمۆنییەکی ڕیتمی جێگیر وەک شڵەژاندنێکی ئاوازی بگرێتە خۆ یان بە پێچەوانەوە.
کارکردنی ئاستی هزریی:
لەم ئاستەدا هزر توانای کار و چالاکی هەیە، بەڵام مەرج نییە، کە وەک ئەرکێکی پێویست هۆشمەندانە و هزرییانە کاری لەسەر بکات. بەپێی بۆچوونەکانی جەستەناس کارڵ پریبرام لەم بەشەدا سێ تەوەر هاوکات مێشک کار دەکات:
تەوەری یەکەم: بابەت و تەنە هەستپێکراوەکان پێناسە دەکرێن و لە تۆڕێکی پەیوەندیدا دیار و دەستنیشان دەکرێت
تەوەری دووهەم: هەستپێکراوەکان لە هەموو ئاستێکی نوێدا دەپشکنرێت و بەهای بۆ دادەنرێت بە چ ئاراستەیەک دەڕوات.
تەوەری سێهەم: بەها و ڕۆڵی گرنگێتی هەستپێکراوەکان لە ناو بارە نوێکەدا دەپشکنرێت.
لە تەوەری یەکەمدا دەنگ و کاتەکان بۆ ئاواز و ڕیتم و وێنە موزیکییەکان پۆڵێن دەکرێن. بۆ ئەم پرۆسەیەش بنەماکان بەکاردەهێنرێت، کە پشت بە ئاراستە و کولتوری موزیکی دەبەستێت. لێرەدا بەکارهێنان و گوێگرتنی موزیکەکە لە ئاستێکی هزریدا دەبێت و گەر گوێگر کەسێکی مۆسیقاژەن یان توێژەرێکی موزیکی بێت، ئەوا لەم ئاستەدا توانای شیکردنەوە و بەهای زانستییانەی ئەو پارچە موزیکەی هەیە. واتە لەم تەوەرەدا بوونە دەنگییەکان لە نەستەوە بۆ یەکەیەکی موزیکی هزریی بەرجەستە دەکرێت.
تەوەری دووهەم تایبەتە بە بیر و هەستەکان. لەسەر بەنمای ئەو زانیارییانەی کە لە ناو بیردا “هۆشدا” کۆکراوەتەوە و پارێزراوە بڕیار دەدرێت ئایا “دەنگ” زانیارییە هاتووانە بە بیر نوێن یاخود کۆنن، ناسراون یاخود نەناسروان. لێرەدا پەیوەندییەکان بەستراون بە ڕووداوە ناونراوەکان، ئەویش بە پەیوەندیکردنی نێوان دەنگ و ئاوازە بیستراوەکان بە پێکهاتە بینراوە پارێزراوەکان وەک نووسراوەکان، تێبینییەکان وە وێنەی وشەکان لە لایەک وە پێکهاتەی بیستراوی وشەکان. لەهەمان کاتدا ئەو هەست و سۆزانە بە ئاگا دێن، کە پەیوەندییەکیان بەو واقیعەی ئەو ساتەوە یان واقیعێکی هاوشێوەوە هەیە.
لە تەوەری یەکەم و دووهەمدا ئەوەی دەردەکەوێت بریتییە لە چێژ و پەسەندکردنە موزیکییەکانی تاک، کە هاوکات لەگەڵ زانیارییە موزیکییەکان و یادەوەرە تایبەتییەکان و ئەزموونی گوێگرتندا کاردەکات و دەبن بە یەک یەکەی یەکرتوو.
تەوەرەی سێهەم: کە تیایدا کەمتر هزر کاریگەر دەبێت لە شیکردنەوەکاندا، بەڵکو زیاتر کار لەسەر مامەڵە و کاردانەوە دەکات تیایدا. لێرەدا کار لەسەر هەموو زانیارییەکی دەوروبەری هەستپێکراو دەکرێت، ئایا ئەو زانیارییە موزیکییانە گرنگن یاخود هیچ گۆڕانکارییەک لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن. بۆ نموونە سەرنجڕاکێسان بۆ پارچەیەک لە موزیکەکە یاخود یەکێک لە ئامێرەکانی ناو پارچە موزیکییەکە.
لە لایەنە پێکهاتە جەستەییەکەوە هەر سێ تەوەرەکە بەهۆی پێکەوە کارکرنی بەشە تایبەتییەکەی مۆخ بەرجەستە دەکرێت، کە تایبەتمەندە بە بیستن. لە چەقی ئەو بەشەدا بریتییە لە ئەموگدالا “Amygdala” وە هیپۆکامپوس “Hippocampus” ، کە ڕۆڵێکی گرنگ دەبینن لە یادە کورتخایەن و درێژخایەنەکاندا. لێرەدا هەموو زانیارییە کارپێکراوەکانی هەستپێکراوەکان کۆدەبنەوە وە ئەم دوو بەشە بە سیستمی لیمفەکانەوە بەستراون، کە ئەمانیش بۆ کارکردن لەگەڵ هەست و سۆزەکاندا ئامادەن. زانیارییە کۆکراوەکان بەهۆی ئەمیگدالاوە مامەڵەیەک دیاری دەکات و دەنێردرێتە بەشی پێشەوەی مێشک و لەوێشەوە بۆ “ناوەندی مۆتۆڕی مۆخ” دەنێردرێت.
کارپێکردنی ناوەندی:
کارپێکردنی ناوەندی هەموو بیرۆکەکان و هەموو پرۆسە هزرییەکان لە ئاستێکی هۆشمەندیدا دەبێت. مرۆڤ لێرەدا هۆشمەندییانە پرۆسەیەکی دیاریکراو پێناسە دەکات و بەو پێیە مامەڵەی لەگەڵدا دەکات.
پاشکۆکان:
لەم کورتە شیکردنەوەوە بۆمان دەردەکەوێت کە کاریگەرییە هەستییەکانی بیستنی پارچە موزیکێک چۆن کاردەکات. بەڵام دەربڕین و بنەما ویستراوەکانی ئاوازدانەرەکە، کە خۆی لەناو پارچە مویکییەکەدا دەردەبڕێت، لەلایەن گوێگرەوە بە هزر یان بە نەست هەستی پێدەکرێت. لە میانی مێشکەوە مۆدێلێکی تایبەتی بۆ دەستنیشان دەکرێت بۆ ئەو شێوازە دەربڕینە، کە پێکهاتە فیزیایییەکەی پارچە ئاوازەکە دەستنیشانی دەکات. ڕۆشنبیریی زانستیمان سەبارەت بە موزیک وە سەبارەت بە مۆدیلی جیاوازەکانی مامەڵە موزیکییەکان و هەروەها بوونی ساتیی ئەو کەسە پێکەوە کار لەگەل مامەڵەکردن لەگەڵ پارچە موزیەکەکدا دەکەن. جگە لەوەش پێکەوەژیانی ساتیی موزیکەکە بە مامەڵە پێداویستییەکان کۆنترۆڵ دەکرێت، کە بۆ هەر پارچە موزیکێک جۆرە مامەڵە و کاردانەوە و یاد و هەستێکی جیا دەدات بەو کەسە.
بە یارمەتی توێژینەوەیەک ئەوە دەرکەوتووە، کە موزیک کاریگەرێکی هێمنکەرەوەتری دەبێت، کاتێک نەخۆش بەر لە نەشتەرگەری بە ئارەزووی خۆی پارچە موزیکێک هەلبژێرێت.
پێوەری گۆڕانکارییە جەستەییەکان:
موزیک دەتوانێت لە کەمتر لە چرکەیەکدا کەشی کەسێک بگۆڕێت وە دەتوانێت ڕۆح هێمن بکاتەوە، هەستکردن بە کەسی دیکە، خۆشی و شادی بێنێتە کایەوە و دڵیش ببوژێنێتەوە.
ئایا موزیک کار لەسەر چ بەشێکی جەستە و ئەرکەکانیان دەکات؟
- هەناسە
- لێدانی دڵ
- فشاری خوێن
- گرژی ماسولکەکان
- باری جەستەیی
- گەرمیی جەستە
- ئەنزیم و لیمفەکان، …..

بەڵام مرۆڤ پرسیار لە خۆی دەکات، چۆن موزیک ئەم هەموو کارتێکەرانەی دەبێت، کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێداوە. بەر لە هەموو ڕوونکردنەوەیەک دەبێت ئەوە بزانین، کە جەستەی مرۆڤ هەمووی پێکەوە کاردەکات. بەپێی شێوازی ئاوازەکە، رێتمەکەی، هارمۆنێتی، خێرایی و جۆری دەنگەکان موزیک دەتوانێت هەێمن بکاتەوە، هارمۆنێتییەک بەرجەستە بکات یان گوێگر چالاکتر بکات، بەڵام لە باری زۆر دەگمەندا موزیک دەبێتە هۆی ترس و ناڕەحەتی. بەشێوەیەکی گشتی کاریگەرێتی لە سەر سێ بەش لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت:
• لەرینەوە کە سەرتاپای جەستە دەگرێتە خۆی
• هەست و سۆز، کە لە فراوانترین دەروازەکانەوە دەچێتە ناو ڕۆحی مرۆڤ
• هارمۆنێتی و ڕێکخستن لە ئاستی ڕۆحیدا بەل بەشانەدا، کە دەروون و ڕۆح دووچاری بەستن و مانەوە بوون، کە بەهۆی موزیکەکەوە دەبێتە هۆی دروستبوونی بالانسێکی نوێ لە پێکهاتە ناوەکییەکەی مرۆڤدا.
ئەو موزیکەی کە هەمان ریتم و هارمۆنێتی ئاواز و مانەوەی لە یەک خێراییدا بەشێوەیەکی هێمنکەرەوە کار دەکاتە سەر گوێگر، بەڵام ئەمە ناتوانین شێوازێکی گشتی بدەینێ، بەڵکو هەموو مرۆڤێک لەو بارەدا کاریگەرییەکی تایبەتی بەسەردا دێت بە تایبەتی لە ڕۆژی ئەمڕۆماندا فشار لەسەر تاک زۆرە و مەرج نییە هەموو موزیکێک بەهەمان ئاست هێمنی و هارمۆنی لەگەڵ خۆیدا بهێنێت. بەڵام لە بارە ئاساییەکەدا ئەم موزیکە خاوکردنەوەیەک بەرجەستە دەکات: هەناسە بێ ئەوەی هەستی پێبکەین قوڵتر و درێژتر دەبێت، هەندێکجاریش خۆت لەگەڵ خێرایی و ریتمی موزیکەکەدا دەگونجێنێت، بەهۆیەوە لێدانی دڵیش هێواشتر دەبێتەوە. بەم هۆیەوە فشاری خوێن دادەبەزێت و پلەی گەرمی جەستە دێتە خوارەوە. لە کۆتاییدا ماسولکەکان دەتوانن خۆیان لە گرژبوونەکان ڕزگار بکەن و لەهەمان کاتدا چەندێتی ئۆکسجین و ئەنزیم و هۆرمۆنەکانیش خۆیان ڕێکبخەنەوە.
باشترین نموونە کۆرپەیەکی بچوکە: گۆرانییەکی هێمن بەشێوەیەکی زۆر سەرنجڕاکێش کاریگەرێتی لە هێمنکردنەوەی منداڵەکەدا دەبێت. نۆتەی سێچارەکیی هاوئاستی پارچە موزیکێک، میلۆدییەکی هارمۆنی و دەنگێکی متمانەبەخشی دایک یان باوک زۆر بە خێرایی منداڵ هێمن دەکەن و خەویان لێدەخەن. بەگشتی دەتوانین بڵێین کە کارتێکەرەکان و کارتێکراوەکان هەموویان پێکەوە بەستراون و موزیک کار دەکاتە سەر جەستە و ڕۆح و دەروون.
هەر لەەبر ئەم هۆکارانەیە دەبینین موزیک هەموو ڕۆژێک زیاتر موزیک بەکرادەهێنرێت لە چارەسەرییە دەروونییەکان وە بەتایبەتی لە ئەمریکادا، کە ئاواز و ریتمە جیاوازەکان بەکردەهێنرێن لە ناو نەخۆشخانە و چارەسەرە دەروونییەکاندا بۆ ئەوەی پرۆسەی چارەسەرەکە خێراتر بکات. ئەنجامی هەندێک توێژینەوە ئەوەیان دەرخستووە، کە کاریگەرییە پۆزەتیڤەکانی موزیک وای کردووە، کە بەکارهێنانی موزیک لەناو نەخۆشخانەکان و پزیشکەکانی دداندا لە زیادبووندایە بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکان و هێمنکردنەوەی بارە دەروونیی و جەستەییەکەی نەخۆشەکان وە هەروەها بۆ کەمکردنەوەی فشاری دەروونیی و ترس و تەنگەژی. مامانەکانیش موزیک بەکاردەهێنن بۆ کەمکردنەوەی ئازاری دووگیانەکان و ئاسانکردنی پرۆسەی منداڵبوونەکە.
چی ڕوودەدات، کاتێک منداڵێک لە تیپێکی موزیکیدا بەشدار دەبێت؟
لە گەشەی منداڵدا موزیک چ ڕۆڵێک دەبینێت؟

کاتێک مرۆڤ سەیری گەشەی کۆمەڵگای هاوچەەرخ دەکات و بیردەکاتەوە، چ هۆکارێک بۆ نەوە گەشەسەندووە نوێکە دابینبکرێت. لە کۆتاییدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە باشترین شت کە بتوانرێت بۆ کارپێکردن بەکاربهێنرێت بریتییە لە موزیک.
لە فەرهەنگی زانستی پەروەردەدا زۆرجار ڕیزبەندی گرنگێتی “کلیلی پۆلێنکردن”ەکان بریتین لە: توانای پەیوەندیکردن، توانای هاوکاریی، نەرمیی، ڕۆحی خەلقکردن، بیرکردنەوە لە بابەتە دیاریکراوەکە، سەربەستی خود، توانای چارەسەری کێشە، توانای گەیاندن، ئامادەیی فێربوون و ویست بۆ سووربوون لەسەر کۆشش.
یاریکردن لە گروپێکدا بەبێ بوونی توانای پەیوەندیکردن ناتوانرێت بەرجەستە بکرێت، هەروەها پێویستی بە بوونی توانایەکی هاریکاری و نەرمیی موزیکانتەکان هەیە، بۆئەوەی بتوانن لە کۆرسێکدا کارێکی پێکەوەیی بکەن. ڕۆحی خەلقکردن و بیرکردنەوە لە بابەتە دیاریکراوەکە و سەربەستی خود پێویستە بۆ مۆویکژەنێکی سۆڵ کاتێک بە تەنها دەیەوێت کار لەسەر بەرهەمێک بکات. بەم شێووەیە هەموو ئەو خاڵە گرنگانەی پەروەردە دەتوانین بە شێوەیەک لە شێوەکان لە موزیکدا بەدی بکەین و بیانکەین بە بنەمایەک بۆ پەروەردەی منداڵان.
بۆچی منداڵانی ئەم سەردەمە پێویستیان بە موزیک هەیە؟
هۆکارە ئەنترۆپۆلجییەکان: مەبەست لە “بوونێتی مرۆڤ”ە لە گۆشەنیگای موزیکەوە. موزیکدانان و ژیان لەگەڵ موزیکدا جۆرێکی زۆر تایبەتە لە “بوونێتی” بۆئەوەی تاک بتوانێت خۆی بدۆزێتەوە. واتە موزیک کەرەسەیەکی زۆر گرنگە بۆ بەرجەستەکردنی خود وە بە تایبەتی لای هەرزەکاران و لاوان، کە موزیک تیایدا سومبولێکی بەرز دەنوێنێت و لە هەمان کاتدا ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە پەیوەستیکردن و ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان تاکەکان.
هۆکارە پەروەردەیی-کولتورییەکان: مرۆڤ بوونەوەرێکی کولتورییە (ئارنۆڵد گێلن)؛ مرۆڤ داهێنەرە و لە لایەن کولتورەوە مرۆڤ دادەهێنرێت (مایکڵ لاندمان). لە ڕابوردوو و هەنووکەدا هیچ شارستانییەک نییە لە جیهاندا بەبێ موزیک. لەمیانی وانەی موزیکەوە دەتوانین لاوەکان بکەین بە کەسانی “داهێنەر”.
هۆکاری بوونێتی “Ontology”: ئەم گۆشەنیگایە بەستراوە بە بوونی خودی نوزیک، چونکە موزیک جیاوازە لە هونەرەکانی دیکە. ئەی باشە موزیک چ شتێک لەپشت خۆیەوە دەشارێتەوە، چ شتێکی تایبەت و دەگمەن لەناو خەسڵەتەکانی خۆیدا حەشار دەدات؟ زانای موزیکی بەناوبانگ “هانز هاینریخ” دەڵێت: موزیک وەک شانشینی دەنگ و بیستراوەکان، کە تایبەتمەندێتییەکەی موزیک پیشاندەدات، ئەویش ئەو تایبەتمەندێتییەیە کە تەنها بۆ خودی خۆی هەیەتی لە ناو ئەو شانشینەدا.
موزیک ئەو هونەرە بێوتە و بێدەستەواژەیە، کە بە هەموو کەسێک دەتوانێت شتێک ڕابگەێنێت یاخود هەروەک ڤیکتۆر هیگۆ دەڵێت: موزیک ئەوە دەردەبڕێت، کە ناتوانرێت بوترێت و بێدەنگبوونیش لێی مەحاڵە.
هۆکاری بیردۆزی خوێندن و سیاسەتی پێگەیاندن: گەر چاوێک بە سیستێمی پەروەردەی هەرێمدا بخشێنین، سەرنجی ئەوە دەدەین، کە لەمێژە ئێمە ڕێبازێکی پڕهەڵەمان گرتووە لەم میانەدا، چونکە هونەری موزیک هەتا ئێستاش بە وانە بنەڕەتییەکان دانانرێت، هەرچەندە هەموو زانیاریی و زانستە نوێکان ئەوەیان دەرخستووە، کە موزیک بۆ گەشەی کەسایەتیی و ڕۆحیی و توانای داهێنان زۆر گرنگن، چونکە قاڵبکردنی خوێندکار لە ناو چوارچێوەی وانە زانستییە وشکەکاندا کاردانەوەی زۆر نێگەتیڤی دەبێت. گەر پرسیارێک لە منداڵ و هەرزەکار و لاوان بکرێت سەبارەت بەوەی کە لە هەنووکەدا دەیکەن ڕۆژانە و هەروەها لەوەی کە لە داهاتوودا دەیانەوێت بیکەن، ئەوا زۆرکەمیان هەیە، کە ئاوڕێک لە هونەری موزیک بداتەوە، کە ئەمەش هۆکاری کەمیی دەوڵەمەندێتی ڕۆحی ئەو منداڵەیە سەبارەت بە هونەری موزیک.
هۆکاری پەروەردەی کۆمەڵایەتی: بێگومان موزیک کۆمەڵایەتیترین هونەری هەموو هونەرەکانە. کەشی موزیک بوارێک بۆ مرۆڤ لەگەڵ مرۆڤی تردا دەکاتەوە. چونکە موزیک تەنها وەک توخمێکی ناو ناوەندێکی کۆمەڵایەتی و کارتێکەرێکی کۆمەڵایەتی تەنها بوونی دەتوانرێت هەبێت.
هۆکارە چارەسەریی و غەریزییەکان: بۆ هەموو لایەنەکان ئەوەی ئاشکرایە بریتییە لە “هێزی کارتێکەری موزیک لەسەر دەروونمان”. ئێمە ئەمڕۆ سەبارەت بە ڕۆڵی موزیک دەزانین سەبارەت بە توانا و پیرۆزیی ئەم هونەرە لە بواری چارەسەرە جیاوازەکاندا. موزیک لە ڕۆحی هیچ منداڵێک ناپرسێت ئایا دەیەوێت یان ئارەزوویەتی یان نایەوێت یان دەیزانێت، چونکە ئەو توخمە پارچەیەکە لە ڕۆحی هەموو کەسێک. ئێمە هەر ئەوەندە لەسەرشانمانە، کە ڕێگەی بۆ بەرەڵا بکەین. لەم میانەدا لە سێ بواردا کاریگەرە:
1. زاڵبوون بەسەر هەستە نێگەتیڤەکان لە کاتی گۆرانیوتندا.
2. زیادبوون و ڕێکخستنی وزەی باری هەستە پۆزەتیڤەکان.
3. گۆرانیوتن وەک شێوازێک لە نەرمێتی خود.
هۆکارەکانی دەر لە موزیک:لێرەدا مەبەست لە گواستنەوەی کاریگەرییەکانی موزیکە لەسەر کەسایەتی. ئێمە لە بنەمای توێژینەوە نوێکانەوە، کە لە قوتابخانەکانی بەرلیندا کراوە، ئەوەمان بۆ ڕوو بۆتەوە، کە موزیک پەروەردەیەکی هزری موزیکیی، ڕۆحێکی داهێنانیی، جوانکاریی، کۆمەڵایەتیی، سۆزداریی و جوڵەی دەروونیی لە هەمان ئاستی خوێندن و پرۆسەی پەروەردەدا بەرجەستە دەکات. ئەمەش لە دوو دیاردەدا ڕەنگ دەداتەوە: گەشەپێدانی زیرەکیی و فراوانکردنی توانا کۆمەڵایەتییەکان. لە تەمەنێکی دیاریکراودا پەیوەندییەکی زۆر بەهێز هەیە لەنێوان زیرەکیی و گەشەپێدانی بەهرە موزیکییەکان. دیاردەی دووهەم بریتییە لە پتەوکردنی ڕۆحی داهێنان، کە بنەمایەکی زۆر بەهێزە بۆ گەشەی کۆمەڵگا لە هەموو لایەنەکاندا.
هۆکارە دەمار-بایۆلۆجییەکان و دەمار-فیزیکییەکان:
توێژینەوەکانی سەر بواری مێشک ئەوەیان دەرخستووە، کە گوێگرتن لە موزیک و کارکردن لەسەر موزیک پەیوەندیی و چالاکی هەردوولای مێشک بەهێزتر دەکات وە هەروەها دەبێتە هۆی تۆڕێکی دەماریی زۆر بەرفراوان. ئەمڕۆ دەزانین، کە کاکردن لەسەر میلۆدییەکان بە شێوەیەکی گشتی لە بەشی ڕاست و کاکرکردن لەسەر ریتم لەبەشی چەپی مێشکدا بەجێ ڕوودەدات. بەم شێوەیە موزیک هەردوو بەشی مێشک چالاک دەکاتەوە، کە بۆ بالانسێکی نموونەیی لەناو دوولای مێشکدا.
توێژینەوە زانستییەکان و ئەنجامەکانی:
پرۆفیسۆر “هانز گیونتەر” توێژینەوەیەکی درێژخایەنی ئەنجام دالە بەرلین لەسەر قوتابیانی بنەڕەتی لەسەر ” کاریگەرێتی پەروەردەی موزیکی لەسەر گەشەی کەسایەتی منداڵ”. توێژینەوەکەش بەشێوەیەک بوو، کە منداڵان فێری ئامێرێکی موزیکی بکرێت، لە کۆرسێکدا بەشداری بکات وە بەهۆی پەروەردەی موزیکییەوە بتوانن توانا هزریی، ڕۆشنبیریی، موزیکیی، داهێنانیی، دەرونیی و کۆمەڵایەتییەکانی خۆیان گەشە پێبدەن و کاریگەربن تیایدا. لەپاش ئەوە سەرنج دراوە لە باری سۆزداریی و خودهاندانی منداڵەکان لە میانە جیاوازەکانی فێربوون، کۆشش، وردبینیی، ڕۆحی لێپرسینەوە، ئازادکردن و سەربەستی خود، توانای بەرگریی، ڕەخنەی خود و بەرامبەر.
توێژینەوەکە لەسەر هەندێگ گروپی منداڵان کرا، کە تەمەنیان لەنێوان 6 هەتا 12 ساڵ بووە. هەفتانە دوو کاژێر وانەی موزیکیان وەرگرتووە، کە تیایدا بەشداری فێربوونی ئامێرێکی موزیکی یاخود گۆرانیوتن لە کۆمەڵێکد.
توێژینەوەکان ئەم ئەنجامەیان دا بەدەستەوە:
- هەردوو گروپەکە لە ساڵی یەکەمی خوێندنی موزیکدا ئاستی ژیرێتییان بە پێوەری “IQ” گۆڕانکارییەکی هێجگار زۆریان بەسەر نەهاتووە، بەڵام لەپاش چوار ساڵ بەرهەمی کارەکەیان ئاشکراتر دەرکەوتووە، ئەویش بەوەی کە ژیرێتییان و نیشانەکانی “IQ” ئاستێکی زۆر بارزتریان پیشان داوە.
- ئەو منداڵانەی بەشداریی توێژینەوەکەیان کردووە پاش چوار ساڵ توانایەکی هزریی و هەستدارێتیی ئاستبەرزتریان نیشان داوە.
- ئەو منداڵانەی کە بەر لە توێژینەوەکە ئاستی هزریی و ژیرییان لە ئاستێکی نزمدا بووە، پاش چوار ساڵ لە کار لەسەر موزیک بەرزبوونەوەی ئاستە جیاوازەکانی هزری و هەستییان پیشان داوە و بەڵکو هەندێکیان لە بوارە کۆمەڵایەتیی و دەروونییەکەشدا گۆڕانکارییەکی هەستپێکراویان بەخۆیانەوە بینیوە.
ئەم لێکۆڵینەوانەش بەردی بناغەیەک بوون بۆئەوەی، کە لایەنە پەیوەندیدارەکانی سیاسەتی پەروەردە لە دەوڵەتە ئەوروپییەکان سیاسەتی پەروەردەی موزیکی بکەن بە بەشێک لە سیاسەتی کۆمەڵایەتیی و زانستیی بواری پەروەردە.
کێشەی پەروەردەی موزیکی لە کوردستان:
لە کوردستاندا هەتا ئێستا ئێمە نەگەشتوینەتە ئەو تێگەشتنەی، کە موزیک دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ ببینێت لە گەشەی کەسایەتی و هەستی و هزری منداڵ، ئەم گەشەیەش بە درێژایی ژیانی مرۆڤ دەتوانێت بەردەوام بێت. بە شێوەیەکی گشتی تێگەشتنمان بۆ موزیک لە بەشی پەروەردەی منداڵاندا زۆر جار لە سنووری چێژ وەرگرتن و خۆشی بەخشین تێناپەڕێت. خاوەن ئەزموون و پسپۆرەکانیش لەم بوارەدا بەداخەوە لەناو پلاندانانی کۆمەڵایەتی و پەروەردەییدا خاوەنی دەسەڵاتێکی هەستپێکراو نین و لە لایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە گوێیان لێ ناگیرێت و بواریان پێ نابەخشن ڕۆڵێکی گرنگتر ببینن، ئەمەش هۆکارێکە، کە هونەری موزیکی منداڵ زۆر بە دواکەوتویی بمێنێتەوە.
نەبوونی بنەمایەکی زانستی لە گەلێک لایەنی پەروەردەیی و گەشەی مرۆیی هەر لە دایەنگاکانەوە هەتا زانکۆکانمان وای کردووە بۆ نموونە باخچەی ساوایان وەکو شوێنێک تەماشا بکرێن زیاتر بۆ کات بەسەربردنی منداڵان و دوورخستنەوەی منداڵ لە ژینگەی ماڵەوە، ئەگەر چاوێک بە ڕێژەی پسپۆرانی پەروەردەی منداڵان لە باخچەی ساوایان و دایەنگەکاندا بخشێنین، ئەوا ئەو کاتە بارە کارەساتاوییەک ئەم بنکانەمان بۆ دەردەکەوێت، کە چەند بێپلان و بێبایەخن. قوتابخانەکانمان زیاتر لە سەربازگەیەکی فێربوون دەچن نەک لە بنەمایەک بۆ پەروەردە و گەشەی کەسایەتی و بنیاتنانی کەسێکی پێگەشتوو. ئەم لایەنە لاوازانەی بواری پەروەردەی منداڵان، پەروەردەی موزیکیشی گرتۆتەوە. لە دایەنگە و باخچەی ساواکاندا زۆر بە دەگمەن کەسێک بدۆزیتەوە کە پسپۆر بێت لە دەرونناسی منداڵاندا و یاخود ئەزمونێکی باشی هەبێت سەبارەت بە موزیک و موزیکی منداڵان بە تایبەتی. هەرچی لە قوتابخانەکان دەگوزەرێت لەوە باشتر نییە، بەڵکو وانەی موزیک وەکو وانەیەکی پلە سێ و پلە چواری بێ بایەخ هەڵدەسەنگێنرێت و وانەیەکە زیاتر بۆ پشوی مامۆستا و قوتابی و کات بەسەربردنێکی بێ سوود. هەرچی ڕێنمایی و ڕوونکردنەوەکانی وەزارەتی پەروەردە و لایەنە پەیوەندیدارەکانە هیچ ئاماژەیەک بە پەروەردە موزیکییەکان نادەن و هیچ پلانێکیشیان بۆ ەئو جۆرە پەروەردەیە نییە، چونکە بە شتێکی لاوەکی و بێبەهای هەژمار دەکرێت.
هۆکارێکی دیکەی لاوازی پەروەردەی موزیکی بریتییە لە نەبوونی هۆڵ و ژووری تابەت بە موزیک و سەما لە قوتابخانەکان. هەتا ئێستاش کەم قوتابخانە هەبن کە هۆڵێکی مۆدێرن و شیاویان هەبێت بۆ چالاکییە موزیکییەکان، بە شێوەیەک کارکردن و پەخشی موزیک تیایاندا کار نەکاتە سەر وانەی پۆلەکانی دیکەی قوتابخانەکە.
بنکەکانی منداڵان و هەرزەکاران و لاوان هەتا ئێستاش کەمن و بەپێی ئاست و پێداویستی سەردەم نین، بەڵکو ئەوەی زیاتر بەربڵاوە بریتییە لەو کۆمپانیا و مامۆستایانەی کە بە شێوەی وانە و کۆرسی تایبەت زانستی موزیک بە بەشداریکەران و ئارەزوومەندان دەگەێنن.
لە لایەکی دیکە هونەەری موزیکی منداڵان لە کۆمەڵگاکەماندا هەتا ئێستاش پێشکەوتنێکی وای بەخۆیەوە نەبینیوە لە لایەن داڕشتن و تۆن و هۆنراوەی تایبەت بە منداڵ و شێوازی وتن و دابەشکردنی موزیکیی و دەرهێنانی کلیپەکان ئەگەر خۆمان بەراورد بکەین بە هونەری فارسی و تورکی و عەرەبی. بەڵکو زۆر بەرهەممان هەن، کە تەنها بوونی بریتییە لە پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی، کە لە هونەری منداڵاندا هەمانە و هیچی دیکە. جگە لەوەی دانانی هەندێک لەو ئاوازانە لە لایەن کەسانێکەوەن، کە نە ئەزموونێکی وا قوڵیان لەو بارەیەوە هەیە و نە زانیارییەکی یەکجار زۆریان سەبارەت بە موزیک و دەرونناسی منداڵانەوە هەیە. ئەمەش وای کردووە کە نمایشی هەندێک لە گۆرانییەکانی منداڵان بەرگ و ڕوخسار و ڕەفتارێکی پێگەشتوانەی پێوە دیار بێت زیاتر لە ڕووکەشێکی منداڵانە.
هەموو ئەم گۆکارانە وای کردووە، کە منداڵ نەتوانێت هاوڕێیەتی لەگەڵ جۆرە موزیکێکدا ببەستێت، کە بۆ تەمەنی ئەو بگونجێت و هاوزمانیش بێت بۆ منداڵەکە. منداڵیش بوونەوەرێکی ڕەزامەندە. ئەوە وەردەگرێت، کە پێی دەدرێت. ئەویش لەم هەژاریی جیهانەی خۆیدا هیچ ڕێگەیەکی دیکەی بۆ نامێنێتەوە تەنها ئەوە نەبێت، کە گەورەکان گوێی لێ دەگرن. چونکە هیچ یاریدەدەرێک و پاڵنەرێک نییە، کە یارمەتی منداڵەکە بکات بۆ ئەوەی ڕۆحی منداڵەکە بە موزیکێکی گونجاو ئاو بدات. بەڵام ئایا لە کوردستاندا چ جۆرە موزیکێک بەربڵاوە؟
ئەوەی جێگەی ئاماژەی ئەوەیە، کە هونەری موزیک لە کۆمەڵگای کوردیدا وە بە تایبەتی لە بسیت ساڵی پێشوودا زیاتر خۆی بەستۆتەوە بە هونەرە تورکی و عەرەبی و فارسییەکەوە، کە وای کردووە گوێگری کورد زیاتر گوێبیستی ئەو جۆرە گۆرانیانە بێت و هەر کاتێکیش باس لە موزیکی ڕۆژئاوا بکرێت، ناوی چەند گۆرانیبێژێک و موزکانتێکی دیاریکراو بکرێت: یانی، مایکڵ جاکسن، براین ئادامس، ئێمینیم، . . . هتد. هەرچەندە موزیکی ڕۆژئاوا زۆر دەوڵەمەندە و بەڵکو لەناو گەنجینەکەیدا گەلێک جۆرە موزیکی وا بەدی دەکرێت، کە خودی موزیکی ڕۆژهەڵاتیش دەتوانێت سوودی لێ وەربگرێت، بەڵام بە داخەوە کە مێدیای کوردیش نە وەکو زانستێک و نە وەکو ڕۆشنبیرییەکی گشتی کارێکی وای نەکردووە، کە تاکی کورد بە لایەنە نەناسراوەکەی موزیکی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوا ئاشنا بێت.

سەرچاوەکان:

•Bastian, Hans Günter; „Kinder optimal fördern – mit Musik“, Atlantis Musikbuch-Verlag, 3.Auflage Oktober 2003
• Bruhn, Herbert; „Musiktherapie; Geschichte – Theorien – Methoden“, Hogrefe
• Kraus, Werner; „Die Heilkraft der Musik – Einführung in die Musiktherapie“; Becksche Reihe, 2.aktualisierte Auflage 2002
• Schwarz, Aljoscha A. und Schweppe, Ronald P.; „Mit Musik heilen“; Südwest Verlag 2000

ئایار 17, 2013

قۆناغه‌کانی گه‌شه‌ی ره‌وشتی له‌ روانگه‌ی ((کۆلبێرگ)) ـه‌‌وه‌ – نووسه‌ر: م. عومه‌ر فه‌تاح مه‌عرووفی – م.ی. زانکۆی سۆران

به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بیرۆکانه‌ی که‌ لایان وایه‌ ڕه‌وشت واتایه‌که‌ که‌ گه‌وره‌کان به‌سه‌ر منداڵه‌کانیانی داده‌سه‌پێنن (پێناسه‌ی ده‌روونشیته‌لکاری له‌ ڕه‌وشت) یان وه‌ک شتێک که‌ ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای خۆ پاراستن له‌ دڵه‌کوته‌ و هه‌ست به‌ تاوان پێک هاتبێت(پێناسه‌ی ره‌فتاریه‌کان له‌ ڕه‌وشت)، کۆلبێرگ لای وایه‌ که‌ منداڵه‌کان خۆیان دادوه‌ری ڕه‌وشتی خۆیان به‌رهه‌م ده‌هێنن. سه‌ره‌تا له‌ناو په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانه‌وه‌ هانده‌درێت – که‌ بریتین له‌ به‌ دایک و باوک، خوشک و برا، هاوته‌مه‌نه‌کان، هاوڕێکان، به‌ڵام ته‌نیا به‌وه‌شه‌وه‌ نابه‌سترێته‌وه‌ – دووهه‌م به‌ هۆی چه‌ند هه‌ستێکی جۆراوجۆر – وه‌کو ئه‌وین، ڕێز، هاوهه‌ستی و لکان، به‌ڵام ته‌نیا به‌وانه‌شه‌وه‌ نابه‌سترێته‌وه‌- منداڵه‌کان هۆکاره‌ ڕه‌وشتیه‌کانیان په‌ره‌ پێده‌ده‌ن. تاقیکاریه‌کانی کۆلبێرگ له‌ ڕێگای بینین و سایکۆمێتری (پێوانی زیره‌کی) منداڵان و گه‌وره‌کانه‌وه‌ ئه‌وی گه‌یانده‌ ئه‌و ئاکامه‌ که‌ گه‌شه‌ کردنی مرۆڤه‌کان به‌ره‌به‌ره‌ و بێ پچڕان و له‌ئاکامی هێزی لێکدانه‌وه‌ ڕه‌وشتیه‌‌کانیان دا و له‌ شه‌ش قۆناغی زۆر ئاشکرادا که‌ به‌ گشتی ده‌تواندرێ به‌ سێ ئاست پۆلێن بکرێن پێک دێت.
بیردۆزی کۆلبێرگ له‌سه‌ر بنه‌مای بیری سوقرات ‌ که‌ ده‌یکوت” دادپه‌روه‌ری ئه‌وپه‌ڕی هه‌موو به‌ڵگه‌یه‌کی ڕه‌وشتیه‌”، هه‌روه‌کا له‌سه‌ر بیرۆکه‌ی پیاجێت له‌مه‌ڕ قۆناغه‌کانی جۆریی گه‌شه داندراوه.( Diessner& Simmons2000)
ئه‌و شه‌ش قۆناغه‌ له‌ هزری ڕه‌وشتی مرۆڤی ، جۆره‌کانی جیاوازی بیرکردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ری کێشه‌ له‌ هه‌ر قۆناغێک له‌خۆ ده‌گرێت.
ئاست قۆناغ ئارسته‌ی بڕیاردان

پێش نه‌ریتی 1………… سزا و ملکه‌چی
2………… ئاڵوگۆڕی ئامرازی
نه‌ریتی 3………… Interpersonal conformity
4………… یاسا و ڕێکی
پاش نه‌ریتی 5………… Prior rights and social contract
6………… ڕێسا جیهانیه‌ مۆڕالیه‌کان

کۆلبێرگ ڕای وابوو که‌ گه‌شه‌ی تاکه‌کان ته‌نیا به‌ناو ئه‌و قۆناغانه‌دا تێپه‌ڕده‌بێت و له‌ هه‌ر کاتێکیشدا ته‌نیا ده‌توانن یه‌ک قۆناغ ببڕن، واتا ناتوانن له‌ یه‌ک کاتدا، له‌ دوو قۆناغ دابن. ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕوانگه‌ی مازلۆ (1943،1968،1972) له‌سه‌ر زنجیره‌ پێداویتیه‌کانی مرۆڤ دا ناکۆکی هه‌یه‌. به‌ پێی بۆچونه‌که‌ی کۆلبێرگ، هیچ مرۆڤێک نه‌ ده‌توانێت قۆناغێک تێپه‌ڕێنێت و نه‌ ده‌شگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغه‌کانی پێشوتر. واتا مرۆڤه‌کان به‌ تێگه‌یشن له‌ لێکدانه‌وه‌ و به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ مۆڕاڵیه‌کان، ده‌چنه‌ ناو قۆناغێکی سه‌رتر له‌ گه‌شه‌ی مۆرالی و به‌ چونه‌ ناو قۆناغی سه‌رتر، ئیتر نایانهه‌وێت بگه‌ڕێنه‌وه‌ قۆناغی خواروتر و نزمتر.
به‌ڕای کۆلبێرگ، له‌ قۆناغێ له‌ گه‌شه‌ی مۆرالی ‌ ئێستاکه‌یان، له‌ ڕێگای وڵامدانه‌وه‌ به‌ ناکۆکی له‌ زانیاریه‌کانیاندا، ئاستی گه‌شه‌ی مۆرالی خۆیان ده‌به‌نه‌ سه‌ر. به‌ڵام، که‌سانی ده‌ورووبه‌ر وه‌ک (دایک و باوک ، هاوڕێ، که‌سانی ئایینی، ڕێبه‌ران و زانا سیاسی و بازارگانی و…تاد) ده‌بێت له‌ ڕێگای هێنانه‌ به‌رباسی پرسی ئاڵۆز و ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌ و مشتومڕ کردن له‌سه‌ریان. نه‌ته‌نیا هاریکاری تاکه‌کان بده‌ن که‌ نه‌ته‌نیا ژیرانه‌ بوونی قۆناغی سه‌رتری هزری مۆرالی بناسێت به‌ڵکو هانبدرێت، گه‌شه‌ی مۆرالی خۆی به‌ره‌و ئه‌و ئاراسته‌ ببات و به‌و پێیه‌ بجوڵێته‌وه‌.
کۆلبێرگ لای وابوو که‌ به‌ر له‌هه‌موو شتێک تێکه‌ڵاوی کۆمه‌ڵایه‌تی و گفتوگۆ ده‌بێته‌ هۆی خێراتر کردن وپه‌ره‌پێدانی گه‌شه‌ی مۆرالی مرۆڤ. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، بۆ نموونه‌، بنه‌ماڵه‌کان، هاوڕێکان و مامۆستایان له‌ ڕێگای خستنه‌ به‌رباسی به‌ڵگه‌ و ڕێسا په‌یوه‌ندی داره‌کان له‌گه‌ڵ قۆناغی پێشوتری گه‌شه‌ی مۆرالی هاریکاریان بکه‌ن تا بگه‌نه‌ قۆناغێکی سه‌رتر له‌ گه‌شه‌ی مۆرالی.
کۆلبێرگ له‌و کاته‌دا که‌ به‌رپرسیاره‌تی به‌شی په‌روه‌رده‌ی زانکۆی هارواردی به‌ئه‌ستۆوه‌ بوو ده‌ستی دایه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌مباره‌وه‌. ئه‌و له‌ تێکۆشا له‌ڕێی هه‌وڵدان بۆ شکڵ دانی دێمۆکراسی یان “ته‌نیا کۆمه‌ڵگا” له‌ ناو قوتابخانه‌ و زیندانه‌کاندا، تیۆریه‌کانی په‌ره‌پێدانی مرۆڤ به‌ شێوه‌یه‌کی کرداری جێبه‌جێ بکات. ئه‌و ڕای وابوو که‌ په‌روه‌رده‌ی مۆراڵی له‌ هه‌ر ژینگه‌یه‌کدا که‌ تاکه‌کان هێزی بڕیاردانیان هه‌بێت، گه‌شه‌ ده‌کات.
کۆلبێرگ له‌ ساڵی ئاخیره‌کانی ساڵی 1960 دا له‌ هه‌ر دوو ڕووی جه‌سته‌یی و ده‌روونیه‌وه‌ تووشی نه‌خۆشی هات، بر گوێره‌یه‌ک که‌ ساخله‌میه‌که‌ی به‌ره‌و خراپی ڕۆیشت و ژیانی تووشی ئاڵۆزی بوو، هه‌ندێک بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ ئه‌و به‌شی هه‌ره‌ زۆری کاره‌که‌ی خۆی ڕاپه‌ڕاندوه‌. له‌ به‌ره‌به‌ری کۆتایی ژیانیدا، ڕۆژ به‌ ڕۆژ شێواو و ئاڵۆزتری ده‌بوو تا ئه‌وه‌ی که‌ ڕۆژێک دوای خه‌واندنی له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌کی خۆجێی له‌ 19ی جانویێری 1987، بردرایه‌ وینترۆپ ، ماساچۆسێت، ترۆمبیله‌که‌ی خۆی له‌ شه‌قامیکی بۆمبه‌ست دا ڕاگرت و خۆی فڕێدایه‌ ناو سه‌هۆڵه‌کانی ئۆقیانوسی ئارام و مرد. ئه‌و ته‌نیا 59 ساڵ ژیا و ته‌مه‌نێکی تژی به‌رهه‌م و چالاکی هه‌بوو.
له پاش مردنی کۆلبێرگ ، زۆرێک له‌ هاوکاره‌کانی ده‌ستیان کرد به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ هۆکاری خۆکوشتنه‌که‌ی. ئایا چالاکیه‌ کرداریه‌کانی لێکۆڵینه‌وه‌ تیۆریکه‌کانی ئه‌ویان لاواز کردبوو؟ هه‌ندێک که‌سیش پێداگریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کرد و ئێستاش به‌رده‌وامن له‌سه‌ر پیداگریکردنه‌که‌یان و ده‌ڵێن کۆلبێرگ میراتی ژیانی کۆلبێرگ له‌ قوتابخانه‌ی په‌روه‌رده‌ی هارواردبوو له‌ ژێر کارتێکه‌ری به‌رنامه‌گه‌لێک وه‌ک “ریسک و به‌رگری”. ئه‌و ئاکامانه‌ی کۆلبیرگ پییان گه‌یشتبوو له‌ لێکۆڵینه‌وه‌گه‌لی نێوان – که‌له‌پوری که‌ له‌ تورکیا، تایوان، هیندوراس، ئامریکا، کانادا، به‌ریتانیا و ئیسراییل ئه‌نجام دراون، دووپاته‌ بوونه‌وه‌، له‌م ڕوه‌وه‌ که‌ بیردۆزی کۆلبێرگ بناغه‌یه‌کی له‌ ڕاسته‌قینه‌ هه‌یه‌ بۆته‌ باسێکی جێی مشتومڕ و به‌رباس.
ورده‌کاریه‌کانی په‌یوه‌ندیدار به‌ هه‌ر کام له‌ قۆناغه‌کانی گه‌شی مۆڕالی(ڕه‌وشتی):
ئـ) ڕه‌وشتی پێش نه‌ریتی :
(ئاراسته‌ی بڕیاردان: ڕه‌وشت له‌ڕێگای مه‌زه‌نده‌کردنی چێژ یان ئازار ڕووده‌دات).
قۆناغی 1: سزا و گوێڕایه‌ڵی
ئه‌وه‌ی که‌ وا به‌ قۆناغی “پێش ڕه‌وشتی” ناوی لێده‌بردرێت، ئه‌وه‌یه‌ که‌ بکه‌ر به‌ لێکدانه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌سکه‌وته‌ جه‌سته‌ییه‌ ڕاسته‌وخۆیه‌کان که‌ له‌وانه‌شه‌ بایه‌خێکی ڕه‌وشتیان نه‌بێت، کاره‌که‌ ده‌کات، واتا ئامانجی بکه‌ر لێره‌دا خۆبواردنه‌ له‌ سزادانی جه‌سته‌یی. هه‌روه‌ها له‌ قۆناغی یه‌که‌مدا گوێ ڕایه‌ڵی کردنه‌که‌ش هه‌ستێکی ڕه‌وشتی له‌گه‌ڵدا نیه‌، به‌ڵکو ئه‌وه‌ سزاکه‌یه‌ که‌ ده‌بێته‌ هۆکاری بڕیاردان له‌سه‌ کردن یان نه‌کردنی کارێک.
قۆناغی 2: ئاڵوگۆڕی ئامرازی (گوێڕاڵی و هاوڕێ بوون له‌گه‌ڵ که‌سانی تر بۆ وه‌رگرتنی پاداشت)
لێره‌دا بکه‌ر هه‌رچی پێویست بێت و خاڵێکی به‌دوادابێت بۆ که‌سانی باڵاده‌ستی خۆی ده‌یکات، به‌ڵام تاکه‌ ئامانجی له‌م ئه‌نجامدانه‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌(ـه‌کانی) خۆیه‌تی. لێره‌دابڕیاردانی ڕه‌وشتی تاک وه‌ک دوکانێک ده‌چێت که‌ بکه‌ری ڕه‌وشته‌که‌ به‌دوای زۆرترین خه‌ڵات و که‌مترین سزادا ده‌گه‌ڕێت. له‌م قۆناغه‌دا بکه‌ر به‌دوای ئه‌وه‌ دانیه‌ که‌ باڵاده‌سته‌که‌ی خۆی له‌ خۆی رازی بکات و دڵی به‌ده‌ست بهێنێت به‌ڵکو زۆرتر به‌دوای ئه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێت که‌ خه‌لاتێکی زۆرتر له‌م باڵاده‌سته‌ی خۆی وه‌ربگرێت. باشترین نموونه‌ بۆ ئه‌م قۆناغه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت: “بۆیه‌ت پیده‌ڵێم خاڵه‌ تا چۆله‌کانم بۆ بگری” یان “ئه‌گه‌ر پشتم بۆ بخورێننی منیش پشتی تۆ ده‌خورێنم”. واتا بکه‌ر هیچ کارێک بێ به‌رانبه‌ر ناکات.
بـ) ڕه‌وشتی نه‌ریتی:
(ئاراسته‌ی بڕیاردان: ڕه‌وشت له‌ ڕێگه‌ی قه‌بووڵ کردنی یاسا و ڕێساکان و ستانداره‌کانی گرووپێک دێته‌ ئاراوه‌)
قۆناغی 3: هاوڕا بوون له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی (بڕیاردان به‌ پێی کوڕی باش / کچی باش بوون)
له‌م قۆناغه‌دا بکه‌ر بۆ وه‌ده‌ستهێنانی هه‌ست و سۆز نیه‌ که‌ ره‌وشتێک یان کارێک ده‌نوێنێت، به‌ڵکو مه‌بستی له‌ کردنی ئیش یان ده‌رخستین ڕه‌وشت وه‌ده‌ستهێنانی ئه‌و بایه‌خانه‌یه‌‌ که‌ له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگا یان گرووپێکه‌وه‌ به‌ “باش” یان “خراپ” پێناسه‌ کراون. ڕه‌وشت یان کرداری ئه‌نجام دراو لیره‌دا هیچ بایه‌خێکی ڕه‌وشتی نیه‌. لێره‌دا تاکی بکه‌ر به‌دوای قایل کردنی خه‌ڵکانی تره‌ و ئه‌و شته‌ ده‌کات که‌ کۆی خه‌ڵکی پێیده‌ڵێن باشه‌ و به‌ باشی ده‌زانن و به‌ پێی ئه‌و ده‌جوڵێنه‌وه‌ ئه‌گینا لای گرینگ نیه‌ کرداره‌که‌ بایه‌خی ڕه‌وشتی و مۆرالی هه‌یه‌ یان نا به‌ڵکو گرینگ ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵکی به‌ باشی ناوزه‌د بکه‌ن و دانی پێدابێنن. لیره‌دا کرداری “خراپ” یان “گوناح” کردارێکه‌ که‌ ‌پێچه‌وانه‌ی چاوه‌روانی کۆمه‌ڵگایه‌ک بیت که‌ تێیدا ده‌ژیت. له‌م قۆناغه‌دا سزادان به‌کۆمه‌ڵه‌ بۆ نموونه‌ سزایه‌ک ده‌توانێت ئه‌وه‌ بێت که‌ کۆمه‌ڵێک تاکه‌که‌ له‌خۆیان دووره‌په‌رێز ده‌که‌ن.
قۆناغی 4: یاسا و ڕێکوپێکی (بڕیاردان به‌پێی یاسا):
له‌م قۆناغه‌دا ره‌وشت بریتیه‌ له‌ ڕێزگرتن له‌ یاسا، ڕێساکان و وه‌رگرتنی پۆست یان هێز به‌پێی یاسا و له‌به‌رچاوگرتن و پاراستنی ڕێک و پێکی جڤاک و بنکه‌ له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی خۆی. لێره‌دا بکه‌ری ڕه‌وشتی ته‌نیا بۆ ڕاگرتی هه‌لومه‌رجی ئێستاکه‌ی خۆی، خۆشگوزه‌رانی خه‌ڵکی ده‌پارێزێت. ڕه‌وشتی باش له‌م ئاسته‌دا بریتیه‌ له‌ پێکهێنانی ڕێکوپێکی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌به‌ر پاراستنی خۆدی تاک بۆ نموونه‌ “وه‌رگرتنی پاره‌ی باش له‌ به‌رانبه‌ر کاری باشدا” واتا ئه‌و ڕۆژه‌ بۆ تاک باشه‌ که‌ له‌ هه‌مبه‌ری کاری چالاکانه‌دا پاره‌یه‌کی باشی ده‌ست که‌وتبێت. تاکی باش و به‌رپرس که‌سێکه‌ که‌ زۆر که‌م له‌ هۆکار بپرسێت و چی له‌ لایه‌ن به‌رپرسه‌کانه‌وه‌ پێی کوترا ئه‌نخامی بدات و بکه‌ری ڕه‌وشتی لای وایه‌ به‌رپرسه‌که‌ی ڕاسته‌ و هه‌ڵه‌ ناکات چون له‌باری یاساییه‌وه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌.
له‌م ئاسته‌دا تاک لای وایه‌ بۆیه‌ ده‌بێت یه‌کگرتوویی و پێشینه‌ له‌به‌ر چاو بگیردرێت چونکه‌ شکست و هه‌ره‌س هێنان و له‌ژێر پێنانی یاسا و ڕێسا و ڕێکوپێکی کۆمه‌ڵگا، ئه‌گه‌ر خودی کۆمه‌ڵگاش له‌ مه‌ترسی نه‌هاوێت ئه‌وا تان و پۆیه‌کانی کۆمه‌ڵگا له‌ مه‌ترسی ده‌هاوێت.
له‌ قۆناغی 4دا “دادپه‌روه‌ری” به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی ده‌ڕوا به‌ره‌و لای دادپه‌روه‌ری تاوانی یان دادگه‌ری، داواده‌کرێت تاوانباره‌کان یان هه‌ڵه‌که‌ره‌کان به‌ “دانی قه‌رز واتا سزا به‌ کۆمه‌ڵگا” ته‌نێ بکرێن و سزا بدرێن که‌ پێی ده‌کوترێت “سزای ڕه‌وا یان دادگه‌ری”، هه‌روه‌ها که‌سانی یاساپاریزیش ده‌بێت به‌هۆی پایبه‌ند بوونی بێ ئه‌ولاوئه‌ملایان به‌ یاسا و به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ری، خه‌ڵات بکرێن. که‌واته‌ نادادپه‌روه‌ری بریتیه‌ له‌ خه‌ڵات نه‌کردنی که‌سانی شیاو و سزادانی که‌سانی شیاو، که‌ شیاو و نه‌شیاو بوون لێره‌دا ته‌نیا له‌ ڕووی گوێ ڕایه‌ڵ بوون یان نه‌بوون بۆ یاسا پێوانه‌ ده‌کرێت.
قۆناغی ½4:
له‌ نێوان قۆناغی نه‌ریتی و پاش نه‌ریتیدا، کۆلبێرگ قۆناغێکی گواستنه‌وه‌ی ئاشکرایگریمانه‌ کردوه‌، بۆ نموونه‌: له‌و که‌سانه‌دا که‌ له‌ ته‌مه‌نی ‌زانکۆدان که‌سانێک هه‌ن که‌ ڕه‌وشتی نه‌ریتیان پێ به‌راوردی (نسبی) و ئاره‌زووکارانه‌یه‌(خودسه‌ر) به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتیشدا هێشتا نه‌گه‌یشتونه‌ ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت. له‌جیاتی هه‌نگاونان به‌ره‌و به‌کار هێنانی ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت له‌ کاتی بڕیاردانێ ڕه‌وشتیدا…………….
ج) قۆناغی پاش نه‌ریتی یان ڕێسادار
(ئاراسته‌ی بڕیاردان: ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت)
قۆناغی 5: بڕیاردان له‌سه‌ر بنه‌مای گرێبه‌سته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان.
بکه‌ری ڕه‌وشتی لێره‌دا له‌سه‌ر بنه‌مای به‌ڵێنی دوولایه‌نه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی تاکه‌که‌سی کار ناکات و ‌ چاکه‌ و به‌رژه‌وه‌ندی گشتی له‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندی تاکه‌که‌سیه‌وه‌یه‌ و تاک به‌ پێی ئه‌و ڕێسایانه‌ ده‌جوڵێته‌وه‌ که‌ خه‌ڵکی وه‌ک ستاندارد و به‌رهه‌مهێنه‌ری به‌خته‌وه‌ری کۆمه‌لایه‌تیان پێناسه‌ ده‌که‌ن. لێره‌دا هه‌رچه‌ندئازادی بکه‌ری ئه‌خلاقی ده‌توانێت له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌ قۆرغ بکرێت، به‌ڵام ئه‌و ئازادیانه‌ کاتێک قۆرغ ده‌کرێن که‌ ئازادی و مافی که‌سێکی تر پێشێل یان ڕه‌تبکه‌نه‌وه‌. لیره‌دا کرداری ڕه‌وشتی له‌سه‌ر بنه‌مای یاسا و ڕێسرا نووسراوه‌کان، سیاسه‌ت یان گرێبه‌سته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، پێناسه‌ ناکرێن، به‌ڵکو له‌سه‌ر بنه‌مای به‌کارهێنانی لۆجیک و مه‌نتقی ڕێسا ڕووت و جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت و هه‌روه‌ها پێویستی و خوازراوی هه‌لومه‌رجی ڕوودانی ڕه‌وشته‌که‌،پێناسه‌ ده‌کرێن. له‌ هه‌مان کاتیشدا، بکه‌ری ڕه‌وشتی خاوه‌نی هه‌ندێک مافی سرووشتی و سه‌لمێندراوه‌ که‌ ده‌بیت له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌ ڕێزی لێبگیردرێت و پارێزگاری لێبکردرێت.
لێره‌دا تاک به‌ بێ بنما و کوێرانه‌ ڕێڕه‌وی له‌ یاساکان ناکات و لای وایه‌ یاسا کاتێک باشه‌ و ده‌بێت ڕێڕه‌وی لێ بکردرێت که‌ زۆرترین باشه‌ بۆ زۆرترین تاکه‌کان به‌رهه‌م بێنێت، تاک له‌وه‌ ده‌کۆڵێته‌وه‌ ئایا یاساکان ڕێز له‌ مافه‌ ڕه‌واکانی مرۆڤ وه‌ک مافی ژیان یان ئازادی ده‌گرن یان نا؟ له‌م قۆناغه‌دا بکه‌ری ڕه‌وشتی وا بیرده‌کاته‌وه‌ که‌ یاسا ده‌بێت ڕێڕه‌وی لێ بکردرێت به‌ڵام کاتێک بزانێت که‌ یاسا ، ڕێسا یان سیسته‌مێکی فکری یان ئایینی یان کۆمه‌ڵگایه‌ک بایه‌خی زاتی و شکۆی مرۆڤ ڕه‌تدکاته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ وازی لێبێنێت.
قۆناغی 6: بڕیاردان له‌سه‌ر بنه‌مای ڕێسا ڕه‌وشتیه‌ جیهانیه‌کان
که‌سێکی که‌ ده‌گاته‌ ئه‌م قۆناغه‌ به‌ پیی پێوه‌ر و ڕێسا جیهانیه‌کانی ڕه‌وشت ‌ که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌کسانی و بایه‌خی ڕاسته‌قینه‌ی هه‌موو مرۆڤه‌کان که‌ خۆی شتێکی نه‌بڕاوه‌یه‌ پێکهاتوون ده‌جوڵێته‌وه. ئه‌م قۆناغه‌ به‌ “یاسای زێڕین” به‌ناوبانگه‌. له‌م قۆناغه‌دا ئیتر تاک پیویستی به‌ یاسا نووسراوه‌کان نیه‌، چونکه‌ ئیتر له‌سه‌ر بنه‌مای یاسا مرۆڤی و جیهانیه‌کان ده‌جوڵێته‌وه‌ و بڕیار ده‌دات و ئه‌وان هانده‌رنی بۆ بڕیاردان و جووڵانه‌وه‌.
به‌کارهێنانی گه‌شه‌ی ڕه‌وشتی کۆلبێرگ له‌ یاسا ڕه‌وشتیه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌ریدا:
شیکاری مۆدێلی گه‌شه‌ی ڕه‌وشتی کۆلبێرگ له‌سه‌ر مرۆڤه‌کان، ڕوانگه‌یه‌کی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ چۆن ڕێکخراوه‌کان ده‌توانن “کۆمه‌ڵگا ره‌وشتیه‌کان” پێک بینن، داڕشتوه‌، هه‌روه‌ها چۆنایه‌تی پێکهێنانی ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌ له‌لایه‌ن به‌ڕێوه‌به‌ران و ڕێڕه‌وه‌کانیانه‌وه‌.
o.mahroufi@gmail.com

ئایار 13, 2013

به‌م شێوه‌یه‌ سۆز ببه‌خشن به‌منداڵان – نوسینى: احترام صدری – وه‌رگێڕانى: توێژه‌رى ده‌روونى – عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یى

منداڵان خۆشه‌ویسترین بوونه‌وه‌رانى سه‌ر ڕووى زه‌وینء ته‌واوى دایكانء باوكان هه‌میشه‌ تێده‌كۆشن، تاوه‌كو خۆشه‌ویستى خۆیان به‌شێوه‌ى جیاواز پێیان نیشان بده‌ن. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م ئاكاره‌ زۆر باشه‌، به‌لاَم هه‌رشتێكى باش ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌ى خراپ پیشانى بدرێت، نه‌ك ته‌نها هیچ تایبه‌تمه‌ندیه‌كى پۆزه‌تیڤى نابێت، به‌ڵكو زه‌ره‌رى پێده‌گه‌یه‌نێت. به‌تایبه‌تى ئه‌زموونه‌كان سه‌لماندوویانه‌ ده‌ربڕینى سۆز بۆمندالاَن ئه‌گه‌ر به‌شێوازى دروست نه‌بێت، مندالاَن فێرى نازونوك كردن، پڕچاوه‌ڕوانى، خۆپه‌رستىء…..تد ده‌بن.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ شاره‌زایانى په‌روه‌رده‌و فێركردن ده‌رئه‌نجامى توێژینه‌وه‌كانیان، ڕێڕه‌وگه‌لێكیان بۆده‌ربڕینى ئه‌ڤین به‌مندالاَن دۆزیه‌وه‌ء به‌دایكانء باوكانیان ڕایده‌سپێرن.
هێزو په‌روه‌رده‌ به‌شێوه‌ى دروست:
له‌كاتى گفتوگۆ كردن له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانتادا سود له‌ووشه‌ى ڕه‌سه‌نء ئه‌رێنىء توانا به‌خشانه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ده‌یڵێن، بۆپه‌روه‌رده‌ كردنیان به‌نه‌رمء نیانى هه‌ڵسوكه‌وتء مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵیاندا بكه‌ن، له‌شێوازى توندوتیژ بۆپه‌روه‌رده‌كردن كه‌ڵك وه‌رمه‌گرن، كاتێك ڕه‌فتارى جوان ده‌كه‌ن ئافه‌رینیان بكه‌ن یان خه‌لاَتێكى بچوكیان بكه‌ نء به‌ڕسته‌ى ستایش ئامێز وه‌سفیان بكه‌ن، كاتێك كه‌ منداڵ كارێكى باش ئه‌نجام ده‌دات، ئه‌وه‌نده‌ بایه‌خى هه‌یه‌ كاتێك توش ده‌بێت به‌ئه‌نجامدانى كارێكى هه‌ڵه‌و، وه‌بیرى دێننه‌وه‌. به‌منداڵ ده‌رفه‌ت بده‌ن، تاوه‌كو به‌هۆش بێته‌وه‌ ئێوه‌ چ ئاكارگه‌لێك یاخود كارێكى خۆشتان لێى نایه‌ت. له‌فه‌رهه‌نگى زمانه‌وانى كه‌ بۆقسه‌كردن له‌گه‌ڵ مندالاَندا به‌كارى ده‌هێنن، ده‌سته‌واژه‌ى(( هه‌موو)) ((هه‌میشه‌)) ((هه‌رگیز)) بسڕنه‌وه‌، ته‌نانه‌ت به‌گاڵته‌وه‌ له‌گه‌ڵ مندالاَندا له‌م ده‌سته‌واژانه‌ كه‌ڵك وه‌رمه‌گرن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ مندالاَن به‌بىَ ئه‌وه‌ى ئاگادارى نیازء نیه‌تى ئێوه‌ بن، ئه‌م ووشانه‌ ده‌سپێرن به‌مێشك.
ده‌ستبه‌جێَ په‌رچه‌كردار نیشانبده‌ن:
له‌پرسیاركردنى منداڵ، داخوازیه‌كانى، پێداویستیه‌ فیزیكىء ڕۆحىء… خێرا وه‌لاَم بده‌نه‌وه‌. كاتێك منداڵه‌كه‌تان توڕه‌، شه‌ڕانى، خواروخێچ ده‌بێت، ئه‌وله‌ناخى دڵه‌وه‌ له‌ئامێزى بگرنء بیلاوێننه‌وه‌ء ئاماژه‌ى پێنیشانده‌ر له‌میهرو سۆز ئاڕاسته‌ى بكه‌ن. هه‌رگیز به‌درێژاى ڕۆژانه‌ء مانگانه‌ء سالاَنه‌ له‌پشتیوانى كردنى خۆتان بۆمندالاَن ئاخ هه‌ڵمه‌كێشنء نا ئاسوده‌یى پیشان مه‌ده‌ن. بۆپه‌یوه‌ست بوون به‌هاوڕێیه‌تى له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانتاندا هۆگرى پیشان بده‌نء هه‌رگیز ئه‌و له‌لاى هاوڕێیانى شه‌رمه‌زارء سه‌ركۆنه‌ى مه‌كه‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر منداڵ هه‌ستى وه‌ها بكات، دووچارى شڵه‌ژانء نیگه‌رانى ده‌بێتء ئارامشى ناهاوسه‌نگ ده‌بێت. ئاگاداربن كاتێك منداڵ ده‌مى ده‌كاته‌وه‌، تاوه‌كو سه‌باره‌ت به‌شتێك قسه‌بكات، كه‌ ئازارى نه‌داوه‌، قسه‌كانى به‌تاقه‌ته‌وه‌ گوێى لىَ بگرنء خێرا دادوه‌رى مه‌كه‌ن
سه‌رمه‌شقى منداڵه‌كانتان بن:
هه‌وڵ بده‌ن له‌به‌رامبه‌ر منداڵدا ئه‌ده‌بء ڕێز، چ له‌ماڵء چ له‌ده‌ره‌وه‌ به‌باشى له‌به‌رچاوبگرن، له‌گه‌ڵ مندالاَنى خۆتاندا به‌ئه‌ده‌به‌وه‌ قسه‌بكه‌نء، ووشه‌ى( به‌داخه‌وه‌م، زۆر سوپاس، بىَ زاحمه‌ت) له‌هه‌موو بارودۆخء مه‌وقعێكدا به‌كاربهێنن. ئێوه‌ ئه‌گه‌ر عیشق به‌كه‌سانى دیكه‌ ببه‌خشن، هه‌میشه‌ پێویسته‌ سۆزیش به‌منداڵه‌كانتان ببه‌خشنء هیچ كات فه‌رامۆشیان نه‌كه‌ن، هه‌روه‌ها له‌هاریكارى كردنى مندالاَن كه‌م ته‌رخه‌م مه‌بنء یادى خوداوه‌ند له‌زینده‌گیتاندا له‌یادنه‌چێت، منداڵه‌كانتان ئه‌م شتانه‌ فێرده‌بێت. باشترین ڕێگه‌ بۆفێربوونى شتگه‌لى ئیجابى بۆمندالاَن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ چاكسازى له‌خۆتاندا بكه‌ن.
دروست ژیان بكه‌ن:
ته‌ندروستى مندالاَن په‌یوه‌ندى زۆرى هه‌یه‌ به‌سانا زینده‌گى خێزانیانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ به‌باشى ئاگادارى له‌خۆتان بكه‌نء به‌ته‌ندروستى جه‌سته‌ء ڕۆحى خۆتان بایه‌خ بده‌ن. مندالاَنیش ئه‌م فه‌رمانه‌ فێرده‌بن. خوءى سالمء ناسالم له‌ده‌ستپێكى ژیاندا له‌وجودى مرۆدا سه‌قامگیرده‌بێت، پارێزگارى له‌منداڵ له‌به‌رامبه‌ر نه‌خۆشگه‌لى، ڤایرۆش، په‌تا، فێرى بكه‌ن كه‌ چۆن له‌جه‌سته‌ى پارێزگارى بكات، وه‌كو: ( به‌كارهێنانى فڵچه‌ى ده‌مء ددان، پارێزگاریگردن له‌خواردنى پیسء پۆخڵ، دڵنیایى له‌ڕژێمى خواردنى گونجاء) ئافه‌رینء ستایشكردنى منداڵ بۆ وه‌رزش كردن. گرێدانى منداڵ له‌نمایشگاى كارى گروهىء… به‌مندالاَن هاوكارى ده‌كات، تاوه‌كو ئاینده‌یه‌كى باشترى هه‌بێت.
به‌مندڵان ئه‌نگیزه‌ بده‌ن:
باشترینء گرنگترین دیاریه‌ك كه‌ دایكانء باوكان ده‌توانن به‌مندالاَنى خۆیان ببه‌خشن، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌گه‌شه‌ى به‌رزه‌خۆیى( عزت نفس) ئه‌وان هاریكارى بكه‌ن. مندالاَن به‌پاڵپشتىء هاندانى توندء بىَ خه‌وشى دایكانء باوكان نیازیان هه‌یه‌، تاوه‌كو به‌هۆكارى ئه‌وانه‌ هێزى ده‌روونى خۆیان بدۆزنه‌وه‌ء په‌روه‌رده‌ى بكه‌ن. مندالاَن پێویستیان به‌وه‌ هه‌یه‌ دایكء باوكیان باوه‌ڕیان پىَ بكه‌ن، به‌هه‌مانشێوه‌ خۆشى هه‌وڵ ده‌دات، تاوه‌كو به‌خۆى باوه‌ڕبكات. منداڵ به‌بىَ به‌ندء به‌ست خۆش بوێت، كاتى بۆته‌رخان بكه‌، گوىَ بۆقسه‌كانى بگرن، باوه‌ڕى پىَ بكه‌ء بوارى پىَ ببه‌خشه‌، تاوه‌كو خۆى شته‌كان هه‌ڵبژێریتء هه‌ڵه‌ش بكات، كاتێك هه‌ڵه‌یه‌ك ده‌كات، ده‌رفه‌تى بده‌ن، هه‌تاوه‌كو درك به‌هه‌ڵه‌كه‌ى بكات، نه‌وه‌ك ده‌سبه‌جىَ ئازارى جه‌سته‌یى یاخود سه‌رزه‌نشتء لۆمه‌ى بكه‌ن.
ئاگادارى منداڵه‌كانتان بن:
كاتێك له‌هه‌فته‌دا، یان هه‌موو ڕۆژێك بۆمنداڵ ته‌رخان بكه‌ن، له‌كه‌ناریدا بن، كارگه‌لێك به‌هاوڕاى ئه‌و ئه‌نجام بده‌نء له‌وه‌ى كه‌ له‌كه‌نارى ئه‌ودان، خۆتان كامه‌ران پیشان بده‌ن. هه‌ندێكجار پێویسته‌ دایك و باوك، له‌نیازه‌كانى، پێداویستیه‌كانى، به‌رنامه‌كانى له‌به‌رخاترى منداڵه‌كانى وه‌لابنێتء كاتى خۆیان له‌كه‌نارى ئه‌واندا بگوزه‌رێنێن. هه‌ندێكجار مندالاَن تینوى ساتێك مانه‌وه‌ن له‌كه‌نارى خێزانى خۆیاندانداء هه‌مان سات ئه‌گه‌ر جیدى نه‌یگرن، له‌ناكاو مه‌وداى زۆر له‌نێوان مندالاَنء دایكء باوك دروست ده‌بێت، بۆپارێزگارى كردن له‌م زه‌ره‌ره‌، پێویسته‌ له‌كه‌نارى مندالاَنى خۆتاندا نان بخۆنء خواردنێك كه‌ ئه‌وحه‌زى لێیه‌تى بیخۆن. به‌هاوڕایى ئه‌وان خشته‌ حه‌ل بكه‌ن، ئۆتۆمبیل بشۆن. مندالاَن شه‌یدای یاده‌وه‌رى خۆیانء دایك ء باوكیانن، وێنه‌ء گرته‌ى ڤیدۆى كه‌ په‌یوه‌ندى به‌ڕابردووه‌وه‌ هه‌یه‌، په‌یوه‌ندیه‌كى قوڵ له‌نێوان دایكان و باوكان و مندالاَندا ده‌خولقێنێت.
خۆشمده‌وێیت، له‌یادتان نه‌چێت:
ڕسته‌ى سیحراى(( خۆشمده‌وێیت)) به‌سانایى و به‌ئه‌ڤینه‌وه‌ به‌منداڵان بڵێن، گرنگ نییه‌ منداڵه‌كانتان له‌ چ ته‌مه‌نێكدان، مانگێك یان په‌نجا ساڵه‌، به‌چاوانء سترانى شه‌یداییه‌وه‌ فیداى بكه‌ن.
وازبهێنن له‌خوێندنه‌وه‌ى ڕۆژنامه‌ء گۆڤارء سه‌یر كردنى تیڤى، به‌سۆراخى منداڵى مێرمنداڵى خۆتان بڕۆنء له‌ئامێزیان بگرنء پێیان بڵێن خۆشمانده‌وێنء ساتێك دوور له‌ئێوه‌ ناتوانین بژین.

Omer. Halabjay@yahoo.com

نیسان 28, 2013

نینۆک کرۆژتن لای منداڵان – ئا: داناز عه‌بدولڕه‌حمان – سوید

ڕێگا چارەسەرەکان بۆ دەربازبوون لەم خووە ناتەندروستە
دایکێک وتی..
شەکەت و ماندوو بوم .ئەوەندەم وت.بێ سودە.تازە هەرچی یەک بکەم کەڵکی نی یە! ئەو باش وخراپی خۆی نازانێت. هیچ نافامێ و هەست بەهیچ ناکات. تەنانەت زۆر جار نینۆکەکانی بەددانەکانی دەکرۆژێت هەڵیان دەکەنێت هەتا خوێنیان لێ نەهێنێت.
وازنا هێنت..کە بیر ئەکەمەوە زۆر خەفەت ئەخۆم.
نازانم چی بکەم!!
ئەو بەتایبەت شەوانی تاقیکردنەوەی ئەم ڕەفتارە زوو زوو دوبارە ئەکاتەوە.یان کاتێک سەیری تەلەفزیۆن ئەکات بە ددانەکانی نینۆکەکانی ئەکرۆژێت. هەندێک جار قوتیان ئەدات یان فڕیان ئەداتە دەرەوە.
منیش توڕە ئەبم هەندێک جار شتی نەشیاو بەدەما دێت کەنابێ بیانڵێم. بەڵام ناتوانم کۆنترۆڵی خۆم بکەم … هاوار ئەکەم بەدەنگی بەرز
دەستت لابە! ئەمجارە پەنجەکانت ئەقرتێنم وا بکەیت. ئەم خوە نەگریسە چی یە تۆ فێر بویت. ئەمە زیانێکی زۆر بە تەندروستیت ئەگەیەنێت.
هەرچی سەرکۆنە و سەرزەنشتی ئەکەم. هەروەکو خۆیەتی و واز لەم خوە نا تەندروستەی خۆی ناهێنێت. زۆری پێ ناچێ دەستپێ ئەکاتەوە.
نینۆک جیە؟
نینۆك به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی له‌ رۆژێكدا (0.1)میلیم و له‌ مانگێكیشدا (3) میلیم درێژ ده‌بێ، نینۆكی ده‌ست زوترله‌ نینۆكی پێیه‌كان درێژ ده‌بێت،
خێرایی درێژ بوونی نینۆك له‌ وه‌رزی هاوین زیاتره‌ له‌ خێرایی درێژ بوونی نینۆك له‌ وه‌رزی زستان.
خێرایی درێژبوونی نینۆكی ده‌ستی راست له‌ (راست ده‌سته‌كان) و درێژبوونی نینۆكی ده‌ستی چه‌پ له‌ (چه‌پ ده‌سته‌كان)دا زیاتره‌
خێرایی درێژبوونی نینۆك له‌ پیاواندا زیاتره‌ تاوه‌كو خێرایی درێژبوونی نینۆك له‌ ژناندا (جگه‌ له‌ ژنانی دووگیان یان به‌ساڵاچوو)
ئه‌گه‌ر نینۆكی ده‌ست به‌ ته‌واوه‌تی له‌ جێی خۆی هه‌ڵكه‌نرێت، ئه‌وه‌ (6-3) مانگ ده‌خایه‌نێت تا وه‌ك خۆی لێبێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ پێیه‌كاندا پێویستی به‌ (18-12) مانگ هه‌یه‌ تا به‌ته‌واوه‌تی گه‌شه‌ بكات.
نینۆک کرۆژتن، یەکێکە لەو دیاردە بەرچاو وباوانەی کە لە نێوان دنیاى منداڵان وگەورە ساڵانیشدا بەردەوام بونی هەیە و ڕۆژانە لە زۆربەی ماڵ وقوتابخانە وبازار …هتد بەرچاومان دەکەوێت.
ئەم دیاردەیە بە یەکێک لە سەخترین خوەکان دادەنرێت،چونکە کۆڵنەدان وازهێنان لێی کارێکی ئەوەندە ساناو ساکار نی یە پێویستی بە کاتێکی دورو دێژ هەیە تا مناڵان وگەورەساڵان بتوانن لێ قوتاربن، هۆکاری سەرەکی ئەم حاڵەتەش هاوڕێیە بۆ چەند لایەنێکی سایکۆلۆژی وەک کێشە وگرفتە کۆمەڵایەتییەکان، هەڵچون وگرژی دەرونی ونیگەرانی وناسەقامگیری باری سۆزداری وڕاڕایی ودڵەڕاوکێ وتێرنەبوونى پێویستیە بایۆلۆجیەکانی مناڵان، ئەگەر هەر یەک لەم حاڵەتانە هۆکاریک بن بۆ دەستپێکی ئەم دیاردە ناتەندروستە. خۆ دەبێت ڕێگە چارەسەریش هەبێ بۆ قوتار بون لەم دیاردەیە.لێرەدا چەند پرسێک دێتە ئاراوە.
ئایا نینۆک کرۆژتن چارەسەری هەیە؟
بۆ چارەسەر لە کوێوە دەست پی بکەم؟
هۆکاری تەشەنەسەندنی ئەم خوە چی یە؟
چۆن ببمە ڕێگر لەبەردەم ئەم خوە ناتەندروستە؟
منداڵەکەم بۆ نینۆکی دەکرۆژێت؟
سەرەتا لەو پرسیارە دەست پێ دەکەین
زیانەکانی ئەم ڕەفتارە چین؟

سەرەتا ئەم خوە لەتەمەنی سێ ساڵی یان چوارساڵیدا بە باشی سەرهەڵئەدات ومنداڵ دەیکاتە خویەکی ڕۆژانەو کاتی و هۆگری ئەبێت هێدی هێدی ئەم خوە ناتەندروستە تەشەنە ئەسێنێت وگەورە ئەبێت تا ئەو کات دەبێتە خویەکی جێگر ومنداڵ زۆر زۆر بە درەنگ بتوانێت وازی لی بهێنێت. بۆیە دایکان و باوکان نابێ پەنا بۆ توندوتیژی بەرن وەک هەڕەشە و چاو سورکردنەوەو لێدان وسزای دەرونی. زۆر لە خێزانەکان هەمیشە هەوڵ دەدەن بۆ وازهێنانن منداڵەکانیان لەم دیاردەیە، بۆ چارەسەر پەنا بۆ لێدانى پەنجەکانی دەبەن یاخود بێ بەشکردنى لە هەموو داواکاری وپێویستیەکانی رۆژانەى وەک تۆڵە سزایەکی دەرونی یان بۆیەکردنى نینۆکەکانى بەدەرمانى تاڵ یان بەستنەوەى هەر دوو دەستى لەدواوە، بەڵام ئەم رەفتارانە زیاتر منداڵەکە دوچارى شڵەژان ونیگەرانی دەکات و زیاتر هانى دەدات بۆپەنابردن بۆقرتاندنى نینۆکەکانى لەجیاتى وازلێ هێنان، ئه‌م خوڕەفتارە هەر بەتەنیا زیان بە لایەنی دەرونی و منداڵان ناگەیەنیَت، به‌ڵكو زۆر جار زیانێکی گەورە و ترسناک بە تەندروستی منداڵان دەگەیەنیت،چونکە لە ڕێگای کرماندنی نینۆکەکانی یەوە میکرۆب زۆر بە ئاسانی پێدزە ئەکات بۆ ژورەوە لە وێوە ڕاستەوخۆ بۆ ناو گه‌ده‌ و ریخۆڵه‌كان دەچێت، هەروەها لە ژێر نینۆکەکان كۆمه‌ڵێك میكرۆب ده‌ژی وپیسی كۆده‌بێته‌وه‌، وەکو جۆرە کرمێکە کە باریکە، هێلکەی ئەو کرمە دەچێتە ناوەوەی منداڵ بەسەختی توشی نەخۆشی ئەکات،‌لەوانە هەوکردنی ددانەکان وهەوکردنی قورگ ولەوزەتێن کە بەدرێژخایەنی دەمێنەوە، هەندیک جاریش زیان بە ضواردەورو قەراغ ودیوی دەرەوەی ددانەکان دەگەیەنێت، لە ئەنجامی بەریەککەوتنی نینۆک و ددانەکان.هەندیک جاریش ئەبێتە هۆی خوێن بەربون و سوربونەوەی سەری پەنجەکان. هەروەها کار دەکاتە سەر تیکجونی پەنجەکانی دەستەکان بەگشتی،
بۆ چارەسەر لە کوێوە دەست پی بکەم؟
له‌به‌رئەوەی ‌ دەرونشیکارو زانایان ئه‌وه‌یان ئاشکرا کردوە، ئه‌م خوڕەفتارە ‌ نیگەتیڤە‌ له‌زۆربه‌ی‌ ته‌مه‌نی منداڵان و مێرد منداڵاندا به دی ئەکرێت، بۆیه‌ دەست نیشانی ئەم رێژه‌‌یان کردوە، له‌ 50% گیرۆده‌ی‌ ئه‌م خوڕەفتارەن ئەمە‌ پتر ئەو مناڵانە ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ته‌مه‌نیان له‌نێوان 10 تا 18ساڵدایەولە ‌23% كه‌سه‌ باڵغه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌وا ته‌مه‌نیان 10 تا22 ساڵه‌، زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆریشیان له‌ته‌مه‌نی‌ 30 ساڵی‌ بۆ یه‌كجاره‌كی‌ واز له‌م خو رەفتارە دێنن، ته‌نهالة 10% نه‌بێ‌ كه‌وا دوای‌ ئه‌م قۆناغه‌ش نینۆك قرتاندنیان هه‌ر ده‌مێنێ‌ وه‌كو تێبینیش كراوه‌ ئه‌م خوه‌ زیاتر له‌لایه‌ن ره‌گه‌زی‌ نێره‌وه‌ به‌رچاو ده‌كه‌وێ‌. هەروەها هەموومان ئەوە ئەزانین ئەم دیاردەیە ڕەفتاریکی خۆنەویستە لەمنداڵاندا. ئەگەر ئەم دیاردەیە پێناسێک بێت لەنێوان دڵەڕاوکێ وڕاڕایی تێکچونى دەرونى نیگەرانی لای منداڵان کەوا بێ منداڵان تاوانیان چی یە کە بەرەنگاری حاڵەتێک لەم حاڵەتان ئەبێنەوەکە ناچارەسەر لای ئەوانە نە خودی خۆشیان لە بنەڕەتەوە خاوەنی کارەکەن، بۆیە دایکان و باوکان . لە سەرەتادا پێویستە وا لە منداڵەکە بکەن کەهەست بکات ئەو کێشەیەى هەیە و فێرى بکەن کە چۆن بتوانێ زاڵبێت بە سەر ئەو جوڵە خۆنەویستەیدا، بەڵام ئەم هەوڵە دەبێت دور لە دەنگ بەرزکردنەوە و توڕە بوون و لێدان بێت، کەماناى بێزارى کەس وکاربێت، بەڵکو دەبێ بەدەنگى نەرم وپڕ سۆز منداڵەکە ئاگادارکەنەوە لەوەى کەدەستیکردووە بە قرتاندنى نینۆکى. بۆ ئەوەى هەست بەشەر مەزارى نەکات، دەرونناسەکان هانى دایک وباوک دەدەن کە مناڵەکانیان رابهێنن کە هەستن بە ئەنجام دانى ئەو چالاکیانەى کە پێویستى بەدەستیانە، کەمنداڵەکە تێر دەکات و یارمەتى دەدات بۆ دەربڕینى ئەو بارگاوى بونەى کە هەیەتى، چونکە دەزانین نینۆک کرۆژتن نەخۆشی نیە هەتا دەرمانی بۆ دابین بکرێت، بەڵام خویەکە دەتوانرێت بگۆردرێ.
1ـ مەبە بە بەربەست لە بەردەم حەزە سروشتییەکانی، بۆنمونە ئەگەر منداڵ کەلوپەلی یارییەکانی بەدەوری خۆیا بڵاوکاتەوە یان بیانشێوێنێت، هیچ ڕێگرییەکی لێ مەکەو هەرگیز سەرزەنشتی مەکە.
2- هەمیشە وا بکە مەهێڵە هەست بەتەنیایی بکات.
3- کاتێک ئەم پرسیارەی لێ دەکەیت (بۆچی نینۆکەکانت دەکرۆژیت)؟!! چاوەڕوانی وەڵام بکە، هەرگیز بەهۆی نینۆک کرۆژتنەوە سەرکۆنە و سەرزەنشتی مەکە.
4- هةرطيز سزاى مةية، سزادان نینۆک کرۆژتنەکە زیاتر ئەکات.
5- ڕەفتاری نینۆک کرۆژتنەکە بۆ خەڵکانی تر باس مەکە، با ئەو هەست بە شەرمەزاری نەکات.
6- دەستەکانی مەبەستەرەوە و مادةی تاڵ بۆنی ناخۆش مەیە لەسەری نینۆکەکانی.
7- لاسایی مەکەرەوە بە قسەی شیاو گاڵتەی پێ مەکە.
8- بۆڵە بۆڵ مەکە بەسەریا، هەندێک جار ئەو ترسە هۆکارە بۆ بەردەوامی.
چۆن ببمە ڕێگر لەبەردەم ئەم خوە ناتەندروستە؟
1ـ لە هەموو بوارەکاندا ئاسودەیی و ئارامی بۆ دابین بکە هەوڵبدە ئاسودەیی ژیان،دەرونی، سۆزداری وکۆمەڵایەتی،جار جار لە ئامێزی بگرە ماچی بکە دڵنیای بکەرەوەکە هیچ مەترسییەک هەڕەشەی لێ ناکات. تۆ هەمیشە چاودێروپارێزگاری ئەویت.هەروەها پێ بڵێ خۆشم ئەوێت.
2ـ پەنجەکانی بخەرە ئیش دوای لێ بکە ئیشی دەست بکات یاخود نیگار بکێشێت.
3- هەوڵبدە بزانیت چ شتێک ئارامی وئاسودەی شێواندوە.
4- نینۆکەکانی کورت بکەرەوە.
5ـ بۆ ئەوەی بەردەوام سەرقاڵ بێ بنێشتی بدەرێ.
6ـ دەتوانیت نینۆکی کچە جوانەکەت بە جوانی بهێڵیتەوە، تاوەکو ئەویش بەهۆی هێشتنەوەی جوانی نینۆکەکانییەوە بەباشی بیانپارێزێت.
7- بۆچارەسەر کردنی گرفتەکە ئەتوانیت دوای ڕێگاچارە لە خۆی بکەیت.
8ـ ئەبێ ئاخاوتنی لەگەڵ بکەیت بە زمانێکی شرین،بۆی ڕون بکەیتەوە کە ئەم کردەوەی تۆ ئەکەیت باش نی یە، زیان بە تەندروستیت ئەگەیەنێت.
9ـ هەوڵبدە هانی بدەیت و بەڵێنی پێبدەی کە دیاریەکی باشی بۆ بکڕیت ،ئەگەر وازبهێنێت.
10ـ واباشترە منداڵەکەت بە وەرزشەوە سەرقاڵ بکەیت.
11- دەتوانیت دەستکێش بخەیەتة دەستی بۆ ئەوەی نەتوانێت نینۆکەکانی بقرتێنێت.
12ـ سەرقاڵی کە بە رستن وچنینەوە بۆ ئەوەی دەستەکانی بەبەردەوامی بجوڵێت.
13ـ منداڵه‌كه‌ت به‌شدار بكه‌ له‌ چالاكی زیاتر وه‌ك خولی مه‌له‌ كردن و باله‌ و وێنه‌كێشان و…
14ـ کتێب خویندنەوە و گیڕانەوەی چیرۆک لە سەر هەمان رەفتار بە شیوازیکی پەروەدەیانە.
هۆکاری تەشەنەسەندنی ئەم خوە چی یە؟
ئەبێ ئەوە بزانین زۆربەی هەرە زۆری ئەو مناڵانەی کە توشی ئەم دیاردە خۆنەویستە دەبنەوە کەسانی کەم ڕوو و شەرمنن.
خاڵی گرنگ ئەوەیە کە دایکان و باوکان بزانن کە هۆکاری سەرهەڵدانی ئەم گرفتە بدۆزنەوە، زۆر لە دەرون ناسەکان بڕوایان وایە کە بێ گومان ناتوانرێت هۆکاریکی تایبەت بۆ ئەوە بدۆزرێتەوە، بەڵکو منداڵ ئەم کارە لە کەسێکەوە فێر دەبێت، بە دووبارەکردنەوەی خوی پێوە ئەگرێت وهۆگری ئەبێت، زۆرجار منداڵ لەوانەیە بە نینۆک کرۆژتن هەستێکی دڵخوازی تاقی بکاتەوە، بۆ نمونە لەوانەیە لەکاتی ددان دەرکەوتن و هەوکردنی پوکەکانی خوو بەم کارەوە بگرێت وبەردەوام بێت، کۆمەڵێک لە دةرون ناسان پێیان وایە کە هەر لە بنەڕەتەوە هۆکاری ئەم ڕەفتارە نادیارە، بەڵام لەهەموو هەل ومەرجە تایبەتمەندیەکاندا ئەم ڕەفتارە زیاتر ئەبێت ومانەوەشی لەهەمان دۆخدا مناڵ هاندەدات بۆ نینۆک کرۆژتن
فرۆیدیش کە زانایەکی دەرونشیکارییە پێی وایە :
پێویستیە سۆزداریەکانى قۆناغى شیرخواردن کەلەمنداڵدا دەبێت و هانى دەدات بۆپەنابردن بۆئەم رەفتارە یاخود هەندێ جار بۆ قژبادان یان شیرینی خواردن یان برسى بوونى هەمیشەیی یان مژینى پەنجەى یان نینۆک قرتاندن، چونکە ئەم تێرنەبونى سۆزداریە حاڵەتى شڵەژانى دەرونى لاى منداڵەکە دروست دەکات، ئەم رەفتارە وا دەکات، پێچەوانەى فرۆید هەندێ لەزانایانی دیکە پێیان وایە پەرت بونى خێزان و بێ سەروبەرەیی رۆڵی هەیە بۆ دەرکەوتنى ئەم دیاردەیە هەربۆیە لە دواى چەندەها تویژینەوە بۆیان دەرکەوت، دابڕانى منداڵ لەدایکى یاخود شیر پێنەدانى لەسنگى خۆى، یان بەخێرایى شیر پێدانى یان لەشیر بڕینەوەى بەزوویی هۆکارى سەرەکین بۆدروست بوونى ئەم حالەتە، بەڵام ئەو منداڵانەى کەخێزانەکانیان پەرت بووە، زۆر بەتوندى نینۆکیان دەقرتینن کەزۆر جار خوێنى لێدێنن، لەتویژینەوەیەکى تر کە 162 منداڵى لەخۆگرتبوو لە تەمەنەکانى (5ـ 6) سال بۆیان دەرکەوت کە ئەو منداڵانەى کە لە سنگى دایکان شیریان پێدراوە لا دەدەن بۆ قرتاندنى نینۆکیان زۆر زیاتر لەریژەى ئەو منداڵانەى کە بە شوشە شیریان داونەتێ ئەو منداڵانەى کە بە شێوەیەکى لەسەر خۆ لە شیر براونەتەوە زۆرتر توشى ئەم حاڵەتەبوون زیاتر لەو منداڵانەى کە بە کتوپڕى لە شیر بڕاونەتەوە کەئەمانە هەموو پێچەوانەى ڕاکانى فرۆیدن.
ئەمەش وایکرد کە زانایان بە شوێن هۆکارى تردا بگەڕێن، هەرچەندە ئەم دەرئەنجامانە دوریش لەو بارو دۆخە دەرونییەى کە منداڵەکەى تێدەکەوێ کەوەڵامى بۆدەست ناکەوێ و ناچارە کە لەناخى خۆیدا بیهێڵێتەوە، بۆیە بەرەفتار هەوڵى دەربڕین دەدات، یەکێک لەو هۆکارەى کەزانایان دۆزیانەوە (ئیرەیى نێوان خوشک و براکان) یان دەسەڵاتى زۆردارى باوک یان رەفتارى پەروەردەکردنى هەڵە یان رێگەنەدان بەمنداڵ بەدەربڕینى راو بۆچونەکانى و ئارەزووەکانى یان رێزگرتنى کەسێتى و تواناکانى، یان سزادانى قورس، یان دابرانى لەدایکى بە تایبەتى لەیەک دووساڵى یەکەمدا هەربۆیە زانایان گەیشتنە ئەو دەرئەنجامەى کە بێبەرى بوون (حرمان) بەشێوەیەکى گشتى هۆ کارى سەرەکیە بۆدەرکەوتنى ئەم رەفتارە لەلاى منداڵان.
لەساڵەکانى کۆتایى سەدەى بیستەم هەندى لەزانایان گەشتنە ئەو دەرئەنجامەى کە نینۆک قرتاندن یەکێکە لە (رەفتارە لادەرەکان) لەلاى منداڵان، ئەمەش بەلێکدانەوەى ماناى لادان بە مانا زاراوەییەکەى نەک دەرونیەکەى چونکە لە روى زمانەوانیەوە لادان واتا دەرچون لەرە فتارى ئاسایى، بەڵام بەمانا دەرونیەکەى لادان واتە ئەنجامدانى رەفتار دژى کۆمەڵگا و بیروباوەڕو پێوانەکانى وبەهاکانى هەر لەم دوانگەیەوە ئەم شیکاریە دژى ئەو رەفتارەیە کە ئەو مندالانە دەیکەن.
چ هۆکارێ دەبێتە هۆکاری سەرهەڵدان یان خوپێوەگرتننی نینۆک کرۆژتن؟
دڵەڕاوکێ و ڕاڕایی: بە هۆکارە هەرە سەرکییەکان دائەنریت. کاتێ منداڵ هەست بە دڵە ڕاوکێ وڕاڕایی دەکات یەکسەر دەست بۆ دەمی دەبات و چونکە سروستی هەموو مرۆڤیک وایە لەکاتی هەر ڕوداویکدا یان کارەساتیکدا پەشۆکاو و نیگەران و دەبیت و توشی دڵەڕاوکێ وراڕایی دەبیت .ناچار دەبیت سەرقاڵ ئەبیت بە شتێکەوە،ئەگەر بشزانێت ئەو رەفتارەی کە ئەو دەیکات بێ کەڵکە وسودی نیە.
توندوتیژی: یەکێکە لە هۆکارە بنەرەتییەکان وەک سەپاندنی یاسایەکی قورس بۆ منداڵان، کە منداڵ نەتوانیت جێ بەجێیان بکات و توانستی بەسەریاندا بشکێت. ئەمە وادەکات منداڵان بەردەوام لەبەردەم دنیای دڵەواکی و ڕاڕایدا ژیان بگوزەرێن، بەردەوامیش بیریان لای سزایە قورسە و باوەکان بێت، بۆ نمونە مامۆستایەک کاتیک پرسیاریک لە قوتابییەکان ئەکات، کە قوتابی توانستی وەڵامدانەوەی نیە یەکسەر دەست دەبات بۆ دەمی و بە کرۆژتنی نینۆکەکانی سەرقاڵ دەبێت، بۆ ئەوەی خۆی لە بارودۆخە بدزێتەوە قوتاری بێت.
هەست کردن بە تەنیایی: منداڵ کاتێک هەست بکات تەنیا و پەراوێز دەخرێت وگوێ بۆداواکارییەکانی ناگیرێ هەستیکی شکانەوەی دەرونی و خۆ بەکەم زاننینی لا دروست ئەبیت، بۆ یە هەر ئەم حاڵەتەشە لای تەشەنە ئەکات و دەبێتە گرێیەکی کوێرەیەکی دەرونی وئازار دەکێشێت، دەشێ بۆ زاڵبون بەسەر ئەم گرێ وتەنگەژە درونيیەی پەبا بۆ کرماندنی نینۆکی ببات.
ترس: لەهەندێک هۆکاری جۆراوجۆر وەک ترسە درێژخایەنەکان،ترس لەسزادان،ترس لەمانەوەی لە دۆخی پەرێشانیدا،
دەبیتە هۆکاریکی سەخت بۆ منداڵان ..وەک درەنگ ڕۆشتنەوە بۆ ماڵ ،کەم کۆشش کردن،خۆنەشتن و نە گۆڕینی جل و بەرگ ونان نەخواردن.
کێشەی ناوخۆییەکانی خێزان: کێشە ناوخۆییەکانی خێزان یەکیکی ترە لە هۆکارە بنەرەتییەکان، منداڵان دوجاری دڵەڕاوکی وڕاڕایی ئەکات،شەرو ئاژاوە لە نێوان دایکان وباوکان، وا لە مناڵ دەکات بەردەوام لەماڵەوە بیت و ئاگاداری دایک و باوکی بێت.کە ئازاری یەکتری نەدەن، بۆیە ئەم هۆکارە وا لە منداڵان دەکات بەردەوام لە بیرکردنەوەیەکی قوڵە بێت لە ماڵ ودەرو قوتابخانەش بیری لای دایک و باوکی بێت، ناجار دەبێت خۆنەویستانە پەنا بۆ دەمی بەرێت ونینۆکەکانی بکرۆژێت.

پێویستە جی بکرێت؟
دایک و باوک ئەبێت زۆر بەوریاییەوە مامەڵە لەگەڵ منداڵەکانیان بکەن لە ئەنجامی توشبون بەم جۆرا رەفتارانە، ئەم دیاردەیە پێویستیەکی تەواوی بە چاودێری و نەرم ونیانی هەیە بۆ ئەوەی منداڵ هەست بە بونی خۆی بکات و پشت بەخۆی ببەستیت، خۆی یەکەمین هۆکار بێت بۆ چارەسەر کردنی ئەم رەفتارە خۆنەویست.
هەندێک خاڵى گرنگ ئەبێ زۆر رەجار بکرین لەکاتی توش بون بەم رەفتارە وەک:
* لە کاتی هەوکردنی پوکدا، ئەو کەرەستە گونجاوانەی کە بۆ هەمان مەبەست دروست کراوە بیخەرە بەردەستی تا سودیان لێ ببینیت وسەرقاڵ بێ پێیانەوە.
* هەڵسوکەوت و ڕەفتاری بخەرە ژێرجاودێرییەوە بزانە لەج کاتێکدا ئەم ڕەفتارە دوبارە ئەکاتەوە .

* هەوڵبدە سەرگەرم و سەرقاڵی بکە بە یارییکردن بە بوکە شوشە یاخود بە يارييةکانی، ئەگەر لە کاتی یاریکردندا بێ ئاگایانە دەستی برد بۆ دەمی بێ ئەوەی هەستی پی بکات، دەستی بگرە وپێ بڵێ دەی بەردەوام بە لە یاری کردن.

* لە چالاکی یە جۆراجۆرەکاندا بەشداری پی بکە تامتمانەی بە خۆی بێت،وهەست بە تەنهایی نەکات.
* کاتی زیاتر تەرخان بکە و گفتوگۆی لەگەڵدا بکە وئەوەش بزانە بایەخ پێدان باشترین وکاریگەرترین شێوازە بۆ وازهێنان لە نینۆک کرۆژتن وپەنجە مژین.
* پێویستە چواردەورو قەراغی نینۆکەکان بۆ منداڵان بقرتێنیت، بۆ ئەوەی منداڵ نەتوانێت سەقاڵی کرماندنی نینۆکەکانی بێت.

سەرچاوە
* ـکتێبی (کودک وناخن وجویدن)جاپ اول ـبهار١٣٨٨
* ئینسکوپیدیای خێزانی نوێ
*تۆڕی ئەنتەرنێت

نیسان 28, 2013

پەڕەی داهاتوو »