چەند ساڵێكە بەشێكی گرنگ هاتوەتە نێو كۆلیژ و زانكۆكانمانەوە و وەكو بەشێكی سەرەكی و وانەی تایبەت لەبەشەكانی تردا دەخوێندرێت ئەویش بەشی دەروونناسیە (سایكۆلۆژیا ) ، ئەم بەشە لەڕەفتار و هەڵس و كەوتی تاك و كۆمەڵگە دەكۆڵێتەوە دەرچوانی ئەم كۆلێژانە وەكو توێژەر و مامۆستا دادەمەزرێن بەڵام بەهۆی كەمی یان نەبوونی سەرچاوەو مامۆستای پسپۆرو پرۆگرامی پێویست لەم بوارە زۆر لە دەرچوانی ئەم بەشانە زانیاری پێویستی تایبەت بە پسپۆریەكەی خۆیانیان لا نیە ، بۆ زیاتر بەرچاوڕوونی وپتەوكردنی زانیاریەكان و بەخشینی متمانەی كۆمەڵكا بە دەروونناسان (دە) مەرجی بنەڕەتیمان لەم بابەتەدا پیشنیاركردووە
تاوەكو دەروونناس سودیان لێوەربگرێت لە بەڕێكردنی پیشەكەیدا بەسەركەوتوویی

1- خۆ پتەوكردن لەزانیاری :
پێویستە دەروونناس لەڕێگەكانی وەرگرتنی زانیاریەوە وەكو ( خوێندنەوە ، ڕاگەیاندنەكان ، پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان…..هتد) زانیاری تەواو دەربارەی نەخۆشی و كێشە دەروونیەكان و چۆنیەتی چارەسەركردنیان وە هۆكارو نیشانەو زیان و كاریگەری نەخۆشیەكان بزانێت .

2- نهێنی پارێزی :
پێویستە لەسەر دەروونناس كە مەرجێكی گرنگی پیشەكەی پەیڕەو بكات ئەویش پاراستنی نهێنیەكانی نەخۆش و خاوەن كێشە دەروونیەكانە بۆئەوەی دەروونناس جێ‌ متمانەی نەخۆش بێت و نەخۆشیش نەبێتە جێ‌ گاڵتەپێكردنی خەڵكی و كۆمەڵگا.

3- دڵسۆزی نواندن :
پێویستە بەسۆزو خۆشەویستیەوە دەروونناس پێشوازی لە خاوەن گرفتە دەروونیەكان بكات و كێشەكەی بە كێشەی خۆی بزانێت ، بەدڵسۆزیەوە هەوڵی چارەسەركردنی بۆبدات و نابێت دەرووناس یاخی بێت لە هەوڵدان بۆ دۆزێنەوەی ڕێگە چارەی گرفتەكان .

4- دواندنی نەخۆش یان خاوەن كێشە :
پێویستە دەروونناس لەڕێگەی پرسیاركردن و گفتوگۆوە هەوڵی دواندنی خاوەن گرفت بدات بۆ وتنەوەی ئەوانەی لە ناخیدان و سەرچاوەی گرفتەكەین و قسە گرنگەكانی تۆمار بكات بۆئەوەی لە دواییدا لێكدانەوەیان بۆبكات و چارەسەری بدۆزێتەوە .

5- گەڕان بەدوای زانیاری نوێ‌ دا :
گەڕان بە دوای تیۆر و دۆزێنەوە و توێژینەوە نوێیەكان لەلایەن زانا و دەروونناسانەوە زانیاری زیاتر بە دەروونناس دەبەخشێ‌ .

6- ڕەفتاری خودی دەروونناس :
هەڵس و كەوت و ڕەفتاری خودی دەروونناس لە نێو كۆمەڵگادا نیشانەیەكی تری سەركەوتوویی دەروونناسە چونكە زۆر پێویست دەكات دەروونناس نمونەی هەموو ڕەفتارێكی جوان و نموونەیی بێت بۆ خەڵكی .

7- پەنا بردن بۆ ڕێگە چارەی جیاواز :
دوای شكست هێنان لە ڕێگە چارەیەك بۆكێشەیەكی دەروونی پێویستە دەروونناس هەرەس نەهێنێ‌ و بەدوای ڕێگە چارەی تردا بگەڕێ‌ چونكە نەخۆشی دەروونی وەكو نەخۆشی جەستەیی نیە بەدەرمان و دەوای دیاری كراو چارەسەر بكرێت .
8- بوونی شوێنی تایبەت بە دەروونناس:
دەروونناس لە و شوێنەی كارەكەی ڕایی دەكات چ قوتابخانە یان دام و دەزگاو نەخۆشخانە ی تایبەت و گشتی یەكان بێت پێویستە شوێن و كەل و پەلی تایبەت بەچارەسەركردنی بۆ دابین كرابێت و بكرێت بەمەبەستی بەخشینی ئارامی و دڵنیایی بەنەخۆش و خاوەن گرفتە دەروونیەكان .
9- بەهێزكردنی پەیوەندی كۆمەڵایەتی :
پێویستە دەروونناس پەیوەندی كۆمەڵایەتی خۆی بەهێز بكات و تیكەڵاوی چین و ڕەگەزە جیاوازەكانی كۆمەڵگە بكات بۆئەوەی زیاتر تێكەڵ بەو كێشە و گرفتانەی كۆمەڵگابێت و زانیاری پراكتیكی لەو پەیوەندیانە وەربگرێت .
10- پابەندبوون :
دەبێت دەروونناس لە چوارچێوەی ئاین و داب و نەریتی ئەو كۆمەڵگایەدا كاربكات كە تیایاندایە چونكە هەركۆمەڵگایەك پابەندی داب و نەریت وئاینی خۆیەتی و بەدەرچوون لەو یاسایانە ئەو كەسە بە ئاژاوەگێڕ و چەواشەكار لەقەلەم دەدرێت .

بۆ كەمكردنەوە و بنەبڕكردنی كێشەو گرفتە دەروونی و كۆمەڵایەتیەكان كۆمەڵگا پێویستی بەدەروونناسانە ئەو كارە پیرۆزەی كە دەروونناس پێی هەڵدەستی گرنگی خۆی لە چاكسازی مرۆیی و دروست كردنی كەسایەتی سەركەوتوو و بەدیهێنانی كۆمەڵگەیەكی تەندرووستە ئەمە وێڕای ئەوەی خودی دەروونناس خۆشەویستی لای تاك و كۆمەڵگە و خواوەندە .

زانستی دەروونناسی بەبەراوردلەگەڵ زانستەكانیترداشتیكی تازەیە، بەو مانایەی كەبەشێوەیەكی كرداری لەبواری پەروەردەوفێركردن وچارەسەركردندا كاری پێ دەكرێ، ڕەنگەلەنیو سەدە تێپەڕ نەكات وكەمتریش بێ، بەلام وەكو لایەنی مێژوویی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەرهەڵدانی فەلسەفەی یۆنانیەكان و فەیلەسوفەكانی ئەو سەردەمە بەتایبەت سوقڕات و ئەرستۆ بەڵكو دێرینتریشە….
ئاشكرایە هەرشتێ تازەبێ ئەگەرچی زۆر ڕاستیش بێ ڕووبەڕووی ڕەخنەو سەرنج و هەندێجار ڕەتكردنەوەش دەبێ،بەهۆی ئەوەی ئێمە مامەڵە لەگەڵ مرۆڤدادەكەین، واتا زانستی دەروونناسی وهەڵگری ئەو زانستە هەر ناونیشانێكی هەبێ ئەركی قورسترە لەزانستەكانیتر و پسپۆرانی زانستەكانیتر .
من كاتێ لەدەروونناسی ناوم هاتەوە ڕووبەڕووی هەندێ ڕەخنەو توانج وقسە بومەتەوە خەڵكانی دەوروبەرم دەیان ووت(تازەتۆبیروباوەڕت لەدەستدا،دڵنیاین تۆتێك دەچیت،ئەوەی دەروونناس بێت شێتە….هتد!!!) ئەمانە سەرەتای وەرگیرانم بوو لەزانكۆ،دوای تەواوكردنی زانكۆش زۆرجار ڕووبەڕووی ڕەخنەو پرسیاری تردەبینەوە چ لەبارەی زانستی دەروونناسی یان لەبارەی خودی پسپۆڕانی ئەوبوارە، زۆرترین ڕەخنەش كە ڕووبەڕوومان بوبێتەوە سەبارەت بەبیردۆزەكەی فرۆیدبووە، ئەو بیردۆزە هەڵایەكی گەورەی لێكەوتەوە لەسەرئاستی جیهان، دەكرایە بەڵگەی نادرووستی زانستی دەروونناسی، چونكە فرۆید لەبابەتەكانیدا زیاتر تیشكی خستەسەر (غریزە)ڕەمەكه‌كانی ژیان ومردن كەمەبەستی لەڕەمەكی ژیان زیاتر چێژی سێكسی بوو سەرەڕای بوارەكانیتری ژیان، ڕەنگە یەكێك لەوڕەخنانەی لەسەرفرۆید هەمبێ ئەوەیە كە فرۆید توێژینەوەی لەسەر كۆمەڵێ نەخۆش كردبوو كەگرفتاری سێكسیان هەبووە، وەباسی پەیوەندی سێكسیانەی كردووە لەنێوان دایك و كوڕ و باوك وكچدا، بۆ پشت ڕاستكردنەوەی بیردۆزەكەی پشتی بەئەفسانەیەكی یۆنانی بەستبوو، ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە ڕەمەكی هەوڵدان بۆتێركردنی گەدەو ڕزگاربوون لەبرسیەتی وخۆخاڵی كردنەوەی لای منداڵ بەوەرگرتنی چێژی سێكسی لێك داوەتەوە!!!
ئەمە لەكاتێكدا فرۆید زۆر ڕەهەندو لایەنی گرنگی سەبارەت بەمرۆڤ و كەسایەتی و هەست ونەستی مرۆڤ ولایەنی تری ژیانی مرۆڤ وبابەتی تری خستەڕوو.
ئەوەی مەبەستی ئێمەیە لەم ووتارەد ائەوەیە كە زۆرجار ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبینەوە كەپێمان دەڵێن: باشە بزانە من چ جۆرەكەسێكم؟! یان من چ گرفتێكم هەیە؟ ! یان من چۆنم؟! بزانەچی لەناخی مندایە؟! بەداخەوە هەندێ لەدەروونناسەكان بۆئەوەی بەلاوازو كەم توانا سەیر نەكرێن و بەلای خۆیانەوە توشی شكانەوەو ڕەخنە نەبن و بەكەسانی نەزان و نەشارەزا لەقەڵەم نەدرێن، هەرخۆیان كۆمەڵێ لێكدانەوەو شیكردنەوەی نادرووستیان بۆ كەسەكە كردووە، زۆرجار وەك شێوەیەكی خوڕافی و گالتەجاڕی دەروونناسی دەناسێنرێت، ڕەنگە بەرپرسیاری یەكەم ئێمەبین!! بەڕێزان زانستی دەروونناسی زانستێكی غەیبی وخورافی وسیحری نیەو نەفاڵ گرتنەوەشە، ئێمە بێین بەئارەزووی خۆمان بڕیار لەسەر كەسایەتی مرۆڤ بدەین، چونكە یەكێك لەپێناسەكانی زانستی دەروونناسی ئەوەیەدەڵێت:(دراسەسلوك كائن الحی الانسان اوالحیوان) واتا دەروونناسی زانستێكە لەڕەفتاری مرۆڤەكان و گیانەواران دەكۆڵێتەوە. ئێمە تەنها لەرٍێگەی ئامرازەكانی كۆكردنەوەی زانیاری لەسەر ڕەفتاری كەسەكان دەتوانین بگەینە چەند ئەنجامێك، بەڵام هەرگیز ناتوانین بەتەواوی بڕیار لەسەر كەسێك بدەین بەڕەهای پێی بڵێین تۆ ئەو جۆرە كەسایەتیەت هەیە، چونكە مرۆڤ بونەوەرێكی ئاڵۆزە!! ئەو ئامرازانەش كە بۆ كۆكردنەوەی زانیاری بەكاردێن بریتین لە:(سەرنجدان وتوێژینەوەو بەدواداچون وچاوپێكەوتن و ڕاپرسی وتاقیكردنەوەو..هتد). ئێمە جیاوازیمان لەگەڵ خەڵكی ئاساییدا ئەوەیە: كە بەشێوەیەكی زانستیانە شیكردنەوەو لێكدانەوە بۆ كێشەكان دەكەین، كاتێ منداڵێك ئامرازێك دەشكێنێ لەماڵەوەو لەخوێندنگە، خەڵكی ئاسایی دەزانن كە ئەو منداڵە لاسارە، بەڵام ئێمە دەڵێین ئەو منداڵە رقێكی لەناخدایەو خۆی خاڵی دەكاتەوە، جا لەلایەن دایكوباوكیەوە یان لەلایەن ئەندامانی خێزانەكەیەوە توندوتیژی بەرامبەر كرابێ یان لەلایەن مامۆستاو خوێندكاران و هاوڕێیەكانیەوە، ئەوا ئەو منداڵە وەك تۆڵەكردنەوەو خۆخاڵیكردنەوە هەوڵ دەدات لاساری و كاری تێكدەرانە بكات ورەفتاری توندوتیژ بنوێنێ، ئەوەیە جیاوازی ئێمەو خەڵكی ئاسایی لەكۆتاییدا ئەو نوكتەیە دەگێڕینەوە كە لەئەنجامی ئەوجۆرە لێكدانەوە سەرپێیانەوە هاتووە:
(جارێك كەسێكی گرفتار بەدەست هەندێ گرفتی دەروونیەوە دەچێتە لای دەروونناسێك وسكاڵای حاڵی خۆی بۆدەكات دوای تەواوبونی، دەروونناسەكە پێی دەڵێت:وابزانە هیچ گرفتێكت نیە وابزانە چاك بویتەوە، پاشان كەسی خاوەن گرفت دەیەوێت بڕوات، دەروونناسەكەش دەڵێت ئەی پارەكەت ئەویش دەڵێت: دكتۆر تۆش وابزانە كەپارەكەت وەرگرتووەو لەباخەڵتدایە )!!

ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی

●واتە: بۆچی دڵ بەئازاری ئەی دڵ ئەی دڵ، بەردەوام لە خەیاڵدایت ئەی دڵ ئەی دڵ، برۆ كونجێك دابنیشە و سوپاسی خودا بكە، لەوانەیە خۆشبەخت بیت ئەی دڵ ئەی دڵ.

سەرچاوە: گۆڤاری موفقیتی فارسی

تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ هه‌موویان وه‌ک یه‌ک له‌پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیری ناڕوانن، ئه‌م جیاوازییه‌ش له‌دید و تێڕوانیندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جیاوازی له‌ ته‌مه‌ن و ڕه‌سینی هه‌ڵچوونی و سۆزداری، ئاستی ڕۆشنبیری، ئاستی کاریگه‌ر بوون به‌ به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، ئاستی پابه‌ندبوون به‌ئایین، پایه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئاستی ئابوری. که‌واته‌ ده‌کرێت بڵێین بوونی جیاوازی له‌دیدی تاکه‌کاندا بۆ پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیری دیارده‌یه‌کی ئاساییه‌. وه‌لێ گشت ئه‌م جیاوازییانه‌ ده‌بێت له‌ناو چێوه‌ی ئه‌و بازنه‌یه‌دا بێت که‌ کۆبیری کۆمه‌ڵگه‌ و ڕێککه‌وتنێکی کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ڵهێنجراوی ناو هه‌ناوی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ی له‌سه‌ره‌.
له‌و کۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی چه‌پاندنی سێکسیی بۆته‌ سه‌رچاوه‌ی فشارێکی جه‌سته‌یی و ده‌روونی قورس له‌سه‌ر تاکه‌کان به‌تایبه‌ت (گه‌نجان)، ئه‌وا تێرکردنی سێکسیی ده‌بێته‌ ئه‌و چاویلکه‌یه‌ی که‌ له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ له‌پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیری ده‌ڕوانرێت. به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌وانه‌ی که‌ بێبه‌شبوون له‌سۆز هه‌راسانی کردوون، ئه‌وا ته‌نها له‌ژێر کاریگه‌ری سۆز و تێربوونی سۆزداری به‌ره‌وپیری پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیری هه‌نگاو ده‌نێن. ئه‌گه‌رچی ئه‌م دوو توخمه ‌(سێکس و سۆز) له‌گرنگترین توخمه‌ پێکهێنه‌ره‌کانی پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیرین و به‌ دوو کۆڵه‌که‌ی سه‌ره‌کی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ داده‌نرێن، به‌ڵام خوێندنه‌وه‌ و وێناکردنی ژیانی هاوسه‌رگیری له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌کێک له‌م دوو کۆڵه‌که‌یه‌ یان هه‌ردووکیان پێکه‌وه‌ به‌ته‌نها وێناکردنێکی دووره‌ له‌واقیع و دواجار و به‌پراکتیک له‌ناو ژیانی هاوسه‌رییدا ناواقیع بوونی ئه‌م خوێندنه‌وه‌یه‌ ده‌رده‌که‌وێت.
پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیری به‌ر له‌هه‌موو شتێک مامه‌ڵه‌کردن و پێکه‌وه‌ ژیانه‌ له‌گه‌ڵ که‌سێکی تر که‌ له‌ڕووی ڕه‌گه‌ز و پێکهاته‌ی سایکۆلۆژی و تێڕوانین بۆ سێکس، جیاوازه‌، هه‌روه‌ها ئه‌م دوو که‌سه‌ (کچ و کوڕ) له‌ دوو ژینگه‌ی جیاواز، په‌روه‌رده‌ی جیاوازه‌وه‌ دێنه‌ ناو ژیانێکی هاوبه‌شه‌وه‌. که‌واته‌ پێش هه‌موو شتێک هونه‌ری مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ ڕه‌گه‌زی به‌رامبه‌ر و ‌کارکردن له‌سه‌ر نزیککردنه‌وه‌ی جیاوازییه‌کان و دروستکردنی زۆرترین خاڵی هاوبه‌ش له‌نێوانیاندا گرنگترین ئه‌رکی هاوسه‌رانه‌ به‌تایبه‌ت له‌قۆناغه‌کانی سه‌ره‌تای پرۆسه‌که‌دا.
ئه‌وه‌ی به‌دی ده‌کرێت له‌کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستاندا له‌م ڕۆژگاره‌دا، بوونی جۆرێک له‌پاشگه‌ز بوونه‌وه‌یه‌‌ له‌پاش چوونه‌ ژیانی هاوسه‌ریی، ئه‌م په‌شیمانییه‌ ڕه‌وشێکی ده‌روونی ئاڵۆز دروست ده‌کات لای هاوسه‌ره‌که‌ و کاریگه‌ری نه‌رێنیش له‌سه‌ر به‌رامبه‌ر و کۆی لایه‌نه‌کانی ژیانی خێزان جێده‌هێڵێت.
▪ په‌شیمانیی له‌چی؟ له‌خودی هاوسه‌ر وه‌ک که‌س؟، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ هۆکار بێت که‌واته‌ هه‌ڵبژارده‌که‌ت دروست نه‌بووه‌ و وه‌ک پێویست هه‌ڵنه‌سه‌نگێراوه‌، ئه‌مه‌ش یان به‌(سۆز) ئه‌م که‌سه‌ت هه‌ڵبژێردراوه‌ یاخود چه‌پاندنی سێکسیی نابینا و زه‌ین تاریکی کردوویت. هاوسه‌ر (پیاو) زۆرجار سکاڵا له‌ده‌ست ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ هاوسه‌ره‌ ژنه‌که‌ی لێی تێناگات یاخود هیچ خاڵێک نییه‌ هه‌ردووکیان کۆ بکاته‌وه‌، ده‌ڵێت ئه‌و جیهانێکی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌ که‌ زۆر جیاوازه‌ له‌جیهانه‌که‌ی من، یان ده‌ڵێت ژنه‌که‌م ئینتیمای بۆ ماڵی باوک و که‌سوکاری زیاتره‌ له‌ئینتیمای بۆ من و خێزانه‌که‌مان، یان ده‌ڵێت له‌وه‌ته‌ی ژنم هێناوه‌ هه‌موو ئازادییه‌کانم له‌ده‌ستداوه‌، جاران به‌دڵی خۆم شه‌وانه‌ له‌گه‌ڵ هاوڕێکانمدا ده‌چووینه‌ ده‌ره‌وه‌، سه‌فه‌رمان ده‌کرد، دانیشتنی کات به‌سه‌ربردنمان هه‌بوو، یان … یان …. . لێره‌دا ده‌پرسین، لاوۆ ئه‌دی پێمان ناڵێیت ئه‌و بنه‌مایانه‌ چی بوون که‌ تۆی گه‌یانده‌ ئه‌و بڕیاره‌ی ئه‌م هاوسه‌ره‌تی له‌سه‌ر هه‌ڵبژێریت؟
له‌کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا زۆر جار کچان بۆ ڕزگاربوون له‌فشاری کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی خێزان و ئه‌و کۆت و به‌ندانه‌ی له‌سه‌ری داده‌نێن که‌ئه‌و پێی وایه‌ ئازادییه‌ که‌سییه‌کانی زه‌وت ده‌کرێت و هیچیشی پێناکرێت له‌گه‌ڵ خێزاندا بۆیه‌ به‌هه‌ر نرخێک بێت هه‌وڵده‌دات له‌و کۆت و به‌نده‌ خۆی ڕزگار بکات و بچێته‌ ژیانی تایبه‌تی خۆیه‌وه‌ له‌ڕێی ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیرییه‌وه‌، به‌ڵام کاتێک ده‌چێته‌ ژیانی هاوسه‌رییه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌ی دروستی نه‌کردووه‌ بۆ ئه‌و کوڕه‌ی ده‌بێته‌ هاوسه‌ری، ڕه‌نگه‌ دووچاری شۆک ببێت که‌ناتوانێت زینده‌گی له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌که‌یدا بکات چونکه‌ هیچ خاڵێکی هاوبه‌ش کۆیان ناکاته‌وه‌. یاخود له‌به‌رئه‌وه‌ی ژیانی هاوسه‌رگیریش کۆمه‌ڵێک کۆت و به‌ندی تر داده‌نێت له‌سه‌ری به‌ڵام له‌جۆرێکی تر، بۆیه‌ هه‌ست به‌شکست و سه‌رنه‌که‌وتن ده‌کات له‌چوونه‌ ناو ژیانی هاوسه‌رییه‌وه‌ و هه‌ست به‌په‌شیمانی ده‌کات.
▪ په‌شیمانیی له‌چی؟ له‌به‌رپرسیارێتییه‌کانی خێزان؟، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ هۆکار بێت که‌واته‌ تۆ واتزانیوه‌ ژیانی هاوسه‌رگیریی هاوشێوه‌ی ئه‌و ساته‌ وه‌ختانه‌یه‌ که‌هیچ به‌رپرسیارێتییه‌کت له‌ئه‌ستۆ نه‌بووه‌(مه‌به‌ست ئه‌و کاتانه‌ی په‌یوه‌ندی سۆزداری کچ و کوڕ ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌یه‌کتر له‌پێش هاوسه‌رگیریدا) به‌رامبه‌ر خۆشه‌ویسته‌که‌ت که‌ته‌نها موجامه‌لاتی سۆز و خۆشه‌ویستی گۆڕینه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی مۆبایل و یه‌کتر بینین و مه‌له‌کردن بووه‌ له‌ناو دنیای خه‌یاڵاتدا. به‌ڵام که‌چوویته‌ ژیانی هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ بینیت ژیانی هاوسه‌رگیریی ته‌نها به‌موجامه‌لاتی سۆز گۆڕینه‌وه‌ و قۆڵ له‌قۆڵ کردن ناڕوات به‌ڕێوه‌، به‌ڵکو ڕووبه‌ڕووی کۆمه‌ڵێک ئه‌رکی سه‌خت ده‌بیته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی تۆ ئاماده‌گیت تێدا دروست نه‌بووه‌ بۆ هه‌ڵگرتنی ئه‌و به‌رپرسیارێتییانه‌، چونکه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ت به‌هه‌ند وه‌رنه‌گرتووه‌، بۆیه‌ به‌رگه‌ی ئه‌و ڕه‌وشه‌ ناگریت و ده‌که‌ویته‌ ژێر فشارێکی ده‌روونی و جه‌سته‌یی قورسه‌وه‌، ئه‌مه‌ش واتلێده‌کات هه‌ست به‌په‌شیمانی بکه‌یت و بته‌وێت هه‌رچی زووتره‌ خۆت له‌و ڕه‌وشه‌ ڕزگار بکه‌یت.
▪ په‌شیمانیی له‌چی؟ هه‌ست ده‌که‌یت ژیانی هاوسه‌رگیریی ڕۆتینێکی دووباره‌بووه‌یه‌ که‌هه‌موو شه‌و و ڕۆژه‌کانی له‌یه‌ک ده‌چن؟. ئایا تۆ هیچ هه‌وڵێکت داوه‌ ئه‌و میکانیزمانه‌ بگریته‌ به‌ر که‌ نوێبوونه‌وه‌ و گوڕ و تین ده‌به‌خشن به‌ژیانی خێزانیی؟ هیچ ده‌خوێنیته‌وه‌ له‌مبواره‌دا؟ به‌دوای زانیاری پێویستدا ده‌گه‌ڕێیت؟ سه‌ردانی ڕاوێژکارانی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌که‌یت؟.
که‌سانێک هه‌ن ته‌نها له‌به‌ر قسه‌وقسه‌ڵۆکی ده‌وروبه‌ر ده‌چنه‌ ژیانی هاوسه‌رییه‌وه‌، چوونه‌ ناو ژیانی هاوسه‌ریی وه‌ک سوننه‌تێکی کۆمه‌ڵایه‌تی ته‌ماشا ده‌که‌ن که‌ هه‌رده‌بێت بکرێت ده‌نا ده‌که‌ونه‌ به‌ر لۆمه‌ و میکرۆسکۆبی دڵڕه‌قانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌. ئه‌وانه‌ی به‌مجۆره‌ له‌پرۆسه‌ی هاوسه‌گیریی ده‌ڕوانن به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئاماده‌گی ده‌روونییان نییه‌ بۆ چوونه‌ ناو ژیانی هاوسه‌ریی، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م که‌سانه‌ دره‌نگ یان زوو په‌شیمان ده‌بنه‌وه‌.
په‌شیمان بوونه‌وه‌ له‌هاوسه‌رگیریی بارێکی ده‌روونی خراپه‌ که‌هاوسه‌رێک تێیده‌که‌وێت، ئه‌م
حاڵه‌ته‌ش یه‌کێک له‌م دوو ئاڕاسته‌یه‌ وه‌رده‌گرێت، یان ئه‌وه‌تا که‌سه‌که‌ بڕیار ده‌دات کۆتایی به‌و په‌یوه‌ندییه‌ هاوسه‌رییه‌ بهێنێت و په‌نا بۆ جیابوونه‌وه‌ ده‌بات، یاخود له‌به‌ر ئیعتیباراتی کۆمه‌ڵایه‌تی درێژه‌ به‌ژیانی هاوسه‌رگیریی ده‌دات به‌ڵام ژیانی هاوسه‌ریی وه‌ک دۆزه‌خێک ته‌ماشا ده‌کات، بێگومان له‌حاڵه‌تی دووه‌مدا ئه‌م جۆره‌ که‌سانه‌ به‌رده‌وام له‌ته‌نگژه‌ی ده‌روونیدا ده‌ژین و ژیانی خێزانییان پڕ ده‌بێت له‌گرفت و گێژاو.
باشترین هه‌نگاوی خۆپارێزی بۆ به‌رگرتن له‌ڕوونه‌دانی ئه‌م باره‌ ده‌روونییه‌ لای هاوسه‌ران ئه‌وه‌یه‌ که‌ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی په‌یوه‌نددار به‌ژیانی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی خێزان بتوانن خولی هۆشیاری بۆ ئه‌و کچ و کوڕانه‌ بکه‌نه‌وه‌ که‌ده‌یانه‌وێت بچنه‌ ژیانی هاوسه‌رییه‌وه‌ تاکو هه‌ردوولایان ئاشنا بکه‌ن به‌ کۆی لایه‌نه‌کانی ژیانی هاوسه‌رگیریی و ئاماده‌گی ده‌روونیی پێشوه‌ختیان تیا دروست بکه‌ن. باشترین چاره‌سه‌ریش بۆ ئه‌و هاوسه‌رانه‌ی دووچاری هه‌ستکردن به‌په‌شیمانی له‌هاوسه‌رگیریی ده‌بن ئه‌وه‌یه‌ سه‌ردانی ڕاوێژکاریی ده‌روونی یان کۆمه‌ڵایه‌تی بکه‌ن، تاکو ببنه‌ یاریده‌رێکی باش بۆ تێپه‌ڕاندنی ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌روونییه‌ و چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانیان. نابێت ئه‌وه‌ش له‌یاد بکه‌ین که‌ئه‌و هاوسه‌رانه‌ی دووچاری ئه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌بن ئه‌وانه‌ن که‌ له‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ به‌که‌سانی نه‌ڕه‌سیو داده‌نرێن، زۆرینه‌ی ئه‌مانه‌ش له‌ناو ئه‌و هه‌رزه‌کارانه‌دا هه‌یه‌ که‌له‌قۆناغی هه‌رزه‌کاریدا ده‌چنه‌ ژیانی هاوسه‌رییه‌وه‌ (هاوسه‌رگیری پێشوه‌خت).

پێناسی خۆكوژی:
ئایا بە خۆكوشتنمان ‌كێشەكانمان چارەسەر دەبێت؟ ئایا خۆكوژی ‌دەتوانێ ‌هۆكاری‌ گۆڕانكاری ‌لەكۆمەڵگادا بێت؟ كێ‌لە بەرامبەر خۆكوژیی‌تاكەكاندا بەرپرسیارە، كۆمەڵگا یان خودی‌تاك؟ مرۆڤ بۆچی‌پەنا دەباتە بەر خۆكوژی‌؟ ئەم پرسیارانە‌و دەیان پرسیاری ‌لەمجۆرە، لە كاتێكدا دێنە گۆڕێ‌كە دیاردەی‌خۆكوژی‌لە پەرەسەندندایە‌و رۆژانە لە هەموو شوێنێكی‌جیهاندا، گوێبیستی ‌هەواڵی‌ خۆكوژی ‌دەبین. بەڵام پێناسی خۆكوژی‌چییە؟ خۆكوژی ‌وەك دیاردەیەكی ‌كۆمەڵایەتی‌، تەنیا رێگا‌و دوایین رێگای‌ لەنێوبردنی‌“خود”ە كە بە شێوەیەكی ‌ئاگایانە لە لایەن تاكەوە بەڕێوە دەچێت. یان بە مانای ‌ئەنجامدانی‌ كردەوەیەكە بە مەبەستی‌ كۆتاییهێنان بە ژیانی‌كەسێك بەدەستی‌خۆی‌. خۆكوژی‌بە شێوەیەك لە مردن دەگوترێ‌كە راستەوخۆ‌و ناڕاستەوخۆ دەرئەنجامێكی‌ دیار‌و بەرچاوی ‌هەیە، ئەم كردەوەیە تاكی‌خۆكوژ ئەنجامیدەدا‌ت و خۆشی ‌ئاگاداری ‌ئاكامی ‌كردەوەكەی ‌خۆیەتی‌.
ئیمیل دووركهایم، دامەزرێنەری‌ كۆمەڵناسیی ‌مۆدێڕن، لە كتێبە بەناوبانگەكەی‌خۆیدا بەناوی‌“خۆكوژی‌” بە شێوەیەكی ‌زانستیانە باس لە خۆكوژی ‌دەكا‌تو لەمبارەوە نووسیوە‌: “خۆكوژی ‌كردەوەیەكی ‌تاكەكەسی‌‌و كۆمەڵایەتییە كە دەتوانرێت ‌لێكۆڵینەوەی ‌كۆمەڵناسییانەی ‌بۆ بكرێت. بە بێ‌لەبەرچاوگرتنی‌“هۆكار”ی‌شەخسیی‌تاكەكان بۆ خۆكوژی‌، تەنیا بە یارمەتیی‌كۆمەڵناسی‌دەتوانین پەی‌بەو هۆكارانە ببەین كە دەبنەهۆی‌ئەوەی‌رادەی‌خۆكوژی‌لە كۆمەڵگا جۆراوجۆرەكاندا، جیاواز بێ‌. هۆكارگەلێك كە لە نەبوونی‌پێڕاگەیشتن‌و چاودێریی‌دروست بەسەر ویست‌و ئارەزووە تاكەكەسییەكاندا، سەرچاوە دەگرێ‌.
ئەم دیاردەیە مێژوویەكی‌دوور‌و درێژی‌هەیە‌و ساڵانێكە وەك كێشەیەكی‌ كۆمەڵایەتی ‌بەرۆكی‌ هەموو كۆمەڵگای ‌جیهانی‌‌و یەك لەوان كۆمەڵگای‌ كوردستانی‌ گرتۆتەوە. خۆكوژی‌، لە ئاكامی‌كێشە كۆمەڵایەتی‌‌و تێكچوونە دەروونییەكانی‌مرۆڤەوە سەر هەڵد‌ەدات ‌و لە كوردستاندا بە یەكێك لە كێشە گرنگەكان دەژمێردرێ‌‌و پێویستی‌بە لێكۆڵینەوە، خەسارناسی‌‌و بەدواداچوون هەیە. بەداخەوە ئەم دیاردەیە لەم چەند ساڵانەی‌دوایید‌ا بەشێوەیەكی‌گشتی‌پەرەیسەندوە، بە جۆرێك كە رۆژ نییە گوێمان لە بڵاوبوونەوەی‌هەواڵی‌پێوەندیدار بە خۆكوژییەوە نەبێت‌، یان لە رۆژنامە‌و ماڵپەڕ‌و تۆڕی‌ئینتەرنێتدا نەخوێنینەوە كە: ژنێك خۆی‌سووتاند، پیاوێك خۆی‌خنكاند، لاوێك لە رێگای‌خواردنی‌دەرمانەوە كۆتایی‌بە ژیانی‌خۆی‌هێنا، كچێك خۆی‌خنكاند، كچێك بەهۆی‌دەسترێژیی‌سێكسییەوە ئاگری‌لە جەستەی‌خۆی‌بەردا‌و مرد، كچ‌و كوڕێكی‌لاو، بەهۆی‌ناڕەزایەتیی‌بنەماڵەكانیان لەگەڵ‌پێكەوەژیانیان، خۆیان كوشت، گەنجێك بەهۆی‌هەژاریی‌بنەماڵەكەیەوە خۆی‌كوشت‌و دەیان‌و سەدان هەواڵی‌لەمجۆرە.
هۆكارەكانی‌خۆكوژی:
لەگەڵ ‌ئەوەی ‌كە خۆكوژی ‌پەیوەندیی‌بە بڕیاری‌تاكەوە هەیە، بەڵام سەرچاوە یان هۆكارەكەی ‌تەنیا بڕیارە تاكە كەسییەكان نین‌و ناتوانین بە بێ‌لەبەرچاوگرتنی ‌پێكهاتە كۆمەڵایەتییەكان‌و كاریگەرییان لەسەر تاك، باس لە هۆكارەكانی‌خۆكوژی ‌بكەین. خۆكوژی‌، پەیوەندیی‌بە هەلومەرجی‌ كۆمەڵایەتی‌‌و ژیانی‌تاكەكان لە نێو بنەماڵە‌و كۆمەڵگادا هەیە‌و هەروەك باسمكرد، ئەم دیاردەیە لە ئاكام‌و دەرئەنجامی‌كێشە دەروونی‌‌و كۆمەڵایەتییەكاندا سەر هەڵد‌ەدات ‌و هۆكاری ‌واقیعیی‌ خۆكوژییەكان، هێزە كۆمەڵایەتییەكانن كە لە كۆمەڵگایەكەوە بۆ كۆمەڵگایەكی‌دیكە، لە دەستەیەكەوە بۆ دەستەیەكی‌دیكە‌و لە ئایینێكەوە بۆ ئایینێكی‌دیكە جیاوازییان هەیە.
دەتوانین هۆكارە كۆمەڵایەتییەكان كە تاك هاندەدەن بیر لە خۆكوژی‌بكاتەوە یان پەنا بەرێتە بەر ئەم دیاردەیە، بەمجۆرە دەستنیشان بكەین: ژیانی‌شاری‌، زۆربوونی‌حەشامەت و قەرەباڵی، پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكان‌و پێكەوە نەگونجانی‌تاكەكانی‌كۆمەڵگا، شكستی‌كۆمەڵایەتی‌، دەستكورتی‌‌و هەژاری‌، بێكاری‌، كێشەكانی‌بنەماڵە، تەڵاق‌و… لە هۆكارە دەروونییەكانیش دەتوانین ئاماژە بە هەستكردن بە تەنیایی‌‌و غەریبی‌، گیرۆدەبوون بە ماددە هۆشبەرەكان، شكست لە خۆشەویستید‌ا، بێهیوایی‌یان نائومێدی‌، خەمۆكی‌‌و هەستكردن بە پووچی‌لە ژیاندا‌و لاوازیی‌تاك لە بەرامبەر كێشەكانی‌ژیاندا بكەین. هەروەها دەكرێت‌گۆڕانی‌كۆمەڵگا سوننەتییەكان بە كۆمەڵگای‌مۆدێرن‌و جیاوازیی‌نێوان بایەخە سوننەتی‌‌و بایەخە نوێیەكانیش بە هۆكارگەلێك ناو ببەین كە باندۆریان لەسەر تاكەكان هەیە‌و لەوانەشە هۆكاری‌پەنا بردنە بەر خۆكوژی‌بن.
رادەی‌خۆكوژی‌لە هەر كۆمەڵگایەكدا، نیشاندەری ‌ئاستی ‌لاوازیی ‌تێگەیشتنی ‌تاكەكانی ‌كۆمەڵگا، خۆشنەویستنی‌ خود ‌و ئاستی‌ تەندروست نەبوونی ‌ئەو كۆمەڵگایە لە باری‌دەروونییەوە نوومایش دەكات.
نیشانەكانی‌پێش خۆكوژی:
تاكێك كە بڕیاری‌ خۆكوژیی ‌دابێت‌، بێگومان لە قسەكردن، هەڵسوكەوت‌و هاتوچۆكانیدا دیارە. ئەڵبەت بە لەبەرچاوگرتنی‌جیاوازیی‌ تاكەكان، لەوانەیە شێوەی ‌قسەكردن‌و هەڵسوكەوتەكانیش جیاواز بن. بە واتایەكی ‌دیكە، هەڵسوكەوتەكان لە تاكێكەوە بۆ تاكێكیتر دەگۆڕێن. بۆ نموونە تاكێك پێش لە خۆكوژی‌، بە شێوەیەكی ‌ئەرێنی ‌لەگەڵ ‌دەور‌وبەرەكەی ‌هەڵسوكەوت دەكا‌ت و پێی‌وایە دەبێ‌بەمجۆرە سەرنجی ‌كەسانی ‌دەور‌وبەری ‌بۆلای ‌خۆی ‌رابكێشێت‌. بەڵام لەوانەیە كەسێكی‌دیكە وا بیر بكاتەوە كە چونكە ئەو خۆی ‌دەكوژێ‌‌و دەمرێت، گرنگ نییە كە هەڵسوكەوتی ‌باش بێت‌، بۆیە لەمەڕ دەور‌وبەر بێبایەخ دەبێت و هەوڵنادات سەرنجی‌ئەوان بۆلای‌خۆی‌راكێشێ‌.
بێگومان هەركەس یان هەر تاكێك كە پەنا دەباتە بەر دیاردەی‌دزێوی‌خۆكوژی‌، كێشەی‌تایبەت بە خۆی‌هەیە، كە پێیوایە رێگای‌دەربازبوون لەو قەیران‌و كێشانە، خۆكوشتنە. بەڵام ئایا خۆكوژی‌تەنیا رێگای‌چارەسەری‌كێشەكانە؟ بێگومان نا. چونكە، مرۆڤ تاكە بوونەوەرێكە كە لە بەرامبەر كێشە‌و گرفتەكانی‌ژیاندا بە بنبەست ناگات، بەو مانایە كە هەرچەندەش ژیان لە تاریكاییدا بێت‌، رۆچنەیەكیش هەیە كە ئەو رۆچنەیە دەتوانێ‌روناكی‌بە ژیان ببەخشێ‌‌و مرۆڤ هیوادار بكات.
خۆكوژی و ئەم چركەساتەی كوردستان:
مەخابن و ئەفسووس كە دیاردەی خۆكوژی یان (هەوڵی خۆكوشتن) لە كۆمەڵگاكەماندا روو لە زیادبوونەو بەتایبەتی لەنێو توێژی گەنجاندا.. من وەكو توێژەری كۆمەڵایەتی بەپێویستی دەزانم كە باس لە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی ئەم دیاردەیە بكەم و پێموایە كە یەكەمین و گرنگترین فاكتەرێك لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییە نوێیەكاندا دەبیندرێنەوە كە بریتین لە هەبوونی توندوتیژیی لە پێكهاتەو پەیوەندی خێزانی یان ئەوەی لە سۆسیۆلۆژیادا پێی دەوترێت: زەبر و زەنگی كەلتووریی و نۆرمی بنەماڵە.
وەكو دروونناسان و توێژەرانی تایبەت بەم دیاردەیە باسی لێوە دەكەن، بەزۆری ئەو جۆرە كەسانە دەیانەوێت خۆیان بكوژن كە هەستیارو هەستناسك و دڵ ناسكن، ئەو كەسانەی كە زۆر زوو زوویر دەبن و شەرمنن و بێوەین، ئەو كەسانەی كە بەناز پەروەردەن و رادەی ویست و ئیرادەیان زۆر نزمترە لەو كەسە بەهێزانەی كە بەرامبەر بە نەهامەتی و ئاریشە دانبەخۆدا دەگرن و رێژەی بەرەبەرەكانی و ململانێیان لە ژیاندا بەرزە.. شایانی وتنە، ئەوانەی هەوڵی خۆكوژی دەدەن هەمیشە دوودڵن لەزۆربەی كەسان و شتەكانی دەوروبەریان بۆیە لەگەیشتنیان بە خاڵی بنبەست دڵیان بە ژیان خۆش نامێنێت و سەد دەر سەد بێئومێد دەبن و باوەش دەكەن بە مەرگدا..
ئەوەشمان بیر نەچێت كە زۆرینەی گەنجان (نەك هەر لە كوردستاندا بەڵكو لە زۆربەی دونیادا و بەهۆی مامەڵەكردنی رۆژانەی بە ئامێرە كارەبایی و ئەلكترۆنیەكانەوە) زۆر بێئارام و بێحەوسەڵەیەو توانای گرفت و كۆششی زۆر لاوازەو لەبەردەم هەر كێشەو كۆسپێكدا كە نەتوانن لەو دەمودەستەدا چارەسەری بۆ بدۆزنەوە یەكسەر تاو دەدەنە نزیكترن ئامێرو كەرەستە بۆ خۆكوشتن كە بریتیین لە خواردنی كۆمەڵێك حەب یان دەمانچە یا ئاگر یاخود پەتی قەنارەو خۆهەڵواسین و …..تاد.
فاكتەری هەرە گرنگ لە خۆكوژیدا:
هۆكاری شكستهێنانە لە ئەزموونی خۆشەویستیدا كە دەشێت پەیوەندی هەبێت بە بەربەستەكانی بەردەم خۆشەویستی لاوانەوە یان ئەو لەمپەرانەی كە رێگرن لەبەردەم دەرفەتی هاوسەرگیریدا، فاكتەرێكی دیكە كە رۆڵی گرنگ لە دیاردەی خۆكوژیدا دەگێڕێت، بریتییە لە گۆڕانی كتوپڕی كۆمەڵگاو خەریكبوونی هەركەسە بە ئیشوكاری خودی خۆیەوە كە كەس ئاگای لە كەس نەبێت و ساردبوونەوەی پەیوەندییەكانی نێوان تاكەكان ببێتە ئەوەی كە زووتر دڵی گەنج بشكێت و لە ژیان زوویر ببێت و دوچاری خەمۆكی و زەبرو فشاری دەروونی ببێت.. بۆ وێنە: پەیوەندیمان بە ئامێری مۆبایل و كۆمپیوتەرو تەلەفزیۆنەوە زۆرترە وەك لە مرۆڤـ، كە ئەمەش دۆخێكی نالەباری رۆحی و بێزاری و تەنیایی بۆ تاكەكان فەراهەمدەكات..
فاكتەرێكی تر لەپەیوەندی خوێندندا دەبینرێتەوە (كە لەسیستەمی پەروەردەی توندی كوردستاندا بەدیدەكرێت) هەروەها نەبوونی بواری گەشەی تاك و داخرانی كۆمەڵگا بەسەر گەنجاندا لە ژیانی رۆژانەیاندا، هەروەها گرفتی ئابووری و پرسی بێكاری هۆكاری دیكەیە كەوا لە گەنجی موفلیس دەكات ژیان و ئاییندە لەبەردەمیدا رەش ببێت، دەتوانین دۆخی نالەباری زیندانییەكانیش بە هۆكارێكیتر دابنێین كە زۆرێك لە زیندانییەكان هەوڵدەدەن خۆیان بكوژن..
بەڵام دواجار چۆن ئەم دیاردەیە چارەسەر بكەین و مامەڵەی مەدەنییانەی لەتەكدا بكەین؟
رێگەچارە
لەمبوارەوە ئەوەیە كە لەنێو خێزان و كۆمەڵگادا، گرنگی زیاتر بدرێت بە گەنجان و پەیوەندی لەگەڵیاندا كراوەترو نەرمونیانتر بێت، دیالۆگ لە جێی شەڕو هەڕەشەو لێدان و سووككردن بەكار بهێنرێت و توندوتیژیی جەستەیی و دەروونیان لەگەڵدا بەكار نەیەت، بە راستگۆییەوە مامەڵەی مەدەنیانە لەگەڵ كچ و كوڕی ناو خێزانەكانماندا بكەین و نهێنیان بپارێزین و لە هەمانكاتدا گرفتە دەروونی و سۆزداری و ئابوورییەكانیان بۆ چارەسەر بكەین و بێنازو بێنەوایان نەكەین.. لە لایەنی داراییشەوە پیسكەو رژد نەبین و یارمەتیان بدەین.
پێویستە بە هێند وتەو گفتی گەنجان وەربگرین ئەگەر وتی: ژیانم ناخۆشەو خۆم دەكوژم….دەبێت قسەی ناشیرین و تانەو تەشەر بەكارنەهێنرێت لەگەڵ ئەو كەسانەدا كە هەوڵی خۆكوشتن دەدەن یان باسی خۆكوژیمان بۆ دەكەن، پێویستە لەكاتی تەنگانەدا دەستی هاریكاریان بۆ درێژ بكەین و درۆیان لەگەڵدا نەكەین.. پێویستە نەیەڵین ئەو كەسانەی باس لە خۆكوشتن دەكەن بە تەنیا دابنیشن و زۆر بیر لە كێشەكانیان بكەنەوە، پێویستە ئەو كێشەیەی بە گرنگ و بە بایەخی دەزانن بۆیان چارەسەر بكرێت و هەست بكەن كە تەنیاو بێنەواو بێكەس نین.
بە دیوێكی دیكەشدا پێویستە گەنجان ئەوەندە ناسك و بێئیرادەو لاواز نەبن كە لەبەردەم كێشەی سۆزداری یان خوێندن یان ئابووری یان دەروونیدا دەستەو یەخەو بێئومێد نەبن كە نەتوانن هیچ چارەیەك بۆ خۆیان و بۆ ژیانیان دابنێن.. پێویستە گەنجی كورد خاوەن خەون و خولیاو ئامانج و دیدێكی فراوان و تایبەتمەند بن.. هەروەها گرنگی بە كاركردن بدەن و وەرزش لە ژیانی رۆژانەیاندا بكەنە بەرنامەو بیر لە سبەینێ و ئاییندەی خۆیان و خێزان و نیشتمانەكە%