سایکۆلۆژیای خهو – منداڵ و خهو – دهروونناس: سامان سیوهیلی
زۆرێک لهدایک و باوکان سکاڵا دهکهن لهدهست خهوی منداڵهکانیان، یان ههر نهبێت لهکاتی تووشبوونی منداڵهکانیان به جۆرێک لهجۆرهکانی تێکچوونهکانی خهو، یهکێک دهڵێت (منداڵهکهم لهکاتی خۆیدا ناخهوێت)، ئهوی دی دهڵێت (منداڵهکهم ناوێرێت بهتهنها لهژووری خۆیدا بخهوێت)، (لهکاتی نووستندا بهقیژه و گریانهوه بهئاگا دێتهوه)، (میز دهکات بهخۆیدا لهکاتی نووستندا) و … تد. تێکڕا ئهم حاڵهتانه دهبنه مایهی ژانکۆی گهوره بۆ خێزانهکان و دهبنه هۆی تێکچوونی خهوی گهورهکانیش، بۆیه له ههندێ باردا دایک و باوکان بهشێوازی ههڵه بهڕووی منداڵهکانیاندا دهوهستنهوه که ئهمهش گرفتهکه لای منداڵ زیاد دهکات.
منداڵانی تازه لهدایکبوو نزیکهی (16-18) کاژێر دهخهون که دابهش دهبێت بهسهر (4-5) ماوهدا، لهپاش تێپهڕبوونی دوو مانگ بهسهر تهمهنی منداڵدا خهوی منداڵ زیاتر دهکهوێته شهوهوه، ئهمهش ههلێکی باشتر بۆ خهو و پشووی خێزان دهڕهخسێنێت. ههرچهنده ورده خهوی منداڵ زیاتر بهلای شهودا خۆی دهکێشێت، بهڵام منداڵ نوستنی ڕۆژی ههردهمێنێت، کاتێک تهمهنی منداڵ دهگاته (3-6) مانگ، پێویستی به سێ جار نوستن و سهرخهو شکاندن دهبێت، وه لهتهمهنی (6-12) مانگیدا دوو جار دهخهوێت لهڕۆژدا و لهتهمهنی یهک ساڵیدا تهنها یهک جار، بهجۆریک کۆی کاژێرهکانی خهوی لهم تهمهنهدا لهنێوان (12-14) کاژێر دهبێت. بهڵام بێداربوونهوه لهخهوی شهودا له شهش مانگی دووهمی ساڵی یهکهمی تهمهنیدا زیاتر دهبێت، ئهم گرفته ههتا تهمهنی دوو ساڵی منداڵ بهردهوام دهبێت، بهڵام لهگهڵ تێپهڕبوونی کاتدا منداڵ لهم گرفته ڕزگاری دهبێت و هیچ کاریگهرییهکی نابێت لهسهر گهشه و تهندروستی منداڵ.
لێرهدا چهند ڕێنماییهک بۆ دایک و باوکان دهخهینه ڕوو تاکو یاریدهیان بدات له پرۆسهی گونجاندنی منداڵهکانیان لهگهڵ خهودا له ساڵی یهکهمی تهمهنیاندا:
1- منداڵهکهت وا بار بهێنه که شهو بۆ خهوه و ڕۆژیش بۆ بێداری، ههر لهم ڕێیهوه کاتی یاریکردنی تهنها لهڕۆژدا بێت.
2- هاوکاریی منداڵهکهت بۆ فێربوون لهسهر هاوبهندی کردن لهنێوان خهو و جێگهی نووستندا، بۆ ئهوهی ئهم ئامانجهش بێته دی دهبێت منداڵ لهکاتی خهویدا ببرێته سهر جێگهی نووستنهکهی و ڕێگهی نهدرێت لهژووری دانیشتن یان لهباوهش و کۆشی دایک و باوکدا بخهوێت.
3- دهبێت ڕووناکی لهژووری نووستندا ڕووناکییهکی کز بێت.
4- ئهگهر منداڵهکهت بێدار بووهوه لهشهودا یهکسهر سهرنجی مهده، ئهگهر گریا ئهوا بهمیهیرهبانییهوه ههوڵبده هێمنی بکهرهوه و دڵنیایی پێببهخشه، یان دایبییهکهی بۆ بگۆڕه ئهگهر پێویستی کرد، لهم حاڵهتانهدا ڕووناکی ژوورهکه ههڵ مهکه، ئهو وتووێژهی لهگهڵ منداڵهکه دهیکهیت با بهدهنگێکی نزم و لهسهرخۆ بێت، ئارامی خۆت لهدهست مهده. ئهگهر منداڵ ههستی کرد بێداربوونهوهی دهبێته مایهی گرنگی پێدانێکی زۆر لهلایهن گهورهکانهوه ئهوا لهسهر ئهم باره ڕادێت و ئیدی پهنا بۆ ئهم ڕهفتاره دهبات بهمهستی سهرنج ڕاکێشانی خێزان.
5- زۆر شیر پێدان بهمنداڵ لهشهودا کار دهکاته سهر خهوی منداڵ و دهبێته مایهی بێداربوونهوهی فرهبار بووهوه (3-8) جار لهشهوێکدا منداڵ بێدار دهکاتهوه. لهتهمهنی شهش مانگیدا منداڵه تهندروستهکان دهتوانن سهرچاوهی خۆراکی پێویست له ڕۆژدا وهربگرن بۆ خۆیان، بۆیه لهکاتی زۆر بێداربوونهوهی منداڵ لهکاتی خهودا بهمهستی وهرگرتنی خۆراک، دروست وایه ڕاوێژ بهپزیشکی منداڵان بکرێت، بۆ گهیشتن بهپلانێکی چارهسهریی بهمهبهستی کهمکردنهوهی لهسهرخۆی بێداربوونهوهی منداڵ.
لهقۆناغی دهستکردن به ڕۆشتن ههتا پێش چوونه قوتابخانه:
لهتهمهنی دوو ساڵیدا منداڵ بهتێکڕا (12-13) کاژێر دهخهوێت، کاژێرێک یان دوو کاژێر لهڕۆژدا و (11) کاژێر لهشهودا، لهم تهمهنهوه کاتی نووستنی منداڵ ڕێکخستنێکی زیاتر بهخۆیهوه دهبینێت. بهڵام چهند گرفتێکیش لهم تهمهنهدا سهرههڵئهدات که ئهوانیش: ڕهتکردنهوهی منداڵ بۆ نووستنی بهتهنها، گریان له وادهی خهوتندا، بێداربوونهوه بهگریانهوه لهشهودا.
بۆ گرتنهبهری شێوازی دروست بۆ گرفتانه پێویسته ئهم ڕێوشوێنانه بگیرێنه بهر:
1- کاتی نووستن بۆ منداڵ دیاری بکه و بهردهوام جهخت لهسهر ئهم وادهیه بکهرهوه.
2- دوو بکهوهرهوه له وروژاندنی منداڵ به کهلوپهلی یارییهکانی لهپێش کاتی خهوتنیدا.
3- ههوڵبده منداڵهکهت ژووری نووستنهکهی خۆش بوێت، بههۆی دانانی پێخهفی سهرنج ڕاکێش و پاکوخاوێن ڕاگرتنی شوێنی نووستنهکهی و ڕێگهی پێبدرێت ئهو کهرهسه یارییهی لای پهسهند و خۆشهویسته لهژووری نووستنهکهیدا بێت.
4- منداڵهکهت ڕابێنه لهسهر سیستمێکی دیاریکراو پێش خهو، وهک خوێندنهوهی چیرۆک.
5- بهرههڵستی ئارهزووی منداڵ بکه بۆ درێژهدان بهخوێندنهوهی چیرۆک یان ههر شتێکی تر که منداڵهکه بیهوێت بههۆیهوه کاتی مانهوهی دایک و باوکی لهگهڵیدا درێژتر بێتهوه.
6- جێگیر به لهبڕیارهکانت و لهسهر ههمان پرهنسیپ بڕۆ ههموو شهوێک.
7- ئهگهر منداڵهکهت بهتهنها دهخهوێت لهژوورێکی تایبهتیدا وا ڕایبێنه که تۆ لهگهڵیدا نامێنیتهوه لهژوورهکهیدا ههتا خهوی لێدهکهوێت، بهڵام دڵنیای بکه که تۆ نزیکی لێوهی ههر کاتێک پێویست بکات.
8- لهم تهمهندا منداڵ ئهگهری بێداربوونهوهی ههیه (وهک گهورهکان)، بۆیه دهبێت ورده ورده منداڵ فێر بکرێت چۆن دهست بکاتهوه به خهو. ئهگهر منداڵ بهگریانهوه بێدار بووهوه وه تۆش زانیت ئهم بێداربوونهوهیه نهریته نهک تووشبوونی بهحاڵهتێکی دیاریکراو، ئهوا پێنج خولهکێک چاوهڕێ بکه پێش چوونه ژووری منداڵهکه، کاتێکیش دهچیته لای بۆ کاتێکی کورت لای بمێنهرهوه و ههوڵی ههڵگرتن و لهباوهش گرتنی مهده، ههتا دهکرێت گفتوگۆی ساده و کورتی لهگهڵ بکه، پاشان بهجێی بهێڵه ههتا ئهگهر منداڵهکه بهردهوام بوو لهسهر گریان، ئهگهر ههر بهردهوام بوو ئهوا ده خولهکێک چاوهڕێ بکه ئهوجا سهری لێبدهرهوه و بهههمان شێوه کاتێکی زۆر کهم لهلای بمێنهرهوه و دڵنیایی پێببهخشه.
تهمهنی (6-12) ساڵان – تهمهنی قوتابخانه:
بهشێوهیهکی گشتی کاتێک منداڵ دهگاته شهش ساڵان ئیدی پێویستی به خهوی ڕۆژ نامێنێت و کۆی کاژێرهکانی خهو لهم تهمهنهوه بۆ خوار (11) کاژێر دادهبهزێت. کاتێک دهگاته تهمهنی (10) ساڵی ژمارهی کاژێرهکانی خهوی بۆ نزیکهی (10) کاژێر دادهبهزێت.
لهم ماوهیهدا زۆربهی ئهو گرفتانهی خهو نامێنێت که قۆناغی سهرهتای منداڵیدا بوونیان ههبووه و زۆرینهی منداڵان لهم قۆناغهدا لهشهودا بهباشی دهخهون و لهڕۆژیشدا بێدارن ههروهکو گهورهکان، ههندێ منداڵ لهم قۆناغهدا شهوانه زوو دهخهون و بهیانیانیش زوو بێدار دهبنهوه، ههندێکیشیان شهوانه درهنگ دهخهون و بهیانیانیش درهنگ بێدار دهبنهوه. گرفتی سهرهکی لهخهوی منداڵدا لهم تهمهنهدا بریتییه له وادهی نووستنی منداڵدایه زیاتر لهوهی له خودی خهوهکهیدا بێت. باوترین گرفتیش لهم بوارهدا بریتییه له ڕهتکردنهوهی خهو لهلایهن منداڵهوه. منداڵ ههوڵ دهدات وادهی نووستنهکهی دوا بخات، ئهمهش یان بههۆی یاری کردنهوهیه یان تهماشا کردنی تهلهفزیۆن و بهکارهێنانی یارییه ئهلهکترۆنییهکانی وهک پلهی ستهیشن، یاخود بۆ بهجێهێنانی ئهرکهکانی قوتابخانه.
کهم خهوی لهم تهمهنهدا ڕهنگدانهوهی نهرێنی دهبێت لهسهر منداڵ له ڕۆژدا، ئهو منداڵانهی تێر خهو نابن تووڕه دهبن و ڕهفتاری سهیر نمایش دهکهن، وه لهوانهیه لهپۆلدا خهویان لێبکهوێت و تهرکیزی کهم ببێتهوه.
لێرهدا ههندێ ڕێنمایی دهخهینه ڕوو بۆ دایک و باوکان تاکو بتوانن خهوێکی دروست و باش بۆ منداڵهکانیان مسۆگهر بکهن:
1- وادهیهکی زوو دابنێ بۆ خهوی منداڵهکهت، ههرچهنده وادهی خهو لهمنداڵێکهوه بۆ منداڵێکی تر جیاوازی دهبێت، بهڵام پێویسته لهسهر دایک و باوکان ئهو وادهیه دابنێن بۆ خهوتنی منداڵهکانیان که تێر خهوی بۆ منداڵهکانیان مسۆگهر بکهن.
2- دهبێت ژووری نووستنی منداڵ سهرنج ڕاکێش و ئارام بێت.
3- نابێت له ژووری نووستنی منداڵدا تهلهفزیۆن و کۆمپیوتهر و پلهی ستهیشن و ئامێری یاری کردنی تری تێدا بێت، دهبێت ڕێگه بدرێت بهمنداڵ کهرهسهیهکی یاری ساکار و پهسهند لای منداڵ لهگهڵ خۆیدا دابنێت لهژووری نووستندا.
4- منداڵهکهت لهسهر ههندێ نهریتی بهسوود ڕابهێنه، وهک: چوونه سهر پێشاو و ددان شتن، پێش چوونه ناو جێگهی نووستن.
5- ڕێگه مهده منداڵهکهت تهماشای فیلمی ترسناک بکات لهشهودا، یاخود تهماشای ئهو فیلمانهی لهگهڵ تهمهنیدا ناگونجێن.
6- پێش هاتنی وادهی خهوی به ماوهیهک ئاگاداری بکه که وادهی خهوی نزیکه، بۆ ئهوهی دهست لهو چالاکییه ههڵبگرێت که سهرقاڵه پێوهی و ئامادهگی وهربگرێت بۆ چوونه ناو جێگه.
7- ههوڵ مهده کێشه و گرفتهکانی خێزان لهبهرچاوی منداڵدا تاووتوێ بکرێت چونکه کێشه و ئاژاوهی خێزان بهمهترسی دادهنرێت بۆ سهر ئاساییشی دهروونی منداڵ.
ئایار 5, 2012
منداڵانی تووشبووی کۆسپی سۆزداری – ڕێناس ساڵح – زانکۆی کۆیه – بهشی دهروونزانی
منداڵانی تووشبووی كۆسپی سۆزداری
رێناس صالح
زانكۆی كۆیە
بەشی دەروونزانی
هۆی گرفتی سۆزداری وەك هەر گرفتێكی تر لەكات و ساتێك روودەدات كە كۆمەڵێك هۆكار هەبێت ، گرفتی سۆزداری لەو كاتە روودەدات كە باوكان و دایكان بە هۆی سەرقاڵبوونیان بە كار و پیشەكانیانەوە منداڵەكانیان پشتگوێ بخەن، ئەمەش دەبێتە هۆی بێبەش بوونی ئەو منداڵە لە سۆزی دایك و باوكی ، كە لە دوارۆژدا هەرگیز ناتوانرێت قەرەبووی ئەو زیانە بكرێتەوە كە منداڵ تووشی هاتووە.
منداڵ هەیە لەتەمەنی گەشە لەدوای سێ ساڵانەوە بەبێ ئەوەی تووشی نەخۆشیەكی قورسی جەستە و دەمار بێت نیشانە گەلێك لە خەمۆكی و داهێزراوی و ماندووبوونی لەرادەبەدەر و بێ ئازاری و ساردی عاتیفی و بێ لایەنی عاتیفی و سۆزداری لەخۆیان نیشان دەدەن.
-دیاردەی سۆزداری لە منداڵدا:
دایك و باوك لەماوەی پەروەردەكردنی منداڵەكانیاندا هەڵبەتە رووبەرووی حاڵەتی دەروونی و سۆزداری دەبنەوە ، منداڵەكە وای لێدێ خو بە رەوشتی توورەبوون و هەڵاتن لە قوتابخانە و دروست كردنی كێشە و ئاژاوە بە بیانووی نەخۆشی یان ژانەسەری وەهمی.
نیشانەكان :
زیان دان لەخود ، رەفتاری پێنەگەیشتوو و ناپوخت وەكو گریانێكی سەیر و سەمەرە كە 9 ساڵە وەك منداڵێكی 3 ساڵان دەگری هەروەها ئەم منداڵانە گرفتی فێربوونیان هەیە ( Learning problems) هەروەها هەڵمەت بەری بە هاوار و هەندێك لە نیشانەكانی ADHD نیشان دەدەن.
-هۆشمەندی منداڵ و یاسای گەشەكردنی سۆزداری:
زۆربەی منداڵان لەتەمەنی دیاریكراو دوای 6-7 ساڵی یان كەمتر دوور دەكەونەوە لە سۆزی باوانیانەوە ئەم دووركەوتنەوەیە زۆرجار دەبێتە هۆی ئەوەی لەدەستدانی هۆشمەندی و نەبوونی بیركردنەوە لەدوا رۆژی و بەتایبەتی كاتێ تەمەنیان دەگاتە 6 ساڵان وە زۆر جاریش گۆرانكاری لەم قۆناغەدا بەدی دەكرێت لە دایك و باوكدا.
لەبەرچی منداڵ لەم قۆناغەدا هەڵچوونی دەروونی و توند و تیژی پێوە دیارە ؟؟
لێرەدا زانایانی دەروونزانی گەیشتونەتە ئەو رایە ئەم قۆناغە سۆزی دایك و باوك بەرجەستە دەكات ئەم سۆزە دەروونیە پەیوەستە بەسۆزداری كەوا خورەوشتی جوان لەدەروونی ئەم منداڵە رەنگ بداتەوە وەك چاپ كردنی گیانی خۆشەویستی.
-تێك چوونەكانی ویژدانی:
كۆمەڵە تیكچوونێكی زهنی پیشەییە بە نیشانەكانی جیادەكرێتەوە لە خەمۆكی یان هەلوەسە یان هەردووكیان كاردەكاتە كەسی تووشبوو لە تێروانینی بۆ ژیان ، وە جیادەكرێتەوە بە گواستنەوەی سۆزداری توند بێ ئەوەی لە بنیادی كەسایەتی گشتی دابێت ، گواستنەوەی سۆزداری لەو بارەدا قوڵترین و توندترینە لە هەچ هەڵگەراوەیەكی سۆزداری كە مرۆڤ بەدەستیەوە دەناڵێنێ لە ژیانی رۆژانەیدا كە ئەویش دوو جۆری سەرەكیە:
خەمۆكی و نائومێدی ، وە گۆرانكاریەكان بەشێوەیەكی خێرا دەست پێدەكات وە بەلای كەمەوە لە %75 ی حاڵەتەكانە بەڵام لە رێژەكانی تر گۆرانكاریەكان بەشێوەیەكی لەسەرخۆیی و نەرمی و پەیژەیی بەدەردەكەوێت.
چارەسەر:
لێكۆڵینەوەكانی پەروەردەی دەروونی بەنزیكەی 50 ساڵە ئاشكرایان كردووە كە خۆشەویستی لەنێو خێزان كاردەكاتە سەر منداڵ وە كاردەكاتە سەر پێكهاتەی بونیادی ژیری لاشەیی و سۆزداری و دەروونی، ئەو منداڵانەی كە لە خێزانێك دەژین كە تووشی دارمانی سۆزداری بوونە یان دایك و باوكیان ئاستی سۆز و گرنگی دانی كەم بەرامبەری كاریگەری نەرێی دەكاتە سەر گەشەی ئیدراك و بیری توانایی لەگەڵ ئەوەش تووشی گرێی دەروونی دەبن.
ئەم منداڵانە واتا ( دارمانی سۆزداریان هەیە ) بەبەراورد لەگەڵ ئەو منداڵانەی لە خێزانێكی باشتر و ژینگەیەكی سۆزداری و چاودێری باش پەروەردە دەبن جیاوازیان زۆرە ، ئەمەش لەلایەن (رێكخراوی ئەمریكی بۆ پێشخستنی زانیاری – الرابطة اڵامریكیە لتقدم العلمی) ئاشكرا كراوە كە ئەو منداڵانەی دەناڵێنن بەدەست دارمانی سۆزداری كۆسپیان هەیە لە گەشە كردن وەك گەشەی باڵا ئەوانەی كە كێشەی سۆزداریان هەیە بە بەراورد لەگەڵ ئەوانەی كەلە خێزانێكی باش دەژین درێژی باڵایان لە %10 كورتترە.
وە تێبینی ئەوەیان كردووە كە ئەو منداڵانەی كۆسپی سۆزداریان هەیە كە ئەگەر هاتوو بیانگوازینەوە بۆ ماڵێك كە چاودێری كۆمەڵایەتیان تێدایە ئەوە بەسەر كۆسپی گەشەكردنیاندا زاڵ دەبن.
( دانا جۆنس ) پرۆفیسۆر لە زانكۆی ( فینیسوتا ) دەڵێت ئەگەر هاتوو ئەو منداڵانەی كە دووچاری دارمان بوونە بگوازرێنەوە بۆ بنكەی چاودێری ئەوا بەسەر كۆسپی ژیریەكەیان زاڵ دەبن و گەشەكردنی باڵایان پێنج ئەوەندەی پێشووتر كە لە بارێكی خراپ بوونە خێرا دەبێت.
رێنمایی پێویست بۆ مامۆستای ئەم گروپە:
• رەفتاری مامۆستا بەنەرمی و كراوەیی و هاوپێچ لەگەڵ بزەو پێكەنین یارمەتیەكی باش دەدات بۆ كرانەوەی پۆل و گروپی ئەو منداڵانە.
• مامۆستا دەبێت ئاگاداری نیشانە سۆزداری و تایبەتیەكان بێت و چاودێری و كۆنترۆڵیان بكات ، وەك حاڵەتی بوغز و گریان كە ئەكەر لەناو پۆل منداڵەكە تووشی ئەم حاڵەتە بوو پێویستە لەسەر مامۆستا بە نەرمی و ئارامی ژیری بكاتەوە و بیباتە دەرەوە لە پۆل و پیاسەی پێ بكات و هەوڵ بدات لەكێشەكەی بگات.
• مامۆستا دەبێت ئاگاداری جووڵە و هەڵس و كەوتی ناوپۆلی ئەم منداڵانە بێت ، لەم پۆلەدا وەك پۆلی ADHD رێنماییەكانی ئیدارەی گروپ و ناوپۆل هەندێك وشك و دەق گرتووە ، بۆ نموونە خوێندكار نابێت بێ یارمەتی مامۆستا بچێتە دەرەوە هەرچەندە لەهەر حاڵدا نەرمی مامۆستا كارتێكەرە.
جا بۆیە پێویستە بۆ باوان كە پەروەردەكردنی سۆزداری منداڵەكانیان پشتگوێ نەخەن وە لە كاتی خۆیدا ئەو سۆزەیان پێ بدەن كە پێویستیانە.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سەرچاوە سوود لێ وەرگیراوەكان:
-الدلیل الطلبة و العاملین فی التربیە الخاصە ، محمد عامر الدهمشی.
-النمو النفسی و العاطفي و اڵاجتماعی ، حمزە الجبالی.
-العنایە بالعقل و النفس ، عبدالعلی الجسمانی.
نیسان 20, 2012
گرنگی یاری کردنی منداڵ لهدهرهوهی ماڵهوه – توێژهری کۆمهڵایهتی – ههرێم عبدالرحمن
گرنگی یاری کردنی منداڵ لهدهرهوهی ماڵهوه
توێژهری کۆمهڵایهتی
ههرێم عبدالرحمن
لهم کاتهی ئێستادا که یاریه کۆمپیوتهریهکان و کهناڵی تیڤیهکان بهڕێژهیهکی زۆر پهرهیان سهندوه وای له مناڵ کردوه که زۆربهی کاتهکانیان به دانیشتن و سهیرکردنی تیڤی و یاریه ئهلکترۆنیهکانهوه بهسهر ببات ، یاخود دراماکان که بۆ تهمهنیان گونجاو نیه ،لهبری ئهوهی بچنهدهرهوهو هاوڕێیهتی دروستبكهن، نیوهی منداڵانی ئهم سهردهمه قوتابخانهی لێدهرچێت ناچنه دهرهوه، هیچ چالاكییهكی جهستهیی ئهنجامنادهن وهك یاریكردنو دووگۆڵی و چاو شارکێ و ڕاوڕاوێن یان ههرشتێكی دیكه، ، ئهم دیاردهیه زۆر بهدی دهکرێت به تایبهتی له شارهکاندا که وای له مناڵ کردوه وهک مناڵی خۆی ههڵسوکهوت ناکات،بێزاری و خهمۆکیان تێدا بهدی دهکرێت، پێویسته دایک و باوک کاتهکانی سهیرکردنی تهلهڤزیۆن و بهرنامهکان دیاری بکهن بۆ مناڵهکانیان و زیاتر ههوڵ بدهن ،ڕهوانه دهرهوهی ماڵیان بکهن بهمهرجێک لهژێر چاودێری خۆیاندا بن ،بۆ ئهوهی یاری جهستهیی و جوڵهی مێشکیان بخهنه کار تا ببنه خاوهن ئهندێشهی قوڵ، توانای بهرگهگرتنی ههندێك مهترسییان ههبێت، ههندێك ههڵهی بچووك ئهنجامبدهن تا وانهی لێوهرگرن،به پێی ههندێک لێکۆڵینهوه یارییكردنی ناڕێكخراو، چاكترین كاره تا هزری منداڵ بهشێوهیهكی تهندرووست گهشه بكات، یاریكردنی چالاكو نا ڕێكخراوی منداڵانه، ئهندێشهی منداڵ قوڵدهكاتهوهو فێری داهێنانی دهكاتو فێری كاره كۆمهڵایهتییهكانو لێهاتوویی دهكات لهههستكردندا.
ئازار 27, 2012
خێزان و بنهماکانی دروستکردنی بڕوابهخۆبوونی منداڵ – مهحمود ناوخاس – سهرپهرشتیاری پهروهردهیی
خێزان و بنەماکانی دروستکردنی بڕوابەخۆبوونی منداڵ
مەحمود ناوخاس
سەرپەرشتیاری پەروەردەیی
بڕوابەخۆبوون :واتە،راپەڕمونە سەرخۆلە بڕیاردا وبە ئەنجام گەیاندنی ئەرکەکان بەسوود وەرگرتن لەتواناخۆییەکان و ئەزمونە تایبەتییەکانی خود ، ئەم ڕەوشتەش وەک هەر ڕەوشتێکی تردەکرێت مرۆڤ فێریبێت و لەسەری ڕابێت و لەپەیرەوەکانی ژییانی ڕۆژانەیدا بەکاری بهێنێت ، ناوەندی ژیان و تیاپێگەیشتنی مرۆڤ کاریگەرییەکی کارای لە بنیاتی ئەم ڕەوشتەدا هەیە،وەلەبەر ئەوەی خێزان یەکەم لانکەی گەشەی مرۆڤ و دایەنگەی ڕەوشت و ئاکارە لەسەر ڕاهاتووەکانی تاکە، بێگوومان کاریگەریەکی باڵاشی لەسەر بنەماکانی بڕوابەخۆبون و ڕاپەرمونە سەرخودی تاک هەیە ، بەتایبەتی دایک و باوک، لەمەشەوە دەتونین بڵێین کە هەڵوێستی منداڵ بەرامبەر بەخۆی لەماڵەوە دروست دەبێت بەو شێوەیەی کە دایکوباوکی دەیبینن و کاری لەسەر دەکەن،یان بەواتایەکیتر کەسێتی خۆی بەویستی ئەوان نمایش دەکات ، ئەوان دەتونن وا لەمنداڵ بکەن بڕوای بەخۆی بێت یان بەپێچەوانەوە ، هیچ جیاوازییەکیش لەمبارەیەوە لەنێوان نێر و مێدا نییەوهەردوو کاریگەرن بەجۆروو چۆنیەتی هەڵوێستەکانی خێزان، جا بەو نیازەی تیشکێکی خێرا بخەینە سەر ئەم مەسەلەیە ،هەوڵدەدەین چەند ڕوخسارێک لەو ڕوخسارانە بخەینەڕوو کە کاریگەری ئەرێنی یان نەرێنی لەسەر ڕادەی بڕوابەخۆبوونی منداڵ لەخێزاندا دەکەن:
１) بنیاتی خێزان : پێویستە بنیاتی خێزان لەسەر پێگەی خۆشەویستی ڕاستەقینە بێت نەک ڕوخسار، پەیوەندی دایکوباوک لەسەر بنەمای ڕێزلەیەکترگرتن ولەیەک گەیشتن بێت ، ئاڕاستەو تێڕوانینیان بۆ منداڵ بەجۆرێک بێت کە منداڵ بە متمانەوە لەخۆی بڕوانێت و وا هەستبکات شتێکی گرنگە لە ژیانی خێزاندا وڕێز لە ئارەزووەکانی دەگیرێت و بەشێوەیەکی گونجاو ویستەکانی بەجێ دەهێنرێت و ،جێگەی سەرنج و شانازی کارەکانین لەماڵەوە، بەمەش منداڵ واهەست دەکات بوونێکە بەهاونرخی خۆی هەیەو بڕوای بەخۆی دەبێت لە کارەکانیدا.
２) ڕەفتاری دیموکراسی لە خێزاندا: ئەو خێزانەی کە بەڕێزگرتنی خود و بڕوا بەخۆبوون بەختەوەر بێت و گیانێکی دیموکراسی لە پەیوەندی تاکەکانیدا لەگەڵ یەکتر باڵی بەسەردا کێشابێت ، هەرئەندامێک تیایدا دەتوانێت بەو پەڕی ئازادییەوە ڕای خۆی دەربڕێت وگفتوگۆی دایکوباوکی بکات تا دەگاتە بڕیاردان لە هەڵوێستەکانیدا ،بۆیە گوێگرتن لە ویستو داخوازیەکانی منداڵ لە خێزاندا خاڵێکە نابێت لەیادبکرێت ، بەڵکو پێویستە راستییەکان لەڕێگەی گفتوگۆو تێگەیاندنەوە لەگەڵ منداڵ یەکلایی بکرێتەوە، تا هەست بکات ئەویش ئەندامێکە لە خێزان وهاوبەشە لە بڕیاروئەنجامدانی کارەکاندا.
3) لەبەرچاوگرتنی سیفەتە کەسییەکانی منداڵ: هەرچەندە ڕەنگە ئەندامانی خێزانێک لەڕووی سیفەتە بۆماوەییەکانەوە لە زۆرشتدا لەیەک بچن ، بەڵام ڕێزگرتن لە تایبەتمەندییەکانی خود و زۆر لێنەکردنی بۆ بەشداری لە هەڵوێستە نەخوزراوەکان بەلای منداڵەوە پێویستە لەبەرچاو بگیرێت ، گرنگە ئامەدەکاری پێشوەخت بۆ ڕوبەڕوبونەوەی هەڵوێستە هاتووەکان بکرێت ،ئەوکاتە منداڵ دەتوانێت بە بەرچاو ڕونی و بڕوابەخۆبونەوە هاوبەشی لەگەڵ پێشهاتەکاندا بکات.
４) جۆری تێڕوانینی دایکوباوک بۆ منداڵ: ڕاڕایی و بڕوابەخۆنەبوونی دایک و باوک لەبڕیارداندا و سەپاندنی سزای توند بەسەر منداڵدا لەکاتی ئەنجامدانی بڕیارێکی هەڵەیدا بەبێ لێوردبوونەوە لە جۆرو هۆکاری هەڵەکە،کارێکی نەشیاوەو کاریگەری خراپی لەسەر متمانە بەخۆبوونی منداڵ هەیە ، سەرزەنشت کردنی منداڵ بێ تێگەیاندن وڕونکردنەوەی پێویست ، کەسێتی منداڵ دەخاتە بەر مەترسی تێکشکاندن و بڕوابەخۆنەکردنەوە.
５) پێویستە منداڵ برێک لەئازادی پێویستی پێبدرێت لە هەڵبژاردنی شتە تایبەتییەکانی خۆی لە پۆشاک و خواردن و کەرەستەکانی ، هەندێک لەدایکان و باوکان چاوەڕوانن منداڵەکانیان کۆپی ئەوانبن ،بۆیە ڕۆڵەکانیان بە ئاڕاستەیەکدا دەبەن کە سەرانسەر ئاماژە بێت بۆ ویستی خۆیان نەک منداڵەکانیان ، ئەمەش وا دەکات کە منداڵەکانیان نەتوانن سەربەخۆ بڕیاربدەن و هەمیشە لەترسی هەڵەو دۆڕاندا بن .
ئازار 14, 2012
(پێشبڕکێی ماڵپهڕی دهروونناسی) شێوازه پهروهدهییه ژینگهییهکان بۆ منداڵ پێش چوونه قوتابخانه – ڕێناس ساڵح – زانکۆی کۆیه – بهشی دهروونناسی
شێوازە پەروەردەییە ژینگەییەكان بۆ منداڵ پێش چوونە قوتابخانە
ڕێناس ساڵح
زانکۆی کۆیه
بهشی دهروونناسی
زۆر شێواز هەن كە دەستیان هەیە لە بەدەستهێنانی ئامانجە پەروەردەییە ژینگەییەكان گرنگترینیان ئەمانەی لای خوارەوەن:-
1.دەبێت باوكان و دایكان و مامۆستایانی باخچەی ساوایان پێشڕەو بن لە ڕەفتارو كردەوەی چالاكانە لەگەڵ پێكهاتەكانی ژینگە، وەك نموونە دووركەوتنەوە لە خراپ بەكارهێنانی ئاو بەتایبەتی لەناوچەی بۆریەكانی تایبەت بە خزمەتی گشتی، وە نەهێشتنی بەفیڕۆ دانی ئاوو ڕێنمایی كردن بۆ بەكارهێنانی بەشێوەیەكی باش، وەك دڵنیا بوونەوە لەسەر داخستنی بۆریەكانی ئاو دوای بەكارهێنانی وە ئاگاداركردنەوەی منداڵان بەم كارە، وە چاودێریكردنی مۆركی جوانی ژینگە، وەك گرنگی دان بە پاك و خاوێنی ماڵ و دایەنگەو باخچەكان و شەقامەكان و كۆڵانەكان، تاوەكو ببێتە نموونە لەبەرامبەر منداڵان، وە نەهێشتنی جگەرە كێشانی باوكان لە شوێنە داخراوەكان و زۆرێك لەو كردارە هەڵانەی تر، ئەمەش پێویستی بە بەستنی خولی چاوپێكەوتن هەیە بۆ دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان لەگەڵ هەندێك سەركردایەتی پەروەردەیی، بۆ گفتوگۆ لەسەر رەفتاری گەورەكان كە دەگوازرێتەوە بۆ منداڵ لەرێگەی لاسایی كردنەوەو قسەكردن، وە دراسەكردنی رەفتارەكانی منداڵ و بەكارهێنانی رێگای نموونەیی بۆ دروست كردنی گۆرانكاری تیایدا، وە چارەسەركردنی ئەو كەم و كورتی و هەڵانەی كە تێی دەكەوێ بەرامبەر ژینگە، چونكە پەروەردەكردنی ژینگەیی بەتەنها لەسەر منداڵ ناوەستێت، بەڵكو پێویستە لەگەورەكانیشەوە دەستپێبكات، بەتایبەت كە گەورەكان گشت بریارەكانی تایبەت بە بەرهەم هێنان و بەكارهێنان و قۆستنەوەی دەستهاتەكان و….هتد دەردەكەن، وە پشتگوێ خستنی پەروەردەیی گەورەكان واتای مانەوەی كردەوە ژینگەییە هەڵە باوەكانە، تاوەكو جیلێكی هۆشیار دێت كە بەشێوەیەكی هۆشیارانە كار لەگەڵ ژینگەدا دەكات، وە ئەم جیلەش لەوانەیە نەیەت، لەبەرئەوەی ئەم جیلە شێوازی پێگەیاندنی هەڵە لەگەورەكانەوە وەردەگرێت،
2.بەردەست كردنی هەڵوێستی ڕاستی كەیارمەتی منداڵ دەدات بۆ دەرچوون لە ژینگەو بەدەستهێنانی زانیاری و ڕاستیەكان لە ڕێگای حەزی گەڕان و ئارەزوو بۆ ئاشكراكردن و بەدواداچوون و پەیوەندی ڕاستەوخۆ و درك پێكردنی دیاردەكان لەچوارچێوەیەكی تەواو و شوێنگە سروشتیەكان، ئەمەش سەرنج و ئاگاداری مناڵ بەلای خۆیدا رادەكێشێت، وە كاریگەری دەخاتە سەر ژیانیان و ژیانی خیزانەكانیان، وە دەست بەسەر پێداویستە زەرورەكانیاندا دەگرێت لەخواردن و جل و بەرگ و شوێنی نیشتەجێ بوون و هۆكارەكانی گواستنەوەو هۆكارەكانی خۆشی و كات بەسەربردن، وە گرنگ ئەوەیە دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان سەركەوتووبن لە وروژاندنی گرنگی منداڵان بەژینگەو كێشەكانی، وە ئەو منداڵانەی كە هۆشیار دەبن بە گرنگی چاودێریكردنی دارەكان و جوانی گوڵەكان تاوەكو لەژینگە سروشتیەكەی دابێت ئەو نایبڕێت و تێكی نادات، وە ئەم جۆرەش لە حەساسیەتی ژینگەیی لەرێگەی كارتێكردنی هەستەوەری منداڵ لەگەڵ ژینگەدا دێت.
3.بەكارهێنانی شێوازی نائاسایی(غیر التقلیدی) لە چاندنی بنەما و ئاراستەكان لەلایەن منداڵ بەرامبەر ژینگە كە لەگەڵ ئاستی پەی پێبردنی بگونجێت. وەلەم شێوازانەش وێناكردنی(تصویر) درامی، بەتایبەتی ڕۆڵ گێڕان بۆ هەڵسەنگاندنی هەندێك لەو كارانەی كە منداڵ پێی هەڵدەستێت وە ئەو كێشانەی ڕووبەرووی دەبێتەوە لەژینگە، وەبەكارهێنانی ئەو چیرۆكانەی كە كۆتاییەكی كراوەیان هەیە، بۆ گەشەپێدانی بنەما ژینگەییەكان و چاندنی رەفتاری ژینگەیی چالاكانە لەلای منداڵەكە، ئەوەش لەشێوەی گفتوگۆیەك لەگەڵ منداڵەكە جێ بە جێ دەكرێت، هەتاوەكو دەگاتە كۆتایی چیرۆكەكەو وە زانینی ئەو بابەتانەی كە سوودی لێ وەردەگرن، وە هاندانی و پاداشت كردنی كاتێك ئاراستە حەزلێكراوەكانی دەردەبڕێت، ئەوەش دەبێتە هۆی لێك جیاكردنەوەی ئاراستە ئەرێیەكان(إیجابی) بەرامبەر ژینگە، بۆ نموونە منداڵیك زبڵ و پاشماوە پیسیەكان لەجێگای تایبەتی بە پاشماوەكان فڕێ بدات، وە پاشماوە فڕێ دراوەكانی سەر زەوی هەڵبگرێتەوەو دەستی بشوات پێش نان خواردن وە چاودێری پاك و خاوێنی جلەكانی وە كەل و پەلەكانی لەكاتی بەكارهێنانی ڕەنگەكان بكات، وە ڕێز لە هاوڕێكانی بگرێت، وە چاودێری ئەوە بكات كە بەدەنگی بەرز قسەیان لەگەڵ نەكات، وە هەست بەهەڵە بكات بەرامبەر ئەو ڕەفتارە ناچالاكانەی لێی دەردەچێ بەرامبەر ژینگە.
4.بەشداریكردنی چالاكانەی منداڵەكان لەجوانكردنی ئەو ژینگەیەی كە تیایدا دەژی، وەك چاندنی رووەك وە گوڵەكان جا چ لەماڵەوە یاخود لە دایەنگەكان، وە چاندنی دارودرەخت لەسەر شەقامەكان ئەمەش دەبێتە هۆی هەستكردنیان بە خاوەنداریەتی لەو بەرهەمانەی كەبەشداربوون لە چاندنی یاخود ئاودانی وە چاودێری كردنی، بەوەی كە ئەوان بەشێكن لەژینگەی ناوچەیی، ئەمەش دڵسۆزیان دڵنیادەكاتەوە لەسەری، وە هانیان دەدات بۆ بەشداریكردنێكی كاریگەر لە گفتوگۆ كردنی كێشەكانی ژینگە، وە پێویستە لەسەر دایكان و باوكان و مامۆستاكانی باخچەی ساوایان هۆشیاری منداڵەكان بكەنەوە – لەكاتی پشووەكان – لەو شوێنانەی كەلێی كۆدەبنەوە بەگرنگی پارێزگاریكردنی جوانی و پاك و خاوێنی ژینگەی دەورو بەریان، وە بەسەربردنی كاتی خۆش لەناو گوڵ و رووەكەكان، لەجیاتی شەڕكردن لەسەری و تێكدانی، وە بەشداریكردن لە كۆكردنەوەی ئەو پەڕو قوتوو كیسە بەتاڵانەی كە جوانی شوێنەكە دەشێوێنێت، وە فڕێدانی لە سەلەی تایبەت بە زبڵ، وە ڕاكێشانی سەرنجی منداڵەكان بۆ جیاوازی كردن لە جوانی شوێنەكە پێش خاوێن كردنەوەی و دوای خاوێن كردنەوەی، وا دابین كردنی هەفتەیەك بۆ ژینگە، كە منداڵان بە چالاكی ژینگەیی جۆراوجۆر بەشداری تێدابكەن، وەك كۆكردنەوەی زانیاری ژینگەیی لە ڕێگای چاوپێكەوتن و دەرچوون لێی بەگشتاندن و وە بنەما گشتیەكان كە پەیوەستە بە پاك و خاوێنی ژینگە و پارێزگاریكردنی لە پیس بوون.
5.داڕشتنەوەی بابەت و بەرنامە ژینگەییە گونجاوەكان بۆ منداڵ كە وەرگیراوە لە ژینگەكانیان وە لێهاتووییەكانیان، وە هەرسێ لایەنی فێربوون لەخۆ دەگرێ: زانین – لێهاتووییەكان – ئاراستەكان. وە لەسەر ئەو بیرۆكەیە هەڵساوە كە دەڵێت ژینگە نیعمەتێكە لە خواوە وە تیكدانی ئەو ژینگەیە دژ بە سوپاسی خوایە لەسەر نیعمەتەكانی، وە لەو بابەت و بەرنامانەشدا ئاستی پێگەیشتنی مناڵەكان ڕەچاو بكرێت، هەروەها زمان و شێوازەكانیش كە بابەت و بەرنامەكانی پێ پێشكەش دەكرێت، لەگەڵ پشت بەستن بە وێنەو فیلم و وێنەی چەسپاوو وێنەی جوڵاوو شێوە روونكردنەوەییەكان. كە تەركیز لەسەر ڕەفتاری ژینگەیی چالاك دەكات، وە بانگەشە دەكات بۆ سوككردنی (نبژ) ڕەفتارە هەڵەكان بۆ كاركردن لەگەڵ ژینگەدا.
شوبات 29, 2012
ئیرهیی بردن لهمنداڵدا – و: عومهر ههڵهبجهیی – قۆناغی چوارهم – بهشی دهروونناسی – کۆلیژی ئاداب – زانکۆی گهرمیان
ئیرهییی بردن لەمنداڵدا
و: عومەر هەڵەبجەیی
قۆناغی چوارهم – بهشی دهروونناسی
کۆلیژی ئاداب – زانکۆی گهرمیان
زۆرێك لەدایكانو باوكان لەكاتی ڕۆشتنە میوانی، یان سەردانی دەرو دراوسێیان، یان هەرجێگەیەكی دیكە، گلەییو گازندەیی ئەوە دەكەن بەلەدایكبوونی منداڵی تازەیان ئارامیو هاوسەنگی ماڵیان تێكچووە، لەبەر ئەوەی ناتوانن وەك پێویست ئاوڕ لەكۆرپە تازەكەیان بدەنەوە لەترسی برا گەورەكەی، یان خوشكە گەورەكەی، بەڵام ئێمە لەم بابەتەدا هەوڵدەدەین بەپێی توانا شێوازی بەرەنگاربوونەوەی ئەوكێشەیە بەئێوە بناسێنین، بەوهیوایەی ببێتە هەوێنی چارەسەركردنی كێشەكەتانو دەرچوون لەودۆخە.
بەلەدایك بوونی كۆرپەلەی تازەو هاتنە ناوماڵ، هەستی ئیرهیی خۆبەخۆو نەستی لەمندالێ گەورەدا پەیدا دەبێت، بەڵام دایكانو باوكانی ڕۆشنبیر دەتوانن بەپێی توانا ئەم هەستە بەرەو كاڵبوونەوە ببەنو بیگۆڕن بەهەستێكی خۆشەویستیو مهرەبانی، چونكە كاتێك كۆرپەی تازە لەدایك دەبێت مناڵی گەورە واهەست دەكات ڕكابەرو ململانێكەریەتی، پێویست دایكانو باوكان ئاگاداری ئەوە ببن هەندێك جار ئەم هەستە ئیرهیییە دەگۆڕێت بۆهەستێكی ڕقو نەفرین، جاربەجار ئەم هەستی نەفرینە تاوەكو گەورەبوون لەگەڵ ئەومنداڵەدا دەمێنێتەوە، خوشكانو برایان لەتەمەنی گەورەیدا لەبری ئەوەی براو خوشكێكی باش بن بۆیەكتریو هاودەمو بەدەمی یەكەوە بن، بەڵام بەپێچەوانەوە دەبنە دوژمنی سەرسەختی یەكتری. هەستی ئیرهیی نەك كاریگەری دەبێت لەسەر جەستەو دەروونی منداڵ ، بەڵكو دەبێتە هۆی ئەوەی حەزی نەچێتە سەر هیچ خواردنێكو نەخۆشیش بكەوێت.
ڕێگەی چارەسەر.
1_ هیچ كات لەنێوان دۆستو خزمانتاندا باسی ئەوكێشەیە مەكەنو نەشتەری توانج مەخەنە سەر دڵی منداڵەكەتان، لەبەر ئەوەی ڕۆژبە ڕۆژ ئەوهەستە لەناخیا كەڵەكە دەبێتو زیاد دەكات، تاوەكو سەر ئەنجام كۆرپەی تازەی بەتەواوەتی لەبەرچاو دەكەوێتو هەمیشە لەیادی تۆڵە سەندنەوەدایە لێی، تەنها كەسێك كە دەبێتە سوتەمەنی لەونێوەندەدا منداڵی تازە لەدایك بووی بەستەزمانە، چونكە مناڵی گەورە مافیەتی بەوشێوەیە مامەڵەی لەگەڵدا بكات، بۆئەوەی پێش هاتنە دونیای منداڵی تازە، ئەوپاشای ماڵ بووەو هەموو شتێك لەخزمەتیدا بووەو نازیانت كێشاوە، بەڵام ئێستا دەیانەوێت ئەوسوڵتەو دەستەڵاتەی لێ وەربگرنەوەو بارودۆخەكەی لێ قۆرخ بكەن بۆئەو ساوایە.
2_ منداڵی گەورە پەراوێز مەخەنو فەرامۆشی مەكەن، بەڵكو بیلاوێننەوەو نازی بكێشن، بەڵام بەشێوەیەكی هاوسەنگ، بۆئەوەی دواجار گیرنەخۆن بەدەستیەوە، هەروەها هەمیشە لەنیوان خەڵكدا وەسفو باسی منداڵە گەورەكە بكەن، كە چەندە ئاگاداری براكەیەتی، یان خوشكەكەیو بەبەردەوامی ماچی دەكاتو خۆشی دەوێتو لەئامێزی دەگرێت، بەم شێوەیە هەستی ئیرهیی لەلای بەرەو پوكانەوە دەبەنو هەستی خۆشەویستیو میهرەبانی لەلای فرەتر دەكەن بەرامبەر كۆرپەكە.
3_ لەبەرامبەر منداڵە گەورەكەدا كۆرپەكە ماچ مەكەنو خۆتان مەكەن بەساقەو قوربانی، هەمیشە پێویستە هەردووكیان پێكەوە ماچ بكەنو نازیان پێ بدەن.
4_ باوكو دایكی بەڕێز ئێوە دەتوانن بەدزی كۆرپەكەوە، یان ئەوكاتەی كە خەوتووە، زیاتر گرنگیو بایەخ بدەن بەمنداڵە گەورەكەتان، بۆئەوەی واهەست بكات هێشتا هەر خۆشتان دەوێتو بەلەدایك بوونی منداڵی تازە هیچ لەدۆخەكە نەگۆڕاوە، بگرە بەدەمەوە چوونی زیاتریش بووەو ئێستە لەجاران زیاتر بایەخی پێ دەدرێتو دەیلاوێننەوە.
كانونی دووهم 23, 2012
گرفتی کهمی تهرکیز و زۆری جووڵه – د . ڕێدار محهمهد ئهمین – پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جووڵه
د . ڕێدار محەمەد ئەمین
پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
منداڵ بەسروشتی خۆی هەندێك بە جولەیە چونكە هەمیشە حەز بە دۆزینەوەی شتی نۆی یان جیهانی نوێ دەدات،ئەو منداڵەی زۆر بیدەنگ و كەمدووە،رەنگە وا لەلایەن دایبابی لێكبدرێتەوە،كەوا ئاقل و گوێڕایەڵە،بەلام رەنگە ئەمە نیشانەیەكی نەخۆشی دەروونی بێت،بە پێچەوانەوەش رەنگە منداڵێك چالاك و بە جوڵە بیچت،بەڵام دایباب بە چەتوون و بزێوی ناو ببەن،كەواتە زۆرجاران دایباب بۆ شتێكی منداڵەكەیان نیگەرانن،كە زۆر ئاساییە و شتێك پشتگوێ دەخەن كەوا پێویستی بە چارەسەریە!
كەواتە گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە چیە؟
ئەم گرفتە ، لەناكاو پەیدا نابێت و بەهۆی زەبری دەروونی یان گرفتی ماڵەوە نیە و بنەمایەكی شڵژانی دەماری هەیە . هەندێك منداڵا لە تەمەنی هەرزەكاری ئەم گرفتەیان نامێنێت ، بەڵام لە هەندێكی تر تا ژیانی گەورەیی بەردەوام دەبێت .
گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە ، كاریگەری لەسەر هەموو لایەنەكانی ژیانی منداڵا هەیە ، لە قوتابخانە ، ماڵا ، پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان ،
زۆربەی ، بەڵام نەك هەموو منداڵان گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە ، گرفتی فێربوونیان هەیە .
سێ خاسیەتە سەرەكیەكەی گرفتی كەمی تەركیز و زۆری جوولە بریتین لە :
1-نەبوونی تەركیز و ڕۆیشتنی تەركیز بۆ سەر شتی لاوەكی .
2-زۆری جوولە .
3-زوو هەڵچوون .
1-نەبوونی تەركیز و ڕۆیشتنی تەركیز بۆ سەر شتی لاوەكی .یەكیك یان زیاتر لەمانەی خوارەوە دەگرێتەوە.
تەركیز كردن بۆ ماوەیەكی كەم
زەحمەتی لە تەركیز كردن لەسەر شتێكی دیاریكراو و بە ئاسانی ڕۆیشتنی تەركیزەكە بۆ سەر شتێكی لاوەكی ( وەك لە كاتی وانە وتنەوە ، لە پەنجەرە سەیری چۆلەكەیەك بكات ) .
زەحمەتی لە تەواو كردنی ئەركەكانی .
زەحمەتی لە گوێگرتن و پەیڕەو كردنی فرمانەكان و ڕێنماییەكان .
كەمی تەركیز لە گوێگرتن لە درێژە باسەكان ، كردنی هەڵەی بچووك .
زەحمەتی لە گواستنەوە لە چالاكیەك بۆ یەكێكی تر .
گرفتی لە ڕێكخستنی كارەكان .
بزر كردنی شت ، لەبیر چوونەوە .
2-زۆری جوولە
زۆربەی بەڵام نەك هەموو منداڵانی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە ، نیشانەكانی زۆری جوولەیان هەیە . كچان بە زۆری لە جۆری نەبوونی تەركیزن و كەمتـر زۆری جوولەیان هەیە .
هەمیشە لە شوێنی خۆیان جوولە دەكەن ، یان شوێنی خۆیان جێ دەهێڵن .
هەمیشە ڕادەكەن ، بەسەر شت دەكەون ( لە جوولەدا )
قسەكردنی زۆر .
زوو هەڵچوون .
دەبێ یەكسەر تەركیزی لەسەر ئەو بكەیت .
قسە و گفتوگۆی خەڵك دەبڕێت .
زەحمەتی لە چاوەڕوانی سەرەی خۆی .
بەرلەوەی دەست هەڵبگرێ وەڵامی پرسیارەكان دەداتەوە.
بەرلە ئەنجامدانی كار، بیرناكاتەوە .
ناتوانێت پێشبینی كارەكان بكات .
هەمیشە بەڵێنەكانی ناگەیەنێتە جێ .
هەموو ئەو نیشانانە ، مانای ئەوە ناگەیەنن ، كە منداڵەكە گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولەی هەیە . لەوانەیە هەندێك هۆكاری تر هەبن بۆ ئەم ڕەفتارانە ، زۆر گرنگە داوای یارمەتی شارەزایان بكەیت ، بۆ هەڵسەنگاندنی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە .
هەندێك جار خێزان و هاوڕێكان ، بێزار دەبن یاخود ئارامیان نامێنێت بەرامبەر ئەو منداڵانەی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولەیان هەیە . زۆر جار ئەم منداڵانە تووشی بێ ئومێدی و نەبوونی ئیرادە دەبن ، یان ڕقیان لە خۆیان هەڵدەستێت . لەوانەیە وا هەست بكەن لە خەڵكی تر جیاوازن و هەست بە بێ متمانەیی و كەمی ڕێزگرتن دەكەن
هەنگاوەكانی یارمەتی دانی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە
هەریەك لەم منداڵانە تایبەتمەندی خۆی هەیە و شێوازی فێربوونی جیاوازی هەیە . پێویستە هەریەكە لە مامۆستا و دایباب پڕۆگرامی تایبەت بەكاربهێنن ، تاكو لەگەڵا پێداویستیە تایبەتیەكانی منداڵا بگونجێ . زۆر گرنگە ژینگەیەكی چەسپاو و دیاری كراو دابمەزرێنرێت لە هەریەكە لە قوتابخانە و ماڵەوە . پێویستە ئەم منداڵانە ڕۆتینی ڕۆژانە و چەند یاسایەكی بەردەوامیان هەبێت ، تاوەكو بە ئاسانی بتوانن پەیوەندی بكەن .
دانیشتن لە قوتابخانە
1-منداڵی گرفتی نەبوونی تەركیز و زۆری جوولە لە كورسیەكانی پێشەوە دابنێ لە ناو پۆلدا .
2-دوور لەو شوێنانەی دابنێ كە تەركیزی پێ دەڕوات وەك دەرگا ، پەنجەرە ، دەنگەدەنگ … هتد .
3-لە نزیك ئەم منداڵانەی دابنێ كە ئاقڵا و ژیرن .
4-هەمیشە چاوت لەسەری بێت .
وانە وتنەوە
1-وابكە منداڵەكە ئارەزووی خوێندن و فێربوون بێت ، گیانی حەماسەت و حەزی لە ناخدا بوروژێنە .
2-هەوڵابدە لەگەڵا قسەكانت نواندنیش بكە ، تەعبیری وشەكان لە دەموچاوت ڕەنگ بداتەوە .
3-تۆنی دەنگت بگۆڕە بەپێی بارودۆخەكە لەم نزم بۆ بەرز ، بۆ هێواش … خێرا … هتد .
4-ڕووداوەكان بە شێوەی چیرۆك باس بكە .
5-قسەی خۆش و نوكتە بكە !
6-وانەكان بە ژیانی ڕۆژانەی قوتابیان پەیوەست بكە .
7-هەر وانەیەكی نوێ ، بە پێداچوونەوە بە وانەكەی پێشوو دەست پێ بكە و ، باس بكە چۆن ئەم وانەیە ، پەیوەندی بە وانەكەی پێشووترە .
8-زیاتر لە هەستێك بەكاربهێنە بۆ فێربوون :- بینین ، بیستن ، هەست ، تەنانەت بۆن و تام كردنیش .
9-وانە وتنەوەكەت هەمەجۆر بكە بە بەكارهێنانی پڕۆجێكتەر ، وێنە ، نەخشە … هتد .
منداڵەكان بكە گروپی بچووك ، ئەو ئامرازانە بۆ فێربوون بەكاربهێنە ، كەوا منداڵەكان بتوانن دەستی لێدەن و هەل بدە منداڵەكان تاوەكو لە دەرەوەی پۆل بخولێنەوە .
10-هەل بۆ قوتابیان بڕەخسێنە وانە پێشكەش بكە ، بە شێوەی نواندن ، لاسایی كردنەوە … هتد .
چەمكەكان ڕوون بكەوە
11-شێوازی ئاسان بەكاربهێنە بۆ ڕاڤە كردنی چەمكەكان
12-فێری شێوازەكانی بەهێزكردنی یادەوەریان بكە ( چۆن یادەوەری بەهێز دەكەن )
13-ڕێنمایی سادە ، ڕوون و ئاسانیان پێبدە .
.
بەردەوامـبوونی تەركیز
لە كاتی وانە وتنەوە لە دەوری پۆل جوولە بكە ، تاكو قوتابیەكان بەردەوام تەركیزیان هەبێت .
ئاماژە و ئاگاداری بكە ـ تاكو تەركیزی قوتابیان نەڕوات ، بە بەكارهێنانی زەنگ ، لایت … هتد .
بڵێ ( هەموو ئامادەن ؟ ) ، دەی با دەست پێ بكەین .
پرسیاری ئاسان لەو منداڵە بكە ، كە خەریكە تەركیزی نامێنێ .
ناوی منداڵەكە بڵێ ، كاتێك پرسیارێكی ڕاستەوخۆی لێ دەكەیت .
كۆنتـرۆل كردنی ڕەفتار
لە بەرامبەر منداڵەكە ڕاوەستە ، یان دەست لەسەر شانی دابنێ ، بۆ دووبارە هێنانەوەی تەركیزەكەی ، یان هاندانی ڕەفتارێكی تایبەت .
پێی ڕابگەیەنە كە ئەو ڕەفتارەیە لای تۆ قبوڵە .
بە زوبان ، ڕەفتارە گونجاوەكە هان بدە .
ئەو منداڵە دەست نیشان بكە كە دەستی بەرز كردۆتەوە و پشت گوێی بخە كاتێك لە شوێنی خۆی بانگت دەكات .
منداڵەكە فێربكە چۆن كۆنتـرۆڵی تووڕەیی خۆی دەكات وەك هێوربوونەوە ، ڕۆیشتن ، هەناسەی قووڵا … هتد .
بونیاد نانی بەهای خود
هانی بدە و دڵی بدەوە ، هەر سەركەوتنێك گەر بچووكیش بێت ستایشی بكە و باسی بكە .
لێدوانی بونیادنەرانە بدە ، نەك ڕەخنەی ڕوخێنەر .
سەرنج بدە چ كاتێك منداڵەكە ڕەفتاری گونجاو دەكات ، سەرنجی هەر چاكبوونێك و پێشڤەچوونێك بدە لە خوێندنـدا و تیشك بخەرە سەر ڕەفتارە كۆمەڵایەتیە گونجاوەكان .
بە بەردەوامی پەیوەندیت لەگەڵا دایباب هەبێت دەربارەی هەر پێشڤەچوونێكی منداڵەكەیان و پێویستیەكی تایبەت .
بەهرە تایبەتیەكانی بێنەوە یاد ، كاتێك هەست بە لاوازی و بێ هیوایی دەكات .
با منداڵەكە بەهۆی ئەم بەهرەوە یارمەتی منداڵەكانی تر بدات .
هەلی بۆ بڕەخسێنە تاكو شوێنی بەرپرسیاریەتی وەربگرێت و سەركردایەتی بكات لەو چالاكیانەی كە بەهرەمەندە تێیاندا وەك ( وەرزش ، نواندن ، هونەر ، بیركاری یان زمانەوانی ) . .
دروست كردنی تیم لەگەڵا دایباب
پێویستە دایباب و مامۆستایان وەك یەك تیم كاربكەن .
پێویستە مامۆستایان لە هەر پێشكەوتنێكی نوێی منداڵەكە ، دیباب ئاگادار بكەنەوە ، چ لە ڕێگەی نووسین یان بە زارەكی .
پێكەوە ستـراتیژیەك دابنێن تاكو پڕۆگرامێكی چەسپاو لە ماڵا و قوتابخانە هەبێت .
سەرچاوەكان
1- Oxford textbook of psychiatry
2- IRD manual by Bonnie miller
تشرینی دووهم 22, 2011
نینۆک کرۆژتن لای منداڵ – نووسین و وهرگێڕانی عومهر ههڵهبجهیی – قۆناغی چوارهم – بهشی دهروونناسی
نینۆك كرۆژتن لای منـداڵ
نوسینو وەرگێڕانی: عومەر هەڵەبجەیی، قۆناغی چوارەم، بەشی دەرووناسی.
نینۆك كرۆژتن، سەرچاوەكەی دەگەڕێتەوە بۆكێشەو گرفتە خێزانیەكان، گرژیو ئاڵۆزی دەروونی، هەروەها هەڵچوونی دەروونی، یاخود دەرئەنجامی بێتوایی گونجاندنو خۆسازاندنی منداڵ لەگەڵ دەوربەردا، بۆنمونە: كاتێك پرسی زارەكی لەخوێندكارێك دەكرێت، توانایی وەڵامدانەوەی نییە خۆی خەریك دەكات بەنینۆك كرتاندنەوە، بۆئەوەی لەودۆخە هەڵبێت، هەرچەندە هەوڵێكی بێهودەیە، هەروەها پێویستە باوكانو مامۆستایان بۆچارەسەركردنی ئەم حاڵەتە پەنا نەبەنە بەرلێدانو هەڕەشەكردو چاوسوركردنەوە لەمناڵ، بەڵكو هەمیشە پێویستە بەدوایی هۆكاری نینۆك كرتاندنەكەدا بگەڕێنو ڕێگەی چارەسەری بۆبدۆزنەوە، لێرەدا نمونەیەكی ئەوگرفتە بەئێوە دەناسێنین لەسەرزاری كەسی خاوەن كیشەوە.
خووی نینۆك كرتاندن لەمناڵیەوە لەگەڵمدایە، بەڵام ئێستا كە تەمەنم گەیشتووەتە قۆناغی مێردمناڵی هەست بەوخووە نەگریسە دەكەم، هەندێك جار ئاگادارنیم كە نینۆكم دەكرۆژم، واتە سەرچاوەی كرتاندنی نینۆكم لەنەستەوەیە، بەڵام كاتێك بەهۆش خۆمدا دێمەوەو دەكەومەوە دۆخی هەستی، لەبەرامبەر خەڵیكدا هەست بەشەرمەزاریو خۆبەكەم زانین دەكەم، ڕاڤەو شرۆڤەیەكی كورتی ژیانو كێشەو گرفتەكەمتان بۆباس دەكەم.
من ناوم جانی جیسونە، تەمەنم (22) ساڵە، لەوكاتەوەی كە لەیادمە نینۆك دەكرتێتم، بەتایبەت ئەوكاتەی كە دایكو باوكم لەیەك جودابوونەوەو من مەجبور بووم لەگەڵ دایكمدا بژیم، ئەوكاتە تەمەنم( 4) ساڵان بوو، تەنانەت لەفێرگەش هەربەردەوام بووم لەنینۆك كرۆژتن، هەروەها تاوەكو دواناوەندیو ئیستاش كە لەزانكۆمو لەبەشی فیزیا دەرس دەخوێنم هەندێك جار لەمحازەرەو لەماڵیشەوە بەردەوام نینۆك دەكرتێنم، تەواوی نینۆكەكانم لەبەین ڕۆیشتووەو خراپ بوون، هەندێك جار نینۆكەكانم خوێنیان لێدێتو دەبن بەبرین، یەكێك لەهاوقۆناغەكانی زانكۆم پێشنیاری ئەوەی بۆكردم سەردانی دكتۆرێكی رێنموێنی دەروونی بكەین، بۆئەوەی چارەسەرێكم بۆبدۆزێتەوە، ڕۆیشتین بۆلای دكتۆر( ساموئل جی استیون) كە یەكێك بوو لەدكتۆرە شارەزاكانی سایكۆلۆژیا، ڕووداوی ژیانمو كێشەو گرفتەكەمم بۆباس كردو ئەویش لەوەڵامدا ووتی” نینۆك كرۆژتن لەلای منداڵان باوە، هەروەها نابێتە كێشەیەكی سەرەكی بۆمرۆ، بەڵام ئەگەر بێتو لەسەری بەردەوام بن، ئەوكات دەبێتە كێشەو گرفتو پێویستە بەدوایی چارەسەردا بگەڕێت، زۆرێك لەوكەسانەی كە نینۆك دەكرتێنن، هەتاوەكو تەمەنی گەنجێتیش هەر لەسەری بەردەوام دەبن، ئەوكات تەركی دەكەنو وازی لێدێنن، بەڵام كەسانێك هەیە، تاوەكو تەمەنی ( 35) ساڵی ناتوانن واز لەوخووە بهێنن.
پێدەچێت مناڵ كە نینۆك دەكرۆژێت، هیچ كێشەیەكی نەبێت، بەڵكو هۆكارەكەی ئەوەبێت كە نینۆكیان درێژبووەو یان لاسایی منداڵە هاوڕێكەی بكاتەوە، بەڵام (90/100) ئەوكەسانە كە نینۆك دەكرتێنن دووچاری دڵەڕاوكێو ڕاڕاییو هەروەها فشارو گوشاری دەروونی بوون، یاخود دووچاری نیگەرانی پەنهانی بوون، كە پێویستە بەدوایی هۆكارو فاكتەری توشبوونەكەیدا بگەڕێن، ئەگەر هاتو هەرخێزانێك منداڵەكەی ئەوكێشەیەی هەبوو پێویستە ببرێتە لای دكتۆرێكی پسپۆڕی دەروونی یان سەنتەرێكی دەروونی بۆئەوەی گرفتەكەی بۆچارەسەربكەنو نەهێڵن تەشەنە بسەنێت.
نینۆك كرتاندن نەوەك لەنێو كۆمەڵگادا خوویەكی نێگەتیڤەو لەلایەن كەسانی چواردەورەوە سەركۆنەو سەرزەنیشت دەكرێن، بەڵكو دەبێتە هۆی ئەوەی چواردەوری پەنجەكان ئاودزو كێم بكات، هەروەها تڵۆقەی ووردو خوین ڕێژی لەپەنجەكاندا ڕووبدات، یاخود ببێتە نەخۆشیەكی درێژ خایەن.
پێشنیاری من بۆئێوە ئەوەیە بارودۆخێك بۆخۆتان فەراهەم بهێنن، كە دووچاری پەشێوحاڵیو نیگەرانی نەبن، سەیری بەرنامەی هەست بزوێنەر بكەن، وەك تەماشای ئەوبەرنامەو درامایانە بكەن كە لەهەستانە نزیكە، هەمیشە نینۆكەكانتان كورتبكەنەوەو لیوارەكانیان بەبڕبەنی نینۆكەر ڕێكبكەن، هەتاوەكو تیژنەبێت، باوەڕبەخۆبوون لەخۆتدا زیاتر گەشە پێبدە، لەگیرفاندا نوقڵ یاخود چەرەساتو بنێشت هەمیشە باهەبێت، هەركات هەستت بەوە كرد كە دەتەوێت نینۆك بكرتێنیت سودیان لێوەربگرە، هەروەها بڕۆن بۆمیوانی یان گوێ لەمۆسیقا بگرن بۆئەوەی ڕزگارتان بێت لەوگرفتە.
سەرچاوە: خانەوا سبزی فارسی.
Omer. halabjay@ yahoo. Com
تشرینی دووهم 22, 2011
منداڵ لهنێوان نازپێدان و دابینکردنی پێداویستیدا – ڕۆشنا ڕهشید – زانکۆی سۆران
منداڵ لە نێوان نازپێدان و دابینكردنی پێداویستیدا
رۆشنا رەشید
زانكۆی سۆران
پەروەردەكردنی منداڵ،كارێكی قورسە بەڵام ئەستەم نیە،ئێمە هەمیشە دەمانەوێت شتانێك بۆ منداڵەكانمان هەڵبژێرین،كەوا دەگمەن و جیاوازن،زۆرجاریش تووشی راڕایی ودڵەراوكێ دەبین و پرسیار لەخۆمان دەكەین:ئایا هەلبژارنەكانمان دروستن؟لەوەش گرنگتر ئەوەیە:ئایا دەتوانین منداڵەكانمان پەروەردەبكەین،بەبێ ئەوەی سزایان بدەین؟تاچەند دروستە منداڵێك پەروەردەبكەیت مانای سزا نەزانێت؟وشەی نا یان نیە نەزانێت؟ئەم منداڵە لە داهاتوو چ جۆرە كەسایەتیەكی لێ دەردەچێت؟
وشەی بەناز یان نازۆك بۆ مندالێك بەكار دەهێنرێت،كەوا وشەی نیە ی نەبیستووە،هەموو شتێكی بە كەمترین هەوڵ بۆ دابینكراوە،ئەم جۆرە منداڵە ئەگەری زۆری هەیە كەسایەتیەكی تێكشكاوی لێ دەربچێت و خۆپەرست وهەڵپەرست بێت وبەرگەی كەمترین ناخۆشی نەگرێت.
ئەركی دایباب*ئەوەیە چۆن پێداویستی منداڵ دابین بكات،بەڵام لە هەمان كاتدا زێدەرۆیی نەكات لەم پێداویستیانە،ئەم بابەتەش هەوڵێكە بۆ ئاشنا كردنی دایباب بە چۆنیەتی دابینكردنی پێداویستی منداڵو خۆدوورگرتن لە بەنازپەروەردەكردنی.
*هۆكارەكانی دروستبوونی منداڵی بەناز
1- وەڵامدانەوەی هەر داواكاریەكی منداڵ:زۆر جاران دایباب پێیانوایە،خۆشبەختی منداڵەكانیان لەوە دایە هەموو شتێكیان بۆ دابین بكەن،یان وەڵامی هەموو پێداویستەكانیان بدەنەوە،ئەوان پێیانوایە ئەركی دایباب تەنها دڵخوشكردنی منداڵەكانیانە،بەهەرجۆرێك بێت!ئەمەش هەڵەیەكی گەورەیە و منداڵی بەناز لە ئێستا و خاوەن كەسایەتی لاواز لە داهاتوو دروست دەكات. پێویستە ئەو راستیە بزانن،كەوا چەند بەڵی بۆ داواكاریەكانی منداڵ هەیە،ئەوەندەش نەخێر هەیە،هەروەك چۆن منداڵ بە بەڵێ دڵخۆش دەبێت،با ئەوەندەش بەنەخێر دڵتەنگ بێت!دەبێت دایباب ئەو راستیە زانستیە بزانن،كەوا منداڵ دەبێت لە كاتی پاداشتكردن پاداشت بكرێت و لەكاتی سزاداندا سزا بدرێت.
2-نەبوونی بەرنامە ویاسا لەماڵدا:هەركەتێك بەرنامەیەك نەبوو بۆ كۆنترۆڵكردنی حەزو ئارەزوو یان داخوازیەكانی منداڵ،ئەوا ئەگەری بەنازبوونی زیاترە،بۆیە پێویستە هەمیشە سنورێك هەبێت ،كەوا مناڵ تێنەپەڕێنێت ویاسایەك هەبیت لێی لانەدات،دانانی یاساو بەرنامەی ماڵ سەختترین هەنگاوە،بەڵام گرنگترینیشە،ئێمە واراهاتووین سنوورداركردن و دانانی بەرنامە بەخاڵێكی نێگەتیڤ سەیربكەین،بەڵام لە راستیدا ئەمە خاڵیكی سەرەكی پەروەردەی مناڵە وپێویستە هەموو دایبابێك رەچاوی بكەن.
زۆرجاران مناڵ خۆی داوای بەرنامەویاسا دەكات،چونكە بە هەبوونی بەرنامە ویاسا منداڵ هەست بە ئارامی وئاسایش دەكات.
دەستەواژەیەك هەیە،كەوا زۆر جار لەكومەڵگەی ئێمەدا گوێ بیستی دەبین ئەویش:تازە لەدەستم دەرچوو!ئەم دەستەواژەیە زۆر ترسناكەو ئەبێت دایباب خۆی لێ بە دووربگرن،هیچ كاتێك درەنگ نیە بۆ دانانی بەرنامە بۆ مناڵەكەت،ئەبێت كۆمەڵە یاسایەك هەبن لە ماڵ ومنداڵەكەشت ئاگاداربكرێتەوە،كەوا ئەمانە یاسای ماڵن ودەبێت هەموو پێیەوە پابەندبن،بۆنموونە یاسایەكت داناوە،كەوا منداڵەكەت دەبێت دوای یاریكردن،هەموو پێداویستیەكانی كۆبكاتەوە،بۆیە گەر ئەم یاسایەی شكاندو ویستی سەیری تەلەڤزیۆن بكات،ئەوا رێی لێ بگرەو پێی بڵێ:ئێمە یاسایەكمان هەیە،ئەویش دەبێت كەلوپەلەكان كۆبكرێنەوە،ئنجا سەیری تەلەڤزیۆن بكرێت،ئەگەر مناڵەكەت نوزایەوە،یان دەستی بەگلەیی كردن كرد،پێی بڵی:بمبوورە،ئەمویست یارمەتیت بدەم،بەڵام ئەمانە یاسای ماڵەكەمانن ودەبێت هەموومان پابەندبین پێیەوە.كاتی سەیركردنی تەلەڤزیۆنیش هەیە،بەڵام دوای كۆكردنەوەی شتەكان.بێگومان بەم جۆرە منداڵەكەت تێدەگات،كە یاسای خێزان گرنگە و پێویستە پێیەوە پابەندبێت،نموونەیەكی تر:تۆ بەرنامەت داناوە منداڵەكەت شەوانە كاتژمێر9 بخەوێت،بەڵام ئەو هەمیشە بەهانە ئەگرێت ودەیەوێت كاتژمێر11 بخەوێت،لەم كاتەدا تۆ نابێت بەرنامەكە هەڵبوەشێنیتەوە،چونكە منداڵەكەت براوەو تۆو بەرنامەكەت واتە(شێوازی پەروەردەكردنەكەت)دۆراو دەبن.هەوڵبدە بەشێوەیەكی تەندروست كۆنترۆڵی بەرنامەو یاساكان بكەیت،بەڵام وریابە یاساكان زۆر تووند نەبن،بەجۆرێك منداڵەكەت كەسایەتیەكی ئاڵۆزی لێ دەربچێت،بە دانانی یاساو بەرنامە،تۆ منداڵەكەت فێردەكەیت ،كەوا ژیان هەمووی یاساو بەرنامەیە و ئەبێت پابەندبین پێیەوە،سودێكی تری بەرنامە ئەوەیە،منداڵەكەت فێردەبێت،چۆن رێز لە كات بگرێت وكاتەكانی خۆی رێكبخات.
3- پێدانی پارەوكڕینی شتی زۆر بۆ منداڵەكەت:منداڵان نازانن جیاوازی لە نێوان حەزەكان وپێداویستیەكاندا بكەن،زۆرجار منداڵ بۆ شتێك دەپاڕێتەوە،كە حەزی لێیەتی،چونكە هاوڕێیەكانی هەیانە،بەڵام ئەم شتە تەنها حەزەو پێداویستی نیە،زۆرجاران دایباب ناتوانن بەرگەی حەزەكانی منداڵەكانیان بگرن،چونكە خۆیان هەندێك یادگاری تاڵیان لە تەمەنی منداڵیەوە هەیە،لە بێبەربوونیان لە حەزوو و ئارەزوودا،بۆیە نایانەوێت منداڵەكانیان هەمان ئازاریان هەبێت،بەڵام ئەمە زیاتر لەكارێكی خۆپەرستی دایبابە،نەك حەزی منداڵ!چونكە دایباب لەنەستەوە نایانەوێت ئەم یادگاریە تاڵانەیان بێتەوەیاد،بەڵام دیسان ئەمە هەڵەیەكەو دایباب تێی دەكەون.
جیهانی ئەمڕۆ پڕە لەحەزوو وئارەزوو،لە جیاتی ئەوەی بە منداڵەكەت بڵێی بۆچیتە؟یان ئەی تۆ دانەیەكی ترت نیە لەمە؟پێی بڵێ:ببورە من ناتوانم ئەمەت بۆ بكرم،یان پێی بڵێ:باشە،تۆ دەتوانیت ئەمە بخەیتە لیستی داواكاریەكانت و لە كاتێكی گونجاودا بۆت دەكڕم،هەوڵبدە بۆ هەموو(نا)زۆر روونكردنەوە مەدە،چونكە منداڵان زۆر زانان لە هێنانەوەی بەهانە ورێگە گرتن لە بەهانەكانی تۆ.
لیستی داواكاریەكان،لیستێكە تۆ بومنداڵەكەتی دروست دەكەیت،تێیدا ئارەزووكانی یەكە یەكە ریزدەكەیت،هەرجارەو بەپێی توانا یەكێك لە ئارەزووكانی بۆ دەستەبەر دەكەیت،بۆ نموونە لە رۆژی لەدایكبوون یان كاتێك كارێكی باش ئەنجام دەدات،یەكێك لە داواكاریەكانی لیستەكەی بۆ دابین بكە،بەڵام ئاگاداربە منداڵەكەت فێری بەرتیل وەرگرتن مەكە!چونكە بەرتیلیش منداڵەكەت بەنازو شكستخواردوو دەكات،رەنگە دایباب بپرسن جیاوازی نێوان پاداشت وبەرتیل چیە؟پاداشت بریتیە لە بەخشین لەدوای ئەنجامدانی كارێك،بەڵام بەرتیل بریتیە لە بەخشین بەر لەئەنجامدانی كارەكەو،منداڵەكە وەرگرتنی بەرتیل وەك مەرجی سەرەكی بە ئەنجامدانی كارەكە دەبەستێتەوە،بۆیە گەر بەرتیل نەبوو كارەكە نابێت،بەمەش دەبێت هەموو دەم پێداویستی منداڵ دابینبكرێ،تاكو كارێك ئەنجامبدات،نموونەیەك بۆ زیاتر روونكردنەوەی بەرتیل،كاتێك بە منداڵەكەت دەڵێیت 250 دینارت دەدەمێ و برۆ ددانەكانت بشۆ،بەڵام كاتێك پارە نەما ددان شوشتن نامێنێت.
ڕێگایەكی تر بۆ ڕێگەگرتن لە منداڵەكەت،لەداواكاری زۆر بریتیە،لە پێدانی پارەی هەفتانە یان مانگانە ودانانی داهات(دەخیلە)بۆی،كاتێك داوای شتێك دەكات،پێی بڵی با لە داهاتەكەی خۆی دەربێنێت،بەمجۆرە منداڵەكەت فێردەبێت بەهای پارە چیە وچۆن بەرپرسیارانە مامەڵە دەكات،بەڵام دیسان دەبێت داهاتەكەی ڕیكبخرێت،و نابێت منداڵ مافی تەواوی بدرێتێ لە سەرفكردنی پارەكەی،كاتێكیش دەڵێت:ئەی بۆچی ماڵی فلانە كەس بۆ منداڵەكەیان كڕی؟پێی بڵێ هەر خێزانەو یاسای خۆی هەیە ورەنگە ئێمەش شتێك بۆ تۆ بكڕین،كە ئەوان نەیانبێت،جگە لەمە زۆر گرنگە منداڵەكەت فێری بەخشین بكەیت و،مانگانە بەشێك لە پارەكەی خۆی ببەخشێت،بەم شێوەیەش جگە لەوەی فێری كاری خێرخوازی وبەخشین دەبێت،لە دەست رەزیلی و پارەپەرستیش رزگاری دەبێت.
*وشەی دایباب جێگرەوەی دایك وباوكە
تشرینی دووهم 20, 2011
چهقاوهسویی – و: د . ڕێدار محهمهد ئهمین – پسپۆری نهخۆشییه دهروونییهکان
چەقاوەسویی
و.د.ریدار محمد ئەمین بە دەستكاریەوە لە نامیلكەی پرۆگرامی راهینان بۆ مامۆستایان سەر بە ریكخراوی IRD
هەموو شەوێك تا دەنووم ، دەگریم ، پرسیار لە خۆم دەكەم بۆچی من … ؟
لە خەو ڕادەپەڕم ، چونكە خەوێكی ناخۆشم بینیوە .
، هەموو شەو تارماییەك دەبینم بەرەو من دێت ، هاوار دەكەم ، فریام كەون
تارماییەكە بەسەرمدا دەقیژێنێت ( هاوار مەكە ، ئەگینا خراپتـرم لایە ! )
من ئەو بەیانیە خۆم نەخۆش كرد ، هەشت جاری تر وام كردووە .
دایكم گومانی پەیدا كرد ، بۆیە چەند پرسیارێكی قورسی ئاراستەكردم .
( ئەم داڕوشانەی پێستت كەی پەیدا بووە ؟ ئایا شەڕت كردووە ؟ )
من بەشپرزەیی وەلامم دایەوە ( نەخێر ) ، ( هیچم نەكردووە )
من كاتێك چوومە قوتابخانە ، ئەو داوای پارەی كرد ، من پێم نەدا ، ئەو بەزۆر لێی بردم ، داڕوشانێكی ترم بۆ زیاد بوو ، دیسانەوە ئەو پرسیارەم كرد ، بۆچی من ؟
ئەمە ، لە لایەن قوتابیەك نووسراوە كەوا قوربانی ژێردەستەی چەقاوەسویەكە .
چەقاوەسویی گرفتێكی بڵاوە لە هەموو جیهاندا و لە هەموو وڵاتێكدا ڕوودەدات ، چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵی دەوەستێتە سەر كەسایەتی چەفاوەسوەكە ، قوربانیەكە ، كولتووری كۆمەڵگە و ژینگەی قوتابخانە . چەقاوەسویی بەوە پێناسە دەكرێت ، كە بریتیە لە بێزاركردن و ئازاردانی بەردەوامی كەسانیتر ، لەوانەیە شێوازی توندوتیژی جەستەیی ، ترساندن ، دزینی شت یاخود شێوەی زارەكی و دەروونی بێت وەك گاڵتەپێكردن ، ناووناتۆرە لێنان ، هەڕەشە كردن ، دەركردنی … هتد .
چەقاوەسو هەموو كات بێ سۆز و بێ ڕەحمە بەرامبەر منداڵانی تر و حەزی لە دەسەڵات و زاڵابوونە ، ئەمانە ڕەنگە ئەزموونی كۆمەڵایەتیان كەم بێت و نەتوانن بەسەر خۆیان زاڵابن ، لەوانەشە گرفتی فێربوونیان هەبێت ، هەندێك لە چەقاوەسوكان چاونەترسن و ڕووبەڕووی بەرامبەر دەبنەوە ، ڕەنگە چەقاوەسوكە سەرۆكی باندێكی چەقاوەسو بێت ، كەوا ئەندامەكانی هەمان ئارەزووی دەسەڵات و زاڵابوونیان هەبێت ، یاخود لەلایەن چەقاوەسوكەوە ترسێندرابن و بە ناچاری لەگەڵیدا بن .
چەقاوەسوكان حەزدەكەن ئەو منداڵانە بێزاربكەن كەوا بێ دەسەڵاتن ، ئەو قوربانیانە دەبنە ئامانج كەوا جیاوازن لە جلوبەرگ ، درەنگ فێردەبن ، ترسنۆكن ، جەستەیان بچووكە یان بێ هێزن ، هاوڕێیان كەمە یان ئەزموونی كۆمەڵایەتیان نیە ، هەروەها چەقاوەسوكان ئەو منداڵانە دەكەنە ئامانج كەوا لە ڕەگەز یان توخم جیاوازن ، لەوانەیە قوربانیەكە بێ دەسەڵات بێت و نەتوانێت پشت بە خۆی ببەستێ ، زوو بگری و توانای شەڕكردن و ڕووبەڕوو بوونەوەی نەبێت . ئەگەر منداڵەكە هاوڕێی نەبوو ، ئەوا كەس نایپارێزێت لە چەقاوەسوكە . شەڕی چەقاوەسو زیاتر لە كاتی پشوودان ڕوودەدات وەك : كاتی یاری كردن ، لە ئاودەست ، كاتی نان خواردن … هتد ، لەو ساتانەدا منداڵا كەمتـر چاودێری دەكرێت ، پێویستە مامۆستایان ئاگایان لەو منداڵانە بێت ، كە ئەگەری بوونە قوربانیان هەیە وەك ئەوانەی داڕوشان و برینیان لە جەستەدایە و جلەكانیان دڕاوە ، بە خوێنە یان پیس بووە . لەوانەیە قوربانیەكان پارە یان شتی تر ون بكەن ، لە ئەنجامدا ڕەنگە ئەم منداڵانە ترسی ئەوەیان هەبێت ، بچنە ئاودەست ، شوێنی یاریكردن ، شوێنی نانـخواردن ، یاخود خۆیان نەخۆش بكەن ، خەمبار دیار بن ، لە هاوڕێیان دابڕێن ، یان گرفتی تریان هەبێت وەك : تەركیز كردن ، دڵەڕاوكێ ، گرفتی نووستن و خواردن ، گرفتی جەستەیی وەك سەرئێشە ، سك ئێشە . زۆر گرنگە تێبینی ئەوە بكەیت ، كە قوربانیەكان ، نكۆڵی لەوە دەكەن كەوا لەلایەن منداڵی چەقاوەسوكە هەڕەشەیان لێ كرابێت ، یاخود ئازار درابن .
پێویستە مامۆستایان زۆر وشیاربن ، تاكو ئەم نیشانانە بناسنەوە و چاودێری ورد بكەن ، تاكو ئەم ڕەفتارانە ڕوونەدەن ، پێویستە هەر ڕەفتارێكی چەقاوەسویی ڕابگرن و بە تەنیا قسە لەگەڵا چەقاوەسوكە و قوربانیەكە بكەن . سەبارەت بە چەقاوەسوكە ، پێویستە لەسەر مامۆستایان دووبارە یاساكانی وەبیر بهێننەوە و ، ڕێگە لەم ڕەفتارەی بگرن ، سەبارەت بە قوربانیەكەش ، پێویستە دڵنیای بكەنەوە ، كەوا ئەم ڕەفتارەی چەقاوەسوكە بەرامبەری ، بە هۆی هەڵەی ئەو نیە و شایەنی ئەم جۆرە مامەڵەیەش نیە . هەروەها پێویستە قوربانیەكە دڵنیا بكرێتەوە كەوا مامۆستا و قوتابخانە ، هەموو شتێك دەكەن ، تاكو ئەم ڕەفتارانە دووبارە نەبنەوە . هەروەها لەسەر فەرمانبەرانی قوتابخانە پێویستە یارمەتی قوربانی بدەن ، چۆن بەبێ شەرم داوای یارمەتی بكات ، كاتێك ڕووبەڕووی ئەم جۆرە ڕەفتارانە دەبێتەوە ،
ئەو منداڵانەی دەبنە قوربانی چەقاوەسوەكان ، پێویستە فێربكرێن ، چۆن هاوڕێ پەیدا دەكەن ، چۆن خۆیان لە چەقاوەسوكان لادەدەن ، یان بوونی خۆیان دەسەلمێنن ، ئەگەر شیاو بێت پێویستە چەند وەڵامێكی توند بدەنەوە وەك ( بەڕاستی تۆ گرفتت هەیە ، كاتێك ناووناتۆرە لە من دەنێیت ) پێویستە لەسەر مامۆستایان یارمەتی ئەم قوتابیانە بدەن ، تاكو متمانەیان بەخۆیان زیاتر بێت . هەروەها یارمەتیان بدەن ، ئارەزوەكانیان لەو بوارەدا پەرەپێبدەن ، كە خۆیان حەزیان لێیە ، متمانە بە خود بەخشین و وانەكانی فێربوونی هونەری جەنگ یارمەتیدەرن بۆ ئەم جۆرە قوتابیانە ، لەناو پۆلیشدا ، پێویستە مامۆستایان لەنێو ئەو قوتابیانەیان دابنێن ، كەوا زیاتر قبوڵیان دەكەن .
پێویستە یاسای توند سەبارەت بە ڕەفتاری توندوتیژی و شەڕانگێزی هەبێت ، هەروەها پێویستە لەسەر قوتابیان ئەوە بزانن ، كەوا لێپرسراویەتی هەمووانە ، ئارامی قوتابخانە بپارێزن ، دەبێت هەموو قوتابیان فێربكرێن قبوڵی كاری چەقاوەسویی نەكەن و هەر كارێكی توندوتیژیش بگەیەننە مامۆستا یان بەڕێوەبەرایەتی قوتابخانە ، ئەمەش دوزمانی و قسە گێڕانەوە نیە ، بەڵكو پارێزگاری كردنی قوتابیان و گەیاندنی ڕووداوەكانە . لە هەندێك قوتابخانەدا ، دادگا لەلایەن قوتابیانەوە دانراوە و گفتوگۆ و دەمەقاڵی دەكرێت ، تاكو ئەنجامێكی دادوەرانە دەردەچێت بۆ ڕەفتارێكی نەشیاو . ئەم ئەنجامانەش وەك گێڕانەوەی پارەی بردراو لەلایەن چەقاوەسوكە ، یان چاككردنەوەی شتە شكێنراوەكان ، دەركردن لە هەندێك چالاكی و یاری خۆش ، هێشتنەوەی چەقاوەسوكە چەند خولەكێك دوای قوتابخانە ، تاكو قوربانیەكە ئازار نەدات لە ڕێگادا .
مامۆستایان دەتوانن ، كۆبوونەوە لە پۆل ئەنجام بدەن بۆ باس كردن لە پرسی چەقاوەسویی ، هەندێك بابەتی گفتوگۆ ئەمانە دەبن :
1-پاڵنەرەكانی چەقاوەسویی چین ؟
2-چۆن چەقاوەسوكان بە ڕێگایەكی پۆزەتیڤانەتر ، پێویستیەكانیان دابین دەكەن ، ؟
3-قوربانیەكە هەستی چۆنە ؟ چۆن دەتوانین یارمەتی بدەین ؟
4-چۆن خۆت دەپارێزیت لە بوونە قوربانی چەقاوەسویەك ؟
نواندنی ڕۆڵا ( بە شێوەی شانۆ یان تەمسیل ) ، ئەنجام دەدرێت ، بۆ وەڵام دانەوەی ڕەفتارەكانی چەقاوەسو،
زۆر پێویستە زووتر مامەڵە لەگەڵا چەقاوەسو بكرێت و ، یارمەتی بدرێت ڕەفتارەكانی بگۆڕێت و بە شێوازێكی پۆزەتیڤانەتریش مامەڵە لەگەڵا داواكان و پێداویستیەكانی بكرێت . ئەگەر ڕەفتارەكان لە سەرەتای تەمەنی 10-20 ساڵیەوە چاكـنەكرانەوە ، ئەوا ڕەنگە تا تەمەنی درەنگ بەردەوام بن و چەقاوەسو ببێتە كەسێكی توندوتیژ و دژە كۆمەڵا و تاوانبار . بۆ پێشنیازەكانی مامەڵەكردن لەگەڵا چەقاوەسو دۆخێك لە قوتابخانە دروست دەكرێت بەم شێوەیەی خوارەوە.
ڕووبەڕووی منداڵی توندوتیژ مەبەوە و هێزی لەگەڵا بەكارمەهێنە . ڕەنگە ئەم منداڵانە هەست بە هێز و دەستەڵات و زاڵابوون بكەن بەسەر مامۆستادا ،
ئەو ڕێگا چارانە بدۆزەوە ، كە بەسەر (ئەو هەستەی) ئەو زاڵا دەبێت .
1-باسی ڕووداوەكە ، لەگەڵا قوتابیەكە بكە و پێی بڵێ چۆن دەكرا ڕووی نەدابوایە ، چۆن دەتوانین كۆنتـرۆلی خۆی بكات و لە داهاتوو چۆن ڕەفتار بكات .
ڕ2-ەفتاری ئێستای منداڵەكە بەگشتی جیابكەوە ، تێیبگەیەنە ، كە تۆ وەك مرۆڤێك ئەوت خۆش دەوێت ، بەڵام قبوڵی ئەو توندوتیژیەی ئەو ( بە قسە یان بە جەستە ) ناكەیت بەرامبەر قوتابیانی تر .
3-هیچی تر مەیبە بۆ گۆشەی سایكۆلۆژی ( ئەو گۆشەیەی منداڵا لە پۆل دەبێت لێی ڕاوەستێ كاتێك ڕەفتاری نەشیاو دەكات ) ، لەكاتێكدا وا بیردەكاتەوە پێویستە خۆی بگۆڕێت .
4-پەیمانێكی لەگەڵا ببەستە و قسەی لێ وەربگرە . كە پاداشتی هەر ڕەفتارێكی گونجاوی بكەیت .
5-دەست كاری ژینگەی دەوروبەر ( پۆل ) بكە ، بە شێوەیەك ڕەفتارە نەشیاوەكان و گرفتەكان كەمتـر ڕووبدەن
6-بۆ هۆكارەكانی تری تووڕە بوون و توندوتیژی بگەڕێ و هەل بدە قوتابی تاكو هەستەكانی خۆی دەرببڕێت .
7-كۆبوونەوەیەك لەگەڵا دایباب ئەنجام بدە و باس لە ئەنجامە خراپەكانی ڕەفتارە توندوتیژیەكەی منداڵەكە و ، نەگونجانی لەگەڵا یاساكانی قوتابخانە بكە . پرسیاری ئەوە بكە ، ئایا هەمان ڕەفتاری توندوتیژی لە ماڵەوە یان لە گەڕەكیش هەیە ، پێشنیازی دایباب وەربگرە و وەك یەك تیم لەگەڵیان كاربكە ، بۆ دانانی ستـراتیژی بۆ یارمەتی دانی منداڵەكە . سیستەمێكی گونجاو دابنێ ، تاكو پەیوەندی بەردەوامت لەگەڵا دایباب هەبێت ، بۆ هەر گرفت یان پێشڤەچوون لە ڕەفتاری منداڵەكە .
وشیاربە لە هەر خراپ مامەڵە كردندێكی خێزان لەگەڵا منداڵەكە ، گەر هەر ڕەفتارێكی توندوتیژ بەرامبەر منداڵەكە هەبوو ، ئەمە بە لایەنی كەمەوە پەیوەندیدار بگەیەنە .
8-منداڵەكانی تریش لەسەر باوەڕبەخۆ بوون ڕابهێنە و فێریان بكە چۆن خۆیان لە منداڵی شەڕانگێز دەپارێزن .
تشرینی دووهم 20, 2011
هۆکارهکانی تووشبوونی منداڵ به کێشه دهروونییهکان – ئامادهکردنی: چارهسازی دهروونی – سهڵاح حهسهن
هۆکارهکانی تووشبوونی منداڵ به کێشه دهروونییهکان
ئامادهکردنی
چارهسازی دهروونی
سهڵاح حهسهن
هۆکارى زۆرێک لە کێشە دەروونى و هەڵچونییەکانى منداڵ بریتییە لە شێوازى پەروەردە و پێگەیاندنى منداڵ لە نێو دەزگا کۆمەڵایەتییەکاندا بە گشتى و ژینگەى خێزان بەتایبەتى، لە بەرئەوە خێزان پشکێکى گەورەى بەردەکەوێت. دروستکردنى ژیانى هاوسەرێتى بریتییە لە پێکەوە کۆبونەوەى دووکەس بەشێوەى ژیانێکى نوێ، لەژێر چەترى پێکهاتەیەکدا کە ئەویش بریتییە لە خێزان ، بەهۆى بوونى جیاوازییەکى زۆر لە نێوان تاکەکاندا، لەکاتى دروستکردنى خێزاندا زۆرترین حاڵەتى خۆگونجاندن پێویستە بۆ دایکان و باوکان تاکو بتوانن ژیانێکى سەرکەوتوو دروست بکەن، لەبەرئەوەى هەریەکەیان ئەزموون و تێگەیشتن و دابونەریتى تایبەتى خۆى هەیە و هەریەکەیان لە ژینگەیەکى جیاوازدا پەروەردە بوون. لە تێگەیشتن و جیاوازیی و کێشەکانى نێو خێزاندا دایک وباوک تێیدا بەشدارن و ئەمەش کاریگەریی و زیانەکانى تەنها بۆ خۆیان نییە، بەڵکو کاریگەرى گەورە لەسەر منداڵەکانیش جێدەهێڵێت.
منداڵ کائینێکى ناسکە و بە ئاسانى کاریگەرى لێدەکرێت بە هۆى ئەو شتانەى لە چواردەوریدا هەیە، لێرەوە ئێمە وەکو دایکان و باوکان بەرپرسیارێتییەکى گەورە لە ئەستۆماندایە لە پێگەیاندن و ئاڕاستەکردنى منداڵەکانماندا، یان بەشێوەیەکە بەرەو رێگەیەکى ڕاستەو گەنجێک دروست دەکات لەسەر پەیرەوێکى دروست و دوور لە تێکچون و کێشەى دەروونى.. یان گەنجێک پێدەگەیەنێت گرفتارە بە چەندین گرێى دەروونى و لە داهاتودا دەبێتە هۆى لادان یان نەخۆشى دەروونى.
لەم بەشەدا ئەو هۆکارانە دەخەینە بەرچاو کە دەبنە هۆى دروستکردنى کێشەى دەروونى لاى منداڵ، پێویستە لەسەر ئێمەش هەموو کات لەبەرچاویان بگرین و بەپێى توانا دوربکەوینەوە لێیان تاکو منداڵەکانمان بەتەندروستییەکى دەروونى باشەوە ژیان بەسەربەرن.
ئەو هۆکارانەى دایک و باوک هەردوکیان سەرچاوەیانن:
• مامەڵەکردنى توند و تیژ لەگەڵ منداڵ، سزاى جەستەیى، ئیهانە و سەرزەنشتکردن،… ئەمانە دەبنە هۆى وەستانى گەشەکردنى متمانە بەخۆبوون لاى منداڵ و لەجێگەى ئەودا ترس و دودڵى و شەرم دروست دەبێت لە هەرشتێک کە بیرى لێدەکاتەوە پێى هەڵسێت، هەروەها دەبێتە هۆى توشبوونى بە گرفتارى دەروونى.
• جیاوازى و ململانێى خێزانى، منداڵ والێدەکات ببێتە لایەنگرى دایک یان باوک لەگشت بابەتەکاندا، ئەمەش دەیخاتە ناو ململانێیەکى دەروونییەوە.
• گرنگى و نازدان بە منداڵى نوێ ، هاتنە دنیاى منداڵى نوێ لەناو خێزاندا بە زەبرێکى دەروونى توند دەژمێردرێت بۆ منداڵەکانى تر کە بەهۆیەوە توشى ڕوخان دەبن.. منداڵ دەکەوێتە تەنگژەیەکەوە تاکو دەگاتە ئاستى خەمبار بوون کاتێک منداڵێکى تر دەبێتە خاوەنى بەختێکى باش کە پێشتر ئەو خاوەنى بووە، بۆتە خاوەنى کۆمەڵێک شت منداڵەکانى تر وەکو ئەو نییانە ، هۆکارى هەموو ئەم شتانە بریتییە لە بەناز پەروەردەکردنى منداڵى نوێ بەشێوەیەکى بەرچاو لەلایەن دایک و باوک و گرنگى نەدان بە منداڵەکەى تر وەکو لەپێشتردا گرنگییان پێدەدا.
• ململانێى نێوان دایک و باوک دەربارەى زاڵبوون لەسەر منداڵً و بەدەستهێنانى سەرکەوتن، لێرەدا منداڵ توشى ئاڕاستەکردنى دژبەیەک دەبێت بەشێوەیەک وا لەمنداڵ دەکات توشى سەرسامییەکى توند ببێت و نەتوانێت بەویستى خۆى هەڵبژێرێت یان بڕیار بدات ، ئەمەش توشى گرفتارییەکى دەروونى گەورەى دەکات، بەشێوەیەک ئەگەرى ئەوە هەیە لە داهاتودا توشى نەخۆشى دەروونى ببێت.
• منداڵ هەست بکات رق و کینە هەیە لە نێوان دایک و باوکیدا، چ بەشێوى ئاشکرا بێت یان نهێنى.
• نەبوونى گفتوگۆى کراوە لەنێوان دایک وباوک و ئەندامانى ترى خێزان.
• نەبوونى پلان و هاوکارى لە نێوان دایک و باوک بۆ گەشە پێکردنى کەسایەتى و توانا ژیرییەکانى منداڵ .
• گوشارخستنە سەرمنداڵ و بێبەشکردنى لەو شتومەکانەى ئارەزوى دەکات ، لەگەڵ ئەوەى خێزانەکە لەتوانایاندا هەیە دابینی بکەن.
• زیادەڕۆیى لە جێبەجێکردن و وەڵام دانەوە بۆ داواکارییەکانى منداڵ و پێدانى پارەى زیاد بەشێوەیەک نەگونجێت لەگەڵ تەمەنیدا، ئەمەش دەبێتە هۆى دروستکردنى منداڵى نازدار بەشێوەیەک دایک و باوک توانا و کۆنترۆڵکردنیان لەدەست دەدەن بۆ پەروەردەکردن و ئلڕاستەکردنى.
• ئالودەبوون ( ادمان )ى یەکێک لە دایک و باوک لەسەر مادە بێهۆشکەرەکان.
• ڕۆچون و سەرقاڵبوونى یەکێک لەدایک و باوک ( بەتایبەت باوک ) لە چێژ و خۆشییەکانى ژیان بەشێوەیەک زیان بگەیەنێت بە کەرامەتى خێزانەکەو هۆکارى دروستکدنى زەحمەتى بێت بۆ منداڵەکانى.
ئەو هۆکارانەى دایک سەرچاوەیەتى :
• دایک توشى هەندێک حاڵەتى تایبەت ببێت لەکاتى سکپڕیدا ، دەرمان بەکاربهێنێت و زیان بگات بە منداڵەکەى بەتایبەتى لە سێ مانگى یەکەمى سکپرى، جگەرە بکێشێت بەشێوەیەکى زۆر کاریگەرى دەبێت لەسەر تواناکانى ژیرى منداڵ.
• دایک لە ماوەى سکپریدا توشى خەمبارى ببێت.
• منداڵ دور لە سۆزى دایک پەروەردە ببێت بە تایبەت لە ساڵانى یەکەمى تەمەنى.
• دایک بەشێوەیەک زاڵ بێت لە نێو ماڵدا کە بەتەواوى کەسایەتى باوک ڕەتبکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆى ئەوەى باوک لە بەرچاو منداڵ هێما و بەهایەکى خراپى هەبێت.
• پشتگوێخستن و گرنگى نەدان بە پەروەردەکردنى منداڵ و جێهێشتنى بۆ بەخێوکەرێکى تر .
• دایک زوربەى کات سەرقاڵى گرنگیدان بێت بەخۆى و زۆر بچێتە دەرەوەى ماڵ و منداڵەکەى بەجێبهێڵێت.
• ترساندنى منداڵ بە شتە نادیار و خەیاڵییەکان وەکو جنۆکەو ئاژەڵى ترسناک لەڕێگەى گێرانەوەى چیرۆک بۆى، ئەمەش کاریگەرییەکى نێگەتیف بەجێدەهێڵێت لەسەر لایەنى دەروونى منداڵ.
ئەوهۆکارانەى باوک سەرچاوەیەتى :
o باوک بەتەواوى کەسایەتى دایک بسڕێتەوە و رۆڵ و گرنگییەکانى بێنرخ سەیر بکات.
o کاریگەرى زۆر دروست دەبێت لەسەر لایەنى دەروونى منداڵ کاتێک دەبینێت باوک جنێو بەدایک دەدات و لەبەرچاویدا لێى دەدات.
o باوکێکى خەیاڵ و سەرخۆش کە لەدرەنگانى شەودا دەگەڕێتەوە ماڵەوە و خێزانەکە بێزار و ناڕەحەت دەکات کاریگەرى دەبێت لەسەر بەهاو هێماى باوک لەبەرچاو منداڵدا.
o کاتێک منداڵ بۆى ئاشکرا دەبێت باوکى راستگۆ نییە یان پیاوێکى باش نییە، رێزى باوک لاى منداڵ نامێنێت و لێرەوە منداڵەکە لە ناخیدا سکاڵایەکى زۆرى لا دروست دەبێت و ئاشکراى ناکات تاکو گەورە نەبێت.
o باوک زۆر سەرقاڵى کارکردن بێت و کاتێکى تایبەت و دیاریکراو دانەنێت بۆ دانیشتن لەگەڵ منداڵەکانى و گرنگیدان پێیان.
o کۆچکردنى باوک بۆ دەرەوەى وڵات، ئەمەش وادەکات منداڵ بێبەش بێت لە بوونى پێشەنگێک یان مامۆستا و بەخێوکەرێک.
ئەو هۆکارانەى خودى منداڵ سەرچاوەیەتى:
* کەمى تواناى ژیرى منداڵ بەراورد بە منداڵانى هاوڕێى ، وادەکات منداڵ هەست بەکەمى و شەرم بکات بەتایبەت ئەگەر لەلایەن قوتابخانەکەیەوە فشارى لەسەربێت بۆ ئەو مەبەستە.
* بوونى ناتەواوى یان کەمئەندامییەک لە منداڵدا کە بوبێتە جێگەى گاڵتە پێکردنى منداڵانى تر، وەکو شەلەلى منداڵ ، لاوازى بیستن ، یان ناتەواوییەکى ترى جەستەیى.
سەرچاوە:
1. الصحە النفسیە للطفل د. هشام الخطیب و احمد محمد الزبادی الطبعە الاولى 2001 .
2. تۆرى ئینتەرنێت ( شبکە الحصن للعلوم الانسانیە ).
تشرینی دووهم 12, 2011
سایکۆلۆژیای گهشهکردن – تهواوکهری بهشی شهشهم – دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی: میران زوهدی – سوید
سایکۆلۆژیای گەشەکردن Development psychology
میران زوهدی
دەرونناس و دەرونناسی کۆمەڵایەتی
Miran.psychologist@hotmail.com
تەواو کەری بەشی بەشی سێیەم له بهشی شهشهم
بەئاگابوون لە خود Self-awareness
گرنگترین ڕووداو کە ڕوودەدات لە ساڵی یەکەمی منداڵدا دروست کردنی بەئاگابوونە لە خود. هەست کردن بەوەی کە ئەم شتە هی منە دەبێتە دروست بونی بناغەی فەخر بەخۆکردن و دروست بوونی دڵپیسی. مندال لە ڕێگەی ئەم بەئاگابوون لە خودەوە دەتوانێت لە کەسانی چواردەوریشی بەئاگابێت. ئەمەش دەبێتە هۆی دروست بوونی هەست کردن بە نزیکی و خۆشەویستی و هەروەها هەست کردن بە تاوانو گوناحکردن.
هەستکردن بە خود هێواش هێواش گەشەدەکات. لە چەند مانگی سەرەتادا مندالەکە تەنانەت بەئاگانیە لەوەی کە پارچەکانی لەشی وەک دەستو قاچو پەنجەکانو هتد، هی خۆیەتی. تەنانەت تا تەمەنی 8 مانگیش نازانن کە لەشی خۆیان لەکویدا تەواو دەبێتو لەشی کەسی تر دەستپێدەکات. هەربۆیەش تووشی سەر سوڕمان دەبن ساتێك منداڵێک دەیەوێت شتێکی یاری لەمنداڵێکی تر بستێنێت و مندالەکەی دی نایداتێت. منداڵەکە توشی سەرسوڕمان دەبیتو دەگری چونکە ئەو بە بشێک لە لەشی خۆی دەزانێت، بەڵام لە تەمەنی 12 مانگیدا بەئاگان لەخۆیانو دەزانن کەسی تر کەسێکی ترەو جیایە لەم و دەتوانێت لێیبدات گەر ئەو شتەی دەیەوێت منداڵەکەی تر نەیداتێ. بۆ ئەم مەبەستە لێکۆڵینەوەیەک کراوە لەسەر منداڵان لە تەمەنی 9 تا 24 مانگ. لایەکی دەموچاوی منداڵاینیان بە بۆیاخی سور ڕەنگ کردووە بۆ ئەوەی بزانن گەر دەست بەرن بۆ ڕەنگەکەی دەموچاویان ئەوا بە ئاگان لە خودی خۆیان دەزانن کە دەموچاوی خۆیانەو گەر کاردانەوەیان نەبوو دەستیان نەبرد بۆ دەموچاویان ئەوا نازانن کە دەموچاوی خۆیانەو بێئاگان لە خود. دەرکەوت کە هیچ منداڵێک لە ژێر تەمەنی 12 مانگییەوە کاردانەوەی نەبوو بۆ ڕەنگەگەو هەستی پێنەکرد، بەڵام ئەو منداڵانەی کە تەمەنیان لە 12 تا 24 مانگ بوون کاردانەوەیان هەبوو وە دەستیان بۆ دەبرد (Lewis & Brooks-Gunn, 1979).
دروست بوونی هەستکردن بە شەرمەزاری و شانازیکردن بەخود پەیوەستە بە دروست بوونی بە ئاگاییبوون لەخود. دەتوانرێت هەستی پێبکرێت کە منداڵەکە هەست بە خودی خۆی دەکات کاتێک شەرمەزاری و شانازیکردن بە خۆی پیسان دەدات. چونکە منداڵ نازانێت کە ئەم هەستکردنانە بشارێتەوە واتە کە هەستی بە شەرمەزاری کرد پیشانی نەدات. لە دەوروبەری تەمەنی 1 ساڵیدا منداڵ زۆر سەرنج دەداتە سەر کاردانەوەی هەستی چواردەورەکەی لە ڕووداو و باروودۆخی جۆراو جۆردا و وەک ئەزمونێک بەکاری دەهێنێت تاکو بزانێت لە ڕیگەی ئەم ئەزمونەوە چۆن هەستی خۆی دەردەبڕێت. دایکو باوک ڕۆڵی سەرەکیان هەیە لە فێرکردنی منداڵەکانیان بۆ چۆنیەتی پیشاننەدانی دەربربڕینی هەستەکانیان لە بارو دۆخە جیاوازەکاندا، بە پێچەوانەی ئەوەی کە واباوبوو لە ناو خەڵکان کە دایکو باوک فێری منداڵەکانیان دەکان چۆن هەستەکانیان دەرببڕن.
تێوری جیاواز لەسەر دروستبوونی هەستی کۆمەڵایەتی منداڵ
لەم بەشەدا باس لە بۆچونو تیۆریەکانی هەندێک لە بنەماکانی زانایانی دەرونناسی و دەروونناسی گەشەکردنی منداڵان دەکەین.
فرۆید freud
فرۆید زۆر جەخت لەسەر ساڵانی سەرەتایی منداڵ و بایەخی دایک دەکات. پەروەردەی ساڵی یەکەمی منداڵەکە زۆر گرنگە بۆی کە منداڵەکە بتوانێت لە داهاتودا ڕووبەڕووی کێشەکانی بیتەوە و چارەسەریان بکات. فرۆید پێی وایە کە دروست بونی ئەو پەیوەندییەی کە لە سەرەتاوە لەبەینی دایکەکەو کۆرپەکە دروست دەبێت پەیوەندیەکی زۆر تایبەتەو هیچ کەسێک یان شتێکی تر ناتوانێت جێگەی ئەم پەیوەندیە بۆ ئەم منداڵە لەداهاتودا بگرێتەوە. فرۆید گەشەکردنی منداڵ دەکات بە چەند قۆناغێکەوە کە یەکمیان بە دەم دەست پێدەکات و دەمی منداڵ سەرچاوەیەکە بۆ تامو چێژکردنو گەیشتن بە ئارەزوو پێویستیەکانی کانی لە تەمەنی یەکساڵیدا. منداڵەکە هەم خواردن و هەم هەست بە ڕازی بوونو خۆشیکردن. لەبەر ئەم هۆیە شێوازی شیر پێدانی دایک بە منداڵەکەی بایەخێکی بێپایانی هەیە. چونکە منداڵ ساتێک دەگری تەنها شیری ناوێ بەڵکو وەک چەند جارێکی تریش ئامەژەم پێکردوە، باوەشی گەرمو پڕ هەستکردن بە دڵنیایو پەیوەنی خۆشەویستی و نزیکبونەوەی دەوێ. لە تەمەنی 2 ساڵیدا کە قۆناغی دووەمی گەشکردنە، ئەم سەرچاوە سەرەکییەی کە لە تەمەنی یەک ساڵیدا لە دەمەوە بوو، لەتەمەنی 2 ساڵیدا کۆم دەبێتە سەرچاوەی سەرەکی گەیاندن بە ڕازیکردنی پێویستیەکانتیەتی لەبەر ئەمە فرۆید ناوی لەم قۆناغە نا قۆناغی کۆم. لەم قۆناغەدا منداڵەکە خۆی کۆنترۆڵ دەکات بەسەر پیسایەکەی خۆیدا و لەم ڕێگەیەشەوە هەستدەکات کە دەتوانێت خۆێ بڕیار بدات. ئەم دوو قۆناغە پڕن لە کێشە بۆ منداڵەکە. ئەگەر دایکەکە کاتی تەواو نەدات بە منداڵەکەی بۆ مژینی مەمکی تا خۆی بەریدەدات یاخود زوو لێی ببڕێتەوە دەبیتە هۆی ئەوەی کە فرۆید بە Fixation ناوی دەبات. واتە ئە خواستو ئارەزوانە کە مرۆڤ هەیەتی و ناگەتە ئاستی ڕەزامەندبوون. بە پێی فرۆید مرۆڤ خاوەنی 2 خواستی زۆر بەهێزە کە دەبێت بەزووی بە ڕازیبوون بگەیەندرین ئەویش سێکس و توڕەبوونە. ئەم دوانە زۆر لە هەموو خواستەکانی تری وەک برسی بوونو پەیوەندی کۆمەڵایەتی بەهێزترن، بەڵام لە لایەن کۆمەڵاگاوە قەدەغەنو لەبەر سنورەکانی کۆمەڵگا، کە لە کۆمەڵگاوە بۆ کۆمەڵگا جیاوازن، ناتوانرێن لە ئانو ساتدا بە ڕەزامەندی بگەیەنرێن. لەبەر ئەم هۆیەش مۆرڤ هەموو کات بەردەوام لەژێر ناڵاندنی ئەم سنورانەدایە کە دەبێتە هۆی دروست بوونی کێشە لە نێوان بایۆلۆژی و کلتوردا. کۆمەڵگا سنور بۆ ئەم خواستە بایۆلۆژیانەی مرۆڤ دادەنێت کاتو شوێنیان بۆ دادەنێت. واتە مرۆڤ جیاواز لە ئاژەڵ کە لە باری پاڵنەرەکانی وەک سێکس، برسیەتی و توڕەبوون یەکن، ناتوانێت کەی بیەوێت تەنگاو بێت پیسایی و پاشەڕۆ فڕێبدات هەرچەندە ئەم تەنگاویە تەنگیشی پێهەڵچنیبێت. دەبێت چاوەڕێبکات تا شوێنێکی تایبەت پەیدا دەکات. ناتوانێت سێکس بکات لەگەڵ ئەو کەسەی کە خواستێتی هەر کات بیەوێت و بەهەمان شێوەش ناتونێت کەی و لەهەرشوێنێک بیەوێت خۆی توڕەبکات. ئەم سانورانە وای کردوە کە مرۆڤ بتوانێت لەناو کۆمەڵگایەکی دابونەریتدا بژی. تەنها کۆمەڵگاو کلتورە کە دەتوانێت پێویستیەکانی مرۆڤ بەئاڕاستتە خۆی وەچەرخێنێ، بەڵام پاڵنەرەکانمان وەک سێکس، برسیبوون، خەو..هتد، بەرگری دەکەن لەم سنوردانانەی کۆمەڵگەو کلتور لە ڕێگەی نەستەکانەوە (لاشعور) بە شێوازی جیاواز دەریدەبڕن. ئەو خواستانە کە سروشتینو ناتوانرێن بە ڕەزامەند بگەیەندرێن لەبەر یاساو سنوری کۆمەڵایەتی، دەبنە هۆی دڵەڕاوکێو شێوازی کردارو ڕەفتاری جۆراو جۆر، کە زۆر جار کەسەکە دەڵێت نازانم بۆچی ڕەفتاروو هەڵسوو کەوتم وای لێ هاتووە من قەت وانەبووم، لەهەمان کەتدا خۆی بە بەتواناو بڕیاردەر دەزانێتو وا هەست دەکات خۆی دەتوانێت بڕیار بدات کە هەڵسوکەوتو ڕەفتاری چۆن بێت. زۆرینەی مرۆڤ خۆیان بێئاگان لەم پاڵنەرانە کە لەبەر نەگەیشتنیان بە ئارەزوومەندبوون خۆیان لەڕەفتارو خوو ڕووشتماندا پیشاندەدەن. بەکورتی و بە پوختی تێوریەکانی فرۆید کە ئێستا بونەتە بەردی بناغی دەرونشیکاری، دەڵێت کە مرۆڤ مرۆڤێکی بایۆلۆژیو ئاژەڵیە وبە هەموو خواستوو ویستوو پاڵنەرەکانیەوە کە پێویستی پێیەتی لە ئانو ساتدا بە ئارەزوومەندبوون بگەیەندرێنو لەبەر بوونی کلتورو یاسای کۆمەڵایەتی ئەم ئارەزوو پاڵنەرانە سەرکوتو دوا دەخرێن بۆ کاتی گونجاوو شیاو کە کۆمەڵگەو کلتوری مرۆڤەکە ڕێگەی پێدابێت. جا لەبەر ئەوەی کە ئەم بە ئارەزوومەندبوونە کاتی دیاری کراوی نیە لە نەستدا دەمێننەوە کێشەی ناویکی دروست دەکەنو لە ڕێگەێ خەوو بینینو ڕەفتارە هەڵسوکەوتی جۆراو جۆرەوە خۆیان پیشان دەدەن. لەبەر ئەم هۆیە هەموو جۆرە ڕەفتارێکی مرۆڤ هۆیەکی هەیەو بێ مەبەست نیە و بە ڕێکەوت ڕونادات.
وەک وتمان فرۆید بۆ گەیشتن بە ئارەزوومەندبوون قۆناغی یەکەم دەمی منداڵی داناوە و قۆناغی دووم کۆم و سێیەم بە Fallic stage ناو دەبرێت و لە نەمەنی 3-6 ساڵەوە دەست پێدەکات، بە پێی ئەم تێوریە منداڵی کچ هۆگری باوکی دەبێت و منداڵی کوڕ هۆگری دایکی دەبێت. واتە منداڵ هۆگری پێچەوانەی جنسی خۆیان دەبن. هەموو هەستو خۆنواندن و پێویستیەک کە لەم قۆناغەدا دەردەکەون بە پێی دەرونشیکاری دەبنە هۆی درووست بوونی Oedipus complex، ئودیپوس پاشایەکی یۆنانی بووە کە لەبەر نەزانینی لە جەنگێکدا باوکی خۆی کوشتو دوایی ژنی کابرای مارە کرد کە دایکی خۆی بوو. کاتێک کە بەم تاوانەی زانی کە دایکی خۆی مارە کردووە، هەردوو چاوی خۆی دەرهینا. بە بۆنەی ئەم چیرۆکەوە فرۆید لە قۆناغی ئامەدەییدا خوێندبویەوە، ناوی لەم قۆناغە نا قۆناگی ئودیپاڵ Oedipal phase لەم قۆناغەدا منداڵ هۆگریو خۆشەویستیو سۆز بۆ دایکو باوکی پێچەوانەی جنسی خۆی دروسست دەکات. ئەو کێشانەی کە دروست دەبن لەم قۆناغەدا ئەوەیە کە کچ زیاتر دەیەوەێت وەک باوکی ڕەفتار بکات و کەسایەتیەکی وەک باوکی بۆ خۆی دروست دەکات وەکو دەرنەبڕینی هەستو سۆز و خواستی پێشبڕکێ کردن وەک لای نێرینەر باوە. ئەم شێوازە ڕەفتراکردنە زەرەر بە داهاتوی منداڵەکە دەگەیەنێت لە ڕێگەی نەتوانینی دروست کردنی شێوازی ڕۆڵی ئافرەتانە و دەبێتە هۆی دروست بونی کێشە بۆی. لەلای کواڕان ئەم کێشەیە دەبێتە هۆی دژوەستان بەرامبەر نۆرمو هەڵسەنگاندنەکانی باوکی. لەبەر ئەم هۆیە بە ڕادەیەکی زۆر سەرگەرمی خۆیان دەبن و زۆری خواستەکانیان ئاڕاستەی پەلاماردانی سێکسی دەکەن.
بە پێی فرۆید مرۆڤ خاوەنی وزەیەکی زۆری فیزیکی و دەروونیە، ووزەی دەروونی بە خواستو پاڵنەری سێکسەوە بەستۆتەوەو بە لبیدو Libido ناوەی دەبات، واتە خواستو داواکردن، ئەمخواستانە دەبن بەو قۆناغانەی کە باسمان لێکرن لە هەر قۆناغێکدا بەشێکی لەش دەبێتە سەرچاوەی ئارەزوومەندبوون. مە بەستی سەرەکی فرۆید لەم قۆناغانە لەوەدایە کە پەیوەندی باوکو دایکە لەگەڵ منداڵەکەیاندا کە بڕیار لەسەر دروست بوونی کەسایەتی منداڵەکە دەدات.
تشرینی دووهم 12, 2011
سایکۆلۆژیای گهشهکردن – Development Psychology – تهواوکهری بهشی 2-6 – میران زوهدی – دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی – سوید
سایکۆلۆژیای گەشەکردن Development psychology
میران زوهدی
دەرونناس و دەرونناسی کۆمەڵایەتی
Miran.psychologist@hotmail.com
تەواو کەری بەشی شەشەم بەشی دووەم
مەزاج یان خوڵق و خوTemperament
مەبەست لە مەزاج یان خو کاردانەوەی ڕەفتاری مرۆڤە لە ڕوداوو دۆخە جیاوازەکاندا. ئەتوانین بڵێین کە ئەم مەزاجەیە کە وا دەکات لە مرۆڤ چۆن کاردانەوەی جۆراو جۆری هەبیت لە ڕوداو دۆخە جیاوازەکاندا. ئەم مەزاجە لای منداڵان هەر لە دوای چەند هەفتەیەک بەسەر تێپەڕبوونی هاتنە دنیایانەوە، بەدی دەکرێت لە ڕێگەی کاردانەوەکانیانەوە لە کاتی ستریسیدا. زۆر بۆچون هەن دەرباری کە چیتر کاریگەری هەیە لەسەر دروست بوونی ئەم خووە یان مەزاجە، لەوانەی کە لێکۆڵەرەوان لەسەری کۆکن بریتین لەمانەی خوارەوە:
– ڕادەی چالاکی: تا چەند کۆرپەکە بزێوەو دەجوڵێ و تا چەند بۆ ئەم مەبەستە وزە کاردەکات.
– ڕادەی زووهەڵچونی کۆرپەکەو دەربڕینی هەستی ناڕازیبونانە. واتە تا چەند کۆرپەکە دەگری و کوڕزە کوڕوز دەکات ودەبۆڵێنێ.
– تا چ ڕادەیەکە هەستی پۆسێتیڤی دەردەبڕیت، واتە تا چەند ڕازی بوونو دڵ خۆشی دەردەبرێت.
– نزیکبوونەوەو دوورکەوتنەوە. واتە کۆرپەکە چۆن ڕەفتار دەکات لە ژینگەو بارودۆخی نوێدا.
– ڕادەی کاردانەوەی کۆرپەکە، واتە تا چەند بەهێز کۆرپەکە کاردانەوە نیشاندەدات و هەست دەکات بە ڕوداوەکانی چواردەوری و تا چەند هەست و کاردانەوەی دەبێت گۆڕانکاری ساکار لە چواردەوری خۆیدا، واتە تا چەند حەساسە.
– ڕادەی بەرگەگرتن. واتە تا چەند کۆرپەکە زوو یاخود بە ئاسانی بێزار دەبێت و چەند بەرگەو خۆڕاگرە لەبەردەم ئەو ڕوداوانەی کە بەلای ئەوەوە سەختنو بێزارکەرن.
دوو لێکۆڵەرەوە بە ناوی Thomas & Chess توانیویانە بیسەلمێنن کە هەندێک لەم جۆرە خووانە تا ڕادەیەک وەک خۆی دەمێنێتەوە بە درێژایی ژیانیان. بەڵام نەک هەموویان، بۆ نموونە ئەو منداڵانەی کە ڕادەی چالاکیان زۆر بووە بە منداڵی بە گەورە یش زۆر چالاک و حەرەکی بوون و ئەو منداڵانەی کە کەم تر ناچالاک بوون بە منداڵی بە گوتەی خۆمان پێیان دەڵێین فەقیر بوون بە گەورەیش هەر هێمنو لەسەرخۆن. بەهەمان شێوە ئەندازی نزیکبوونەوەو دورکەوتنەوی منداڵیش هەر نەگۆڕە واتە ئەو منداڵی کە بەمنداڵی کە دەچێتە شوێنێکی نوێوە کە بۆ یەکەمین جار دەیبینێ گەر بە هۆشیاری و وریاییەوە (بەحەزەرەوە) بڕواتە شوێنەکەوە بە گەورەیش بە هەمان شێوە ڕەفتار لەگەڵ بارو دۆخو شوێنە تازەکاندا دەکات دوای ئەوەی کە تاقی دەکاتەوەو دەچێتە ژینگەو شوێنە نوێیەکەوە و بۆی دەردەکەوێت کە خەتەرناک نیە ئەم کارەی بۆ دەبێتە خیبرەو جاری داهاتوو بێترس خۆی پیادەکات. ئەمە خاسییەتێکە کە پەیوەستە بە جیناتەکانمانەوە واتە لەهەمان کاتدا کۆرپەش هەیە کە بزێوەو زۆر چالاکەو چاو نەترسانە بێ هۆشیاری خۆی دەخاتە ناو شوێنو ژینگەی نوێوە. ئەم کەسایەتییەی یەکەمیان کە بە ورییایەوە ڕەفتار دەکات شانسی مانەوەیەن لە ژیاندا زیاترە و کەمتر توشی کێشە دەبن لە چاو کەسایەتی دووەمدا بەپێی تێورییەکانی گۆڕانکاری پێشکەوتن .evolution بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە ئەو منداڵانەی کە گڕۆزو بۆڵەبۆڵکەرو ڕقاوین بە منداڵی بە هەرزەکاریش هەر وادەبن بەڵکو. هەرچەندە ئەم خوانە لەسەرەتاوە بایۆلۆژین و زۆر پەیوەستە بە جیناتەکانمانەوە، بەڵام بە گەشەکردنیان و بەروڕووبونەوەیان لەگەڵ ژینگەدا (بیئە) ئەم خاسیتانە یان پتەوتر دەبن یان لاوازتردەبن. واتە بناغەی دروست بوونی ئەم خاسیەتانە لەسەرەتاوە دەگەڕێتەوە بۆ جیناتەکان و دوایش بە تێکەڵبونی ئەم کۆرپانە بەژینگەو کۆمەگا جیاوازەکان دەبنە خاوەنی خیبرەو ئەم خیبرەیەش شکڵو ڕوکەشی ئەم ڕەفتارە دادەڕێژێت.
منداڵی دژوار و سەخت Difficult Cheldren
ئەم زاراوەیە لە لایەن Thomas & Chess ەوە دانرا بۆ ئەو منداڵانەی کە مەرجو شەرتیان زۆرە و دایکوباوکەکانیان دەرەقەتیان نایەنو پێویستیان بە هاوکاری و یارمەتی چواردەوریان هەیە. ئەم زاراویە بۆ ئەو منداڵانە بەکاردێت کە منداڵەکە هەڵگری تێکەڵەیەک لە چەندین خاستیەتە خو (مەزاجیە) ناڕەحەتەکانی هەبێت. ئەم منداڵانە زۆربەی کاردانەوەی نەگەتیڤ بەکار دەهێنن لە هەلومەرجو دۆخەکاندا، زۆر بۆیان کارێکی سەختە کە بتوانن خۆیان بگونجێنن و زۆرجار کاردانەوەیەکی زۆر بەتینیان هەیە. ئەم منداڵانە نانخواردنو خەویان لە شێوازێکی ناڕێکو پێکدایە. ئەو خاسییەتانەی کە هاوبەشە لەم جۆرە منداڵانەدا (مـنداڵی دژوار): ئەم منداڵانە زۆر زوو هەڵدەچن، زۆر زوو زوو دەگرین و گرینۆکن، کڕوزە کڕوز زۆر دەکەنو زۆر خواستی سەرنجی دایکو باکەوکانیان هەیەو مەرجیان زۆرە لەسەریان.
هاوسەنگکردنی هەستەکان Emotional regulation
ئەوەی کە زۆر جێگەی سەرنجە لەم بابەتەدا ئەوەیە کە ئەم توانینی هاوسەنگکردنی هەستانە زۆر پەیوەستن بە مەزاجەوە کە پێشتر باسمان لێوەکرد. مەبەست لەم زاراوەیە (هاوسەنگکردنی هەستەکان) توانایی کۆرپەکەیە بۆ زاڵبونی بەسەر دەربڕینی هەستەکانیدا. لەم ڕێگەیەوە کۆرپەکە دەتوانێت هاوئاهەنگیەکی پڕ لەمانا لەگەڵ کەسانی چواردەوریدا دروست بکات. لەپاڵ فراوانبوونی بیرکردنەوەیدا و توانینی خۆجوڵاندنیدا بە ئاسانتر دەتوانێت لە بەرودۆخە ترسناکەکاندا کاردانەوەی هەبێت بۆنموونە کە ڕوبەڕوی شتێک دەبیتەوە کە بەلایەوە ترسناکە زوو خۆی لی دەپارێزیت و ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە زیاتر بتوانێت سەربەست بێت و زۆر بە دایکو باوکیەوە پەیوەست نەبێت بۆی کە هەستەکانی هاسەنگ ڕابگرێت. بەڵام لەپاڵ ئەمەدا هەتا تەمەنی گەورەییشی هەر پێویستی بە دایکو باوکی دەبێت بۆ هاوسنگ کردنی هەستەکانی بەتایبەت کە ڕووبەڕووی زانیاری تازە دەبنەوە. باوکو دایک دەبێت ڕۆڵی خۆیان ببینن لە هاوسنگی کردنی هەسەتەکانی کۆرپەکەیان بۆ نموونە زۆر گرنگە کە دایکو باوک بچن بەدەنگ کۆرپەکەیانەوە ساتێک دەگری. دەبێت هەوڵبدەن لێی تێبگەنو هەستی کۆرپەکە بگۆڕن بەشێوازێکی گونجاو کە پێوست نەکات بگری. ئەوەی کە زەرەرمەندە ئەوەیە کە ئە دایکانەی کە خەمۆکیان هەیە ناتوانن بە هەستەوە لەگەڵ کۆرپەکانیاندابن لەبەر ئەوەی ئە وزەیەیان تێدانیەو حەسەڵەیان نیە. ئەمەش گەشەکردنی توانای هاوسەنگی کردنی کۆرپەکە ڕادەگرێت و دەبێتە هۆی ئەوەی کە کۆرپەکە لە باخچەی منداڵاندا توشی کیشەی ڕەفتاری ببێت. توانای گەشەکردنی هاوسەنگی هەستەکان بە مامەڵەکردن و هاوئاهەنگی لەگەڵ کەسانی گەورەدا گەشەدەکات. لەبەرئەوەی کە کۆرپە بەتایبەت ساڵی یەکەمی تەمەنی، دایکی لەماڵەوەو هەموو کات لەگەڵی دەبێت زۆربەی ئەم هاوئاهەنگیە لەگەڵ دایکەکەدا دەبێت، ساتێک دایکەکە خەمۆکی هەبێت ئەوا تواناو ووزەی ئەوەی نابێت کە هەڵبستێت بەم ئەرکەو بەهەستەوە لەنزیکی بێت و یارمەتی بدات کە چۆن هەستەکانی هاوسەنگ ڕابگرێتو دڵنەوایی بداتەوە.
شەرمکردن Shyness
زۆرمان لە شوێن و بارودۆخە نوێیەکاندا هەست بەشرم دەکەین بەتایبەت ساتێک کە خەڵاکانێکی لێبن کە نەناسراوبن. ئەم هەست بە شەرم کردنە دەگەڕیتەوە بۆئەوەی کە لەو ساتەدا هەست بە دوودڵیی متمانەبەخۆنەبن دەکەین. ئەگەر هەست بە شەرم کردنەکە پەیوەندی بە بارودۆخەکەوە هەبێت واتە ژینگە تازەکەی کە بۆی دەچین ئەوا باس لە دوودڵیو متمانە بەخۆ نەبوونە. ئەگەر هەستەکە پەیوەندی بە بارودۆخەکەوە نەبوو بەڵکو بە خودی خۆمانەوە وەک هەست بە عەیبەوە هەبوو ئەوا زیاتر دەچێتە قڵبی شەرمکردنەوە. لێکۆڵەرەوان لەسەر ئەم بۆچوونە کۆکن کە پێچەوانەی شەرمنی یەکسانە بە متمانە بەخۆبوون. وا بۆی دەچن کە شەرمنی پێوسیتییەکی ناوەکی خودی تاکەکە بێت کە لە ڕێگەی ڕەفتارەوە خۆی دەنوێنێت لە ڕووبەڕووبونەوەی لەگەڵ خەڵاکانی تردا. لەبارەی دەروونییەوە شەرمنی بە هەستبەخۆکردنو متمانەبەخۆبونی خراپ لەقەڵەم دەدرێت.
بەپێی لێکۆڵینەوەکان دەرکەوتووە کە لە 10 منداڵی لەدایکبوو ١ منداڵ شەرمن و خۆدوورگر دەردەچێت، لەبەرئەوەی کە زۆر لە لێکۆڵەرەوان باوڕیان واییە کە بایۆلۆژی بێتو پەیوەندی بە جیناتەکانەوە هەبێت، چونکو وەک دەرکەوتووە ئەو منداڵانەی کە شەرمنن لایەنیکەم یەکێک لە دایکو باوکەکانیان ئەم خاسیەتی شەرمنیەیان تێدایە. ئەو منداڵەی کە لەماڵەوە شەرمنو دوورەپەرێزبوو ئەوا لە قوتابخانەو باخچەی ساوایانو یاریگەکانیشدا هەر بەو جۆرەدەبن، بەڵام هەرچەندە شەرمنی بنەمایەکی بایۆلۆژی هەبێت ئەوا ئەو هەڵسوکەوتو ڕووبەڕووبونەوەی کەلە قوتابخانەو چواردەورەکەیەوە هەتا تەمەنی باڵقبوون دەیکەن بەرامبەری، کاریگەری دەبێتە سەر ئەم شەرمنیە بە ڕادەی زۆربوونی یان کەمبوونەوەی ئەم شەرمنییە و تەنانەت لەهەندێ بارودۆخدا ئەم شەرمنیە ڕوو لەنەمان دەکات ئەویش لەڕێگەی ئەوەی کە منداڵەکە ڕێگەو شێوازی ڕەفتارکردنی خۆی دەدۆزێتەوەو دەتوانێت کۆنترۆڵ بکات بەسەر مەزاجی خۆیدا. منداڵی شەرمن هەر لە 4 مانگییەوە کاردانەوەی بەهێزیان هەیە بە کاری بەجۆشخستن Stimulation ، کە دەگەنە تەمەنی 1 ساڵی ئەم منداڵانە زیاتر ئەترسنو دودڵن ساتێک کە شێکی نوی یاخود کەسانێکی نەناسراو دەبینن لەچاو منداڵانێک کە شەرمن نین. لە بارەی فیسیۆلۆژیەوە ئەو منداڵانەی کە شەرمنن لێدانی دڵیان خێراترە و بەبۆنەی سترێسەکەیانەوە هۆرمۆنی ئەدرێنالین زیاتر دەڕێژرێت، ئەمەش کار دەکاتە سەر باری خۆگونجاندیان لەو بارودۆخەدا. لە دوای ئەمەش ئەم ڕژانی ئەدرێنالینە دەبێتە هۆی گرژبوونی ماسولکەکانی ملو قوڕگ. ئەمەش دەبێتە هۆی کار دەکاتە سەر دەگەکەیان ساتێک کە قسەدەکەن و ئەمەش کارایی دەکاتە سەر چواردەورو گوێگرەکان لەو ساتەدا. ئەمەش والەخاڵکان دەکات کە کاردانەوەیان هەبێت بۆ ئەم دەنگەو ئەو کەسە بە کەسیکی شەرمنو دودڵ لەقەڵەم بدەن. ئەوەی کە ترسناکە کە مامۆستاو چواردەوری ئەم منداڵە شەرمنە گوێنەدەنە ئەم خاسیەتەو باجوانی نەجن بەرەوپیرییەوە، چونکە مامەڵەکردن لەگەڵ منداڵی شەرمن بە چەوتی ئەم شەرمنیو دودڵییە لەم منداڵەدا خەسترو چڕتردەکاتەوە ئەمەش دەبیتە هۆی دروست بوونی کیشەی دەروونی بۆ منداڵەکە. مامەڵەکردنی گونجاوو باش لەگەڵ ئەم منداڵانەدا دەبێتە هۆی کەمبوونەوەو نامانی ئەم شەرمنی و دوودڵییە لە خود.
تشرینی یهكهم 15, 2011
سایکۆلۆژیای گهشهکردن Development psychology – تهواوکهری بهشی شهشهم – میران زوهدی – دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی – سوید
سایکۆلۆژیای گەشەکردن Development psychology
میران زوهدی
دەرونناس و دەرونناسی کۆمەڵایەتی
Miran.psychologist@hotmail.com
(تهواوکهری بهشی شهشهم)
گەشەکردنی هەستی کۆمەڵایەتی کۆرپەکە 0-2 ساڵ
کۆرپەی ساوا ساتێک دێتە دنیاوە کە زانیارییەکی زۆر کەمی هەیە دەربارەی خۆی مرۆڤەکانی چوار دەوری خۆی. باری فیسیولۆژ کۆرپەکە وادەکات کە کاتێکی زۆری شەوڕۆژ بە خەو بەسەر بەریت وتوانایەکی سنورداری هەیە بۆ حاڵی بوون لە ژینگەو چوار دەورەکەی. لە دوای یەک دوو ساڵ ئەم کۆرپەیە بەتەواوی لە هەموو بوارەیەکەوە دەگۆڕدرێت و گەشەی کردووە بەتایبەتی لە دروستکردنی بەستنەوەی پەیوەندییەوەAttachment relation بۆ کەسێکی زۆر نزیک وەک دایکی. ئەم دروست کردنی پەیوەنیدە زۆر جیاوازە لەو پەیوەندیانەی کە بۆ کەسانی چواردەورو ناسراو دروستی کردووە. دروست کردنی ئەم پەیوەندیە لەگەڵ ئەم تاکەدا (دایک) دەبێتە هۆی دروست کردنی هەست بە ئامانەت کردن کە ئەمەش دەبیتە خۆی لەخۆیدا بەردی بناغەی گەشەکردنو دروستبونی توانای سەربەخۆیی کۆرپەکەیە.
لە زوودا وا دەزانرا کە منداڵی ساوا ئە هەستی نیە و ساتێک دەگری ئەوە نیشانەی برسی بونیەتی و کە تێریشبوو پێدەکەنێت. تەنانەت وا باو بوو کە گوایا منداڵ هەست بە ئازاریس ناکات ولەبەر ئەوە دەرمانی بێهۆشیسیان بەکار نەدەهێنا لەکاتی هەندێ نەشتەرگەری ساکاردا تا لێکۆڵینەوەکانی ئەم 50 ساڵەی ڕابردوو کە دریخست کە منداڵی ساوا کاردانەوەی هەیە بۆ نمونە بۆ شتی دڵخۆشکەر، ڕق، ترس کەم ئەم دوو هەستە هەر لەسەرەتای لە دایکبوونیانەوە هەیانە. هەر لە سەرەتای لەدایکبونیانەوە کاردانەوەیان هەیە بۆ شتی سەرسوڕمان وەک دەنگی بەرز یان ساتێک یەکێک لەپڕو بەخێرا دەموچاوی دەباتە لای دەمو چاوی کۆرپەکەوە. بێزکردنو قیزکردنەوەش یەکێکە لەو هەستانەی کە هەر لەسەرەتاوە لە توانایدایە. لە دوای ئەمانە و بە بەردەوام بونی گەشەکردنی کۆرپەکە بە ماوەیەکی کەم هەستکردن بە شەرمەزاری، تاوانباری، بەخیلی و دڵپیسی دێتە ئاراوە. جیاوازی ئەم جۆرە هەستکرنە لە چاو ئەوانەی سەرەتاوە، ئەم جۆرەیان زیاتر بەرامبەر بە خەڵکانی ترە و بەم شێوازە هێواش هێواش ئەتوانن کە بە شێوازێکی گونجاو مامەڵە لەگەڵ ئەو ڕوداوانەدا بکەن کە هەستی تایبەتی وەک، ڕق، بەخالەت هتد دروست دەکات لای کۆرپەکەو بەم بۆنەیەشەوە دەتوانن کە دەربڕینی هەستی بەرامبەرەکانیان بخوێننەوەو تێیبگەن.
منداڵ سێ جۆر گریان بەکار دەهێنێت بۆ بانگکردنی پەروەردەکەرەکەی کە دایکە بەتایبەتی و باوکەکەشی بەهەمان شێوە. گریانی برسییەتی کە لە شێوەی دوبارەبوونەوەی قیژە قیژی کورت کورتە لەگەڵ پاوسی کورت کورت لە بەیناندا بۆ توانینی هەناسەدان لەهەمان کاتدا. گریانی دڵنەخوازیو ناڕەزایی کە گریانەکەی درێژ خایەن ترە و دەنگی بەرزترە. گریانی تووڕەیی و ڕق کە ئەمیش لە شێوەی گریانی برسێتیدایەو بەڵام زۆر بە قیمتر دەگری. لێکۆڵینەوەکان ئەم سێجۆرە گریانەیان دەرخستووە کە زۆریان بۆچوونیان یەکە لە سەر ئەوەی کە جۆری تریش هەن، بەڵام ساتێک لێکۆڵەرەوان گریانەکانی کۆرپەکانیان تۆمار کردووە و بە نەوار بۆ دایک وباوکەکانیان لێداوەتەوە یەکسەر زانیویانە کە ئەم جۆرە گریانە داوی خواردن دەکات و ئەوەی تریان ناڕازیی بوون دەردەبڕێت. هەڵبەت هەمەش ئەوە دەردەخات کە دایکو باوکەکە توانیویانە پەیوەندیەکی باش لەگەڵ کۆرپەکە دروست بکەن Attachment کە دوایی دێمە سەرباسی. هەرچی زەردەخەنەکانیەتی هەر لەسەرەتای لە دایک بوونیەوە دەستپێدەکات بەتایبەت لە کاتی خواردن پێدانیدا. ئەم زەردەخەنەیە ڕوونترو گەشتردەبێت لە تەمەنی شەش هەفتەیدا و دەبێت بە پێکەنین لە سێمانگییەوە. ئەم زەردەخەنەو پێکەنینە کە سروشت هەرلەسەرەتاوە بەم کۆرپەیەی بەخشیوە لە خۆڕایی نیە. بەچکەی مرۆڤ بێ دەستەپارچەیە و بە بێ یارمەتی چواردەورەکەی ناتوانێت لە ژیان بەردەوام بێت. هەرچی مرۆڤی گەورەشە جۆرە توانایەکی سروشتی تێدایە کە ناتوانێت پشتبکاتە کۆرپەیەک ستێک پێدەکەنێت بۆی و بەزەردەخەنەیە. کۆرپەکە ئەم جۆرە تەکنیکە بەکاردەهێنێ بۆ هێشتنەوەی گەورە لە چوار دەوری خۆی تا هەست بە ئاسودەی بکات.
تێوری دروستکردنی پەیوەندیبەستنی بەهەست و سۆز theory Attachment ئەم تەوریە باس لە گرنگی ئەو پەیوەندیە دەرونیانە دەکات کە پەیوەستن بە بونی مرۆڤ و بایەخی تەواویان هەیە لە مانەوەی مرۆڤدا. بۆڵبوی Bowlby کە دەرونناسو بزیشکی دەرونیبوو لە ساڵی 1907 لە لەندەن لە دایک بووەو لەساڵی 1990 هەر لەوێ کۆچی دوای کردووە. ئەم زانایە دانەری ەم تێۆرییەیە کە هەوڵ ئەدەم بەکورتی و پوختی باس لە بایەخی ئەم تێوریی، کە بابەتێکی سەرکی دەرونناسیە، بکەم.
بۆڵبی دوای لێکۆڵینەوەکانی گەیشتە ئەو ئامانجەی کە منداڵی مرۆڤ هەر لە سەرتای دروست بونیەوە لەباری بایۆلۆژییەوە ئامادە کراوە بەو تواناییەوی کە بتوانێت بەبستنەوەی پەیوەندیەکی بەهەستو سۆزانە بۆ کەسێکی زۆر نزیکی خۆی وەک دایکو باوک بەتایبەتی بۆ دایک. ڕونکردنەوەی ئەم پروسیسە ئەوەندە گران نیە لەباری پرۆسەی گەشەکردنو پەرەسەندنی ژیانەوە Evolution، مەبەست لەم توانایەی کۆرپەکە بۆ دروست کردنی ئەم پەیوەندییە لە ساتی لەدایک بوننیەوە لەوەداییە کە ئەم کۆرپەیە بە بێ یارمەتی چوار دەوری خۆی هیچکات ناتوانێت بەردەوام بێت لەژیاندا، چونکە تەنها بەچکەی مرۆڤ ئەم پێویستییەی هەیە کە چوار دەوری بەبەردەوامی بەهانایەوە بێن. لەدەوری یەک ساڵییەوە کۆرپەکە بەتەواوی ئەم پەیوەندیە دەبەستێتەوە بە دایکو باوکەکانیانەوە بۆ ئەوەی کە ببینرین و وەڵامی هەستو خواستەکانیان بدرێنەوە. لە لێکۆڵینەوەکاندا دەرکەوتوە کە منداڵەکە ئەو کەسانەی کە منداڵەکە پەیوەندی خۆی پێوە بەستون، وەک شوێنێکی ئەمانەت بەکاری دەهێنێ ساتیک کە هەست بەترس دەکات. کاتێک توشی ستریس یان گومان لە ڕوداوەکان دەکات ساتێک کۆرپەکە خەریکی لێکۆڵینەوەی شتومەکی چوار دەورەکەیەتی، ئەم دایکو باوکە وەک خاڵێکی ئەمانەت بەکار دەهێنێت.
کۆرپەکە سیگناڵ بۆ دایکەکە دەنێرێت، لەڕێگەی گریانەوە یان بەکار هێنانی لەشیییەوە، دەیکەکە وەڵامی دەداتەوەو لەم ڕێگەیەوە پەیوەندی و گفتوگۆ دروست دەبیت لەبەینیاندا لەڕێگەی پەیوەنی چاوتێبرینو دەستهێنانی دایکەکە بەسەر منداڵەکەدا و لەهەمان کاتدا قسە کردن لەگەڵ منداڵەکەدا. بۆ ئەوەی کۆرپەکە بتوانێت کە لەو دنیایەی کە تێی کەوتوە شارەزابێتو بکۆڵێتەوە، پێویستی بە دایکەکەی هەیە کە لەوێ ئامادەبێت بۆ ئەوەی کە بتوانێت پەنای بۆ بەریت کاتێک کە پیوستی پێیبێت. واتە زۆر گرنگە کە دایک ئامادەبیت لە شوینەی کە کۆرپەکە یاری لێ دەکات، لەدەرەوە یان لەماڵەوە بەتایبەت لە شوێنو ژینگەی تازە کە بە لایەن کۆرپەکەوە تازەبێت، چونکە منداڵ لە هەموشتێکی تازە دەکۆڵیتەوە و لە ڕێگەی هەستیارەکانیەوە تاقیان دەکاتەوە تا بزانێ زەرەرمەندی یان بایەخیان چیە. (هەڵبەت ئەم توانایەی مرۆڤە کە هەر لە سەرتاوە لەشتو مەکەکانی چواردەوری دەکۆڵێتەوەو تاقیان دەکاتەوەو بەدوای هۆکاندا دەگەڕی، گەر ئەم بەهرە یەی مرۆڤ نەبوایە قەت نەیدەتوانی پیبنێتە سەرمانگو تا ئێستەش لە ئەشکەوتدا دەمایەوە).
ئەو ساڵانەی یەکەمی کۆرپەکە کاتێکی زۆر هەستیارن ، چونکە لەم کاتەدا کۆرپەکە ئەم پەیوەندیە بەئەمانەتە دروست دەکاتو دەیبەستیتەوە بە دایکەکەیەوە، کە ئەمەش زۆر یارمەتی کۆرپەکەدەدات کە بتوانێت بەئاسانی پەیوەندی و خۆگونجاندن دروست بکات لەگەڵ کەسانی چوار دەوریدا کاتێک کە گەورەدەبیت. هەرچەندە کە ئەم کۆرپەیە گەورە دەبیت دەچێتە ژیانی خۆیەوە دروستکردنی ئەم پەیوەندیە لەگەڵ دایکدا لەوانەیە بتوانرێت بەڵام بەپێی لێکۆڵینەوەکان زۆر گرانتر دەبێت. ئەم پەیوەندیە کە لە سەرتای ژیانی کۆرپەکەوە لەگەڵ دایکەکەدا دروست دەکرێت زۆر کاریگەری هەیە لەسەر پەیوندیە کۆمەڵایەتیەکانی کۆرپەکە لە داهاتوودا. بۆ ئەوەی کە کۆرپەکە بتوانێت بە دروستکردنی پەیوەندییەکی لەم جۆرە پێویستە دایکەکە زۆر گوێڕایەڵانە بەهانای خواستو ویستەکانی کۆرپەکەیەوە بچێت کە لە منداڵی ساوادا ئەم خواستو ویستە لەڕێگەی گریانو کڕوزاندنەوەوە دەردەبڕدریت کە زۆر کەس هەن بە گریانی سادەی تێدەگەن. ئەم گوێڕایەڵییەش زۆر پەیوەندی بە خیبرەی دایکەکەوە هەیە واتە تا چ پلەیەک دایکەکە خۆی بە ساوای و کۆرپەی ئەم گوێڕییەڵیەی لەلایەن دایکەکەیەوە پێشکەشکراوە و تا چ پلەیەک ئەم پەیوەندیە بە توندی بەستراوە لەگەڵ دایکەکەیدا.
دەتوانین بڵێین کە گۆڕانکاریەکی زۆر گەورەیە لە پرۆسەی منداڵبوندا ساتێک ئەم ئافرەتە ڕۆڵی دایکایەتی وەردەگرێت و دەبێت بە دایک، لەبەر ئەوەی پەیوەندی کۆنتاکتێکی تازە دەبێت بەبەرهەم بهێنرێت لە نیوان ئەم دایەکەو کۆرپەکەیدا. لەم گۆڕانەدا دایکانێک هەن کە بۆیان قورسە کە ئەم ڕۆڵی دایکەیەتیە بگرنا ئەستۆ و بەرجەستەی بکەن و خۆیان لەگەڵیدا بگونجێنن. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە زۆر لەدایکان کاتی دوای منداڵ بون بە نسبەت زۆر دایکەوە کەتێکی پڕ ئازار و قابیلی ئازارو زیان پێگەیشتنە لەبارەی دەروونیشو جەستەیشەوە. هەندێ هۆکاری وەک ترس بۆنمونە لە داهاتو، لە متامنەی پیاوەکەی، لە باری دارایی و ئابوریی و توانای پەروردەکردنێکی باشی کۆرپەکە، ڕقو کینە بەرامبەر بەشتی تر، هەست بەتاوانکردن و هەستکردن بەنەمانی کۆنترۆڵلردنی شتەکان کاریگەری زۆر گرنگی هەیە بۆ توانینی دروست کردنی ئەم پەیوەندیەی کۆرپەکەو وەڵام دانەوەو گوێڕایەڵی دایکەکە بۆ کۆرپەکەی کە بناغەی دروست کەردنی ئەم پەیوەندییەیە. ئەم فاکتەرانە کاریگەری نەگەتیڤی دەبێت لەسەر دروست کردنی پەیوەندی کۆرپەکە لەبەر ئەوەی بەنسبەت کۆرپەکەوە ئەم کردارو ڕەفتارانەی کە دایکەکە دەیکات تێنەگیشتووەو ترسناکە. ئەمە کاریگەری دەکاتە سەر ئەوەی کە پەیوەندی لەبەینی کۆرپەکەو دایکەکە نەتوانرێت بە شێوازێکی گونجاو دروست بکرێت و کاریگەری دەکاتە سەر داهاتوی کۆرپەکە و نەتوانینینی خۆ گونجاندنی ئەم منداڵە لە داهاتودا لەگەڵ چوار دەورەکەیدا.
ساتێک ئافرەتێک دەبێت بە دایک لە نەستیدا دەزانێت کە هەموو کەس وا خۆی ئامادە کردوەو ڕادەبینێت کە ئەم دایکە دەتوانێت ڕۆلی دایکایەتیەکەی خۆی بەجێ بهێنێت، ئەم دایکە وا هەست دەکات و دەزانێت کە لە لای خەڵکان و خۆشی ئەم ڕۆڵە ڕۆڵیێکی لە دایکبوییە، واتە هەموو ئافرەتێک ساتێک دەبێت بە دایک لەڕوانگەی کلتورو نۆرمەوە دەبێت توانای ئەوەی هەبێت، لەباری دەرونی و پراکتیزەکردنەوە، بتوانێت بەم ڕۆڵە دایکایەتییە هەستێت و بە ڕێکو پێکی کۆرپەکەی بە جوانی بەخێوبکات . نەبوونی ئەم خاسییەتە لای دایک دەبێتە هۆی دروست بونی هەستە سەرەتاییەکانی دڵەڕاوکێ یان پەرۆشی Anexity و زیاد لەپێویس هەست کردن بە منداڵێک بێمانا بێ سود. ساتێک کە هەست دەکرێت بە دروست نەبونی پەیوەندیەکی نەگونجاو لە نێوان دایک کۆرپەکەدا دەوانێت پەیواندی نێوان دایک کۆرپەکە وەک ترسێک لەقەڵەم بدرێت بە نسبەت دایکەکەوە. ئەوەی کە خەتەرناکە ئەوەیە کە دایکەکە کاردانەوەیەکی دەبێت بۆ ئەو هەستو کاریگەریانەی یان خەفەتانەی کە دایکەکە لە ڕابردودا هەیبووە و هەر لە نەستیدا (لاشعور) ماواتەوە لەباتی ئەوەی کە وەڵامی سیگناڵی کۆرپەکەی بداتەوە بە دەنگیەوە بچێت ئەو ڕقو کینەو خوفەتانە دێنەوە یادی و کاریگەری نێگەتیڤی دەبێت لەسەر پەوەندی خۆیی و کۆرپەکەو ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە دایکەکە ناتوانێت بە پێی پێویست بەدەنگ کۆرپەکەیەوە بچێت. دواکەوتنی دروست بوننی ئەم پەیوەندیەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە توانای گەشەکردنی دایکەکە بۆ تیگەیشتن و وەرگێڕانی (حاڵیبونی) سیگناڵو پێویستیەکانی کۆرپەکەی دوابکەوێت.
کاتێک کە دایکەکە هەستدەکات دروست بوونی ئەو پەیوەندی پێکەوەبەستنە نەتوانراوە بە ئەنجام بگەییەنریت، دایکەکە هەست بە سەرلێشێواوی، بێئومێدی و خەمابری ئەکات، بەتایبەتی لەبەرئەوەی کە ئەنجامەکە بەو شێوازە نەبوو کە دایکیەکە چاوەڕوانی کردووە. ئەم ناهەموارییەو هەستکردن بە دروست نەبوونی ئەم پەیوەندییە، دایکەکە توشی پەشیمان بوونەوە دەکات لە وەی کە منداڵی بووە و زۆری دایکان و ئەمەش وا دەبێتە هۆی ئەوەی کە زۆری دایکان بیری ژیانی کۆنی خۆیان دەکەن کە هیچ باسی منداڵ لە ئارادا نەوبوو. زۆری دایکان لەم ئاستەدا هەست بە بێئومێدی دەکەن لە ڕۆڵی دایکایەتیەکەیاندا. هەست بە دڵەڕاوکێ و بە نەتوانینیی بەجێهینانی بەرپرسیارێتی وەکو دایکێک دەکات و وەکو ئەوەی کە بتوانیت بە تاقەت بێت لەگەڵ ئەو مەرجانەی کە کۆرپەکەی خستوێتیە گەڕ وەک ئەوەی لە کاتێ وەختو ناوەختدا هەستی بە دەنگیەوەو بەدەم گریان و پێداویستیەکانیەوە بچیت هەرچەند لە شیرین خەویشدابێت. زۆر دایک هەن کە بەداخەوە لەبەر نەتوانینی دروست کردنی ئەم پەیوەندیە بە کۆرپەکەیانەوە کە بۆتە هۆی ئەو کێشانەی کە لە سەروە باسمان لێکرد، توشی دڵپیسی دەبن ساتێک دەبینن کە کەسێکی تر( ناسیاو بێت یاخود لە چوار دەوری خێزانەکەی بێت) دەچێت بە دەم کۆرپەکەیانەوە و دڵنەوایی کۆرپەکە دەداتەوەو بەدەنگییەوە دەچێت.
ئاب 15, 2011
سایکۆلۆژیای گهشهکردن – بهشی شهشهم – میران زوهدی – دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی – سوید
سایکۆلۆژیای گهشهکردن
بەشی شەشەم
میران زوهدی
دهروونناس و دهروونناسی کۆمهڵایهتی
سوید
بەئاگای (تەرکیزکردن)، بیر (زاکیرە)، توانای فێربوون، توانای چارەسەرکردنی کیشە، بەهەستیو هۆسیاری، بەئاگابوون لە خودی خۆ واتە consciousness، توانای بیرکردنەوەو تیگەیشتن و توانای بڕیاردان، بەهەموو ئەم پرۆسێسانە کە لە مێشکی ئێمەی مرۆڤدا هەن و بەو هۆیەشەوە ئێمەی مرۆڤی لەئاژەڵەکانیتر جیا کردۆتەوە دەگوترێت کۆگنیتیڤ cognitive کە بەشێکی زۆر کرنگی سایکۆلۆژییە. لەم بەشەدا باس لە گەشەکردنی کۆگنیتیڤی ئەم کۆرپەیەدەکەین:
گەشەی کۆگنیتیڤی کۆرپەکە Cognitive development
ساتێک کۆرپەکە دێتە دنیاوە، دەست دەکەن بە ژیان کردن بەبێ ئەوەی کە هیچ شتێک دەربارەی ئەم ژیانە بزانن. بەڵام لەڕێگەی کاردانەوەکانیان، هەستیارەکانیان و فظولیەتیان curious زۆر زوو فێری شت دەبەن. تەنانەت لە دەوروبەری تەمەنی یەک ساڵییاندا تا ڕادەیەکی زۆر شتەکانی چواردەوریان دەزانن و کەسانی چوار دەوریان دەناسنەوە. لەڕێگەی ڕەوزوە چواردەوریانەوە دەتوانن گەرمی و ساردی، تەڕیو وشکی لێک جیابکەنەوە. ئەم منداڵانە هەرچەندە تەمەنیان لە یەکساڵان دان بەڵام زۆر بە تواناوە کاریگەری دەکەنە سەر چواردەوریانو پێویستیەکانی خۆیان لەڕێگەی شێوازی جیاوازەوە لەبەرامبەرەکانیان دەگەییەنن، هەندێکیان زۆر ووشە بەکاردێنن بۆ گەیاندنی پەیامەکانیان. تەنانەت دەزانن کێ خزمی نزیکەو زوو زوو هاموشۆدەکرێت و دێت بە میوانی و لەگەڵ میوانی تردا لێکیان جیادەکاتەوە.
ساڵێک دوای ئەم تەمەنە واتە لە تەمەنی دوو ساڵیدا ئەم منداڵە دەگاتە ئەو ئاستەی کە دەتوانێت دنییایەکی فانتاسی گەورە پەرەپیبدات و ببێت بە مرۆڤێک کە بیردەکەتەوەو خیبرەکانی کە لە ماوەی ئەم ساڵەدا پیدایکردووە بەکاریان بهێنێ بۆ ژیانی ڕۆژانەی. هەموو ئەم شتانەی کەباسمان لێوە کرد پەیوەستە بە گەشەکردنی کۆگنیتیڤی کۆرپەکەوە، ئەم گەشەکردنەش بەچەند قۆناغێکدا تێپڕ دەبیت کە یەکە بە یەکە ئاماژەیان پێدەکەم.
دنیای منداڵەکە
منداڵی تازە لەدایک بوو یەتوانێ ببیستێ، بۆنبکات، تام بکات و ببینێ و هەستبکات، کاتێک دەستیان لێدەدەین کاردانەوەیان هەیە، هەست بە پلەی گەرما و ئازار دەکەن دەکەن. ئەوەی کە زۆر سەرنجی منداڵەکە ڕابکێشێت تا ڕادەیەک سنووردارە بۆنموونە دەبینن بە دەنگی بەرز، ڕووناکییەکی بەهێز یان شتانێک کە لەبینی 20 تا 25 لە دەموچاویانەوە دوور نەبێت. بەڵام هەستەکانی زۆر بەخێرایی گەشەدەکەن. لەسەرەتاوە زۆر کاردانەوەیەکی بەرچاویان دەبێت بۆ هەموو شتەکان کە لەدەووروبەریاندا ڕوودەدەن دەبینینکە کە بەجۆرێک دەحەپەسەێن یان دەترسن، بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر کەم ئەم هەستیارانەیان ڕادێت لەگەڵ شتو ڕووداوەکانی ڕۆژانەیان و دەبینین کە کاردانەوەیەکی بەرچاویان نامێنێ بۆ هەندێ ڕوناکی دەنگی بەرز و تەلەفیزیۆنو رادیۆو هتد.
گەر باراوردی توانای بینینیان بکەین لەگەل توانی بیستنیان لەسەرەتای لەدایک بوونیانەوە ئاوا توانای بیستنیان زۆر بەباشی گەشەیان کردووە کە زۆر هەستیارن و بەدەنگی بەرز کۆرپەکە ناڕەحەت دەبێت ودەست بەگریان دەکات، تێبنی کراوە کە مۆسیقای خاوو کۆرپەکە هێمن دەکاتەوەو زۆر بە ئاسان تر دەیخەوینێ. کاتێک کە بەخەبەرن زۆر بە تەرکیزەوە گوێ لە مرۆڤەکانی چواردەوریان دەگرن کاتێک کە قسە دەکەن، تەنانەت هەر لە کۆتایی مانگی یەکەمیانەوە زۆر بە جوانی دەتوانن کە دەنگی دایکو باوکیان لەگەڵ کەسانی تردا جیا بکەنەوە و زیاتر گرنگی بە دەنگی دایکو باوکەکە دەدەن تا کەسانی تر. هەر لە تەمەنی چوار مانگیشەوە دەنگی ئەو کەسانەی کە زوو زوو لە چوادەوریانن دەناسێتەوە.
لێکۆڵینەوەیەک کە دەروناسان Anthony DeCasper & William Fifer کردوویان دەربارەی منداڵی ساوا لە یەکەم ڕۆژی لەدایکبوونیانەوە. ئەم منداڵایەن مەمکە مژەیەکیان دەدرایە کە کۆپلە کرابوو بە تەسجیلێکەوە تا دەنگی مژینەکە بێت، ئەم منداڵانە لەڕێگەی شێوازی مژینەکەیانەوە هەوڵیان دەدا کە دەنگی دایکیان درووست بکەنەوە بۆ بانگ کردنیان لە چاو دەنگی باوکیاندا ئەویش لە بەر ئەوەی کە منداڵەکە لەسەردەمی ناوسکی دایکییەوە زیاتر گوێی لە دەنگی دایکی بووە تا باوکی، جا ئەگەر باوکەکە دوای لەدایک بونی کۆرپەکە پەڕتووکی منداڵان بۆ منداڵەکە بخوێنێتەوە یان ڕۆژانە قسەی زۆر لەگەڵ بکات ئەوا کۆرپەکە دەتوانێت لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا دەنگی باوکیشی لە خەڵکی تر جیا بکاتەوە. لەهەمان کاتدا چەند ئافرەتێک کە سکیان هەیە تاقیکردۆتەوە و ڕایانسپاردوون کە بە دەنگێکی بەرز بۆ ماوەی شەش هەفتە چیرۆکێکی منداڵانە بۆ منداڵەکەی ناو سکی بخوینێتەوە، بەهەمووی 5 کاتژمێر زیاتر نەبێت. دوای لە دایک بوونی کۆرپەکە ساتێک دایکەکە هەمان چیرۆکی بۆ دەخویندەوە لەگەڵ چیرۆکی تردا کە کاتێک لە سکیدا بووە بۆی نەخوێندراوەتەوە، توانیان بیبینن کە چۆن کۆرپەکە کاردانەوەی هەیەو دەیەوێت گوێ لەو چیرۆکە بگرێت کە لە سکی دایکیەوە بۆی خویندراوەتەوە. ئەمەش ئەوەی دەرخست کە هەندێک سەپۆلی دەنگ هەن کە ئەمەندە گرنگن کە هەر لە سەرەتای ناو سکیدایکیانەوە زۆر گوێیان لێبووە کە لە دایکیش دەبن ئەو دەنگە هەڵدەبژیرنەوە کە دەنگی دایکەکەیانە.
لێکۆڵینەوەیەکی تر دەربارە ناسینەوەی دەنگی دایکو باوک. کۆرپەکەیان لەسەر کورسیەکی داناوەو بەرامبەر بە دایکو باوکی کە بە بێدەنگی بەرامبەر کۆرپەکە دانیشتوون و سەیری کۆرپەکەدەکەن. دەنگی دایکو باوکەکەش بە قسەکردنەوە تۆمار کراوەو بە موکەبەرە لێدەدرێت. کاتێک دایکەکە قسە دەکات لە تۆمارەکەدا کۆرپەکە یەکسەر تەماشای دایکی دەکات کەبەرامبەری دانیشتووە و کاتێک بەوکەکە قسە دەکات لە تۆمارەکەدا کۆرپەکە ڕووی وەردەگێڕێتە سەر باوکی و تەماشای باوکی دەکات.
سەبارەت بە هەستی بۆنکردنی منداڵەوە زۆر بەباشی گەشەیان کردووە لەسەرەتای لەدایکبوونیانەوە سەرەڕای بۆن کردن بۆ تامو چێژی خۆراک ناسینەوەی خۆراک، ناسینەوەی بۆنکردنی دایکیان کە دەبێتە هۆی گەشەکردنێکی هەستو زۆز بۆ دایکەکە. ئەوەندەی پێناچێ دوای هاتنە دنیایانەوە کە دەتوانن تامەکانی وەک ترشو شیرینی و تاڵی لێک جیادەکەنەوە، بەتایبەت شیرینی هەر لە لەدایکبوونیانەوە دەیناسنەوەو مامانەکان لە خەستەخانە بۆ وەرگرتنی خوێن دوای هەفتەیەک لەدایک بوونایان تۆزێک شیرینیەکی بەهێز دەنێنە دەمیان ئینجا دەزی خوێن ڕاکێشانەکەیان دەکەن بە دەماری دەستیاندا و کۆرپەکە لەبەر بەهێزی شیرینییەکە ئاگای لە ئازاری چەقاندنی دەرزییەکە نامێنێ. سەبارەت بە هاستی ئازار لەسەرەتای لەسایکبوونیانەوە زۆر بە باشی گەشەیان نەکردووە لە چاو یەک ساڵ باش لەدایک بوونیان کە هەست بە ئازارکردنەکەیان زۆر بە هێزترە تەنانەت شیرینی پێدانیش کار ناکات ساتێک کۆرپەکە فەحسی خوێنی لێ وەردەگیریت.
یۆن پیاگێت تێۆری Jean Piaget
یۆن پیاگێت کە لە 1896 تا 1980 ژیاوەو لەسەرەتاوە بایۆلۆژی و سروشتناس بووە. زۆر حەزی بە بیرکردنەوەو کۆگنیتیڤ گەشەکردنی منداڵان بووە و تێۆرییەکانی تا ئەم سەردەمەش بایەخ و کاریگەری تایبەتیان هەیە لەسەر دەروونناسی گەشەکردنی منداڵان. ئەوەی کەم ئەم زانایە دۆزییەوە ئەوەبوو کە منداڵ لە هەمان تەمەندا بە هەمان شێوە وەڵامیان دەدایەوە بەهەڵە ساتێک پرسیاریان لێدەکرا، ئەمەش ئەوەی گەیاند کە تێگەیشتنو بیرکردنەوەی منداڵان لەهەمان تەمەنو ساتدا بە پلە دەگۆڕدرێت و کردنی بە چوار بەشەوە، کە وەک قادرمەیەک وان، واتە تا نەچیتە سەرپلیکانەی یەکەم ناتوانیت بچیتە سەر پلیکانە دووەم. پلیکانەی ناو دەنریت یەکەم سەنسۆریسک و موتۆریسک بە نسبەست منداڵان لە 0 تا 2 ساڵ، واتە لە ڕێگەی هەستیارەکان و وەڵام دانەوە بە کردار دەتوانن چواردەورو دنیا بپشکنن. منداڵان دەتوانن لە ڕێگەی ئەم هەستانەیانەوە بزانن کە شتو مەک هەرچەندە لە بەر چاودا نەبن بەڵام بونیان هەر هەیەو دەتوانن لەم ڕێگەیەوە لە زاکیرەیاندا بیهێڵنەوەو لە فانتاسییەکانیاندا بەکاری بهێننەوە.
قۆناغی دووەم منداڵانن لە تەمەنی 2 تا 6 ساڵ. لەم قۆناغەدا منداڵان ئەتوانن لە بارە بیرکردنەوەوە ئەوشتانەی چوار دەوریان هەڵبسەنگینن و بزانن و ەتوانن سیمبولانە بیر بکەنەوە کە ئام کارەش کاردانەوەی دەبێت لەسەر بیرکردەوەی فنتاسییان. کە ئەمەش وا دەکات کە منداڵان لەم تەمەنەدا تەنها لە یەک گۆشە بیناوە بۆ شتەکان بڕوانن و تا هێواش هێواش وایان لێدێت کە بتوانن لە گۆشە بینای دیکەشەوە بتوانن بۆ ستەکان بڕوانن و ئەمەش یارمەتی ئەوە دەدات کە بزانن و بتوانن تیبگەن کە کەسانی چوار دەوریان بۆچونی جیاوازیان هەیە بۆ شتەکان.
لە تەمەنی 7 سال بەرەو 11 ساڵ دەتوانن بە ڕادەیەکی مەنتیقی بیربکەنەوەو واتە دەتوانن لەوە تێبگەن کە پەرداخێک ئاو لە پەرداخێک دابیت یان لە جامێ یان لە تەشتێکدا هەمان قەبارەی هەیەو ڕێژەیەکی نەگۆڕە و ڕوکەشو ڕوالەت دەور نابینێت.
لە تەمەنی 12 ساڵیانەوە دەتوانن کە بیر بەکەنەوە لە بیرکردنەوەو ڕەفتارەکانی خۆیانو لێیبکۆڵنەوە کە ئەمەش وادەکات کە هەرزەکاران وا بزانن کە خەڵکانی تر تێناگەن لە هیچ ە ئەمان لە هەمووشتێک تیدەگەن. ئەم بۆچوونە وادەکات کە ئەم هەرزەکارانە واتێبگەن کە هەموو کات لە وەڵامیک زیاتر هەیە بۆ هەرچ پرسیارێک کە دەکرێت. لەبەر ئەمە زیاتر ئارەزوو دەکەن کە گفتوگۆبکەن دەربارەی ڕەووشت، ئەخلاق و سیاسەتو پرسیارە گرنگەکانی ژیان و کۆمەڵایەتی.
ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە کە منداڵ لە سەرەتای لەدایک بوونیەوە لە دنیای چوار دەوری دەکۆڵێتەوەو هەڵیدەسەنگێنێ. بۆ نموونە شتێک دەبینێت دەخولێتەوە، بایدەدات تالێدەبێتەوە بزانێت چی ڕوو دەدات دوای دوای دیبات بۆ دەمی تا لە ڕێگەی هەستیارەکانیەوە بزانێت چیە و چی ڕوودەدات، کە هیچ ڕوونادات فڕێیدەدات تا بزانێت چی ڕوودەداتو لەم هەڵسووکەوتانەیەوەو لە ڕێگەی هەستیارەکانیەوە لە دنیای چواردەور دەکۆڵێتەوە.
زمان و گەشە کردنی
هەرچەندە منداڵی ساوا لەسەرەتاوە ناتوانێت قسە بکات بەڵام هەر لە دوو سێ مانگی سەرەتاییەوە دەنگە دەنگ و دوایش لە شەش مانگیەوە هەندێ دەنگ دەردەکات لە شێوازی پیتدایە لە دوای هەشت مانگیەوە پیتەکان پێکەوە دەنێت بەڵام ناواخنی نیە واتە بێمان یە. لەبەر ئەمە زۆر گرنگە کە دایکو باوکان و ئەوانەی لە چوار دەوری کۆرپەکەن لە تەمەنی 8 تا 12 مانگی منداڵەکەوە قسەیان لەگەڵ بکەنو اخاوتنیان زۆر لەگەلدا بکەن. بەم شێوەیە یارمەتی گەشە کردنی زمانی کۆرپەکە دەدەیتو کاریگری زۆریش دەکاتە سەر گەشی کۆمەڵایەتی کۆرپەکە. دەوروبەری لەسەدا 50 ی منداڵی ساوا یەکەم وشەی لە تەمەنی یەک ساڵیدا دەڵێت و لە سەدا 90 یان پێش ئەوەی 18 مانگ پڕبکەنەوە. ئەم وشە سەرەتاییانە زیاتر ئەو وشانە دەگریتەوە کە بەلای کۆرپەکانەوە گرنگن. زیاد بونی ئەم وشانە زۆر بەهێواشی زیاد دەبن کە دەگاتە دوروبەر 2 تە ٣ وشە تا تەمەنی یەک ساڵی و بەڵام دەگاتە دەوروبەری 300 وشە لە تەمەنی دوو ساڵیدا و ئیتر زۆر بەخێرایی وش فێردەبن. منداڵێکی 6 ساڵان دەوروبەری 10000 وەشەی خەزن کردووەو دەتوانێت زۆر بە جوانی ئاخافتن بکاتو بیرو بۆچونەکانی دەرببڕێت.
فێربوونی زمانی کۆرپە لەهەموو جیهان تا ڕادەیەکی زۆر وەک یەکن و بەم شێوەیەی خوارەوەیە:
1. منداڵی تازا لەدایک بوو لە ڕێگەی دەنگ، چوڵاندنەوە و بەکارهێنانی ماسولکەکانی دەموو چاو بۆ گۆرێنی ڕوکەشی دەموو چاووەوە بۆ تەعبیر کردن لە ڕازیبوون و نارازی بوون، ڕوودەدات.
2. لە تەمەنی 6 مانگییەوە منداڵەکە دەست دەکات بە گڕوگاڵ کردن و دەرپەڕاندی پیت.
3. لە دەوروبەری 8 مانگییەوە کۆرپەکە دەتوانێت هەندێ یاسایی ئاخافتن بەکار بهێنێت.
4. لە 10 تا 18 مانگییەوە منداڵەکە دەتوانێت هەندێک وشە بەکار بهێنێت و لێرە بەدواوە زۆر بەخێرایی خەزینەی وشی گەشە دەکات.
5. لە دەوروبەری 2 ساڵییەوە زۆربەی زۆری منداڵان هەندێک کۆنترۆڵیان هەیە بەسەر یاسای زماندا (ڕێزمانی) دا دەزانن وشەکان چۆن پاشو پێش دەخرێن.
هەموو منداڵێک هەر لە سەرتایی هاتنە دنیایەوە پاڵنەرێکی سروشتی زۆر بەهێزی هەیە کە خواستێکی زۆری لە لا دروست دەکان کە دەبێتە هۆی پاڵ پێوەنانی کۆرپەکە بۆ تێگەیشتنی لە دنیای چواردەوری خۆی. هەمان پاڵنەر کە ئەم کۆرپەیە دەکات بە لێکۆڵەرەوە لە هەموو شتو ڕووداوەکانی چواردەوری، وا لەم کۆرپەیە داکات کە بەدوای مەبەستی هەموو وشەیەکدا بگەڕێت کە لە دەمی قسەکەر دێتە دەرەوە. جا هەتا زیاتر لەگەل منداڵدا قسە بکرێت ئەوا زۆر زیاتر زمانی گەشە دەکات.
تهمموز 30, 2011
دوا سەرنجەکان: