بڵاوبوونەوەی هەواڵێكی لەو جۆرە دەبێتە هۆی شۆك و كاردانەوەیەكی خراپ دروست دەكات لەسەر دەروونی تاكەكان ، ئەم جۆرە رووداوە نامۆیە بە كۆمەڵگای ئێمە بە تایبەتی شاری سلێمانی ، بەدەگەمەن كوشتنی لەم جۆرە روویدابێت ، بەڵام لە هەمان كاتدا دەرهاویشتەی ئەمرۆی كۆمەڵگایە، پێش ئەوەی باس لە هۆكارەكانی ئەم رووداوە بكرێت پێویستە ووریابین كە ئەمە زەنگێكی مەترسیدارە بۆ كۆمەڵگا پێمان دەڵێت لایەنی پەروەردەیی و كۆمەڵایەتی ئێمە لە بارێكی مەترسیدارە پێویستە هەڵوێستە بكرێت و بكەوینە خۆ ، زەنگێكە بۆ دایكان و باوكان كە هوشیار بن لە مامەڵەی منداڵ و هەرزەكارەكانیان كە ئەم سەردەمە سەردەمێكە تەواو جیاوازە لە سەردەمی ئێوە نەوەی نوێ نەوەی سەردەمی تەكنەلۆجیان نەوەیەكن چاویان و مێشكیان كراوەیە و ئاگاداری دەوروبەریانن چیتر ئەو مامەڵە نادروست و نا پەروەردەیەی بۆتە میراتی لەم كۆمەڵگایە سوودی نیە و دەرئەنجامی خراپ و دڵتەزێنی لێدەكەوێتەوە ، زەنگێكە بۆ مامۆستایان بە هەموو قۆناغەكانی خوێندنەوە كە چیتر مامەڵەی ناپەروەردەیی و نادروست نابێتە هۆی دروستكردنی كەسێتی تاكەكان مەڵەبندەكانی خوێندن ناتوانن ببنە جێگرەوەی خێزانێكی سەرنەكەوتوو لە پەروەردەكردنی منداڵەكانیاندا.
ئەو هۆكارانەی ئەم گەنجەی كردۆتە قوربانی یەكەم كەس خێزان و پاشان قوتابخانەو كۆمەڵگا بە گشتی بەرپرسن .
زانای بەناوبانگی دەروونناسی ئەمەریكی ( ابراهام ماسلو) كە بە هەرەمەكەی دەناسرێتەوە ، (هرم ماسلو للحاجات ) پێویستیەكانی مرۆڤی لە شێوەی هەرەمێكدا دارشتووە كە لە دوای پێویستیە سەرەكیەكانی مرۆڤ كە بریتین لە (دابین كردنی هەموو پێویستیە مادی و فیزیكیەكان بۆ بەردەوام بوونی ژیانی) . كاتێك ئەم پێویستیانە تێربوو پێویستی ئاسایش دەردەكەوێت و پاشان پێویستی خۆشەویستی و پێویستی رێز دێت دواجار پێویستی بەدیهێنانی خود دێت ،پێویستی هەستكردن بە ئاسایش یەكێكە لە پێویستیە گرنگەكان بۆ منداڵ و گەورە وە تێركردنی پێویستی بە جێگیربوون و پاراستن و رزگاربوون لە ترس و دڵەراوكێ هەیە .وە پێویستی خۆشەویستی و رێز لەدوای هەستكردن بە ئاسایش دێن كە مرۆڤ پێویستی بە خۆشەویستی هەیەو هەست بكات بەرێزە لە لایەن دەوروبەریەوە . گەر لە رووی ئاینی و مرۆڤایەتیشەوە لێكبدرێتەوە هەمان شت دووبارە دەبێتەوە واتە هەموو ئاینە كان بە تایبەتی ئاینی پیرۆزی ئیسلام داوای رێزو خۆشەویستی دەكەن لە نێوان مرۆڤەكاندا بەگشتی و بەتایبەتی لە نێوان ئەندامانی خێزاندا خۆشەویستی باوك و دایك بۆ منداڵەكانیان وە خۆشەویستی منداڵەكان بۆ دایك و باوكیان . وە لە رووی مرۆڤایەتیشەوە هەمان شت گەر سەیری گەلانی پێشكەوتوو بكەین لە پەروەردەی منداڵەكانیانە تا چ رادەیەك سەركەوتوون لە رووی دابین كردنی پێویستیەكانیان گرنگی پێدانیان چ لە لایەن دەوڵەت و چ لە لایەن خێزانەوە لێرەدا مەبەستم لایەنە مادی و كاڵاكان نیە چونكە ئێستا لە خێزانەكانی ئێمەشدا ژووری زۆر جوان بۆ منداڵ دەرازێننەوەو جل و بەرگ و كەلوپەلی یاری جوان گرانبەهایان بۆ دەكرن بەڵام لە رووی دەروونی و مامەڵەكردنەوە لە ئاستێكی لاوازدایە بە پێچەوانەوە ئەو دابین كردنی زۆری كەلوپەلە منداڵەكە زۆر نازدار دەرچووەو وەك دەزانین نازی زۆریش كارێكی باش نیەو كەسێكی خۆپەرست و تەمەڵ دروست دەكات . بۆیە پەروەردە نەبۆتە دروستكردنی تاك لەرووی خەسڵەتەكانی ئازایی و بوێری و بروابەخۆبوون و دەربرینی ناخ و هەست . ئەمانە لە منداڵێكی باخچەی ساوایانی وڵاتانی پێشكەوتوو بە دیدەكرێت چ جای خوێندكارێكی قۆناغە كانی تری خوێندنیان .
هەروەك دەروونزانی ئاماژەی داوە بەوەی لە دوای هەر رەفتارێكەوە پاڵنەرێك هەیە بێگومان پاڵنەرەكانی پاڵیان بە گەنجێكەوە نا كۆتایی بە ژیانی ئەندامانی خێزانەكەی بێنێت زۆرن هەروەك لە ووتەكانیدا لە راپۆرتەكەی سایتی ئاوێنە دا باسی لێوەدەكات دەردەكەوێت ئەم حاڵەتە دەگەرێتەوە بۆ ئەم هۆكارانە:-

1- بوونی مامەڵەیەكی هەڵە لە لایەن باوكەكەوە بۆ كورە هەرزەكارەكەی هەر لە منداڵیەوە تا ئەم تەمەنەی كە بریتی بووە لە رێزنەگرتن و شكاندن و گوێ نەگرتن و سووكایەتی پێكردنی و چەندین جار هەرەشەی كوشتن لێكردنی . ئەمە بەشێكە لە پەروەردەی نادروستی خێزانەكانەكانمان حساب نەكردن بۆ منداڵ گوێ نەگرتن لە حەزو رازەكانی و رێزنەگرتنی بیرو راكانی و پرس پێنەكردنی تا ئێستا ئەو بیرورا هەڵەیە زاڵە بەسەر تێروانینی ئێمەدا بۆ منداڵ كە منداڵ هیچ نازانێت و هەست بە هیچ ناكات پێویستە ئەوە بزانین كە منداڵیش وەك گەورە هەست و هۆشی هەیەو درك بە هەموو شتەكانی دەورووبەری دەكات بەڵام توانای دەربرینی وەك گەورەكان نیە .
2- نەبوونی خۆشەویستی لە نێوان ئەندامانی خێزانەكە بۆ ئەم گەنجە ئەمەش وایكردووە هەست نەكات بە شێكە لەو خێزانەو خۆشەویستی نەبووە بۆیان هەمیشە بیری لەیەك چارەسەر كردۆتەوە ئەویش پەیداكردنی چەك بۆ لەناوبردنیان .
3- نەبوونی كەسێكی دڵسۆز لە دەرەوەی خێزانەكە كە بتوانێت گرفتە دەروونیەكانی خۆی بۆ باسبكات و رێگا چارەی گونجاو بدۆزێتەوە . ئەمە یەكێكە لە گرفتەكانی كۆمەڵگای ئێمە نەبوونی متمانە بە یەكتر نەبوونی كەسی گوێگر بۆ كێشەكان كاتێك تاكێك گرفتی دەروونی دەبێت خۆی بە تەنها دەبینێتەوە و ناگاتە چارەسەری گونجاو دواجار بیر لە رێگەی نادروست دەكاتەوە بۆ دەرباز بوون لەو بارە دەروونیە خراپەی .
4- بوونی بۆشایی زۆر لای گەنج بۆشایی سۆزداری و نەبوونی حەز بۆ شتێكی بەسوود كە كاتەكانی پێبباتە سەر و لە و بارە نائارامیەی رزگاری بكات .
5- كەڵەكەبوونی هەموو ئەو حاڵەتانە بێ خاڵی كردنەوەی ، دەرئەنجام درووست بوونی نائارامی و رق و هەستی تۆڵە سەندنەوە لەناخی ئەو گەنجەدا .
دواجار پێویستە ئاماژە بە وەش بدەین كە قەیرانی كۆمەڵگای ئێمە تێكشان و بەرەو نەمانی هەموو بەها جوانەكانە و تاكەكانمان ئەوەندەی سەرقاڵی لایەنە مادی و رواڵە تەكانن و گەنجەكانمان ئەوەندەی كات بە شتی بێ نرخ بەسەر دەبەن ئەوەندە خەریكی خۆ پەروەردەكردن و خۆ رۆشنبیركردن نین بۆیە هەنگاونان بۆ پێشكەوتن زۆر ئاسان نیە لە بارودۆخێكی وەهادا .

گرنگە بزانین قۆناغی هەرزەكاری ساتەوەختێكی هەستیارە لەلای كوڕان و كچان،كە دواساتەكانی تەمەنی منداڵی بە بالغبون دەست پێدەكات و دنیایەك گۆڕان ڕوو دەدات،وەك:گەورەبوونی دەست و پێوو زیپكەو دەنگ گڕبوون و ڕیش و سمێڵ لای كوڕان و دەنگ ناسكی و دیسان گەورەبوونی دەست و پێ‌ و بەرزبونەوەی سنگ لەلای كچان لەوێوە بەم قۆناغە دەڵێن هەرزەكاری،چەندین گۆڕانی وەك: دەروونی و هەڵچونی و ژیری و كۆمەڵایەتی لەتەمەنی كوڕو كچدا ڕوودەدات، پێویستە بزانین هەرزەكارچیە؟تێوەرەكان چۆن دەڕواننە هەرزەكار؟نییشانەو تایبەت مەندیەكانی ئەم قۆناغە چین؟ڕۆڵی دایك و باوك و مامۆستاو پەروەردەكاران چۆن دەست پێ‌ دەكات،بێگومان هەریەك لەمانە فاكتەرن تا هەرزەكار گرفتی ناسنامەی هەبێ‌ و كەسایەتیەكی فرەجەمسەری هەبێ‌ و خۆی نەناسێ‌!
-ووشەی هە‌رزە‌كاری لەئینگلیزی (Adolescence) وەرگیراوە ‌كە لە‌ووشەی لاتینی (Adolecers)، ئەمەش واتە‌:بە‌رە‌بە‌رە نزیكبونە‌وە لە‌پێگەیشتنی لە‌ش و ڕەگە‌زو ژیری‌وهەڵچوونە‌كانی مرۆڤ.
- لەزمانی عەرە‌بیدا واتە‌: نزیكبونە‌وە‌ لە‌خەونە‌كان)قارب الاحتلام) مرحلەالانتقالیە
- لەزمانی كوردیدا واتە: بەمانای هەڵسوكەوت و دیاردەی دزێو دێت،
هەرزەكاری وەك پێناسە:
هەرزەكاری- adolescence- بریتیە لە گۆڕانكاری لەلایەنی دەروونی كۆمەڵایەتی هەڵچوونی و ژیری بەشێوەی پلە بەندی و لەدوای یەك.
بالق بوون – puberty- بریتیە لەگۆڕانی لاشەی و فسیۆلۆجی لەرێگەی جهازی تەناسلی كەبەرپرسیارە لە گۆڕانە ناوەكی و دەرەكیەكان.بالق بوون- لایەنێكە لەلایەنەكانی هەرزەكاری .
تێوەرەكانی هەرزەكاری (النڤریات المراهقە)
1) ستانلی هۆل:
زانای ئەمریكی ستانلی هۆل وای بۆدەچێت هەرزەكاری دیاردەیەكی بایەلۆژیە، كێشەو گۆڕانی هەرزەكاری بۆ گۆڕانی جەستەی و فسیۆلۆجی دەگەڕێتەوە،پەیوەندی بەلایەنی كۆمەڵایەتی و ئابوری نیە،ئەم قۆناغە دروست دەبێت و حەتمیەوهەردەبێت ببێت مرۆڤ و ژینگە ناتوانن ئاستەنگ بن لەبەردەمیدا.
2)مارگرید مید:
ئەم زانایە پێی وایە دیاردەیەكی كۆمەڵایەتیە: هەرزەكاری بە پێی داب و نەریت و ئاستی ڕۆشنبیری كۆمەڵگەیەك بۆ كۆمەڵگەیەكی تر دەگۆڕێت،زانایانی ئەم تێوەرە، وا بۆ دەچن: لاسای كردنەوەو هەڵسوكەوتی شەڕەنگێزی خێزان و دەوروبەر كاریگەری لەسەر هەلسو كەوتی هەرزەكار دەبێت و بەپێچەوانەوە.
3) كێرد لیڤن:
كێرد لیڤن هەرزەكاری دیاردەیەكی دەروونیە،تێوەری بوار: پێی وایە: گۆڕانی جەستەی و كۆمەڵایەتی كاریگەری لەسەر باری دەروونی هەرزەكار هەیە،لەبەر ئەوەی هەرزەكار ناسنامەی تایبەتی خۆی نیە، بۆیە لەئاسمانی خەوو خەیاڵدا دەژێت و توشی خەم و خەفەت دەبێت.بەهۆی تێكەڵبوونی بەكۆمەڵگاو داب و نەریتەكان.
4) سیگمۆند فرۆید
سیگمۆند فرۆید هەرزەكاری بەحەزو ئارەزووە سێكسیەكانەوە دەبەستێتەوە،بەهۆی بوونی ( الصراع) ململانێی نێوان داواكاری و حەزەكانی ئەو( الهو) پێداویستیاتەكانی من(الانا) منی باڵا(الانا العلیا) هەرزەكار توشی گرفتی دەروونی دەبێ‌،كاتێك من لاواز دەبێ‌ ناتوانێ‌ هاوسەنگی لەنێوان هاوسەنگی نێوان ئارەزوی سێكسی و بایەلۆژیەكانی لەلایەك و داب و نەریتەكان ڕابگرێت.
گۆڕانی لایەنی هەڵچوونی هەرزەكار:
1) دەركەوتنی هەڵچونەكان،كۆنترۆڵ نەكردنیان،ڕەنگدانەوەی لەدەم و چاو سەرو سیمادا ڕەنگ دەداتەوە، وەك: هاوارو ناڵاَندن و شت فڕێدان..هتر..
2) بێزاری و خەم ، بەهۆی ستەمكاری و هۆشیارنەبوونی كەسانی دەورو بەر.
پەیدابوونی لایەنی سۆزداری، وەك: تعبیر كردن لەشێوازی ڕواڵەتی جلو بەرگ و خواردن.
3)الاحلام الیقچە( زیندە خەون) بریتیە لەچەكێكی دەروونی بۆتێرنەكردنی حەزو ئارەزوی تێرنەكراوەكانی بەكاری دێنی زۆر جار هەرزەكار دنیایەك خەیاڵی بۆ دروست دەبێ‌ وەك خەیاڵ بۆ سەیارەو ماڵ و شەهادەو پارەو ڕەگەزی بەرامبەر.
4) توندو تیژی و خێرای لەهەڵچونەكاندا:وەك: شەرم،دڵەڕاوكێ‌،ترس،توڕەبوون.
5) گۆڕانكاری لایەنی فسێۆلۆجی:وەك:پەیدابونی حەزی جنسی: هۆیەكە بۆتوش بون بەشەرم و هەست كردن بەگوناه.
6) الحب( خۆشەویستی(لێرەدا هەرزەكار هەوڵدەدات قبوڵ بكرێت و خۆشەویست بێت و خۆشەویستیش دروست بكات، چ بۆ دایك و باوك و مامۆستاو برادەرانی.یان خۆشەویستی بەرامبەر.
7) الاستقلالیە( سەربەخۆبوون) ئەو لەمپەرانەی خێزان و دەسەڵات و خوێندنگا دروستی دەكات، هەرزەكار، بەرەو توڕبوون دەبات و هەوڵدەدات، سەربەخۆ بێت.هەست دەكا منداڵەكەی دوێنی نیەو خۆی بەكەسێكی تەواو دەزانێ‌.
هۆیەكانی هەڵچوون لای هەرزەكار:
1) الصراع مع الكبار( ململانێ‌ گەورەكان)بۆ نموونە هەرزەكار دەچێتە ناو كۆڕو دانیشتنی گەورەكان زۆر حیسابی بۆ ناكەن و پێی دەڵێن دەم ڕووت تۆ چیت بۆچوون یان قسەت هەبێ‌ و منداڵی و تەداخول مەكە لە ئەنجامدا ململانێ‌ درووست دەبێ‌ و گرفتی ناسنامەی دەبێ‌،چونكە نەگەورەكان قبوڵی ناكەن.
2) دەست كورتی كەم دەرامەتی:كاتێك هەرزەكارێك ئەبینێ‌ گیرفانی بەتاڵەو جل و بەرگی وەك پێویست نیە و ناتوانی وەك برادەرەكانی حەزو ئارەززوەكانی بەدی بهێنێ‌ ناچار هەڵدەچێ‌.
توانای گونجاندنی كەمە لەگەڵ دەورو بەر:لەبەر ئەوەی هەرزەكار قەیرانی ناسنامەی هەیە و منداڵاَن یاری لەگەڵ ناكەن و گەورەكانیش بەدەم ڕووت و بێ‌ ئزمونی دەزانن.
كۆتا قۆناغی هەرزەكاریە،هەرزەكار بەرپرسیاریەتی ژیان دەگرێتە ئەستۆی خۆی،هەرزەكار زیاتر دەچێتە ناو كۆمەڵگا،هەوڵ دەدات پێگەی هەبێت.
گرفتە دەرونیەكانی هەرزەكاری:
- القلق ( دڵەراوكێ‌)
دڵەراوكێی هەرزەكار بەشێكی زۆری بۆ ساتەوەختەكانی منداڵی دەگەڕێتەوە، وەك( خراپی پەیوەندی نێوان دایك و باوك و بێبەشبون لە خۆشەویستی. پێویستە ڕێنمای بكرێن.
– الانتحار(خۆكوشتن)
بەهۆی ئیهمالكردن و لێنەپرسینەوەیان و چارەسەرنەكردنی كێشەكانیان،روبەڕوی گرفت دەبنەوە، پەنا دەبەن بەر خۆكوشتن.
– الكابە (خەمۆكی)
بەهۆی ئەو گرفتە دەرونیانەی روو بەڕووی هەرزەكار دەبێتەوە،لەئەنجامی كێشەی تری پێش ئەم قۆناغەو ئێستایی.
- الخجل(شەرم كردن)
بەهۆی ئەو گۆڕانە فسیۆلۆجیانەی ڕوبەڕویان دەبێتەوە بۆ نموونە كچان زۆرجار لەماڵەوە میوانیان دێ‌ شەرم دەكەن و پیاڵە دەشكێنن و لەدەستیان دەكەوێتە خوارەوە،یان زۆرجار كوڕ كە لەشوێنێك دادەنیشێ‌ شەرم دەكات هەستێ‌ و پێیەكانی سڕ دەبێ‌ بەهۆی شەرمەوە.
ڕۆڵی دایكان و باوكان لە پەروەردەكردنی هەرزەكاران:
قسەكردن لەسەر لەسەر خێزان قسەكردنە لەسەر یەكەم قوتابخانە كە ڕاستەوخۆ كارلێك لەگەڵ هەرزەكار دەكەن، هەریەكە لەدایك و باوك و خووشك و برا ڕۆڵ دەبینن:
1) دابینكردنی پێداویستیەكانی هەرزەكار
2) ڕێزگرتنی هەرزەكار:وەك ئەوەی كارێكی باشی كرد دەستخۆشی لێ‌ بكرێت و دیاری بۆ بكڕدرێت هان بدرێت بەتایبەت لەناو برادەرانی چونكە حەز دەكات خەڵك بیبینێ‌ دەركەوێت.هەروەها بەچاوی سووك سەیر نەكرێت لەماڵەوەو توانج و سزای نەدرێت بەتایبەت لەبەر چاوی خەڵك.
3) دروستكرنی سۆزو خۆشەویستی لەگەڵ هەرزەكاردا.تاوەكو ببێتە ئەو كەسەی ئاسوودە بێت لەخێزان و بەرەو هەڵدێ{ نەچێت.
4) چاندنی هەستی نەتەوایەتی و ئاینی و هۆشیاری لای هەرزەكار: لەم قۆناغەدا دەتوانرێت كۆمەڵك چەمك لەناخی هەرزەكاردا بچێندرێت وەك خۆشویستنی ووڵات و نەتەوایەتی و دینداری و ئازایەتی و خوێندنەوە تاوەكو بەئەمەك بێ‌ ی‌و نیشتیمانەكەی تەنانەت هیتلەر لەزۆربەی جەنگەكاندا هەرزەكاری بەكار دەهێنا كە چاونەترس بوون،وە دەیوت هەرزەكران سەری ڕمی شۆڕشی فیدراڵین.
5) باسكردنی پەروەردەی سێكسی بۆهەرزەكار بەشێوەیەكی دروست.تاوەكو بەشێوەی نادروست لەبرادەری خراپ و سایت و هەندێك كەناڵ و ڕۆژنامەوە كە تەنه هەرزەكار دەوروژێنن فێر نەبێت كە ناپەروەردەییە.
6) گوێگرتن لەهەرزەكارو سەنگ دانان بۆ بۆ چونەكانی:زۆر پێویستە دایكان و باوكان لەكارێكی سادەی ماڵەوە بیگرە تادەگاتە دەرەوە بەم شێوازە كوڕو كچەكانیان تێبگەیینن و پێیان بڵێن كوڕی خۆم یا كچی خۆم دەكەوێت فڵانەكار بكەم بەلاتەوە چۆنە یان ئەو كارەت زۆرباش بوو دەستت حۆش بێ‌ بۆچوونەكەت زۆر دروستە بەقسەكەت دەكەین.
ڕۆڵی مامۆستایان لەپەروەردەكردنی هەرزەكاردا:
ئەوەی ماوەتەوە بڵێین قوتابخانە لانكەی دووەمی پەروەردەكردنی هەرزەكارە كە خوێنكار ڕۆژانە كاتێكی زۆر بەسەر دەبات لە قوتابخانەدا بێگومان ڕۆڵی مامۆستای دڵسۆزو توێژەر دەست پێ‌ دەكات:
1) دابینكردنی ئاسایش و كامەرانی بۆ هەرزەكار لە نێو قوتابخانەدا بەشێوەیەك قوتابخانە ببێتە لانەی دڵنەوایی بۆی و هەست بە بەختەوەری بكات بەتایبەت تر مامۆستایانی خۆشەویست گرنگە شارەزای ئەم قۆناغە بن و بەدور بن لەشكاندنەوەی هەرزەكارو هاندەری بن چونكە هەرزەكار پێستی بە ڕێمایی و ئاراستە كردنە.
2) گوێگرتن لەهەرزەكارو سەنگ دانان بۆ بۆ چونەكانی: وەك: ڕێزو رێنمای كردنی و دوركەوتنەوە لە بریندار كردنی هەستی هەرزەكار،بۆنموونە كاتێك هەرزەكارێك لە قوتابخانەدا ڕاو بۆچوونێكی درووستی دەبێ‌ گرنگە مامۆستا بەهەندی وەربگرێت چونكە هەرزەكار هەست دەكات منداڵەكەی جاران نیەو هەست بەبوونی خۆی دەكات.
3) دروستكردنی خۆشەویستی لەگەڵ هەرزەكاردا لە قوتابخانە: دور كەوتنەوە لە توند و تیژی وخۆپەرستی.
پێویستە لەقوتابخانەدا خوێندكار بەشداری پێ بكرێت لەبۆنەو ئاهەنگەكاندابەپێ‌ ی توناو بەهرەكانی هەلی بۆ بڕەخسێنرێ‌، وەك وەرزش و وێنەكێشان و بواری تر.. كە پاڵپشتێكی گەورەیە بۆ داهاتووی.
4) گرنگی دان بە لایەنی ژیری هەرزەكار،لەڕێگەی چالاكی قوتابخانەوە تاكو توانستی ژیری بەهێزتر بێت و توانای لێكدانەوەو بیركردنەوەو پەی بردن و هەڵسەنگانی بۆ دیاردەكانی ژیانی هەبێت.
5) گرنگی دان بە مفاهم(چەمكەكان لای هەرزەكار ،وەك: دیموكراسی و ئاینی، وەڵامدانەوەی پرسیارەكانی هەرزەكار بەدروستی.
6) هۆشیلركردنەوەی هەرزەكار لەبواری ڕۆشنبیری سێكسی و ڕێنمای كردنی وە ئاگادار كردنەوەی لە زیانی لادانە سێكسیەكان وەك:تەماشاكردنی نەڕەوا بۆ ڕەگەزی بەرامبەرو فیلمی نادروست و استیمناو سەیركردنی سایەتە خراپەكان.

بۆزانیاری زیاتر:
1) المراهقە بلا الازمە د، اكرم رچا
2) سایكۆلۆژیای هەرزەكارو لاوان/ د. كریم شریف
4)Internet المراهقەخصائصها ومشكلاتها

چات كردن :
بريتییه‌ له‌ ديارده‌يه‌كی به‌ربڵاوی ئه‌م سه‌رده‌مه‌، به‌تايبه‌ت بۆ ته‌مه‌نی تازه‌ پێگه‌يشتووان و هه‌رزه‌كاره‌كان، هه‌ندێ جار بۆ سه‌رووی ئه‌م ته‌مه‌نانه‌ش سه‌رده‌کێشێ.
بۆ ئه‌م ديارده‌يه‌ له‌ ته‌شه‌نه‌كردن و به‌ربڵاویدايه‌؟
هه‌رزه‌كاران له‌و قۆناغه‌‌ هەستیارەدا به‌كۆمه‌ڵێك گۆڕانكاری جه‌سته‌يی و ده‌روونیدا تێپه‌ڕ ده‌بن، له‌م قۆناغه‌دا‌ ئه‌گه‌ر نه‌توانن كۆنترۆڵی ئاره‌زووه‌كانی خۆیان بکه‌ن ئه‌وا دووچاری كۆمه‌ڵێك كێشه‌ ئه‌بنه‌وه‌، به‌تايبه‌ت هه‌ڵچوونی ده‌روونیی و فسيۆلۆژی.
تاك له‌و ته‌مه‌نه‌دا هه‌وڵی تێركردنی غه‌ريزه‌ سێکسییەکانى دەدات لەلایەنى ده‌روونی و‌ جه‌سته‌ییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و تاكه‌ ڕۆشنبير نه‌بێت لێره‌ كه‌سايه‌تییه‌كی لاوازی بۆ دروست ده‌بێت و دوا ڕۆژ تووشی كۆمه‌ڵێك گرفتی كۆمه‌ڵايه‌تی ده‌بيته‌وه‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ و هه‌ست به‌كه‌می خۆی ده‌كات، هه‌ست ده‌كات مرۆڤه‌كانی تر هه‌موويان له‌و به‌هێزترن و ئه‌و مرۆڤێكی لاوازو بێ توانايه‌.
ئه‌و ته‌مه‌نه‌ زۆر هه‌ستياره‌، بۆيه‌شه‌ ئه‌گه‌ر ئێستا سه‌ير بکه‌ين و ئامارێك بكه‌ين زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی چات ده‌كه‌ن له‌قۆناغی هه‌رزه‌کاریدان به‌مه‌به‌ستی تێركردنی حه‌زو ئاره‌زووه‌كانیان په‌نا بۆ چات کردن ده‌به‌ن.
ئه‌و هه‌رزه‌كاره‌ يان ئه‌و گه‌نجه‌ له‌گه‌ڵ تاكی به‌رامبه‌ر هه‌وڵی گفتوگۆ ده‌دات، ئينجا كوڕ هه‌وڵی دۆزينه‌وه‌ی كچ و به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ كچ بۆ كوڕ هه‌وڵی تێركردنی ئه‌و هه‌سته‌ شاراوه‌یه‌‌ ده‌ده‌ن به‌چه‌ندين ڕێگه‌، ئه‌مه‌ش مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌يه‌ به‌تايبه‌تی له‌م قۆناغه‌دا. كاتێ نازانين هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ ته‌كنۆ‌لۆژيا بكه‌ين له‌و كاته‌دا ته‌كنۆلۆژيا ده‌بێته‌ كێشه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌و به‌رچاو.
هه‌ندێ جار ئه‌و هۆكارانه‌ی ڕێگه‌ناده‌ن بۆ ده‌ربڕينی حه‌زه‌كان هۆكارن بۆ گه‌شه‌کردنی ئه‌م ڕه‌فتاره‌‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ ده‌ربڕينی ڕاز و هه‌ستێکی نه‌بینراو.
هه‌ندێ جار هاوسه‌رگیریی له‌م ڕێگه‌يه‌وه‌ دروست ده‌بێت، ئايا به‌مشێوه‌یه‌‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ سه‌ركه‌ووتو ده‌بێت؟ كاتێك مرۆڤ بير له‌ پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیریی بكاته‌وه‌ ته‌نها بۆ تێركردنی حه‌زه‌ سێکسییه‌کانی ئه‌وا زۆر ئاسايی هه‌ر ماوه‌يه‌ك دوای تێربوونی هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌ له‌ لايه‌نی سێکسییه‌وه‌ ئه‌و هه‌سته‌ خۆشه‌ويستيه‌ش لاواز ده‌بێت و به‌ره‌و نه‌مان ده‌چێت، ئه‌گه‌ر نه‌شڵێین هه‌ر سه‌ركه‌وتووش نابێت، ڕه‌نگه‌ هه‌ندێ جاریش پرۆسه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ بێته‌وه‌.
به‌هه‌مان شێوه‌ی مۆبايل هه‌ندێ جار له‌ڕێگه‌ی مۆبايله‌وه‌ هاوڕێیه‌تی و دواتر گۆڕانی بۆ په‌يوه‌ندی خۆشه‌ويستی دروست ده‌بێت، له‌كاتێكدا دوو که‌سه‌که‌ يه‌كتريیان نه‌بينیوه‌،‌ ئه‌مه‌ چ خۆشه‌ويستییه‌كه‌؟ دواتر هه‌ندێ جار به‌ره‌و ژيانێكی سه‌ر لێشێواوی و دووره‌ په‌رێزی كۆمه‌ڵايه‌تی ده‌چێت.
سه‌يری ئه‌و سايتانه‌ بکه‌ که‌ چاتيان هه‌يه‌،‌ بڕواناكه‌م كه‌سێك بابه‌تێكی لێيان خوێندبێته‌وه‌ يه‌كسه‌ر به‌ره‌و چات كردن ده‌چن، چات كردن بۆ و له‌پێناو چیدا؟
هه‌رزه‌كار يان گه‌نج هه‌وڵی تێركردنی جه‌سته‌و ده‌روونی ده‌دات چونكه‌ له‌و كۆمه‌ڵگه‌يه‌ی تێیدا ده‌ژی ڕێگه‌ نه‌دراوه‌ حه‌زوو و ئاره‌زووه‌کان به‌ویستی مرۆڤه‌کان تێر بکرێت، هه‌روه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆژئاوادا هه‌یه‌، بۆيه‌ هه‌وڵده‌دات له‌ڕێگه‌ی چاته‌وه‌ تا كه‌سه‌ی به‌رامبه‌ری ئه‌دۆزێته‌وه‌ و هه‌سته‌كانی دڵی بۆ ده‌رده‌بڕێت و خۆی به‌تاڵ ده‌كاته‌وه‌ له‌فشاره‌ جه‌سته‌ييه‌كان .
چات هاوڕێگرتن نییه‌ به‌ڵکو كات به‌فيڕۆدان و خۆ به‌تاڵ كردنه‌وه‌يه‌ له‌ فشاره‌كانی ته‌وژمی هه‌وه‌س و ئاره‌زوو ه‌ سێکسیی و جه‌سته‌ييه‌كان؛ بۆ هاوڕێ له‌ ڕێگه‌ی چات په‌يدا ئه‌كه‌يت ؟ هۆكار چيه‌ ؟ بۆ له‌ قوتابخانه‌ يان له‌ شاره‌كه‌ت يان له‌ زانكۆ يان له‌و شوێنه‌ی ده‌وامی تێدا ده‌كه‌يت ئايا كه‌س نيه‌ بيكه‌يته‌ هاوڕێت؟ له‌ سايته‌كان هه‌وڵی گرتنی هاوڕێ ی باش ده‌ده‌يت؟ سه‌يره‌ كه‌واته‌ چات بۆ هاوڕێ گرتن نيیه‌.
ئايا چات سوودی هه‌يه‌؟ نازانم هاوڕێیه‌ک به‌ يانسيب ببێته‌ هاوڕێ ده‌بێت چ سوودێكی هه‌بێت؟ سووده‌كه‌ی ڕه‌نگه‌ به‌ ڕای هه‌ندێ كه‌س تێركردنی ئه‌و حه‌زه‌ سێکسییه‌‌ بێت. به‌ڵام هه‌ندێ جار له‌ ڕێگه‌ی ئيمێڵه‌كه‌ته‌وه‌ چه‌ند هاوڕێیه‌ک كه‌وا چه‌ندين ساڵ پێكه‌وه‌ بوون‌ ئێستا له‌ لای يه‌كتر ڕۆژانه‌ بۆ ماوه‌يه‌ك يان چه‌ند ڕۆژ جارێك هه‌مووان له‌ كاتكێدا دێنه‌ سه‌ر هێڵ و كاتێكی خۆش به‌ قسه‌ی خۆش و باش و يادگاری جوان ده‌به‌نه ‌سه‌ر، ئه‌گه‌ر ئاوا بێت ئه‌وا هه‌موان ده‌ستی بۆ به‌رز ده‌كه‌ينه‌وه‌و هه‌موانيش وابزانم له‌گه‌ڵی ده‌بن، به‌ڵام پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ ديارده‌يه‌كی نه‌شياوه‌ و من به‌گرێ و نه‌خۆشی وه‌سف ئه‌كه‌م.
زيانی چات ؟ من وه‌ك بۆچونی خۆم پێم وايه‌ چاتكردن زيانی يه‌كجار زۆره‌:
له‌ كات به‌فيڕۆدانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و به‌ له‌ده‌ستدانی ڕه‌وشت و فێربوونی چه‌ندين شتی خراپ كۆتايی دێت .
به‌ڕێزانم ئه‌وه‌ی باسی ده‌كه‌ين به‌ڕاستی نه‌خۆشییه‌كی ترسناكه‌ كاريگه‌ری ده‌كاته‌ سه‌ر دڵ و مێشكی هه‌رزه‌كاران و به‌ره‌و هه‌ڵدێريان ده‌بات بۆيه‌ هه‌وڵی خۆڕزگاركردن بده‌ ئه‌گه‌ر تووشی ئه‌و گرێيه‌ ده‌روونييه‌ بوويت.
بۆ ڕزگاربوون پێويسته‌ هه‌وڵی چالاكی جێگره‌وه‌ بدرێت، بۆ نموونه‌ له‌جياتی كه‌سێك چه‌ند كاژێرێک چات له‌گه‌ڵ كه‌سێكی نه‌ناسراودا ده‌كات با له‌و كاته‌دا هه‌وڵ بدات چه‌ند بابه‌تێكی جوان بخوێنێته‌وه‌ يان هه‌وڵی نووسينی بابه‌تی باش بدات، ياخود خۆی فێری چه‌ند به‌رنامه‌يه‌كی ئينتێرنێت بكات.
ئێستا خۆت باشترين كه‌سی كه‌وا به‌كه‌ڵکی خۆت‌ بێیت.

کێشه‌ی سۆزداری کێشه‌ی پله‌یه‌کی هه‌رزه‌کارانه‌ له‌کوردستان

توێژه‌ری ده‌روونی

سامان سیوه‌یلی

وه‌ک ئه‌رکێکی نه‌ته‌وه‌یی و زانستی و په‌روه‌رده‌یی خۆم و له‌سه‌ر داوای به‌ڕێوه‌به‌ر و مامۆستایان و توێژه‌ره‌ ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ به‌ڕێزه‌کان، ماوه‌ی دوو ساڵه‌ ده‌یان سیمینارم بۆ قوتابخانه‌ و خوێندنگه‌ ناوه‌ندی و ئاماده‌ییه‌کانی ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی شاری سلێمانی ئه‌نجامداوه‌ سه‌باره‌ت به‌هۆشیاری ده‌روونی و چۆنێتی مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ فشاره‌ ده‌روونییه‌کان و خراپ به‌کارهێنانی به‌رهه‌مه‌ ته‌کنۆلۆژییه‌کانی وه‌ک مۆبایل و ئینته‌رنێت و…تد، ڕه‌نگه‌ له‌کۆی گشت سیمیناره‌کاندا دوو یان سێ خوێندنگه‌ی کوڕانی تێدا بووه‌، ئه‌وانی تر خوێندگه‌ ناوه‌ندی و ئاماده‌ییه‌کانی کچان بوون. هه‌ڵبژاردنی ئه‌و دوو قۆناغه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ستیاری ئه‌و دوو قۆناغه‌ له‌ته‌مه‌نی مرۆڤ که‌ده‌کرێت به‌ سه‌ره‌تا و ناوه‌ڕاستی قۆناغی هه‌رزه‌کاری ناوزه‌دیان بکه‌ین.

وه‌ک نه‌ریتێکی باو پاش ئه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌م پێشکه‌ش ده‌که‌م داوا له‌به‌شداران ده‌که‌م که‌ هه‌رپرسیارێک یان گرفتێکیان هه‌یه‌ پرسیار بکه‌ن یان باسی بکه‌ن تابتوانین هاوکاریان بین له‌ڕێنمایی کردن و چاره‌سه‌رکردنیدا، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌به‌رچاوی ئاماده‌بووانیشدا نه‌توانێت ئه‌وا ئاماده‌یی خۆم ده‌ربڕیوه‌ که‌پاش ته‌واوبوونی سیمیناره‌که‌ ئاماده‌ی گوێ گرتنم، دیاره‌ ئه‌مه‌ش به‌له‌به‌رچاوگرتنی هه‌ستیاری قۆناغی ته‌مه‌نیان و له‌هه‌مان کاتیشدا هه‌ستیاری کێشه‌ و ژانکۆکانی ئه‌م قۆناغه‌یه‌ به‌تایبه‌تی که‌به‌ڕێوه‌به‌ر و مامۆستاکانیان ئاماده‌ی سیمیناره‌کان ده‌بن و به‌شدارن له‌گه‌ڵیاندا. خۆشبه‌ختانه‌ له‌هه‌ر سیمینارێکدا ڕووبه‌ڕووی ده‌یان پرسیار ده‌کرێینه‌وه، ئه‌و پرسیارانه‌ی به‌ئاشکرا ده‌یکه‌ن پرسیارگه‌لێکی گشتین له‌سه‌ر باری ده‌روونی و گرفته‌کانی خه‌و و که‌می ته‌رکیز و …تد‌، به‌ڵام پاش ته‌واوبوونی سیمینار ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین هه‌موویان ئه‌وا زۆرینه‌یان دێنه‌ پێشه‌وه‌ و خوازیاری ئه‌وه‌ن به‌ته‌نها پرسیار یان گرفته‌کانیان بخه‌نه‌ ڕوو نه‌ک له‌به‌رچاوی هاوڕێ و مامۆستاکانیاندا. ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رسوڕمانه‌ زۆرینه‌ی هه‌ره‌زۆری هه‌رزه‌کاران کێشه‌یان هه‌یه‌ له‌ناو کێشه‌کانیشیاندا کێشه‌ی سۆزداری ڕێژه‌یه‌کی هێجگار به‌رز پێکده‌هێنێت، بوونی ئه‌م کێشه‌یه‌ به‌و قه‌باره‌یه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنێت که‌ئاستی خوێندن له‌و دوو قۆناغه‌ی خوێندندا (ناوه‌ندی و ئاماده‌یی) نزمه‌، زۆربه‌ی ئه‌و قوتابی و خوێندکارانه‌ی کێشه‌ی سۆزداریان هه‌یه:‌ له‌وانه‌یه‌ک یان چه‌ند وانه‌یه‌ک که‌وتوون، گرفتیان له‌گه‌ڵ خێزانه‌کانیاندا هه‌یه‌، هه‌موو وزه‌کانیان بۆ لایه‌نه‌ سۆزدارییه‌کانیان خه‌رج ده‌که‌ن، له‌دڵه‌ڕاوکێیه‌کی به‌رده‌وامدا ده‌ژین، هه‌ندێکیان مۆبایل و سیم کارت و یه‌که‌ی قسه‌کردنیان له‌لایه‌ن ڕه‌گه‌زی به‌رامبه‌ره‌وه‌ بۆ کڕدراوه.

سه‌یره‌ قوتابیانی قۆناغی حه‌وته‌می بنه‌ڕه‌تی (یه‌که‌می ناوه‌ندی) که‌ته‌مه‌نیان ته‌نها سیانزه‌ ساڵه‌، باس له‌په‌یوه‌ندی سۆزداری و عه‌شق ده‌که‌ن و ده‌ڵێن به‌رامبه‌ره‌که‌مان ڕاستگۆیه‌ و بۆ ژیانی هاوسه‌رگیری ئه‌م ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌مان به‌ستووه‌، باس له‌وه‌ده‌که‌ن که‌ناتوانن ده‌ستبه‌رداری خۆشه‌ویسته‌کانیان ببن، قوتابیانی قۆناغه‌کانی سه‌رووتر چیرۆکی سه‌یروسه‌مه‌ره‌تریان لایه‌، (تۆ بڵێی پڕوپاگه‌نده‌ی کۆتایی هاتنی دنیا له‌2012 دا ڕاست نه‌بێت؟).

زۆربه‌ی ڕۆژ له‌لایه‌ن توێژه‌ره‌ به‌ڕێزه‌کانی ئه‌م قوتابخانه‌ و ئه‌و خوێندنگه‌ی کچانه‌وه‌ په‌یوه‌ندیم پێوه‌ ده‌کرێت بۆ بوونی کێشه‌ی قورس و داوام لێده‌کرێت سه‌ردانی ئه‌و قوتابخانه‌ و خوێندنگانه‌ بکه‌م، چونکه‌ بۆچوونێک لای قوتابیان و خوێندکاران که‌ وا ده‌زانن توێژه‌رانی قوتابخانه‌کانی خۆیان کێشه‌کانیان ده‌گه‌یه‌ننه‌ کارگێڕی قوتابخانه‌ و به‌ڕێوه‌به‌ر و یاریده‌ده‌ر و مامۆستایانی لێ تێده‌گه‌یه‌نرێت، به‌م هۆیه‌وه‌ جۆرێک له‌گومانیان هه‌یه‌، به‌ڵام کاتێک به‌نده‌ وه‌ک میوان سه‌ردانیان ده‌که‌م متمانه‌ی ته‌واویان پێمه‌ و خه‌مه‌کانیان هه‌ڵده‌ڕێژن که‌هه‌مووی کێشه‌ی سۆزدارییه‌.

ئه‌م قوتابی و خوێندکارانه‌ وه‌ها دێنه‌ پێش چاو وه‌ک ئه‌وه‌ی تاسه‌ر ئێسقان تینوو و برسی سۆز و خۆشه‌ویستی بن، واده‌رده‌که‌ون که‌ له‌ناو خێزاکه‌نیاندا هه‌ست به‌نامۆبوون بکه‌ن.

هه‌وێنی هه‌موو ئه‌م کێشه‌ سۆزداریانه‌ی هه‌رزه‌کاران ئاوێته‌ی ئه‌و ئامێره‌ ته‌کنۆلۆژیه‌یه‌ که‌ناوی (مۆبایل)ه‌،

گشت ئه‌م ڕاستییانه‌ی ئاماژه‌مان پێدا ئه‌و ڕاستییانه‌‌ ده‌سه‌لمێنن که‌:

1- خێزانی کورد تائه‌ندازه‌یه‌کی زۆر ڕۆڵی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی له‌ده‌ستداوه‌.

2- خێزانی کورد لایه‌نی سۆز و خۆشه‌ویستی به‌خشینی به‌هه‌ند وه‌رنه‌گرتووه‌ له‌پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ و گۆشکردنی کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌ندامه‌کانیدا به‌تایبه‌تی له‌هه‌ردوو قۆناغی منداڵی و هه‌رزه‌کاری.

3- په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ناو ئه‌ندامانی خێزان کاڵ بوونه‌ته‌وه‌ و له‌هه‌ندێ خێزاندا ده‌توانرێت بگوترێت که‌ نه‌ماوه‌.

4- خێزانی کورد که‌مته‌رخه‌مه‌ له‌چاودێری کردنی ڕۆڵه‌ هه‌رزه‌کاره‌کانیدا، هه‌ر له‌چاودێری کردنی که‌لوپه‌ل و ڕه‌فتار و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی خێزانی هه‌تا چاودێری کردنی له‌ناو خوێندنگه‌ و ئاستی خوێندن و نمره‌کانی و گه‌ڕان به‌دوای هۆکار و چاره‌سه‌ردا. ‌  

كێشه‌ی لادانی نه‌وجه‌وانان له‌ وازهێنان له‌ خویندنه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات

بیلال ئه‌بو به‌كر موحه‌مه‌د

تویژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی

كێشه‌ی لادانی نه‌وجه‌وانان له‌ رووی كێشه‌ هه‌ره‌زۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ به‌ پله‌ی دووه‌م دێت له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵگه‌ جیاوازه‌كان ، ئاشكرایه‌ ئه‌و ژینگه‌یه‌ی كه‌ ئه‌و نه‌وجه‌وانه‌ تیایدایه‌ وه‌ك ناوه‌ندێكی نوێ‌ هه‌ژمارده‌كرێت و تێیدا قوتابی یان ئه‌و نه‌وجه‌وانه‌ فێری جۆره‌ها چه‌مك و مانا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ هه‌ڵه‌كان ده‌بێت ، به‌ده‌رله‌وه‌ له‌هه‌مان كاتدا وه‌ك ناوه‌ندێكی دروست بونی كه‌سایه‌تییه‌ به‌و پێیه‌ی تێكه‌ڵًی كۆمه‌ڵێكی نوێ‌ ده‌بێت و دور له‌ خێزانه‌كه‌ی موماره‌سه‌ی جۆره‌ها ره‌فتارو هه‌ڵسو كه‌وت ده‌كات، هه‌ربۆیه‌ به‌م جۆره‌ وه‌ك كێڵگه‌یه‌كی نوێ‌ وایه‌ و بواری له‌به‌رده‌مدا كراوه‌یه‌ تا ئه‌و ره‌فتارانه‌ ئه‌نجام بدات كه‌ له‌لایه‌ن قوتابخانه‌و خێزانه‌كه‌یه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌كرابون ، ئیتر زۆر جار ئه‌م ره‌فتارانه‌ی ئه‌م نه‌وجه‌وانه‌ ره‌فتار گه‌لێكی گونجاوو قبوڵ كراوه‌ به‌ڵام سروشتی داخراوی خێزانه‌كه‌ی و بریاره‌ سه‌خته‌كانی وا ده‌كات له‌ده‌ره‌وه‌ بواری جێبه‌جێكردنی هه‌بێت ، زۆر جار برۆتۆكۆلی زۆر و بكه‌و مه‌كه‌ی ناو خێزان رۆلیان ده‌بێت له‌و ره‌فتاره‌ لاده‌رانه‌ .

هه‌ربۆیه‌ وا باشتره‌ خێزان ئه‌و رۆڵه‌ سه‌ره‌كه‌یه‌ی خۆی له‌ده‌ست نه‌دات و هه‌موو ئه‌ركه‌كه‌ نه‌خاته‌ سه‌ر قوتابخانه‌ ..ئه‌گه‌ر چی رۆڵی گرنگی قوتابخانه‌و مامۆستا له‌ پێشچاو ده‌گیرێت و هه‌موو كات ئه‌وان  رێنومایی كه‌رن ، به‌ڵام هه‌وڵی به‌رده‌وامی خێزان و موتابه‌عه‌كردنی هه‌ڵسو كه‌وته‌كانی منداڵ چ له‌ده‌ره‌ه‌وه‌ بێت و چ له‌ قوتابخانه‌ زیاتر واده‌كه‌ن هه‌وڵه‌كانی قوتابخانه‌ش ئه‌كتیڤ بن ئامانجه‌كانی خۆی له‌ رێره‌وی په‌روه‌رده‌دا بپێكن.

هه‌موكاتێك واز هێنانی هه‌رزه‌كارو منداڵ له‌ خوێندن راكردنیان له‌م ناوه‌نده‌ چانسی لادانی ئه‌م مرۆڤه‌ زیاتر ده‌خه‌نه‌ سه‌رپشت، هیچ كاتێك دوركه‌تنه‌وه‌ی ئه‌وان له‌ خوێندن له‌ به‌رژوه‌ندی مامۆستاو سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگا نیه‌، ئاشكرایه‌ تێكه‌ڵ بونی ئه‌وان له‌ ناو جۆره‌ها بواری لاداندا به‌ دیوێكی تردا ده‌بنه‌وه‌ به‌ نه‌خۆشی و جارێكی تر هاورێیان و هاوته‌مه‌نی خۆیان په‌ڵكێش ده‌كه‌ن ئیتر دورنیه‌ منداڵێكی مامۆستاو ده‌سته‌ی به‌رێوه‌بردنی قوتابخانه‌ش ببنه‌وه‌ به‌ قوربانی ، بۆیه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام هه‌وڵی هه‌ڵنانی قوتابی بدرێت تا هیچ كات بواری واز هێنانی نه‌بێت له‌ خوێندن ئه‌گه‌رچی ببنه‌ مایه‌ی بێزار كردنی مامۆستا به‌رێزه‌كان و  ده‌سته‌ی به‌رێوه‌ بردنی قوتابخانه‌، هه‌موو كات ده‌بێت ئه‌وان به‌خشنده‌یی خۆیان بۆ كۆمه‌ڵگا بكه‌نه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی هه‌وڵ و تواناكانیان .

قۆناغه‌كانی ماوه‌ی هه‌رزه‌كاری

توێژه‌ری ده‌روونی : ته‌لار که‌مال مه‌دحه‌ت

جێگری سه‌رۆکی سه‌نته‌ری ڕاوێژکاریی خێزان

ناتوانرێت ماوه‌ی ژیانی مرۆڤ له‌یه‌كتر جیابكرێته‌وه‌، چونكه‌ یه‌كه‌یه‌كی ته‌واوكراوه‌،هه‌ریه‌ك له‌قۆناغه‌كانی به‌ستراوه‌ به‌وه‌ی پێشخۆی ودوای خۆیه‌وه‌،ئه‌م بیروبۆچونه‌ش له‌لایه‌ن هه‌موو ئه‌وكه‌سانه‌وه‌ سه‌لمێنراوه‌ كه‌پێشترو ئێستاش له‌بواری لێكۆڵینه‌وه‌ له‌قۆناغی هه‌رزه‌كاریدا كارده‌كه‌ن ،هه‌روه‌ها ئه‌م قۆناغانه‌ به‌شێوه‌یه‌ك چونبه‌ناویه‌كدا، زۆرگرانه‌ بتوانرێت سه‌ره‌تاو كۆتاییان له‌یه‌كتر جیابكرێته‌وه‌.

قۆناغی هه‌رزه‌كاری داده‌نرێت به‌قۆناغی گه‌شه‌كردنی گشتی تاكێك،به‌ڵام بۆمه‌به‌ستی ئاسانكاری لێكۆڵینه‌وه‌و دراسه‌كردنی ئه‌م قۆناغانه‌ كراون به‌ماوه‌ی جیاوازه‌وه‌، بێگومان بیروبۆچونی پسپۆرانیش له‌م لایه‌نه‌وه‌ له‌یه‌كترجیاوازن، بۆنمونه‌ (ئیلیزابێس‌و هارلوك) ماوه‌كه‌یان به‌(12بۆ21ساڵ)داناوه‌، لانده‌ر به‌(12بۆ24ساَل)داناوه‌، به‌ڵام جیرزله‌ (12بۆ20ساَل)دیاریكردوه‌.

جیاوازی نێوان هه‌رزه‌كاری و باڵقبوون :

باڵقی به‌شێكه‌ له‌هه‌رزه‌كاری ،واته‌ ته‌نها گۆرانگارییه‌ جه‌سته‌یی‌وفسیۆلۆژیه‌كان ده‌گرێته‌وه‌،به‌ڵام هه‌رزه‌كاری برییته‌له‌ له‌سه‌رجه‌م گۆرانگارییه‌ جه‌سته‌یی و فسیۆلۆژی‌وعه‌قڵی‌وهه‌ڵچونی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ،كه‌واته‌ سه‌ره‌تای قۆناغی هه‌رزه‌كاری به‌باڵقی ده‌ستپێده‌كات كه‌چه‌ند ساڵێكی كه‌می ماوه‌ی قۆناغی هه‌رزه‌كاری ده‌خایه‌نێت ،به‌ڵام هه‌رزه‌كاری ته‌واونابێت‌وهه‌رزه‌كار ناچێته‌ قۆناغی كامڵی‌وپێگه‌یشتن تاوه‌كو هه‌رزه‌كار به‌ته‌واوی له‌لایه‌نی كۆمه‌ڵایه‌تی‌وهه‌ڵچوونی و عه‌قڵیه‌وه‌ گه‌شه‌ نه‌كات، قۆناغی هه‌رزه‌كاری ماوه‌یه‌كی زۆر ده‌خایه‌ینَت ،چونكه‌ قۆناغێكه‌ منداڵ له‌میانه‌وه‌یه‌ گه‌شه‌ده‌كات‌وده‌گۆڕێت له‌كه‌سێكی پشتبه‌ستوو به‌كه‌سانی ده‌وروبه‌ی بۆكه‌سێكی پشتبه‌ستوو به‌خۆی  .)*

واتای هه‌رزه‌كار:

ووشه‌ی هه‌رزه‌كاری ئینگلیزی (Adolescence) وه‌رگیراوه‌ له‌ووشه‌ی لاتینی (Adolecers)، ئه‌مه‌ش واته‌به‌ره‌به‌ره‌ نزیكبونه‌وه‌ له‌پێگه‌یشتنی له‌ش و ڕه‌گه‌زو ژیری‌وهه‌ڵچونه‌كانی مرۆڤ، له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ واتای هه‌رزه‌كار جیاوازه‌ له‌ باڵقبوون (puberty)، چونكه‌ ئه‌مه‌یان واتای پێگه‌یشتنی ڕێژه‌نه‌كانی ڕه‌گه‌زیه‌و ئاماده‌كردنی ئه‌و تاكه‌ بۆدروستكردنی وه‌چه‌و پارێزگاریكردنی جۆروبه‌رده‌وامی مانه‌وه‌یه‌تی.

به‌ڵام وه‌ك ده‌بینین (هاریمان) وای بۆده‌چێت كه‌ باڵقبوون یه‌كێكه‌ له‌قۆناغه‌كانی گه‌شه‌ی فسیۆلۆجی له‌ش‌و ئه‌ندامه‌كانی‌وده‌كه‌وێته‌ پێش قۆناغی هه‌رزه‌كارییه‌وه‌،هه‌روه‌ها گه‌وره‌بونی ئه‌وتاكه‌ دیاریده‌كات، به‌شێوه‌یه‌ك له‌ماوه‌ی ڕوودانیدا ئه‌وتاكه‌ ده‌گۆڕێنێت له‌تاكێكی بێ‌ڕه‌گه‌ز بۆتاكێكی ڕه‌گه‌زدار.

به‌ڵام هه‌رزه‌كار له‌زمانی عه‌ره‌بیدا واته‌: نزیكبونه‌وه‌ له‌خه‌ونه‌كان، له‌كاتێكدا هه‌رزه‌كار له‌ڕووی بایه‌لۆجیه‌وه‌، ئه‌و ماوه‌یه‌ ده‌گرێته‌وه‌ له‌ژیانی مرۆڤ، كه‌تێدا ده‌ستده‌كات به‌گه‌وره‌بوون تاكو ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی پێگه‌یشتن، ئه‌م ماوه‌یه‌ش له‌كۆتایی قۆناغی منداڵی ده‌ستپێده‌كات‌وبه‌رده‌وامده‌بێت تاكو سه‌ره‌تایی ته‌مه‌نی پێگه‌یشتنی ته‌واو، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ده‌گه‌ێنێت كه‌ هه‌رزه‌كار نه‌منداڵه‌ وه‌نه‌كه‌سێكی پێگه‌یشتوی ته‌واوه‌، هه‌روه‌ها هه‌رزه‌كار له‌ڕووی بایۆلۆجیه‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌ به‌چه‌ندین گۆڕانكاری تایبه‌ت كه‌به‌سه‌ر له‌شیدا ڕووده‌ده‌ن، وه‌ك درێژی باڵاو كێش، له‌گه‌ڵ گۆڕانه‌كانی كه‌ له‌ڕواڵه‌تی ده‌ره‌وه‌دا ڕووده‌ده‌ن (گه‌وره‌بوونی قه‌باره‌ی لووت، پانبونی ناوشان وكه‌مه‌رو حه‌وز له‌لای كچان…هتد) ئه‌مه‌جگه‌ له‌گۆڕانه‌كانی كه‌ له‌ناوخۆی له‌شدا ڕووده‌ده‌ن له‌وانه‌ به‌تایبه‌تی ڕژێنی ڕه‌گه‌زی.

قۆناغی هه‌رزه‌كاری له‌ڕوی ده‌رونی‌وكۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ به‌قۆناغێكی گواستنه‌وه‌ داده‌نرێت، له‌منداڵێكی پشتبه‌ست‌وبه‌كه‌سانی ده‌وروبه‌ر بۆكه‌سێك هه‌وڵئه‌دات سه‌ربه‌خۆبێت‌وپشتبه‌توانای خۆی ببه‌ستێت، كه‌سایه‌تی پارێزراوو سه‌ربه‌خۆبێت، تاكو ده‌گاته‌ قۆناغی پێگه‌یشتنی ته‌واو،ئه‌م باری گواستنه‌وه‌یه‌ش داواده‌كات له‌هه‌رزه‌كار كه‌ ده‌بێت باری خۆگونجاندنێكی نوێ‌ دروستبكات له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ره‌كه‌یداو به‌پێی داواكاریه‌كانی ئه‌وان بێت، ئه‌مه‌ش ده‌گۆڕێت به‌پێی گۆڕینی كۆمه‌ڵگاكه‌و جۆری ئه‌و خوونه‌ریته‌ باوانه‌ی كه‌كاری پێده‌كرێت.

به‌ڵام ستانلی هۆڵا ،سه‌باره‌ت به‌ هه‌ره‌زه‌كار ده‌ڵێت، قۆناغێكه‌ له‌قۆناغه‌كانی ته‌مه‌نی تاكێك، هه‌ڵسوكه‌وت تێدا ده‌بێته‌ لافاوێك له‌هه‌ڵچونی زۆرو دڵه‌ڕاوكێبوونی توندوتیژ، ئه‌م هه‌ڵسوكه‌وتانه‌ به‌كاره‌سات داده‌نێت كه‌له‌ژیانی هه‌رزه‌كاراندا ڕووده‌دات.

له‌كاتێكدا كه‌ (فۆردوبێج) پێناسه‌ی هه‌رزه‌كاریان به‌مشێوه‌یه‌ دابه‌زانۆته‌ ناو كه‌شكۆڵی زانستی ده‌رونناسیه‌وه‌،بریتییه‌ له‌وماوه‌یه‌ی كه‌درێژده‌بێته‌وه‌ له‌نێوان باڵقبون تاده‌گاته‌ پێگه‌یشتن (سه‌رئه‌نجام ده‌بێته‌ پێگه‌یشتنی سیفاته‌كانی نێرینه‌و مێینه‌)، لێره‌دا كۆئه‌ندامی زاوزێ‌ ده‌گاته‌ ترۆپكی پێگه‌یشتنی ته‌واو،له‌ڕاستیدا ئه‌م قۆناغه‌ ته‌واونابێت تاكو هه‌مووكرداره‌ پێویستیه‌كانی جوتبونی به‌رهه‌مهێن‌وكرداری ڕژاندن سه‌ركه‌وتونه‌بێت.

به‌ڵام هرموز ئیبراهیم ، هه‌مووئه‌و پێناسه‌و باسكردنانه‌ی وه‌ك سه‌رنج‌وتێبینی خۆی وه‌رگرت، چونكه‌ هرموز گرنگی زیاتریدا به‌جیاوازی تاكه‌كان، به‌هۆی هه‌بوونی كاریگه‌ری ژینگه‌و هۆكاره‌ بۆماوه‌كان وئه‌وه‌شی ڕونكردوه‌ كه‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی ئه‌م قۆناغه‌ جیاوازه‌ له‌تاكێكه‌وه‌ بۆ تاكێكی دیكه‌، یاخود له‌كۆمه‌ڵگایه‌كه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی دیكه‌، هه‌روه‌ها ماوه‌كه‌شی ده‌گۆڕێت به‌پێی جیاوازی ڕۆشنبیری كۆمه‌ڵگاكه‌و سه‌ده‌كه‌ی،بۆنمونه‌ له‌كۆمه‌ڵگا سه‌ره‌تاییه‌كاندا قۆناغی هه‌رزه‌كاری كورت بوه‌، وه‌زووتر ده‌ستیپێكردوه‌، به‌به‌راوردكردن به‌كۆمه‌ڵگای شارستانی ئێستا، چونكه‌ هه‌رزۆرزوو هه‌رزه‌كار خراوه‌ته‌ ژێرباری هه‌ڵگرتنی لێپرسراوێتی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ڕێگای زووپێكه‌وه‌نانی خێزان وهاوسه‌رگرتن، به‌ڵام له‌كۆمه‌ڵگای پێشكه‌وتوی ئێستادا، هه‌رزه‌كار قۆناغی هه‌رزه‌كارانه‌ی خۆی ده‌ژی، ڕوبه‌ڕوی لێپرسراوێتی ناكرێته‌وه‌ تاكو نه‌گاته‌ قۆناغی گه‌وره‌بوون ،یاخود ته‌مه‌نێكی پێشكه‌وتوتربۆئه‌وه‌ی بتوانێت ئاماده‌بێت له‌ڕووی فكریو كه‌سایه‌تیو كۆمه‌ڵایه‌تیو ئابوریه‌وه‌.

به‌ڵام فه‌همی (1974)ده‌ڵێت قۆناغی هه‌رزه‌كاری له‌لای نه‌وه‌كانی ئه‌و میلله‌تانه‌ی كه‌نیشته‌جێی باكوری ڕۆژئاوای ئه‌وروپان، دڕه‌نگتر ده‌ستپێده‌كات له‌چاو ئه‌و میلله‌تانه‌ی كه‌نیشته‌جێی ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاستن.

بلدوین (1921) وای بۆده‌چێت كه‌ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌له‌لادێدا ده‌ژین شه‌ش مانگ زووتر پێده‌گه‌ن له‌چاو ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌له‌شاردا ده‌ژین،ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی كه‌ باری پێگه‌یشتنی كۆئه‌ندامی زاوزێ‌ ده‌كه‌وێته‌ ژێركاریگه‌ری كه‌ش‌و ئاووهه‌وا، خۆراك، نه‌خۆشی…هتد.

ماوه‌ی قۆناغه‌كانی هه‌رزه‌كاری به‌مشێوه‌ی لای خواره‌وه‌ ده‌ستیپێكردوه‌:

یه‌كه‌م- دابه‌شكردنه‌ دوانیه‌كان:

أ- هه‌رزه‌كاری پێشكه‌وتوو (پێشوه‌خت):

له‌ته‌مه‌نی (12بۆ15 یان 16 ساڵان) ده‌خایه‌نێت، هاوكات گه‌شه‌یه‌كی زۆر خێرا هاوه‌ڵی ئه‌م قۆناغه‌ ده‌بێت، ته‌نانه‌ت بۆساڵێك دواتریش به‌رده‌وام ده‌بێت. له‌ڕووی هه‌ڵسوكه‌وته‌وه‌ هه‌رزه‌كار له‌م قۆناغه‌دا هه‌وڵی سه‌ربه‌خۆبوونی كه‌سایه‌تی خۆی ده‌دات، وه‌ئاره‌زوی ڕزگاربونیه‌تی له‌و كۆتوبه‌نده‌ی كه‌ له‌ناو خێزان وكۆمه‌ڵدا ئاڕاسته‌ی ده‌كرێت، هه‌ستكردن به‌بونیكیانی تایبه‌تی خۆی تێدا سه‌رهه‌ڵده‌دات.

ب- هه‌رزه‌كاری دواكه‌وتوو (پاشوه‌خت):

ماوه‌كه‌ی درێژده‌بێته‌وه‌ له‌ته‌مه‌نی (17بۆ21ساڵی) هه‌ڵسوكه‌وتی له‌م قۆناغه‌دا به‌وه‌جیاده‌كرێته‌وه‌، كه‌ خه‌ریكی گونجاندنه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگای ده‌وروپشتی، دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ته‌نهایی، تێكه‌ڵاوبوون به‌چالاكیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، ئاڕاسته‌ی سیاسی‌وكۆمه‌ڵایه‌تی دروستده‌بێت، ئاره‌زوی لایه‌نی پیشه‌یی ئاشكراده‌بێت.

دووهه‌م- دابه‌شبونه‌ سیانیه‌كان:

أ- ماوه‌ی پێش هه‌رزه‌كاری

له‌ته‌مه‌نی (10بۆ12ساڵی) ده‌ستپێده‌كات، له‌م ماوه‌یه‌دا بارێكی ئاماده‌باشی ده‌رده‌كه‌وێت وبه‌شێوه‌یه‌كی سروشتی ده‌بێته‌ پاڵنه‌ر بۆ چونه‌ قۆناغێكی دواتری قۆناغه‌كانی گه‌شه‌كردن،ئه‌م قۆناغه‌ به‌وه‌جیاده‌كرێته‌وه‌لایه‌نی به‌رگری ده‌رونی زیادده‌كات له‌و تاكه‌دا دژی بزوێنه‌ره‌ سێكسیه‌كان، كه‌زیاتر تێكه‌ڵه‌ به‌دڵه‌ڕوكێ‌بوون، سه‌رئه‌نجامی ئه‌م ماوه‌یه‌ بریتیه‌ له‌سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی سیفاته‌ دوهه‌میه‌كانی ڕه‌گه‌زی نێرومێ‌ له‌ڕوی له‌ش‌ولاریانه‌وه‌.

ب- قۆناغی پێشوه‌خت:

له‌ته‌مه‌نی (31بۆ16)ساڵی درێژده‌بێته‌وه‌‌و به‌قۆناغی پێگه‌یشتن ناسراوه‌، چونكه‌ ڕژێنه‌ سێكسیه‌كان ده‌ستده‌كه‌ن به‌جێبه‌جێكردنی فرمانه‌كانی خۆیان، هه‌رچه‌نده‌ له‌م قۆناغه‌دا هه‌رزه‌كار هێشتا  پێگه‌یشتنی سێكسی ته‌واونه‌بووه‌ تاكو بتوانێت په‌یوه‌ندی سێكسی ته‌واو په‌یدا بكات،سیفاته‌كانی پێگه‌یشتنی سێكسی وه‌ك ده‌ستپێكردنی سوڕی مانگانه‌ له‌لای كچان وپێگه‌یشتنی ده‌ردانی تۆ له‌لای كوڕان. 

ج- هه‌رزه‌كاری دواكه‌وتوو (پاشوه‌خت)

له‌ته‌مه‌نی (17بۆ21) ساڵی درێژده‌بێته‌وه‌ ‌وپێیده‌وترێت قۆناغی دوای پێگه‌یسشتن، واته‌ له‌م قۆناغه‌دا كۆئه‌ندامی زاوزێ‌ ته‌واو پێگه‌یشتوه‌ بۆجێبه‌جێكردنی فرمانه‌كانی،له‌به‌رئه‌وه‌ زۆر ئاسایی هه‌رزه‌كار له‌م قۆناغه‌دا بۆتێركردنی ئاره‌زوه‌ سێكسیه‌كانی په‌ناده‌باته‌ به‌ر به‌كارهێنانی (العاده‌ سریه‌)، ئه‌گه‌ر هێشتا نه‌چوبێته‌وه‌ ژیانی هاوسه‌رێتیه‌وه‌، هه‌ندێكجار دوورنیه‌ كه‌ زیاده‌ڕۆیی تێداده‌كات، كاردانه‌وه‌ی ئه‌م باره‌ش ده‌بێته‌ هۆی دروستكردنی دڵه‌ڕاوكێ‌ بوون‌و هه‌ستكردن به‌تاوان،دواتر ئه‌م قۆناغه‌ به‌ده‌ستپێكردنی قۆناغی كامڵبوون كۆتایی دێت.

سێهه‌م- دابه‌شكردنه‌ چواریه‌كان:

1. سه‌ره‌تای هه‌رزه‌كاری: له‌كچاندا له‌ته‌مه‌نی (11بۆ12)ساڵی ‌وله‌لای كوڕان له‌(13 بۆ14)ساڵی ده‌ستپێده‌كات.

2. هه‌رزه‌كاری پێشكه‌وتو: له‌لای كچان له‌(12بۆ14)ساڵی‌وله‌لای كوڕان له‌ (15بۆ16) ساڵی ده‌ستپێده‌كات.

3. هه‌رزه‌كاری ناوه‌ندی: كچان له‌ (14بۆ16)ساڵی‌وله‌كوڕان له‌(17بۆ18)ساڵی ده‌ستپێده‌كات.

4. هه‌رزه‌كاری دواكه‌وتوه‌: له‌لای كچان (17بۆ20)ساڵی‌وله‌ كوڕاندا له‌ (19بۆ20)ساڵی ده‌ستپێده‌كات.

سه‌رچاوه‌ :

1- علم النفس النمو ،الطفوله‌ والمراهقه‌،د محمد عوده‌ الریماوی ،الطبعه‌ الاولی 2004.

2- سیكولوجیه‌ الطفل والمراهق،روبرت واگسون،هنری كلای لینجرین ،مكتبه‌ مدبولی،طبعه‌ الاولی 2004 .

چاودێری ده‌روونی  هه‌ڵچوونه‌كانی هه‌رزه‌كار

ئاماده‌كرنی

ته‌لار كمال مدحت

جێگری سه‌رۆكی سه‌نته‌ری ڕاوێژكاریی خێزان

لایه‌نه‌كانی هه‌ڵچوونی باری ده‌روونی یه‌كێكه‌ له‌پێویستیه‌كانی ژیانی مرۆڤ، كاریگه‌ری به‌شێوه‌یه‌كی پۆزه‌تیڤانه‌ له‌سه‌ر چالاكیه‌كانی ئه‌و تاكه‌ هه‌یه‌، چونكه‌ له‌پێناوی كردنی كارێك ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی ئاستی ووزه‌ی ئاسایی، هه‌روه‌ها كه‌سێكی هه‌ڵچو هه‌ست به‌هیلاكی ڕۆژانه‌ ناكات ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر كاره‌كه‌ له‌ڕێژه‌ی ئاسایش زیاتربێت.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا باری هه‌ڵچونه‌كان كاریگه‌ری سلبیشی بۆسه‌ر ته‌ندروستی له‌شی ئه‌وتاكه‌ هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت به‌شێوه‌ی هیلاكی زۆر، بێزاری، سه‌رئێشه‌، نه‌مانی ئاره‌زوی خواردن، گرفت یان سكچون، كارده‌كاته‌ سه‌ر چالاكیه‌كانی مێشكیش، واته‌ توانای مێشكی هه‌رزه‌كار كه‌مده‌كاته‌وه‌، بۆنمونه‌ توڕه‌بونی توندوتیژ ده‌بێته‌ هۆی لاوازكردنی توانای زاڵبون به‌سه‌رخودی خۆیدا، وایلێده‌كات به‌بچوكترین هۆكار توڕه‌بێت. له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌و ئه‌ركی سه‌رشانی هه‌موو دایك و باوك و په‌روه‌رده‌كارێكه‌ كه‌  هاریكاری هه‌رزه‌كاران بكه‌ن بۆخۆگونجان وڕاهێنان له‌سه‌ركۆنترۆڵكردنی خودی خۆیان وه‌كه‌مكردنه‌وه‌ی باری هه‌ڵچونه‌كانیان له‌وهه‌ڵوێستانه‌ی كه‌ڕوبه‌ڕویان ده‌بێته‌وه‌.

گرنگترین بنه‌ماكانی چاوه‌دێری گه‌شه‌ی هه‌ڵچونه‌ ده‌رونیه‌كانی هه‌رزه‌كاران ئه‌مانه‌ی لای خواره‌وه‌یه‌.

1. پشتگیریكردنی باوه‌ڕبه‌خۆبوون.

2. هاریكاریكردنیان بۆزاڵبون به‌سه‌ر ترسه‌كانی مناڵیاندا.

3. ماوه‌دان وبره‌ودان به‌هه‌ڵوێسته‌ خۆشه‌كان له‌ژیانی رۆژانه‌ی هه‌رزه‌كاران.

4. هاندان بۆچونه‌ دنیای هونه‌ر، تاموچێژوه‌رگرتن له‌م لایه‌نه‌.

5. ئاماده‌كردنی ژینگه‌ی ماڵه‌وه‌خوێندنگا، به‌شێوه‌یه‌ك گونجاوبێت بۆ هه‌رزه‌كار.

6. ڕاهێنان له‌سه‌ر نه‌رمونیانبون وزاڵبون به‌سه‌رهه‌ڵچونه‌كانیاندا.

7. فێركردن وهاندانی هه‌رزه‌كاران بۆچونه‌ ناوكۆمه‌ڵ وخۆشه‌ویستی كه‌سانی دیكه‌و، كۆمه‌ڵایه‌تی بوون.

ئه‌وه‌ی لێره‌دا ماوه‌ته‌وه‌ بوترێت كه‌ ئایا خێزانی كورد زانیاری ده‌رباره‌ی ئه‌م پێداویستیانه‌ی تاكی هه‌رزه‌كار هه‌یه‌ ؟ یاخود وه‌كو منداڵێك سه‌یری سه‌رجه‌م پێداویستیه‌كانی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ئه‌وه‌ش له‌ پێداویستی خواردن و جل و به‌رگ هه‌ندێك لایه‌نی دیكه‌ به‌ده‌ر نییه‌ ، گومانی تێدا نیه‌ كه‌ ئاستی هۆشیاری و ڕوشنبیری دایكو باوكی كورد له‌ئاستێكی زۆر نزمدان كه‌ ئه‌وه‌ش ڕێژه‌یه‌كی زۆر كه‌مه‌ ئه‌وانه‌ی زانیاریه‌كی كه‌میان هه‌بێت ده‌رباره‌ی چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ تاكی هه‌رزه‌كاردا و هه‌میشه‌ ته‌نها سه‌یری روكاری ده‌روه‌ی گه‌شه‌ی هه‌زه‌كار ده‌كه‌ین كه‌ چۆن له‌رووی جه‌سته‌وه‌ گۆڕانگاری له‌ باڵا و ده‌ركه‌وتنی زیبكه‌ و گڕببونی ده‌نگ  رویانداوه‌ چونكه‌ ئه‌مانه‌ به‌رووكاری هه‌رزه‌كاره‌وه‌ زۆر دیارن پێچه‌وانه‌ی گه‌شه‌ی هه‌ڵچوونی و ده‌رونه‌وه‌ .له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا لایه‌نێكی دیكه‌ی گه‌شه‌كردنی جه‌سته‌و جوڵه‌ و هه‌ڵچون پێش گه‌شه‌ی هزری و معریفه‌ ده‌بێت وه‌به‌هۆی نه‌بوونی زانیاری ده‌رباره‌ی گۆرانگاریه‌كان و گه‌شه‌كردنی هه‌رزه‌كار له‌سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانه‌وه‌ هه‌ربۆیه‌ زۆرجار ده‌بیستین له‌ دایك و باوكان و مامۆستایان ده‌ڵێن تۆ له‌وه‌ گه‌وره‌تر ده‌بیت جه‌سته‌یه‌كی گه‌وره‌و عه‌قڵێكی بچووك كه‌ئه‌مانه‌ش هه‌مووی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نه‌گه‌تیڤانه‌ی له‌سه‌ر ده‌روونی هه‌رزه‌كار ده‌بێت كه‌زۆرجار ده‌بێته‌ هۆی لادان و یاخیبوون و له‌وانه‌شه‌ هه‌ڵهاتن له‌ماڵ و له‌كۆتایشدا دووچاربوونی به‌چه‌نده‌ها گرێی ده‌روونی و نه‌خۆشیه‌ ده‌رونیه‌كان وه‌ك خه‌مۆكی و دڵه‌ڕاوكێ‌ و یاخود خۆكوژی .سه‌رجه‌م ئه‌مانه‌ش هه‌مووی به‌هۆی نه‌زانینی كۆمه‌ڵگه‌و دایك و باوك و مامۆستا له‌سه‌ر سروشتی قۆناغی هه‌رزه‌كاردا ،لێره‌شدا پێمان شه‌رمه‌ پرس بكه‌ین ده‌رباره‌ی چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ  تاكی هه‌رزه‌كاردا و له‌وانه‌شه‌ دایكو باوك كچ/ كوڕه‌ هه‌رزره‌كاره‌كه‌یان به‌راوردی بكه‌ن به‌ژیانی خۆیان و لۆمه‌كردنی هه‌رزه‌ركاره‌كه‌ به‌پێ‌ ئه‌وه‌ی دایكو باوك درك به‌ بونی گۆرانگاریه‌كان بكه‌ن له‌نێوان ئه‌و دوو سه‌رده‌مه‌ی كه‌ ئه‌وانی تێدا ژیاون له‌گه‌ڵ بارودۆخی سه‌رده‌می هه‌رزه‌ركاره‌كه‌دا ئه‌وه‌ش به‌هۆی خێرایی ته‌كنه‌لۆژیا و پێشكه‌وتن له‌سه‌رجه‌م بواره‌كانی ژیاندا رویانداوه‌ به‌پیێ‌ ئه‌وه‌ی به‌هه‌ند وه‌ربگیرێت بوونی ئه‌و جیاوازیه‌ی له‌نێوان هه‌ردوو نه‌وه‌كه‌دا هه‌یه‌ كه‌ئه‌مه‌ش هه‌موویان ده‌بێته‌ هۆی دووژاربوونی هه‌م خێزان و هه‌م تاكی هه‌رزره‌كاره‌كه‌ به‌كۆمه‌ڵێك كێشه‌كانی خۆگونجاندن و گه‌ڕان به‌دوای خودی خۆی و دۆزینه‌وه‌ی سه‌رجه‌م ئه‌و وه‌ڵامانه‌ی كه‌ هه‌رزه‌ركار له‌خۆی ده‌كات ده‌رباره‌ی من كێم؟بۆچی دروست بووم؟وه‌ده‌مه‌وێت چی به‌ده‌ست بهێنم له‌ژیاندا ؟لێره‌دا ده‌مه‌وێت پپرسم پێویسته‌ چی بكرێت بۆئه‌وه‌ی تاكێك و نه‌وه‌یه‌كی به‌رهه‌مێن بڕوابه‌خۆ بو،هه‌روه‌ها  خاوه‌ن كۆمه‌ڵێك دید و بۆچوون و كاارمه‌ بێت بۆكۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ؟به‌بۆچونی من پێم وایه‌ پێویسته‌ خێزان هۆشیاربكرێته‌وه‌ ده‌رباره‌ی گرنگی ئه‌م قۆناغه‌ له‌سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانی گه‌شه‌كردنه‌وه‌ له‌هه‌مان كاتیشدا مامۆستایان پێویسته‌ هۆشیاربكرێنه‌وه‌ له‌پێناو ئاشنابوون به‌هه‌رزره‌كار و چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیاندا كه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌ركی هه‌موو تاكێك و خێزان و مامۆستایانه‌كاربۆ ئه‌و لایه‌نه‌ بكه‌ن .