ژیانه‌وه‌: ئایا زەقكردنەوە‌و بەپاڵەوانكردنی حاڵەتەكانی سووتان‌و كوشتن‌و خۆكوشتن لەلایەن راگەیاندنەكانەوە، تاچەند كاری هاوشێوەی تر بەدوای خۆیدا دێنێ‌؟
سامان سیوه‌یلی: بێگومان یەكێك لە خەسڵەتەكانی قۆناغی هەرزەكاری لەڕووی هەڵچوونی و دەروونییەوە بریتییە لە هەڵەشەیی و تەسكبینی، لەڕووی ڕەفتاریشەوە هەرزەكاران زیاتر كاریگەر دەبن بەو نموونە و كاراكتەرانەی لە فۆرمی پاڵەواندا دەردەكەون و هەوڵی لاساییكردنەوەیان دەدەن لە پۆشینی پۆشاك و شێوازی قژ بڕین و جوڵە و هەڵسوكەوت و …تد، بەداخەوە لەم ڕۆژگارەی ئێستای كوردستاندا ڕاگەیاندنەكان هێندەی بەكارهێنەرانی توندوتیژی و كەسە خۆكوژەكان وەك پاڵەوان دەردەخەن نیو هێندە كار لەسەر لایەنە ئەرێنییەكانی ژیانی كۆمەڵگە ناكەن، وەكئەوەی تروسكاییەك لەژیانی كۆمەڵگەی كوردیدا نەبێت، بۆیە هەموو ئەو حاڵەتە توندوتیژی و خۆكوژیانەی لە ڕاگەیاندنەكاندا وەك حاڵەتی بوێری و تۆڵەسەندنەوە و كردەی پاڵەوانان بەرجەستە دەكرێن بێگومان كاریگەری نەرێنی دروستدەكات لای هەرزەكاران و گەنجان، چونكە ئەم ڕاگەیاندنانە ناڕاستەوخۆ بە هەرزەكاران و گەنجان دەڵێن، ئەگەر ئێوەش كێشەتان لەگەڵ خێزاندا هەبوو ئەوا پەنابەرن بۆ توندوتیژی، ئەگەر ئێوەش كەوتنە تەنگژەیەكە خۆتان بسوتێنن یان خۆتان بكوژن، ئەگەر ئێوەش دەتانەوێت ببنە مانشێتی گۆڤار و ڕۆژنامەكان و سەرنجی كۆمەڵگە بۆ لای خۆتان ڕابكێشن كردەیەكی توندوتیژی ئەنجامبدەن یان بەرامبەر خۆتان یان بەرامبەر دەوروبەرتان، ئەگەر دەتانەوێت ببنە ئەستێرە و كەسێتی ساڵ ئەوا تاوانی قێزەون ئەنجامبدەن. لەڕاستیدا میدیای كوردی مامەڵەیەكی زۆر ناعەقڵانی لەگەڵ حاڵەتی توندوتیژیدا دەكات، بەدڵنیاییەوە بەشێك پەرەسەندنەكانی كردەوەی توندوتیژی لەڕووداوەكانی مانگی شوبات و دواتردا لە شاری سلێمانی و ناوچەكانی تر بەهۆی خراپ مامەڵەكردنی میدیاكانەوە بوو لەگەڵ ڕووداوەكاندا. ئەركی میدیا لەمەڕ مەسەلەی توندوتیژی دوو ئەركە، یەكەم گواستنەوەی ڕووداوەكانە وەك خۆی، دووەم شرۆڤەكردنێكی واقعیانەیە بۆ ڕووداوەكان، دوور لە بەكارهێنانی ڕووداوەكان وەك كارتێكی سیاسی، بۆ نموونە ئەو تاوانەی نێچیر ئەنجامیدا بەرامبەر باوك و دایك و خوشكەكەی، نابێت میدیا بەجۆرێك شرۆڤە بۆ ئەم حاڵەتە بكات كە مامەڵەی خراپی باوك ئەم تاوانەی بە نێچیر كردووە، چونكە بەم پێودانگە زۆرینەی باوكانی كورد بەتایبەتی (نەوەكانی پێشوو) بەجۆرێك لەجۆرەكان نامیهرەبان و توندوتیژن و توانای دیالۆگ كردنیان نییە لەگەڵ كوڕ و كچەكانیاندا، كەواتە میدیاكان كاتێك ڕەوایی بدەنە تاوانەكەی نێچیر و وەك تۆڵەسەندنەوە بیناسێنن ئەمە خۆی لە خۆیدا هاندانی هەرزەكاران و گەنجانی تری ئەم كۆمەڵگەیەیە، لەكاتێكدا ئەركی میدیا ئەوەبوو ئەو تاوانە وەك قێزەونترین تاوان بناسێنێت، بەهەمان شێوە بۆ حاڵەتی خۆكوشتنەكەی بەناز و ئەوانی تریش، دەبێت مامەڵەیەكی هۆشیارانە لەگەڵ شرۆڤەكارییەكانی ئەم ڕووداوانەدا بكرێت. پاشان پێدەچێت لەبەر زۆروزەوەندی ژمارەی گۆڤار و ڕۆژنامە و كەناڵەكان و تەنگژەی پڕكردنەوەی لاپەڕە و بەرنامەكانیان، تەنها لەسەر یەك حاڵەتی خۆكوژی هەرچی میدیای كوردی هەیە مانشێتەكانیان دەكەن تەنها هەواڵێكی خۆكوشتن، لەكاتێكدا ڕۆژانە لەوڵاتێكی وەكو سوید و نەرویج و یابان بە دەیان و سەدان كەس خۆیان دەكوژن و ئەوەندە باس ناكرێن. كاتێك هەرزەكارێك دەبینێ لەسەر حاڵەتێكی خۆكوژی هەرچی میدیای كوردی هەیە بەم ڕووداوەوە سەرقاڵ دەبن ئیدی ئەمە خۆی لەخۆیدا دەبێت پاڵنەرێك بۆ دەستكەوتنی ئەو نازناوی پاڵەوانییە بەتایبەتی لای ئەوانەی زەمینە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكە ساز و لەبار بێت بۆ پەنابردن بۆ خۆكوشتن یان توندوتیژی بەكارهێنان بەرامبەر كەسانی تر. كەواتە بەجێی ئەوەی ئەو كردە توندوتیژییانە شیرین بكرێن دەبێت قێزەون بكرێن.

ژیانه‌وه‌: میدیا چی بكات بۆ ئەوەی ڕۆڵێكی گونجاو بگێڕێت لەمامەڵە كردن لەگەڵ ئەو جۆرە ڕووداوانەدا؟
سامان سیوه‌یلی: پێویستە هەموو كەناڵێكی میدیایی بەتایبەت (بینراو و خوێندراو) ڕاوێژكاری دەروونی و كۆمەڵایەتییان هەبێت، بەر لەداڕشتنی هەواڵی ڕووداوەكانی خۆكوشتن بەهەموو جۆرەكانیانەوە، هەروەها ڕووداوەكانی كوشتن و جۆرەكانی تری توندوتیژی، پێویستە ئەو ڕاوێژكارانە بیبنن و بەشداربن لە شێوازی داڕشتنی ئەو جۆرە هەواڵانە، هەروەها پێویستە ئەو ڕاوێژكارانە شرۆڤەی زانستییانەیان هەبێت دوور لەمەسەلەی مەزاژ و ئاڕاستەی كاركردنی كەناڵەكە یان گۆڤار و ڕۆژنامەكە و ئەو باكگراوەندە سیاسییانەی لە پشت ئەو كەناڵانەوە هەیە. ناكرێت مەسەلەی زۆری فرۆش و زۆری بینەر و دەستكەوتی سیاسی تێكەڵ بە كێشە و گرفتە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكانی تاكەكانی كۆمەڵگە بكرێت، چونكە كێشە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكان كێشەگەلێكی هەستیارن لە ژیانی تاك و خێزان و كۆمەڵگەدا و دەبێت زۆر بەوریایی و زانستیانەوە مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت.

ژیانه‌وه‌: پێتوایە زەقكردنەوەی ئەم حاڵەتانە هیچ پاڵنەرێكی سیاسی لەپشت بێت؟
سامان سیوه‌یلی: مەرج نییە زەقكردنەوەی هەموو حاڵەتەكان پاڵنەری سیاسی لەپشت بێت، بەڵام حاڵەت هەبووە كە پاڵنەری سیاسی لەپشت زەقكردنەكەیەوە هەبووە، زۆرینەی حاڵەتەكان هەڵەی خودی میدیاكارانە، بەڵام بەدڵنیاییەوە هەندێجار ململانێ سیاسییەكانی ناوخۆی كوردستان ئەوەندە تاوی سەندووە هیچ خوێندنەوەیەكی دروست و زانستی بۆ ئەو هەندێ ڕووداو نەكراوە، گرنگ ئەوەیە لایەنێك لایەنەكەی بەرامبەری پێ ناشیرین بكات، واتە ڕووداوەكان وەك كارتێكی سیاسی كەڵكیان لێوەرگیراوە ئەمەش ڕەنگدانەوەی نەرێنی دەبێت لەسەر ژیانی كۆمەڵایەتی و دەروونی تاكەكانی كۆمەڵگە.

ژیانه‌وه‌: لەدوای ئەوەی (بەناز)، لەهەولێر خۆی سوتاند‌و لەلایەن راگەیاندنەكانیشەوە بەچەندین شێوە زەقكرایەوە لەیەكێك لەراگەیاندنەكان ئەوە بڵاوكرایەوە كە چەند گەنجێك بڕیاریانداوە ئەگەر دانەمەزرێندرێن وەك بەناز خۆیان دەسوتێنن، ئیا ئەمانە تاچەند دەبێتە فشار بۆ سەر حكومەت‌و دەسەڵات، پێتوایە سیاسەتێك لەپشت ئەمەوە بێت برۆ فشارخستنە سەر حكومەت؟
سامان سیوه‌یلی: ئەم حاڵەتەی ئاماژەتان پێداوە بەرلەوەی فشارخستنە سەر حكومەت بێت، هاندان و فشارخستنە سەر خودی ئەو كەسانەیە تا پەلە بكەن لە كردەوەی خۆكوشتندا، من بەڕاشكاوی دەڵێم كەڵك وەرگرتن لەم كێشە دەروونی و كۆمەڵایەتییانەی كۆمەڵگە بۆ مەرامی سیاسی وەك ئەوە وایە هاوڵاتیانی سڤیل بكرێن بە پەرژینی بارەگای لایەنە سیاسییەكان لەشەڕدا، لە هەردوو حاڵەتەكەشدا ئەم خراپ كەڵك لێوەرگرتنە پێشێلكاری مافەكانی مرۆڤە بەڵام بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ و مۆدێرنانە.

ژیانه‌وه‌: هۆكاری زیادبوونی ئەو خاڵەتانە بۆچی دەگەڕێنێتەوە؟
سامان سیوه‌یلی: دیاردەی خۆكوژی لەهەموو كۆمەڵگەیەكدا بوونی هەیە، هەرێمی كوردستان بەبەراورد بە وڵاتانی تری دنیا بەتایبەتی بە زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپا كەمترین ڕێژەی خۆكوژی تێدایە، كە هەتا ئەم ساتە وەختە ناتوانین بڵێین بووە بە دیاردە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ئەگەر تەنها یەك حاڵەتیش ڕووبدات هەرجێی نیگەرانی هەموومانە. بێگومان فاكتەرەكانی پشت حاڵەتەكانی خۆكوشتن هەموویان چوونیەك نین، فاكتەرەكان لەنێوان (دەروونی، كۆمەڵایەتی، سۆزداری، بێكاری، ئابوری، خوێندن، رووداوی كتوپڕ) دابەش دەبن، بەڵام بەگشتی بەشێكی زۆری حاڵەتەكانی خۆكوشتن پاڵنەری دەروونییان لەپشتە بەتایبەتی نەخۆشی خەمۆكی. لەم سەردەمەی ئێستادا هاوڵاتیان بەگشتی لەژێر كاریگەری فشارە دەروونییەكاندا دەژین، چاودێری خێزان لاوازە یان نەماوە، بواری خوێندن كێشە و گرفتی زۆری تێدایە، گرانییە، خواستی تاك زیادی كردووە، چاولێكەری بووەتە دیاردەیەكی مەترسیدار، ڕێژەی نەخۆشییە دەروونییەكان زۆر زیادیان كردووە، جیابوونەوەی هاوسەران زیادی كردووە، نەخۆشییە سایكۆسۆماتییەكان (دەروون – جەستەییەكان) زۆر زیادیان كردووە، هەموو ئەمانە هەموویان بەڵگەی ئەوەن كە كۆمەڵگەی كوردی لەم ڕۆژگارەدا لە قەیرانێكی دەروونی و كۆمەڵایەتی و پەروەردەییدا دەژی. كەواتە لە ڕەوشێكی ئاوەهادا توندوتیژیش ڕوودەدات و خۆكوشتنیش ڕوودەدات و پێشبینی زیادبوونیشی دەكرێت.

ژیانه‌وه‌: ئەركی حكومەت چییە لەمبوارەدا؟
سامان سیوه‌یلی: بێگومان حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەتە پەیوەنددارەكان دەبێت زیاتر گرنگی بەژیانی هاوڵاتیان بدەن، بەتایبەتی لەڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە، بۆ نموونە سستمی خوێندن و پرۆگرامەكانی خوێندن لە وڵاتی ئێمەدا یارمەتیدەر نین بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت خۆی بناسێت و ئاشنا بێت بە لایەنی دەرووندروستی خۆی، دامودەزگاكانی تایبەت بە كێشە خێزانییەكان زۆر كەمن، ناوەندەكانی تایبەت بە چارەسەری دەروونی زۆر كەمن، سیاسەتی كەمكردنەوەی بێكاری هەڵەی زەقی تێدایە، پێكهێنانی ژیانی هاوسەگیریی بەشێوەیەكی هەرەمەكییانە و پێویستە حكومەت گرنگی بدات بە هۆشیاركردنەوەی گەنجان پێش چوونە ژیانی هاوسەرگیریی، توێژینەوەی زانستیمان نییە دەربارەی هۆكار و چارەسەركردنی ئەو هەموو كێشە كۆمەڵایەتی و نەخۆشییە دەروونییانە. كەواتە حكومەت دەتوانێت ڕۆڵ ببینێت لە كەمكردنەوەی ئەو كێشانەدا نەك لە بنبڕكردنیاندا.

ژیانه‌وه‌: ئایا ئەو كەسانەی ئەو كردارانە ئەنجام دەدەن‌و كۆتایی بەژیانیان دەهێنن، تاچەند لەڕووی دەرونیەوە تەندروستن؟
سامان سیوه‌یلی: بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت هەر حاڵەتە بەجیا لێكوڵینەوە لە هۆكارەكانی بكرێت، بەڵام بەگشتی توێژینەوەكان پێمان دەڵێن كە (75%) حاڵەتەكانی خۆكوشتن فاكتەری دەروونییان لەپشتە، بەتایبەتی نەخۆشی خەمۆكی، بەداخەوە زۆرجار بەهۆی نەبوونی یان كەمی ڕۆشنبیریی خێزانەوە نەخۆشییە دەروونییەكان بەشاراوەیی دەمێننەوە واتە یان خێزان نەخۆشییەكە ناناسێت و یاخود دەزانێت بەڵام پێی نەنگییە ئەندامەكەی خێزانی بباتە لای پسپۆرێكی دەروونی.
ا

پ/ بابەتی سێكس لە كۆمەڵگای كوردستان زیاتر دەلكێنرێت بە جەستەی ژنەوە، وەك ئەوەی ژن= سێكس؟ هۆكاری ئەوە چیە؟

:: هەرچەندە ئامارێکی زانستی لەبەردەست نییە ئەو بۆچوونە بسەلمێنێت، بەڵام من بە پێی تێڕوانێنم بۆ هەڵسوکەوتی ڕێژەیەکی زۆری پیاوان و بە پێی ئەزموونی خۆم لەگەڵ کەسانێکی زۆر لە ژنان و پێاوانی کورد، ئەتوانم بڵێم کە زۆرێنەی پیاوانی کۆمەڵگەی کوردستان ئەو تێڕوانینەیان هەیە بۆ ژن. بۆیە لێرەدا بۆچی خۆم لەسەر ئەو بنەمایە ئەخەمەڕوو.
سێکس پاڵنەرێکی سەرەکییە لە دروستکردنی پەیوەندی نێوان میینە و نیرینەدا، شتێکی سروشتییە پیاو و ژن عەوداڵی جەستەی یەکتری بن. نەک هەر لەشولار وهەڵسوکەوت و جلوبەرگی ژن یان قژ و ڕوخساری یان چاو برۆ و لێوی و گۆنا و دەنگی، بەڵکو تا ئەو ڕێگایەی پێدا ئەڕوات سەرنجی پیاو ڕادەکیشێت. هەر بەو شێوەیەش شانوشەوکەت و کەڵەگەتی و جەربەزەیی و ئازایەتی پیاو جێی سەرنجی ژنانە. بەڵام جیاوازییەکەی ئەوەیە، لە کۆمەڵگەی کوردستاندا وەک زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵات کە کاردانەوەی ئایین و داب و نەریتی خێڵەکی و کۆمەڵایەتی بەسەریەوە زاڵە، وا لە ژن ئەکات ناچاربێت هەست وسۆزی خۆیان بشارێتەوە. بەپێچەوانەشەوە گەر ژن هەست و سۆزی خۆی بەرانبەر پێاو بە ئاشکرا دەربڕێت لە ناو کۆمەڵدا بەڕێی نوسین و هۆنراوە و هونەرەوە وەک بۆ پیاو ڕەوایە، ئەوا ئەکەوێتە بەر نەفرەتی کۆمەڵ و ڕەوشتی ئەکەوێتە ژێر پرسیارەوە و ناوی بە خراپەکار ئەزڕێت. بە هەزارەها شیعر و گۆرانی دەوترێت و هەزارەهای تریش وێنە و تابلۆ دەکێشرێت بە قەدوباڵاو و جوانی ئەندامەکانی جەستەی ژنەوە، بەڵام زۆر دەگمەنە هونەرمەندێک یان شاعیرێکی ژن جورئەتی ئەوە بکات و بەهەمان شێوە هەست خۆی دەربڕیت بەرانبەر بە پێاو.
ئەو ڕاستیانە زۆر ئاشکران و نیشانەی پیاوسالاری کۆمەڵگەیە، لە کۆمەڵگەیەکی واشدا ڕێگانادرێت بە ژن بە شێوەیەکی شیاو ڕۆڵی خۆی ببینێت و بتوانێت چی لە ناخ و هزریدایە وەکو پیاو دەریبڕیت و خاوەنی کەسێتی تایبەتی خۆی بێت. بۆیە ژن لە کۆمەڵگەیەکی وادا بەوچاوە سەیردەکرێت و وەکو کەرەستەیەکی سێکس بۆ پیاو دەرئەکەوێت یانیش بۆ منداڵهێنان و خزمەتکردنی پیاو و بەڕێوەبردنی کاروباری ناوماڵ و پەروەردەکردنی منداڵ.

پ/ تووندوتیژی بە هەموو شێوەكانی ڕوو لە زیادییە، مامۆستایەكی زانكۆ دەڵێت:” سێکس هۆكاری هەموو تووندوتیژییەكانە، بە ئافات ناوی دەبات، بەرێزتان چ رایەكیتان هەیە ئایا سێكس لە كۆمەڵگا داخراوەكان دەبێتە ئافات بۆ ژیانی مرۆڤ، بەتایبەت ژن؟

:: من لەوەدا هاوڕانیم لەگەڵ ئەو مامۆستایەدا و پێم سەیرە کە گەیشتووەتە ئەو باوەڕەی سێکس بە ئافات و هۆکاری هەموو توندوتیژییەک بزانێت. من بۆ ئەو مەبەستە ئەپرسم: ئایا لەو کۆمەڵگانەی کە ئاشتی و ئارامی تیادایە سێکس بوونی بەهەمانشیوە نییە و ناکرێت؟
ڕاستە چەپاندنی سێکس هۆکاری چەند کێشەیەکی دەروونی و کۆمەڵایەتیە و لەوانەشە بەهۆی پەیوەندی سێکسیەوە چەندین ڕووداو لەنیوان خێزان و کەسانی ناو کۆمەڵدا ڕووبدات، بەڵام ناکرێت ئەوە ناوی ئافاتی لێبنرێت چونکە دەیان هۆکاری تر هەن کە دەبنە بایزی توندوتیژیەکی زیاتر وەک ئەوەی بەهۆکاری سێکسەوە ڕووئەدات و بە ئافاتیش ناونابرێن. ئەگەریش مەبەست لە سێکسی دەرەوەی پەیوەندی هاوسەرگیری واتا سێکسی نا شەرعیی یان پەیوەندی نێوان گەنجانی کوڕ و کچ، کە زۆرجار ڕووداوی دڵتەزینی لێئەبێتەوە و بەتایبەت کە ئەبێتە هۆی کوشتن و ئازاردانی جەستەیی و دەروونی ژنان. هۆکاری ئەوە سێکس نییە بەڵکو داب و نەریتی ئایین و خێڵەکی و نەبوونی یاسایەکی دادپەروەرانە کە بتوانێت بەر بەو تاوانانە بگرێت.
سێکس پێویستیەکی گرنگە بۆ ژن و پیاو و ئەبێت تێربکرێت هەر وەک چۆن خواردن و خواردنەوە و خەوتن و جێی حەوانەوە پێویستن لە ژیانی مرۆڤدا. لەو بارەیەشەوە زانای ده‌رووناسی ناسراو (ئه‌براهام ماسلۆ) سێکسی له‌ پله‌ی یه‌کەمی پێویستییه‌کانی مرۆڤ داناوه‌ له‌و پولێنکردنی پێویستییه‌کانی مرۆڤ کە ناسراوه‌ به‌Maslow’s hierarchy of needs. ، بەڵام بە بەرچاوگرتنی جیاوازی ئەوەی سێکس پێویستییەکی دەستبەجێ نییە و ئەکرێت بۆ ماوەیەکی زیاتر لەوانی تر دوابخرێت. بەلام خۆپاراستن لە سێکس و چەپاندنی بۆ ماوەیەکی زۆر کێشەی دەروونی لێئەبێتەوە وەک پێشتر ئاماژەم پێدا.

پ/ بەشێك لە ژنان بەهۆی هەڵسووكەوتی نادروستی هاوسەرەكانیان لەساتی سێكس تووشی خەمۆكی بوونە، باسلەوە دەكەن هاوسەرەكانیان هیچ مانایەكیان بۆ دانانێت لەساتی سێكس، ئایا سێكسی بێ‌ ئارەزوو دەبێـتە هۆی خەمۆكی؟

:: لەبوارێکی تردا باسم لەوەکردووە کە لە ژیانی هاوسەرگیریدا پەیوەند بە سێکس و خۆشەویستیەوە ناکۆکی لەنێوان ژن و پیاودا سەرهەڵئەدات و لێرەشدا ئەوە ئەخەمەڕوو کە پیاو بەرلەوەی بیر لە دەربڕینی خۆشەویستی بکاتەوە دەیەوێت ئارەزووی سێکسیی تێربکات و دەربڕینی هەستی خۆشەویستی بۆ بەرانبەرەکەی بە پلەی دووەم جێی بایەخە لای. بەڵام ژن چاوەڕێی خۆشەویستی ئەکات لە پیاو بەر ئەوەی بچێتە پرۆسەی جووتبوون و تام و چێژی لێوەرگرێت.
لێرەدا کە باس لە خۆشەویستی ئەکەم مەبەستم دەربڕینی زارەکی نییە، بەڵکو گەیاندنی هەست و سۆزی ڕاستەقینەیە بەڕێی کردەوە و هەڵسوکەوتەوە. ئەوەشی جێی سەرسوڕمانە ئەو ڕاستیە کە چەندین توێژینەوەی زانستی دەریانخستووە، نە ژنان ئەیگرنە بەرچاو و نە پیاوان، بۆیە بەردەوام لە ناکۆکی و کێشەدا ئەژین و زیاتر لەدوای جووتبووندا کاتێک پیاو پێویستی خۆی تێرئەکات بەبێ ئەوەی هەستی خۆشەویستی بگەیەنێت بە هاوسەرەکەی، بۆیە ژنان زۆر بە کەمی ئەگەنە ئۆرگازم. چونکە کاتێک ژن بەبێ ئەوەی هەست بە خۆشەویستی پیاو بکات وەک ناچاری ئەچێتە پرۆسەی جووتبوونەوە، هەستی ئەوەی لادروست ئەبێت کە پیاو تەنیا وەک کەرەستە بەکاریدێنێت بۆ تێرکردنی ئارەزووی سێکسی خۆی نەک وەک مرۆڤێک خاوەن هەست و بەشێکی یەکسان لە پرۆسەکەدا.

جێی داخە کە زۆربەی پیاوان کەڵەشێر ئاسا هەڵاوکەوت لەگەڵ هاوسەرەکانیان ئەکەن، هەروەک چۆن کەڵەشێر کاتێک دەیەوێت بپەڕێتە سەر مریشک بەدەوروبەریدا دێت و دەڕوا و دەخولێتەوە و زۆرجارێش بەدوایدا ڕادەکات تا ناچاری دەکات خۆی بدات بەدەستەوە. پیاوانیش لە بری ئەوەی بەدەربڕینی هەستی ناسک و سۆز و خۆشەویستی ڕاستەقینە ، گەلێک جار تەنانەت باری دەروونی و ماندووبوونی جەستەیی ژن ناگرنە بەرچاو و بگرە بەبێ بوونی ئارەزووی سێکس لای ژن ناچاری ئەکرێت بە سێکسکردن. ئەوەش لەبارەی دەروونییەوە هۆی سەرەکییە بۆ بێزاری لە سێکس و نائومێدی و شپرزەیی و ترس و دلەڕاوکێ و دواتریش تا ئەگاتە خەمۆکی بەهۆی دووبارەبوونەوەی هەمان ئەزمون دور لە گۆڕانکاری لە شێواز و هەست و هەڵسوکەوتدا. ئەو نەگونجانەی ئارەزوو و هەڵپەی سیکسی پیاو لەگەڵ ئارەزووی ژندا کە چاوەڕوانی خۆشەویستی نواندنی پیاوە بەر لە سێکس مایەی خەمۆکی ژنە نەوەک خواستی شێوازی نادروستی سێکس.

پ/ ئامارەكانی دادگا لە هەرێمی كوردستان دەری دەخەن رێژەی جیابوونەوە روو لە زیادییە، بە تایبەت لەسەر داوای ژن، واتە ژنان زیاتر داوای جیابوونەوە دەكەن، وتەبێژی ئەنجوومەنی دادوەری لە دیمانەیدا دەڵێت:” %80 جیابوونەوەكان بەهۆی داوا سێكسی نادروستی پیاوانە لە ژنەكانیان؟ هۆكاری ئەو نادروستیە چییە؟ ئایا پیاوان بۆ دامركانەوەی حەزەكانیان بۆچی پەنا بۆ هەموو جۆرە سێكسێك دەبەن؟

:: داوای سێکسی نادروست تەنیا هۆیەک نییە بەڵکو یەکێکە لە هۆکانی جیابوونەوە. شێوازی نادروستی سێکسکردن شتێکی نوێ نییە و هەر هەبووە. گومان هەڵناگرێت ئەگەر پیاو بتوانێت هەستی خۆشەویستی بگەیەنێت بە ژن بەر لە پرۆسەی جووتبوون، ژن ئامادەیی ئەبێت بۆ هەموو شێوەیەکی سێکسکردن بەڵکو چێژیش وەرئەگرێت لەو شێوازە گەرچی نادروستیش بێت. بەڵام کاتێک پیاو جگە لە دامرکاندنی ئارەزووی سێکسی خۆی، ئارەزوو و باری دەروونی و هەستی بەرانبەرەکەی ناگرێتە بەرچاو، بەبەردەوامیش ئەو شێوازە دووبارە ئەکرێتەوە، بەوە ژن هەست بە ڕێزنەگرتن لە کەسێتی و ئارەزووەکانی ئەکات و پێیوایە بایەخنەدانە بە سۆز و پێویستییەکانی و هەست بە بێزاریەکی زۆر ئەکات. لە ڕابووردوودا ژن بە ناچاری بێدەنگی هەڵئەبژارد، چونکە مافی ئەوەی پێ ڕەوا نائەبینرا چ لەلایەن کۆمەڵەوە و چ لەلایەن یاساوە. چەوسانەوەی ژنان زۆر لە ڕۆژانی ئێستا زیاتربوو، بەڵکو جیابوونەوە عەیب و عارێکی گەورە بوو بۆ ژن و بێوەژنیش لەناو کۆمەڵدا بەکەم سەیردەکرا. کەمی ڕێژەی جیابوونەوە لە ساڵانی ڕابووردوودا ئەوە ناگەیەنێت ژنان لە ژیانی هاوسەرگیریاندا بەختەوەربوونە، ئەوە و سەربەخۆنەبوونی ژن لەلایەن داراییەوە هۆیەکی تر بوو بۆ قەبووڵکردنی باری نالەبار و جیانەبوونەوە.

بەرزبوونەوەی ڕێژەی جیابوونەوە ئاماژە بەوە ئەدات کە ژنان ئێستا لە جاران زیاتر ئەتوانن دەنگ هەڵبێنن و لەجاران زیاتر مافی یاساییان هەیە وبۆیان هەیە داوای جیابوونەوە بەرزکەنەوە بۆ دادگا بە بەراورد بە جاران. ئەوەو ژنان ئێستا زیاتر سەربەخۆن لە باری داراییەوە و وەکو جاران چاویان لە دەستی پیاو نییە بۆ بژیوی ژیانیان.

پ/ ژنان گلەیی دەكەن بەوەی پیاوەكانیان تەنێ‌ لە ژووری نووستن خۆشەویستی بۆ ژنەكانیان دەردەبڕن و سێكس دەكەن كاتی دیكە وەك بێگانە سەیرییان دەكەن؟ رات وایە بەشێك لە پیاوان وەك ئامراز سەیری ژن دەكەن، تەنێ‌ لە شەو و ژووری نووستن داوای سێكس دەكەن، پێت وا نییە سێكس كاتێك بوو بە خواست چێژ نامێنێ‌ ؟

:: ئەوە زۆر ڕاستە و زۆرێک لە پیاوان خۆیان هەر ئەوەندە لە ژن ڕاوا ئەبینن و تەنیا وەک کەرەستەیەک بۆ خۆشی خۆیان بەکاری دێنن، زۆر پیاو هەیە هەر چۆن سەیری ئۆتۆمبیلەکەی ئەکات و خزمەتی ئەکات بەو شێوەیەش کاتی تێرکردنی سێکس ئاوڕ لە هاوسەرەکەی ئەداتەوە چونکە ئەو لەو کاتەدا پێویستیەکی تێرئەکات و ئەو جۆرە خۆشەویستییەش دەریئەبڕێت هەر وەک ئەو خۆشەویستیە وایە کە بۆ ئۆتۆمبیلە گرانباکەی هەیەتی.

گۆمان هەڵناگرێت ئەو ژنانه‌ی که‌ به‌ ناچاری ملئه‌ده‌ن به‌ سێکسکردن بێئه‌وه‌ی هاوسەرەکانیان خۆشه‌ویستیان پێ بگه‌یه‌نن ، له‌ناخی خۆیاندا واهەستئەکەن که‌ ده‌ستدرێژی ئه‌کرێته‌ سه‌ریان تەنیا بۆ ئەوەی توشی کێشه‌وگرفتی خێزان و توندوتیژی نه‌بن له‌لایه‌ن هاوسه‌ره‌کانیانه‌وه‌. ئەوەشیان لاڕوونە کە زۆربه‌ی پیاوان به‌و شێوه‌یه‌ن . لە هەمانکاتدا ئاگاداری ئه‌زموونی ژنانی تریش‌ هەن کە ئه‌وه دەرئەخات جیابوونه‌وه‌ ژیانیان باشتر ناکات و لایان ڕوونه‌‌ دووچاری هه‌مان کێشه‌ ئه‌بنه‌وه له‌گه‌ڵ پیاوانی تردا. بۆیه‌ به‌ناچاری ئه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و واقیعه‌دا هه‌ڵکه‌ن.
لە پەیوەندییەک و پرۆسەیەکی لەو جۆرەدا کە لە ئەنجامدا تەنیا لایەنێک کە پیاوە پێویستی خۆی تێرئەکات بەبێ لەچاوگرتنی هەستی بەڕانبەرەکەی کە ژنە. هەڵبەتە هەستی ژن بریندارئەکات و چێژ لە سێکسکردنی وا نابینێت.
بەدڵنیاییەوە بۆ ئەوەی سێکس تاموچێژی تەواوی خۆی بگەیەنێت پێویستە خۆشەویستی لەنێوان هەردوو لای پرۆسەکەدا هەبێت، ئەگەرنا ئەوا تەنیا پێویستییەکی ئاژەڵیانە تێرئەکرێت و هیچیتر.

پ/ بەگوێرەی بیروڕای بەشێك لە مامۆستایانی ئاینی پیاوان لە سێكس بە تواناترن، ئەوان توانای سێكسیان زیاترە، رایان وایە ژنان تەنێ‌ لە وروژاندن بەتواناترن؟ ئەمە تا چەند بیرو رایەكی تەندروستە؟

:: من لەگەڵ بیروڕای ئەو مەلایانە نیم کە وایئەزانن پیاو بەتواناترە لە سێکسدا بەبراورد لەگەڵ ژندا . بەڵکو ڕاستییەکەی ئەوەیە پیاو زیاتر عەوداڵی سێکس و زیاتر لە هەڵپەی ئەوەدایە کە ئەو پێویستیە تێر بکات، ڕاستە توێژینەوە زانستییە تایبەتییەکانی ئەم بوارە ئەوە دەرئەخەن؛ پیاوان له‌هه‌ر سه‌عاتێکدا 6 جار سێکس به‌ بیریاندا دێت، کە ئەکاتە 750 جار له‌ هه‌فته‌یه‌کدا، ئەم هەڵپە و عەوداڵبوونە مەرج نییە توانای لەگەڵدا بێت، توانای ژن پەیوەندە بە ڕادەی خۆشەویستی و شێوە و ڕادەی وروژاندنی لەلایەن پیاوەوە. هەرچەندە پیاو لە توانایدا هەبێت و بتوانێت خۆشەویستی بگەیەنێت بە ژن، ئەوەندە ژن ئامادەیی ئەنوێنێت بۆ سێکس و گەیاندی چێژ بە پیاو. بەڵام کێشەی سەرەکی لەوەدایە کە پیاو زۆر بەزوویی ئەگاتە مەبەستی خۆی لە پرۆسەکەدا و هاوسەرەکەشی بە هۆی نەگونجانی سێکسی و دەروونی و نەبوونی خۆشەویستی و سۆزی چاوەڕێکراوەوە هەست بە نائارامی دەروونی ئەکات سەرەڕای چێژ وەرنەگرتن لە سێکسدا.

پ/ ژمارەیەكی زۆر كتێبی سێكسی لە كتێبخانەكانی كوردستان هەن، بەپرسی كتێبخانەكان باس لەوە دەكەن ژنان بە شەرمەوە ئەو كتێبانە دەبەن یاخود هەر نایبەن، پیاوان زیاتر ئەو جۆرە كتێبانە دەبەن، ئایا چەوسانەوەی ژنان لە رووی سێكسی ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ژنان هۆشیاری و زانیاری سێكسیانە كەمە؟

:: نەک هەر ژنان بگرە زۆرینەی پیاوانی کۆمەڵی کوردەواری بە ئاگانین لەبواری سێکسدا و ئاستی ڕۆشنبیری سێکسییان نزمە. ڕۆشنبیری سێکسیش بەشێکە لە ڕۆشنبیری گشتی. هەرچەندە ژمارەی زانکۆ و خوێندنگەکان لە زیادبوندایە بەڵام ڕۆشنبیری سێکسی هێشتا نەگەیشتووەتە ڕادەی پێویست. پێویستە ئەوە لەبیر نەکەین کە جیاوازییەکی زۆر هەیە لە نێوان ڕۆسنبیری و خویندەواریدا. دەرچووی زانکۆ تەنانەت هەڵگری بڕوانامەی دکتۆراش، مەرج نییە ڕۆشنبیر بێت و هۆشیاری لەلایەن سێکسەوە هەبێت، ڕاستیەکەشی ئەوەیە سیستمی پەروەردە کەموکوڕی زۆری هەیە و بایەخی ئەو تۆی نەداوە بە بواری سێکس لە پرۆگرامی پەروەردەدا لە گشت قۆناغەکانی خوێندندا.

پێموایە ناهۆشیاری ژنان و بێ ئاگاییان لەبارەی سێکس وئەندامە سێکسێکانیانەوە، بەشێکە لە ناهۆشیاری گشتی و دەرئەنجامی پیاوسالاری کۆمەڵ. دوور نییە بینینی کتێبێک لەبارەی سێکسەوە بەدەستی ژنەوە ببێتە هۆی کێشە نێوان ژن و هاوسەرەکەی یان کچ و براکەی یان باوکی. چونکە سێکس تا ئێستا تابۆیە بۆ ژنان لە کۆمەڵی ئێمەدا. کەمن ئەو جۆرە کەسانە کە ئەوە ڕەوا ئەبینن بۆ ژن. هەروەها کەمن ئەو ژنانەی کە ئەو بازنە تەسکەیان شکاندبێت.

پ/ پرۆگرامی تایبەت بە سێكس لە كوردستان لەناو قوتابخانەكان نییە، بەرێوەبەری پرۆگرامەكان رای وایە ئەو بابەتە كاتی دەوێت كەسی پسپۆریش، سوودەكانی خوێندنی ئەو پرۆگرامە چی دەبێت لەناوەندەكانی خوێندن ئەگەر هەبێت؟

:: پێم سەیرە ئەو بەرپرسەی پەروەردە نەبوونی پرۆگرامی تایبەت بە سێکسەوە لە خوێندنگەکاندا ئەگەڕێنێتەوە بۆ نەبوونی کات و کەسانی پسپۆر. سەیرلەوەدایە باس لە هەر کەم وکۆڕییەک ئەکرێت بەرپرسان پەنا ئەبەنە بەر پاساوکردن، هەرکە باسی گەندەڵی و دواکەوتنی سیستەمی کارگێڕی و کەمی خزمەتگوزاری ئەکرێت، پاساوی ئەوە دەهێننەوە کە حکومەتەکەمان هێشتا ساوایە. بێست ساڵ تێئەپەڕێت و ئیتر پێموایە ئەو پاساوە بەسەرچووە و چیتر جێی باوەڕی کەس نییە. ئەو پاساوەی بەڕێوەبەری پرۆگرامەکانی پەروەردە شێوەیەکە لەو پاساوانە و لە جێی خۆیدا نییە. ساڵانێک بەسەرچوو و کاتێکی زۆریش لەدەستدرا کە ئەتوانرا ئەو پرۆگرامانە جێبەجێ بکرێن. ئیشتاس ئەکرێت دەستپێبکرێت و بەزووترین کات بخرێنە سیستەمی پەروەردەوە و نە پێویست بەو کاتە زۆرە ئەکات و نەکەسانی پسپۆر کێشەیەکی وا گەورەیە ببێتە ڕێگر لەبەردەم پرۆگرامێکی واگرنگ بۆ ژیانی تاک وکۆمەڵی کوردەواری. کارێکی گران نییە گەر کۆرس و وۆرکشۆپی تایبەت بکرێتەوە بۆ هەموو ئەو مامۆستایانەی وانە ئەڵێنەوە کە پەیوەندی بەو بوارەدا هەیە بەتایبەت وانەی زانست و وانەی بایۆڵۆجی.

سیستەمی په‌روه‌رده‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگه‌ بۆ پێگه‌یاندن و گه‌شه‌کردنی کۆمه‌ڵاییه‌تی. بۆیە پێویستە ئه‌و ڕاستییانه‌ بگرێتە‌ به‌رچاو که‌ سێکس وه‌ک پێویستییه‌کی فسیۆلۆجی خۆڕسک له‌ قۆناغی گه‌نجێتیدا سه‌رهه‌ڵئه‌دات. گه‌نجان له‌ ڕێی جۆراوجۆره‌وه ئاشنایەتی ‌به‌ سێکس پەیدائەکەن. ئەمڕۆ تە‌کنۆلۆجیای و ئینته‌رنێت و سه‌ته‌لایت و فلیمی ڤیدیۆ و ئامێری هه‌مه‌جۆری تر و گۆڤاری سێکسی له‌ به‌رده‌ستی گه‌نجاندایە و کەس نییە بەری پێبگرێت و زانیاری به‌ شێوه‌یه‌کی نادروست ئه‌گه‌یه‌ننه‌ گه‌نجان و هانیان ئه‌‌ده‌ن و هه‌ستییان ئه‌جوڵینن. پێویسته‌ نەک هەر ناوەندەکانی خوێندن بەڵکو داموده‌زگا ته‌ندروستییه‌کانیش، به‌شێوه‌یه‌کی زانستیانه‌ زانیاری له‌ باره‌ی سێکس و خۆپاراستن له‌ نه‌خۆشییه‌کانی سێکسه‌وه‌ بگه‌یه‌نن به‌ هەموو ئەندامێکی کۆمەڵ بە تایبەتی گه‌نجان و ڕۆشنبیری سێکسی بخرێته‌ پرۆگرامی په‌روه‌رده‌وه‌ بەتایبەتی له‌ دوای قۆناغی‌ داواناوه‌ندییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی شێوه‌ی نادروست و نیگه‌تیڤانه‌ و کاردانه‌وه‌ی به‌کارهێنانی ئه‌و ته‌کنۆڵۆجیا و سه‌رچاوانه‌‌ ڕوونبکرێتەوە و هۆشیاری خۆپاراستن بگەیەنن پییان.
پێویستە ئه‌وە بخرێتەڕوو که‌ سێکس پرۆسه‌یه‌کی فیسیۆلۆجی گرنگه‌‌ و په‌یوه‌ندی‌ بە زۆر لە ئەندامانی تری لەشی مرۆڤەوە هەیە وەک تۆڕی ده‌ماره‌کان و سوڕی خوێن و گلاندی هۆرمۆنه‌کان و هه‌ر‌وه‌ها پەیوەندییەکی بتەو هەیە لەنێوان سێکس و به‌باری ده‌روونی مرۆڤه‌وه، ئەوانە چەند نموونەیەکن لە سوودی ئەو جۆرە پرۆگرامانەی کە پێویستە سیستەمی پەروەردە بایەخیان پێبدات ناوەندەکانی خوێندن.

ئاوێنه‌: مەبەست لە كێشە سێكسییەكانی نێوان هاوسەران چییە؟
سامان سیوه‌یلی: بێگومان كێشە سێكسییەكانی نێوان هاوسەران لە پلە و ئاستی جیاوازدان، هەندێ جار لەلایەن هاوسەرە ژنەكەوەیە كە خۆی لە ساردی سێكسییدا دەبینێتەوە، ئەمیش دابەش دەبێت بۆ سەر سێ ئاست: كەمی ئارەزووی سێكسیی و درەنگ وروژاندن، درەنگ گەیشتن بە ئۆرگازم، نەبوونی ئارەزووی سێكسیی بەتەواوی. سەبارەت بەپیاوانیش خۆی لە پەككەوتەیی سێكسییدا دەبینێتەوە كە ئەمیش لە چەند ئاستێكدایە: كەمی ئارەزووی سێكسیی، ڕەپ نەبوونی تەواوی چوكی پیاو، زوو ئاوهاتنەوە.
بێگومان هەر یەك لەم حاڵەتانە بە گرفتی سێكسیی هەژمار دەكرێن بۆ ژیانی هاوسەران و بوونی هەر حاڵەتێكیان دەبێتە ژانكۆیەكی دەروونی بۆ خاوەنەكەی و لەهەمان كاتیشدا بۆ بەرامبەر، كە زۆرجار كار لە پەیوەندییە سۆزداری و خۆشەویستیی و كۆمەڵایەتییەكەیشیان دەكات، هەندێ جار كار دەگاتە ئەو ئاستەی لایەنی بەرامبەر دووچاری ئەوە ببێت كە بیانووی جۆراوجۆر بەبەرامبەرەكەی بگرێت و بەردەوام ئاژاوە و ناتەبایی باڵ بەسەر پەیوەندی نێوان دوو هاوسەرەكەدا بكێشێت، ئەوەی مایەی نیگەرانییە لەبەرهەندێ ئیعتیباراتی كۆمەڵایەتی و كولتوری كۆمەڵگەی ئێمە، كاتێك هاوسەرێك كێشەی لەبواری سێكییدا دەبێت پێی نەنگییە دانی پێدابنێت و هەوڵی چارەسەری حاڵەتەكەی بدات.
ئاوێنه‌: هۆكارەكانی ئەم كێشانە چین؟
سامان سیوه‌یلی: دیارە هۆكارەكانی كێشە سێكسییەكان بەپێی ڕەگەز و بەپێی جۆری كێشەكە جیاوازی دەبێت. بۆ نموونە سەبارەت بە كێشە سێكسییەكانی ژنان گرنگترین هۆكارەكان بریتین لەمانە: تێڕوانینی ژن بۆ سێكس دیارە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پەروەردەی خێزانی و كاریگەربوونی بەهەندێ بیروباوەڕی تایبەت لەمبارەیەوە، خەتەنەكردن، بوونی هەندێ نەخۆشی جەستەیی بەتایبەتی ئەو نەخۆشییانەی تایبەتن بە كۆئەندامی زاووزێوە، تووشبوونی ژن بەنەخۆشی دەروونی بەتایبەتی دڵەڕاوكێ و خەمۆكی، بەكارهێنانی حەبی ڕێگر لەمنداڵبوون، ڕەفتاری نادروستی هاوسەر، بوونی ئاژاوە و ناتەبایی خێزانی، نەبوونی سۆز و خۆشەویستی بۆ هاوسەر یان لە هاوسەرەوە، ئەزموونی تاڵی تایبەت بەسێكس بەر لەچوونە ژیانی هاوسەرگیری و هاوسەرگیری نابەدڵ، و چەندین هۆكاری تر.
سەبارەت بە هۆكاری كێشە سێكسییەكان لای پیاوان: ناسروشتی بوونی گون لەڕووی پێكهاتەوە و لەڕووی دەردانی سپێرمەوە، تێكچوونی هۆرمۆنی گون، كێشەكانی تایبەت بە ڕەپ بوونی چوك، تێڕوانینی پیاو بۆ سێكس، هاوسەرگیری نابەدڵ، بوونی نەخۆشی دەروونی بەتایبەتی دڵەڕاوكێ و خەمۆكی، نەبوونی سۆز و خۆشەویستی بۆ هاوسەر یان لە بەرامبەرەوە، ڕەفتاری نادروستی هاوسەرەكەی، بوونی لێكتێنەگەیشتن لەگەڵ هاوسەر و بوونی ئاژاوەی خێزانی، كاریگەربوون بە فشاری دەروونی بەردەوام، هەندێ جار زۆر ماندووبوون و قورسی كار و پیشە، ئەزموونی تاڵی پیاو سەبارەت بە سێكس، هەندێ بیروباوەڕی تایبەت بەپیاو بەرامبەر ژیانی هاوسەریی و سێكس.
ئاوێنه‌:- ئایا تەمەنێكی دیاریكراو یان قۆناغێكی دیاریكراو هەیە لە دەركەوتنی ئەم كێشانەدا؟
سامان سیوه‌یلی: هەندێ لەم كێشانە هەر لەسەرەتای ژیانی هاوسەرییەوە دەردەكەون، بەتایبەتی ئەو حاڵەتانەی پەیوەندی بە ئەزموونی هاوسەرەوە هەیە بەرامبەر بەسێكس یان بیروبۆچوونی كەسەكەوە هەیە كە دەگەڕێتەوە بۆ پەروەردەی خێزانی، یان بۆ خەتەنەكردن، هەندێ جاریش ئەم كێشانە دواتر دەردەكەون بەتایبەتی ئەوانەی تایبەتن بە ڕەفتاری هاوسەری بەرامبەر، یان بوونی ئاژاوەی خێزانی و تووشبوون بە نەخۆشی دەروونی. واتە دەركەوتنی ئەم كێشانە بەپێی جۆری كێشەكان دەگۆڕێت و هەموو كێشەكان وابەستە نین بە تەمەنێك یان قۆناغێكی دیاری كراوەوە.
ئاوێنه‌: كاریگەری ئەم كێشانە چییە لەسەر پەیوەندییە خێزانییەكان؟
سامان سیوه‌یلی: بێگومان سێكس بەیەكێك لە ڕەگەزە سەرەكییەكانی ژیانی هاوسەریی دادەنرێت، مەحاڵە ژیانێكی هاوسەریی بەختەوەر هەبێت بێ پەیوەندییەكی سێكسیی دروست و بێ كێشە، بەڵام هەروەك ئاماژەم پێدا چەندە بوونی گرفتی سێكسیی خۆی لەخۆیدا كێشەیە، شاردنەوە و پەردەپۆشكردنی كێشە سێكسییەكان كێشەیەكی گەورەترە چونكە بەردەوامی دەدات بە ژانكۆ دەروونیی و سێكسییەكانی هاوسەران و كاریگەری گەورە دەكاتە سەر ڕەفتار و باری دەروونی و سۆزداری هاوسەران، هەندێ جار لەشێوەی ئاژاوەی خێزانیدا خۆی بەرجەستە دەكات، هەندێ جاریش دەبێتە هۆی پەنابردنی هاوسەران بۆ ناپاكی هاوسەریی، یان بۆ جیابوونەوە و هەڵوەشاندنەوەی خێزان.
ئاوێنه‌: كاریگەری كولتور چییە لەسەر ئەم كێشانە؟
سامان سیوه‌یلی: بێگومان كولتور كاریگەری خۆی هەیە لەسەر تێڕوانینی تاكەكانی كۆمەڵگە بەرامبەر سێكس، تێڕوانینی تاكێكی ئەوروپی بۆ سێكس هەمان تێڕوانینی تاكێكی كوردی یان عەرەبی نییە بۆ سێكس، كۆمەڵگە نەریتی و ئایینەكان داخراوترن بەڕووی سێكسدا، هەندێ جار ئەم داخرانە وایكردووە كە قسەكردن لەسەر سێكس بە نەرێنی و عەیبە و هێڵی سوور هەژمار كراوە، ئەمەش وایكردووە كە تاكەكانی ئەو كۆمەڵگەیە كەمتر هۆشیارتربن چونكە نەیاتوانیوە زانیاری دروست بەدەستبهێنن سەبارەت بە سێكس، بۆیە لەم جۆرە كۆمەڵگە داخراوانەدا كێشە و گرفتە سێكسییەكان زیاترن، ژانكۆ سێكسییەكانیش لەنێوان هاوسەراندا زیاترن. هەندێ جار تێڕوانینی چەوت و هەڵەی باوی نێو هەندێ كولتور وا دەكات كە بەشێك لە تاكەكانی كۆمەڵگە دووچاری گرێی دەروونی ببن بەرامبەر سێكس، بۆیە كاتێك ئەم تاكانە دەچنە ژیانی هاوسەرییەوە بەئەنجامدانی پەیوەندی سێكسیی لەگەڵ هاوسەرەكانیشیاندا دووچاری هەستكردن بە گوناه دەبن، ئەمەش هۆكارێكی دەروونی دەبێت بۆ تووشبوون بە ساردی یان بە پەككەوتەیی سێكسیی.
ئاوێنه‌: كاریگەری تەكنۆلۆژیا چییە لەسەر ئەم كێشانە؟
سامان سیوه‌یلی: تەكنۆلۆژیا ڕۆڵێكی بەرچاوی بینیوە لە ژیانی مرۆڤەكاندا، یان بەسوود وەرگرتن لێیان یان بەپێچەوانەوە زیانی بە مرۆڤەكان گەیاندووە، ئەوەی تایبەتە بە مەسەلەی سێكس، ئەوەیە هەندێ جار دەبینرێت هاوسەرانی پیاو دووچاری ئالوودەبوون دەبن لەسەر بەكارهێنانی ئینتەرنێت و بینینی فیلم و گرتە سێكسییەكان، یان لە دروستكردنی پەیوەندی سۆزداری و سێكسیی ئەلەكترۆنی ئەمەش وادەكات كە ئەو چێژەی لەڕێی ئینتێرنێتەوە وەریدەگرێت ببێتە جێگرەوەی چێژە سروشتییەكەی پەیوەندی نێوان خۆی و هاوسەرەكەی، بۆیە ئەم حاڵەتانە زۆرجار كێشە و گرفتی گەورەی دروست كردووە لەنێوان هاوسەراندا، یاخود هەندێ جار ئەوەی هاوسەران دەیبینن لەڕێی بینینی فیلم و گرتە سێكسییەكان كاتێك بەراوردی دەكەن بە هاوسەرەكانی خۆیان تووشی بێزاری و نائومێدیان دەكات بەوەی هاوسەرەكانیان وەك پاڵەوانی ئەو فیلمانە ئاكتیڤ نین لە سێكسدا و خواستەكانی ئەمان بەدی ناهێنن. بۆیە زۆر جار ئەم كێشانە كاریگەری خراپی كردۆتە سەر ژیانی هاوسەرگیریی. بەڵام ئەگەر تەكنۆلۆژیا بۆ بەدەستهێنانی زانیاری سێكسیی دروست بێت ئەوا بێگومان كاریگەری ئەرێنی دەبێت.
ئاوێنه‌: خۆراك و سێكس، چ پەیوەندییەك دەیانبەستێتەوە بەیەكەوە؟
سامان سیوه‌یلی: بێگومان خۆراك كاریگەری خۆی هەیە لەسەر هێزی سێكسیی تاك، هەتا سیستمی خۆراك دروستتر بێت ڕەنگدانەوەی باشی دەبێت لەسەر هێز و توانای سێكسیی تاك، هەندێ جۆری خۆراك هەیە زیاتر وزە دەبەخشنە تاك و ئاكتیڤتری دەكەن، پێچەوانەی ئەمەش ڕاستە.
ئاوێنه‌: كاریگەری ژینگە چییە لەسەر ئەم كێشانە؟
سامان سیوه‌یلی: دیارە بوونی ژینگەی دروست و لەبار بۆ ئەنجامدانی پەیوەندی سێكسیی یەكێكە لە پێویستییەكانی پرۆسەی سێكسیی، بۆ نموونە دوو هاوسەر ئەگەر لە ژوورێكدابن كە چەند منداڵێكیان لەوێدا خەوتبێت وەك پێویست ناتوانن بە دروستی پەیوەندییە سێكسییەكانیان بەڕێوەبەرن، بەپێچەوانەوە دابینكردنی ژووری گونجاو كە تیایدا پلەی گەرمی لەبار بێت و پاكوخاوێنی ڕەچاوبكرێت و بۆن و بەرامەی خۆش و ڕووناكی گونجاوی تێدا بێت تێكڕا ئەمانە كاریگەری ئەرێنییان دەبێت بۆ سەر پرۆسەكە، پێچەوانەی ئەمەش ڕاستە.
ئاوێنه‌: هەندێك گۆڤارو بڵاوكراوە بەشێوەیەكی زۆر باس لە لایەنەكانی سێكیس دەكەن ئایا ئەمە تا چەند دروستە؟؟ وە باسكردنی بەو شێوەیە لەلاین خەڵكانێكەوە كە تایبەتمەند نین بەو بوارە ؟
سامان سیوه‌یلی: بڵاوكردنەوەی زانیاری دروست و زانستییانە نەك هەر دروستە بەڵكو پێویستیشە لەكوردستان نە پرۆگرامەكانی خوێندن قسەی هەیە لەمبارەیەوە، نە كەناڵەكانی تیڤی خۆیان لەم زانیاری بەخشینە دەدەن لەبواری سێكسدا، تاكە كەناڵ كە هەبێت گۆڤار و ڕۆژنامەكانە، بەڵام ئەوەی جێی نیگەرانییە هەندێ جار بەمەبەستی وروژاندن و ڕاكێشانی خوێنەر و كڕیار بابەت بڵاودەكرێتەوە واتە بۆ مەبەستی بازرگانی كردنە، وە پێویستە ئەو كەسانەی لەسەر سێكس بابەت دەنووسن كەسانی تایبەتمەند بن و خاوەنی باكگراوەندێكی زانستییانە بن.
ئاوێنه‌: چارەسەر؟
سامان سیوه‌یلی: گرفتە سێكسییەكان چارەسەریان هەیە و دەبێت هەر هاوسەرێك هەستی كرد كێشەی هەیە لەمبوارەدا بچێت بەدەم چارەسەری كێشەكەیەوە، چونكە سێكس بە كۆڵەكەیەكی سەرەكی ژیانی هاوسەران هەژمار دەكرێت، هیچ عەیب نییە بۆ هاوسەرێك دان بە كێشەكەیدا بنێت و سەردانی پزیشكی پسپۆر بكات بەمەبەستی چارەسەركردن و كۆتایی پێهێنان بە ژانكۆ سێكسییەكەی، بەپێچەوانەوە عەیب لەوەدایە كە مرۆڤ ئەم كێشانەی پەردەپۆش بكات و خۆی لە چارەسەركردنی بدزێتەوە، چونكە دەبێت هەموو هاوسەران بزانن كە هەر یەكێكیان كێشەی هەبێت لەمبوارەدا ئەوا مافی بەرامبەریش پیشێل دەكات، بۆیە دەبێت هەموو هاوسەران هەوڵ بدەن بۆ بەدەستهێنانی زانیاری دروست و زانستییانە بۆ ئەنجامدانی پەیوەندییە سێكسییەكانی نێوانیان بە دروستترین ڕێگە و گونجاوترین شێواز كە تیایدا چێژ و ئاسوودەیی بۆ هەردوولا مسۆگەر بكات. ئەگەر هۆكاری كێشەكانیش كۆمەڵایەتی بوون یان ڕەفتاری هاوسەر بوو، ئەوا پێویستە ئەم كێشانە هەڵنەگیرێت و دوانەخرێت چونكە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ كەڵەكە دەبن و دەبنە هۆی ساردی زیاتر لەپەیوەندییە سێكسییەكاندا و كەمكردنەوەی نەمانی سۆز و ڕێز و خۆشەویستی، بۆیە باشتر وایە لەم كاتانەدا سەردانی ڕاوێژكارانی دەروونی و كۆمەڵایەتی بكەن بەمەبەستی چارەسەركردنی كێشەكانیان و ڕێنمایی كردنیان.

ئاسۆ بیاره‌یی، شاره‌زا له‌ بواری‌ سایكۆلۆژی کۆمەڵگەدا: له‌ كۆمه‌ڵگای‌ پیاوسالاریدا ژن ناتوانێت به‌ ئاسانی‌ دابونه‌ریتی‌ خراپ بشكێنێت

سازدانی: به‌درخان كۆڤان
ئاسۆ بیاره‌یی، شاره‌زا له‌ بورای‌ سایكۆلۆژیا، له‌م چاوپیپَكه‌وتنه‌ی‌ هاوڵاتیدا چه‌ند بۆچوونێكی‌ خۆی‌ سه‌باره‌ت توندوتیژی دژ به‌ژنان‌و جیاوازییه‌ ره‌گه‌زییه‌كان ده‌خاته‌روو.
هاوڵاتی‌: سه‌ره‌تا با ئه‌م پرسیاره‌ بكه‌ین پێتوایه‌ كێشه‌یه‌ك هه‌بێت به‌ نێوی كیشه‌ی ژن؟
ئاسۆ بیاره‌یی: بێگومان كێشه‌ هه‌یه‌، كێشه‌یه‌كی خوێناوی نا به‌رانبه‌ر كه‌ نێرینه‌ باڵاده‌سته‌و مێینه‌ بن ده‌ست. كه‌ نێرینه‌ زۆربه‌ی بواره‌كانی ژیانی بۆخۆی قۆرخكرد‌ووه‌ و وزه‌ و جه‌سته‌ی ژنان بۆ تێركردنی ئاره‌زووه‌كانی خۆی به‌كارده‌بات. كێشه‌یه‌كی مێژووییه‌ كه‌ له‌ دوای قۆناغی كۆمۆنه‌ی سه‌ره‌تاییه‌وه‌، ئیدی ژن بن ده‌سته‌ و پیاو سالاری كۆمه‌ڵگایه‌.
هاوڵاتی‌: تاكو ئێستا له‌لایه‌ن هه‌ندێ پیاوه‌وه‌ ژن به‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك داده‌نرێت بۆ تێركردنی غه‌ریزه‌ سێكسییه‌كان پێتوایه‌ ئه‌مه‌ بیركرنه‌وه‌ی هه‌موو پیاوێك بێت؟
ئاسۆ بیاره‌یی: پێموایه‌ به‌ گشتیكردن بۆچو‌ونێكی هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستت له‌ باشووری كوردستان بێت، نه‌خشه‌ی جوگرافی كۆمه‌ڵگا رۆڵی خۆی ده‌بینێت له‌ دابه‌شكردنی ناوچه‌كاندا. هه‌ندێ ناوچه‌‌ی كوردستان ژنی تێدا زۆر ده‌چه‌وسێته‌وه‌ و پیاو زۆرجار دوا بڕیاری به‌ده‌سته‌. هه‌ندێ ناوچه‌ش هه‌یه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ژنان و پیاوان تاڕاده‌یه‌ك یه‌كسانن و ئه‌ركه‌كانی ژیانیان پیكه‌وه‌ ته‌واو ده‌كه‌ن. ئاستی گه‌شكردنی هوشیاری خێزانه‌كانیش رۆڵی خۆیان ده‌بینن. ئه‌و خێزانانه‌ی كه‌ كراوه‌ن و ئایدیایه‌كی پێشكه‌وتووخوازیان هه‌یه‌، به‌ چاوێكی یه‌كسانه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ كچ و كوڕه‌كانیان. كه‌واته‌ ئاستی گه‌شه‌كردنی هه‌مه‌لایه‌ن رۆڵێكی به‌رچاویان هه‌یه‌ له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌دا.
هاوڵاتی‌: له‌ كۆمه‌ڵگای داخراو و خه‌فه‌كراو هه‌میشه‌ پیاو ئیستیغلالی ژن ده‌كات به‌ هه‌ر جۆرو نرخێك بێت بۆ به‌ ده‌ستخستنی له‌زه‌تی سێكسی بۆچی؟
ئاسۆ بیاره‌یی: پێموایه‌ ئه‌م پرسیاره‌ كه‌مێك لاوازه‌ و ئامانجی خۆی نه‌پێكاوه‌، له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی داخراوی عه‌ره‌بی پێش ئیسلامدا، هاوكێشه‌كه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بووه‌ ژنان زۆرجار باڵا ده‌ست بوون و ئه‌وان پیاویان هه‌ڵبژاردووه‌و ویستوویانه‌. چه‌ند جۆرێك یان شێوازه‌ هاوسه‌رگیرییه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وروپا هه‌مووی ٣٠ ساڵه‌ پێیگه‌یشتووه‌ (بڕوانه‌ كامل نه‌جار نووسه‌ری گه‌وره‌ی عه‌ره‌ب). له‌ دو‌ورگه‌ی عه‌ره‌ب پێش هاتنی ئاینی ئیسلام ئه‌و جۆره‌ پێوه‌ندییانه‌ به‌ هێزبوون. هێشتا له‌ هه‌ندێ شوێنی كوردستانیش هه‌ندێ دابونه‌ریت هه‌یه‌ له‌وانه‌ ره‌دوو كه‌وتن كه‌ یه‌كسانی هه‌ردوو ره‌گه‌ز له‌ مه‌سه‌له‌ی بۆچو‌ون ده‌رباره‌ی سێكس بره‌وی هه‌یه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌و كۆمه‌ڵگا داخراوانه‌ی كه‌ بیروباوه‌ڕێك یان ئاینێك و پێوه‌رێكی كۆنی نادادوه‌ر باڵا ده‌سته‌، نه‌ك ته‌نها ژنان ده‌بنه‌ ئامڕازی چێژ وه‌رگرتن به‌ڵكو منداڵانیش ده‌بنه‌ هۆكار و جێگه‌ی چێژی سێكسی پیاوان، بۆ نموونه‌ منداڵبازی له‌ ئه‌فغانستان بره‌وه‌ی هه‌یه‌ و له‌م رۆژانه‌دا راپۆرتێك له‌سه‌ر فرۆشتنی كچانی ته‌مه‌ن ده‌ ساڵ به‌ چه‌ند سه‌ر مه‌ڕێك له‌ تی ڤی سوید پێشكه‌ش كرا كه‌ چۆن مێینه‌ له‌و كۆمه‌ڵگایه‌دا نرخی به‌رخێكی هه‌یه‌. له‌سه‌رده‌مێكدا ژنان له‌ د‌وورگه‌ی عه‌ره‌بی پێش ئیسلام، وه‌ك سه‌رمایه‌ ته‌ماشا كراون به‌ وشتر و زه‌وی گۆڕاونه‌ته‌وه‌. له‌ هه‌ندێ شوێنی كوردستانی خۆشمان هێشتا شیرباییش بره‌وی ته‌واوی هه‌یه‌.
وڵاتانی به‌ره‌ی كۆمۆنیزم سه‌رده‌می سۆڤیه‌ت باشترین نموونه‌یه‌ كه‌ بوونه‌ته‌ باشترین كۆمپانیای فرۆشتنی له‌ش له‌ وڵاتانی دی. تایله‌ندیش نموونه‌یه‌كی تریشه‌. كه‌واته‌ پێوه‌ندییه‌ ئابو‌ورییه‌كان، ئاین و فه‌رهه‌نگی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ یه‌كه‌ خشته‌ی ژیانی تاك ده‌ستنیشان ده‌كات و ده‌سه‌ڵاته‌كان دابه‌ش ده‌كات. له‌ باشووری ئه‌فریقا پێش هاتنی داگیركه‌رانی ئه‌وروپی ژنان جڵه‌وی ژیانی ئابو‌ورییان به‌ده‌ست بووه‌، به‌ڵام كاتێك پیاوان بوونه‌ته‌ سه‌رباز و چه‌كداری سوپای وڵاتانی ئه‌وروپی و مووچه‌یان وه‌رگرتووه‌، هاوكێشكه‌ پێچه‌وانه‌بووه‌ته‌وه‌، پیاوان به‌ ئاره‌زووی خۆیان ژنیان هه‌ڵبژاردووه‌. له‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داریشدا ژن وه‌ك كاڵایه‌ك بۆ به‌ده‌ستهێنانی قازانج به‌كارده‌هێنرێت.
هاوڵاتی‌: بۆچی حكومه‌تی هه‌رێم تاكو ئێستا ده‌رفه‌تێكی ئه‌وتۆی له‌ بار نه‌ڕه‌خساند‌ووه‌ له‌ به‌رده‌م كچان و كوڕان. بۆ پێكه‌وه‌نانی ژیانی هاوسه‌رگیری به‌ نه‌مبوونی ده‌رفتێكی له‌م جۆره‌ بۆچی ده‌گه‌ڕێنیته‌وه‌؟
ئاسۆ بیاره‌یی: خودی قه‌واره‌ و پێكهاته‌ی هێزه‌ بزو‌وێنه‌ره‌كانی حكومه‌تی هه‌رێم له‌ منداڵدانی كۆمه‌ڵگای كوردییه‌وه‌ له‌ دایك بوون. كۆمه‌ڵگای كوردی هه‌نوز ئه‌و گه‌شه‌ هه‌مه‌لایه‌ نییه‌. ئابو‌وری، كۆمه‌ڵایه‌تی، رۆشنبیر و.. هتد به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌. هه‌ره‌وه‌ز، بنه‌ماڵه‌. خێل و پێوه‌ندی خوێن و خزمایه‌تی بره‌وی هه‌یه‌ و تائێستاش باڵایه‌. له‌ كه‌ناڵه‌كانی ژیاندا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ و به‌هێزه‌. داواكردنی شتێك له‌ سه‌رو ئاستی گه‌شه‌كردنی كۆمه‌ڵگا كارێكی هه‌ڵه‌یه‌ و زۆرجار ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ به‌ره‌و هه‌ڵدێر ده‌بات. پێموانییه‌ حكومه‌تی ئێستای هه‌رێم بتوانێت ئه‌و داخوازییه‌ جێبه‌جێ بكات، چونكه‌ وه‌ك وتم پێكهاته‌ و قه‌واره‌ی هێزه‌كانی له‌و ئاسته‌یان نین، بنه‌مایه‌كی یه‌كسانیان نییه‌ و دامه‌زراندنی له‌سه‌ر بنچینه‌ی یه‌كسانی نییه‌، به‌رنامه‌یه‌كی ئابو‌وری و كۆمه‌ڵایه‌تی دادوه‌رانه‌ی نییه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ سه‌ر پۆسته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی خێڵن یان بنه‌ماڵن، خاوه‌ن سه‌رمایه‌و پێگه‌یه‌كی پته‌ون و ئه‌و كه‌سانه‌ش كه‌ له‌ خواره‌وه‌ن، زۆرجار به‌ش خوراون. ئیدی ئه‌گه‌ر سیسته‌مێك وابێ چۆن ده‌توانێت ده‌رفه‌تی له‌و جۆره‌ به‌دی بهێنێت.
هاوڵاتی‌: به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی ژن به‌جۆرێك مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ كراوه‌ وه‌كو كاڵایه‌ك سه‌یركراوه‌ به‌ ئێستاشه‌وه‌. ته‌نانه‌ت له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتو‌وه‌كانیش هه‌ر ژنه‌ به‌ ده‌ستی ئه‌و و ئه‌م بازرگانی به‌ جه‌سته‌ی ده‌كرێت؟
ئاسۆ بیاره‌یی: پێموایه‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ش به‌نده‌ به‌وه‌ڵامی پێشو‌وتر، هه‌موو شتێك كه‌ له‌ ته‌رازوی قازانجه‌وه‌ ته‌ماشای بكرێت، پێناسه‌ی كاڵا وه‌رده‌گرێت. ئۆتۆمبێلێك بۆ ئه‌وه‌ی باش بفرۆشێت و خاوه‌نه‌كه‌ی قازانجی باشی لێبكات، وێنه‌ی كچێكی جوان و له‌شولار رێكی له‌گه‌ڵدا بڵاوده‌كاته‌وه‌. به‌داخه‌وه‌ پۆله‌تیكای بازاڕی سه‌رمایه‌داری وایه‌، مرۆڤه‌كان كاڵایه‌كن له‌ بازاڕ و به‌پێی قازانج نرخیان دیارده‌كرێت. كچێكی جوان و ته‌نوره‌ كورت كه‌ له‌ دوكانێكی جلفرۆشتندا ده‌توانێت كڕیار بۆ خاوه‌نكار رابكێشێت، جێگه‌ی ده‌ها كچ و پیاو ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ خاوه‌نی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ نین.
هاوڵاتی‌: ترس له‌ خۆشه‌ویستی، زۆرجار به‌هۆی تێنه‌گه‌یشتن له‌م چه‌مكه‌ كاره‌ساتی گه‌وره‌ ده‌نێته‌وه‌. پێتوایه‌ ئێمه‌ هێشتان رۆحیه‌تی جه‌وهه‌ری خۆشه‌ویستی له‌ ناخماندا بوونی نییه‌. یان هێشتان له‌ دنیای فراوانی خۆشه‌ویستی نه‌گه‌یشتووین؟
ئاسۆ بیاره‌یی: خۆشه‌ویستی به‌پێی پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵگا پێناسه‌كه‌ی ده‌گۆڕدرێت. له‌ كۆمه‌ڵگای كوردیدا كه‌ پێوه‌ری ئاین و بنه‌ماڵه‌ ئه‌و هێزه‌یان هه‌یه‌، دروستكردنی فۆڕمی تاكه‌كان ده‌به‌ن به‌ڕێوه‌، ره‌فتاریان كۆنتڕۆڵ ده‌كه‌ن، پێناسه‌یه‌كی تریان بۆ خۆشه‌ویستییان هه‌یه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ پێناسه‌ی خۆشه‌ویستی له‌ وڵاتانی سه‌رمایه‌داریدا كه‌ مرۆڤ وه‌ك كاڵایه‌ك سه‌یرده‌كرێت. خۆشه‌ویستی له‌و جۆره‌ كۆمه‌ڵگانه‌ی به‌پێی نرخی مرۆڤه‌كانه‌. له‌بازاڕی ئازاددا، مرۆڤ زۆرجار ده‌بێت خۆی به‌ باشترین شێوه‌ بفرۆشت بۆ ئه‌وه‌ی گه‌وره‌ترین قازانجی هه‌مه‌لایه‌ن به‌ده‌ستبهێنێت. به‌هۆی پێوه‌ندی خوێن و بنه‌ماڵه‌ پێوه‌ندییه‌ گیانییه‌كان به‌هێزتر و پاكترن، چونكه‌ له‌ سه‌ر قازانجی ئابو‌وریی بنه‌مایان دانه‌مه‌زراوه‌. هه‌ر پێوه‌ندییه‌ك له‌ نێوان مرۆڤه‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای ئابو‌وری و قازانج دامه‌زرێت، نایه‌كسان ده‌بێت و پێناسه‌ی كاڵا وه‌رده‌گرێت. چه‌ند كۆمه‌ڵگا پێشكه‌وێت، پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كاڵتر و كه‌متر ده‌بنه‌وه‌ و پردی نێوان مرۆڤه‌كان ته‌نكتر ده‌بێته‌وه‌. به‌رزبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی جیابوونه‌وه‌ی خیزانه‌كان له‌ ئه‌وروپا باشترین نموونه‌یه‌.
هاوڵاتی‌: ئه‌و فاكته‌رانه‌ چین كه‌ ده‌بێته‌ هۆی جیا بوونه‌وه‌ی ژن و مێرد پێتوایه‌ نه‌بوونی ئاستی رۆشنبیری به‌گشتی فاكته‌ری سه‌ره‌كی بێت له‌ نیوانیاندا؟
ئاسۆ بیاره‌یی: ئه‌گه‌ر باسی ئه‌و فاكته‌رانه‌ بكه‌یت كه‌ له‌ ئه‌وروپادا هه‌یه‌ پێشتر ئاماژه‌م پێدا كه‌ پێوه‌ندییه‌ ئابو‌ورییه‌كان زۆر جار زاڵن به‌سه‌ر پێوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌. لێره‌دا ئه‌وه‌شمان له‌ یاد نه‌چێت كه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی ژنان داهاتی خۆیان هه‌یه‌ و وابه‌سته‌یی ئابو‌ورییان به‌ پیاوانه‌وه‌ نییه‌، ده‌توانن خۆیان بژێنن، كه‌ ناكۆكیش ده‌كه‌وێته‌ نێوانیانه‌وه‌، ده‌بنه‌ دووبه‌ره‌ی یه‌كسان، وه‌ك جاران ژنان له‌ به‌ر وابه‌سته‌یی ئابو‌وری بێده‌نگ نابن به‌رانبه‌ر پێشێلكردنی مافه‌كانیان له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ یان هاوسه‌ره‌كانیانه‌وه‌. هه‌ندێ جاریش ئه‌و جیابوونه‌وه‌یه‌ پێوه‌ندی به‌ ئاستی رۆشنبیرییه‌وه‌ هه‌یه‌، خێزانێك كه‌ ئاستی رۆشنبیری نزمه‌ بێگومان له‌و مافانه‌ تێناگات كه‌ هه‌یه‌تی. به‌تایبه‌تی ئه‌و خێزانانه‌ی كه‌ له‌ وڵاتی جیهانی سێیه‌مه‌وه‌ هاتوون و له‌ ئه‌وروپا ده‌ژین. له‌ كوردستانیش كۆمه‌ڵێك قه‌یرانی هه‌مه‌لایه‌ن كاریگه‌ری ته‌واویان هه‌یه‌ له‌ پساندندنی شیرازه‌ی خێزان، له‌وانه‌ قه‌یرانی ئابو‌وری، كۆمه‌ڵایه‌تی (دابونه‌‌‌ریت و ئاین و سیاسی).
هاوڵاتی‌: ئه‌وه‌ی ژن ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌ پیاوه‌، كه‌چی پیاو خۆی په‌روه‌رده‌ی ده‌ستی ژنه‌ ئه‌ی كاتێك ژن ژن ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌؟
ئاسۆ بیاره‌یی: فه‌رهه‌نگ، دابونه‌ریت، پێوه‌ره‌كان و ئاین مرۆڤه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگاكان په‌روه‌رده‌ ده‌كه‌ن و كه‌سایه‌تییه‌‌كه‌ی به‌رهه‌م ده‌هێنن. به‌ڵێ وایه‌ زۆرجار خودی ژنه‌كان ئامڕازی وه‌به‌رهێنانه‌وه‌ی پیاوسالاری و سته‌می پیاوانن. ژنێك كه‌ یه‌كه‌م نۆبه‌ره‌ی كوڕه‌ پتر جێگه‌ی په‌سه‌نده‌ له‌و ژنه‌ی كه‌ دوای حه‌وت كچ كوڕی ده‌بێت. وه‌ك ئاماژه‌م پێدا فه‌رهه‌نگ رۆڵێكی باڵای هه‌یه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی. له‌ هیندستان و به‌نگلادیش سه‌دان كچ ده‌كوژرێن، چونكه‌ ده‌بێت خێزانی كچه‌كه‌ هه‌موو خه‌رجی هاوسه‌رگیری بخاته‌ ئه‌ستۆی خۆی. كه‌واته‌ دیسان ئه‌وه‌ كۆڵه‌كه‌ی پێوه‌ری فه‌رهه‌نگن كه‌ ئه‌و خێزنانه‌ ناچار ده‌كه‌ن كه‌ كچه‌كانیان بكوژن. مرۆڤ له‌و جۆره‌ كۆمه‌ڵگانه‌ ئامڕازێكی بێگیانه‌.
هاوڵاتی‌: كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ هه‌ڵگری جۆرێكه‌ له‌ نه‌ریته‌ كۆنه‌كان به‌ئاینی ئیسلامیشه‌وه‌ ئاسان نییه‌ ده‌ستبه‌رداری ئه‌م رێسا كۆنانه‌ بێت ئایا پێتوایه‌ ئاینده‌شمان به‌م دۆخه‌ تێده‌په‌ڕێت كه‌ ئێستا تێیكه‌وتو‌وین. له‌ هه‌مانكاتدا خه‌ریكه‌ له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان ئازادی تاك سه‌ر هه‌ڵده‌دات؟
ئاسۆ بیاره‌یی: به‌ره‌وپێشچوونی كۆمه‌ڵگا له‌ قۆناغێكه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی تر، پێوه‌ندییه‌كانی به‌ بازاڕی جیهانی‌و بازاڕه‌وه‌ له‌ دنیای شۆڕشی زانیاری و ئینته‌رنێتدا هێنده‌ به‌‌هێزه‌ هه‌موو سنوره‌كان ده‌به‌زێنێت، سنوری نه‌ته‌وایه‌تی، سنوری ئاین و دابونه‌ریت ده‌شكێنێت و توانای مرۆڤه‌كان به‌ یه‌كدی ئاشنا ده‌كات و نزیكیان ده‌كاته‌وه‌. له‌ جیهانێكدا كه‌ وه‌ك گوندی لێهاتو‌وه‌، قۆناغه‌كان كورتر ده‌بنه‌وه‌، چونكه‌ تاك وه‌ك جاران په‌راوێز و بێ زانیاری نییه‌. تاك ئه‌مڕۆ به‌ هۆی بوونی ئینته‌رنیته‌وه‌ له‌ دوێنێ باشتر ده‌كرێت مافه‌كانی خۆی بزانێت و خۆی به‌راورد له‌گه‌ڵ تاكی نه‌ته‌وه‌كانی تردا بكات، ئه‌و خۆبه‌راوردكردنه‌شه‌ كه‌ تاك ده‌خاته‌ پرۆسه‌یه‌كی گۆڕانی ناوه‌كی و مرۆڤ به‌ره‌و بیركردنه‌وه‌یه‌كی نوێ ئاماده‌ ده‌كات كه‌ كۆتایی به‌ سیسته‌مه‌ كۆنه‌كه‌ی خۆی بهێنێت، كه‌ دابونه‌ریتی كۆنی پێ په‌سه‌ند نه‌كرێت و هه‌وڵی ژیانێكی نوێ بخوازێت. ئه‌رێنی ئازادی تاكایه‌تی له‌وه‌دایه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ قۆناغی پێوه‌ندییه‌كانی كه‌ له‌سه‌رسۆزئامێزی خوێن و بنه‌ماڵه‌ دامه‌زراون، ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ قۆناغی ئاوه‌زی (بیركردنه‌وه‌ی راتشۆنالیزم) كه‌ پتر هۆشیارانه‌ و زانستیتر بیربكاته‌وه‌، له‌ هه‌مووی گرنگتر پێناسه‌یه‌كی دروست بۆ ماف و ئه‌ركه‌كانی خۆی فێر ده‌بیێت.
هاوڵاتی‌: هه‌ندێ ژن به‌ عه‌قڵی پیاوسالاره‌كان بیرده‌كه‌نه‌وه‌ ئایا ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ هێشتا هێزو عه‌قڵی پیاو زاڵه‌ به‌ سه‌ر عه‌قڵی ژن؟
ئاسۆ بیاره‌یی: بێگومان له‌ كۆمه‌ڵگای پیاوسالاردا، نه‌ك ته‌نها پیاوه‌كان پیاوسالارن، به‌ڵكو زۆربه‌ی تاكه‌كان به‌رهه‌می ئاماده‌ی ئه‌و پێوه‌ره‌ پیاوسالاریه‌ن كه‌ دروستی كردوون. ژنیش به‌رهه‌می ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌یه‌ و به‌ سانایی ناتوانێت بازنه‌ی ئه‌و دابونه‌ریته‌ كۆنه‌ بشكێنێت، ئه‌گه‌ر بیكات، ده‌بێته‌ جێگه‌ی تیر و تانه‌ی ئه‌ندامه‌كانی تری كۆمه‌ڵگا زۆرجاریش چاره‌نووسی كوشتنی بۆ دیاری ده‌كرێت، نموونه‌ی ئه‌و ژنانه‌ زۆرن، وه‌كو دوعا به‌ ‌دڕنده‌ترین شێواز كوژران. له‌ دوا توێژینه‌وه‌مدا (گه‌شتێك به‌ناو كچانی ره‌وه‌ندی ئه‌وروپا) ئه‌وه‌م ده‌سته‌به‌ر كرد كه‌ چۆن پیاوان و هه‌ندێ له‌ ژنانی كورد له‌ ئه‌وروپا هه‌موو شێوازێك به‌كارده‌هێنن بۆ به‌رته‌سكردنه‌وه‌ی مافه‌كانی ژنان و كچان كه‌ گه‌شه‌ نه‌كه‌ن و پێوه‌ندی به‌ كۆمه‌ڵگا ئه‌ور‌وپییه‌كانه‌وه‌ نه‌به‌ستن.
ئاسۆ بیاره‌یی: له‌ ساڵی 1963له‌ سلێمانی له‌دایكبووه‌ ساڵی ١٩٩٠ چووته‌ هه‌نده‌ران له‌ وڵاتی سوید مافی په‌نابه‌ریی وه‌رگرتووه‌و هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ خوێندنی باڵا له‌ ئاستی ماجستێر له‌ بواری سایكۆلۆژیدا ته‌واوكرده‌وه‌. خاوه‌نی‌ چه‌ند به‌رهه‌مێكه‌ له‌ بواری‌ ئافره‌تان ‌و سایكۆلۆژیادا

ڕاز: ناپاكی هاوسەری لەڕووی شەرعییەوە چ ئەحكامێكی لەسەرە، بۆ ژن بۆ پیاو، ئایا هیچ جیاوازییەك هەیە؟
مامۆستا عومەر چنگیانی: بەناوی بەخشندەو میهرەبان، دەستەواژەی ناپاكی هاوسەری یان بە عەرەبی (الخیانە الزوجیە)، ئێمە لە فیقهی ئیسلامیدا شتێكمان نییە پێیبوترێت بابی: الخیانە الزوجیە یان ناپاكی هاوسەریی، دەستەواژەیەكمان هەیە لە شەرعدا پێیدەوترێت: دامێن دۆڕاندن (زینا), ئیتر ئەمە كچ بیكات لەگەڵ كوڕێكدا، یان لەگەڵ پیاوێكی خێزانداردا، پرۆسەی هاوسەرگیی بینیبێت، یان ژنێكی خاوەن مێرد بیكات لەگەڵ كوڕێك یان لەگەڵ پیاوێك هاوسەرگیری بینیبێت، ژنەكەی مابێت یان نەمابێت، هەموو ئەمانە لە یەك وشەدا جێی ئەبێتەوە كە پێیدەوترێت زینا.
زینا، لە شەرعدا حوكمەكەی دەقی قورئان دیاریكردووە، جەلدەی داناوە، داركاری داناوە بۆ هەریەكە لە پیاو یان ژن كە داوێن پیسیانكرد، زینایانكرد، ئەگەر قەزای ئیسلامی هەبوو، داری حەدیان لێبدرێت هەریەكێك لەو دووانە یەكی سەد داریان لێبدرێت، كۆمەڵێ دەقی فەرموودەش هەیە كە ئەگەر پیاو یان ژنی خێزاندار زینای كرد دەبێت سەنگەسار واتە بەردەباران بكرێت، بەڵام ئەم بەردەبارانكردنە لەنێو دەقی قورئاندا نییە، لە دەقی فەرموودەدا هەیەو دەقەكان ئاماژە بەوە دەكەن، كە چەند حاڵەتێك جێبەجێكراوە لەنێو ئیسلامدا، ئێمە ئێستا با واقیع بینانە قسە بكەین، وەكو چۆن لە بەرنامەیەكی ئاین و كۆمەڵدا، ماوەیەك لەمەوبەر پێشكەشم كرد، باسی ئەو سەنگەساركردنەم كرد، وتم ئەمڕۆ بستێك نییە لەسەر زەوی شەریعەتی ئیسلامی تێدا پیادە بكرێت، مادام شەریعەتی ئیسلامی پیادە ناكرێت ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن دەبێت چارەسەری دیكەی بۆ بدۆزرێنەوە، كە خوای گەورە دووجۆر چارەسەری داوە بۆ ئینسان، ئەم مرۆڤە دەبێت تۆبە بكات بۆ لای خوا، ئەمە یەك، چارەسەری دووەمیش تۆڵە قەزاییەكەیە كە قازی تۆڵًەی لێدەسێنێتەوەو داركاری كردنە، ئەمڕۆ لەجیهانی ئیسلامیدا، دار ئەگەر بشدرێت لەخەڵكێك ئەدرێت لە یەكێك كە كەمدەستە ئەگینا ئەگەر كوڕە میرێك ئەو ئیشە بكات داری لێنادرێت، كوڕە بەرپرسێك بیكات لێینادرێت. لەو وڵاتانەش كە دەعوای ئەوە دەكەن كە ئیسلام تیایدا پیادە دەكرێت، بەبێ ناوبردنی هیچ وڵاتێك، كەوابوو لەبەردەستدا تۆبە كردنەكە دەمێنێتەوە، چونكە قەزا نییە، تۆبەكردنەكەش ئەمەیە: پێغەمبەر(د.خ) دەفەرموێت: ئەگەر كەسێك تووشی ئەم شتە پیسانە بوو، با خوا چەند دایپۆشیووە خۆی داپۆشێت، بە داپۆشینی خوایی ڕازیبێت و خۆی داپۆشێت، واتا خۆی حەیای خۆی نەبات، ئەمە لەڕووی لایەنە ڕۆحییەكەیەوە، لایەنی قەزایی بابچینە ناویەوە، پیاوێك ئەگەر هەستیكرد ژنەكەی لەگەڵ ئافرەتێكی تردا یان لەگەڵ پیاوێكی تردا پرۆسەی سێكسیی دەكات، یان ئەگەر ژنێك هەستیكرد پیاوەكەی ئەو ناپاكییە لەگەڵ ژنێكی تردا دەكات، ئەم دوو حاڵەتە دووبارە شەرع ڕێگەی تری بۆداناوە ئەویش بریتیە لەوەی كە ئەگەر پیاوێك بەدگومانبوو لە ژنەكەی خۆی كە ئەو هەڵەیەی كردووە، دەبێت بەخۆیەوە سێ گەواە (شاهد) بباتە بەردەمی دادوەرو بڵێ قوربان من ئەم ژنەم لەگەڵ پیاوێكدا ئەم لاڕێیەی دەكردو دەبێت شاهیدەكان یەك لەدوای یەك شاهیدی خۆیان بدەن و گوێیان لە ئیفادەی یەكتر نەبێت. دەبێت جۆری قسەو ئیفادەكانیان جیاوازی نەبێت، بۆ ئەوەی ئەم حوكمە جێگیر بێت لەسەر ئەم ژنە. ئەگەر نەیتوانی بەشاهید ئیسپاتی بكات، قازی مافییەتی كە هەشتا دار بدات لە ئەو پیاوەی كە باسی ژنەكەی كردووە یان ئەو ژنەی باسی ناپاكی مێردەكەی كردووە. ئەم دەروازەیە (باب)ـە لە ئیسلامدا زۆر بەقورسی گیراوە، ببینە چوار شاهیدی پێویستە كە هەر چواریان وەكویەك بینیبێتان چۆن خەنجەر لە كالاندایە، بەو شێوەیە بینیبێتی، حاڵەتەكەی بینیبێت، برادەرێك بۆی نەگێڕابیًَتەوە، خۆی و چوار شاهیدەكە بینیبێتیان و چووبنە دەرەوە، ئینجا ئەم حوكمە لەشەرعدا،، جێگیر دەبێت.
راز: جار هەیەو ڕێدەكەوێت كە پیاوەكە یان ژنەكە سەدان مەسیج (نامەی مۆبایل) دەگرێت, ئایا ناتوانرێت ئەمانە وەكو بەڵگەیەك پێشكەش بكرێت و بەناپاكی لەقەڵەم بدرێت؟
مامۆستا عومەر چنگیانی: لەڕووی شەرعەوە، هەتا ئێستاش (مجمع الفقە الاسلامی) لە جدە، (لجنە الفتوی) لەئەزهەر وەكو دوو شوێنی فتوای ئیسلامی گرنگن بۆیە ناویان دەبەم، تائێستا ئەوان گرتەی ڤیدیۆیی، یان وێنە یان نامەی نوسراو بەو ڕێگایانە ناكەن بە بەڵگە لەسەر جێگیربونی تاوانی ئەخلاقی. ئەمە وەڵامێكەو تا ئەم چركەساتە بەبەڵگەی چەسپاندنی تاوان دانانرێت، نەخاسمە تاوانی داوێنپیسی، لێرەدا بڕوایەكی ئەبوحەنیفە هەیە دەفەرموێت (ئەگەر لەڕۆژهەڵات پیاوێك ژنێكی مارەكرد بەڕێگەی موراسەلە، با یەكتریشیان نەبینیبێت و لای یەكتریش نەخەوتبن، ئەگەر ژنەكە منداڵێكی بوو، ئەوا نەسەبی ئەو منداڵە بۆ پیاوەكەیە). هەروەها جارێكیان، پیاوێك هاتە لای پێغەمبەر (د.خ) كە باسی پەرەوەردەو باوەڕی بۆ ئەكردن، پیاوێك بەناوی سەعد وتی: ئەگەر پیاوێك لە ماڵەكەماندا لەگەڵ ژنەكەمدا ڕاوەستابوو یەكسەر بە شمشێر دەیكوژم. سەحابەكان بەلایانەوە سەیر دەبێت، پێغەمبەر فەرمووی بەلاتانەوە سەیر نەبێت كە سەعد ئەوەندە بەغیرەتە (جەربەزەیە) من لەو بەغیرەتترم و خواش لەمن بەغیرەتترە، بۆیە داوێن پیسی حەرامكردووە. ڕووداوەكە لەوەوە هات، كە پیاوێك هات و لای پێغەمبەر وتی، پیاوێك لەناو ماڵەكەمدا بەسەر ژنەكەمەوە بوو، ئێستا من بێم بڵێم ئەوە ڕوویداوە، تۆ ئەڵێیت كوا شاهید، ئەگەر نەمبوو دارم لێدەدەیت، ژن و پیاوەكە بكوژم ئەمەش تاوانە، ئەمكوژیتەوە، ئەی كەواتە چیبكەم؟
پێغەمبەر فەرمووی ئێستا هیچ وەڵامێكم پێ نییە تا ئایەتەكانی مولەعەنەی بۆ هاتە خوارەوە، كە ئەگەر كەسێك بەوشێوەیە ژنەكەی بینی مافی ئەوەی هەیە كە بچێتە لای دادوەر، كە وەلی ئەمر دەستنیشانی دەكات، لەوێ پیاوەكە دەچێتە سەر مینبەر لەوێ‌ دەڵێت خوایە من بە نەفرەت بم ئەگەر درۆ بكەم، تۆ شاهید بە كە من ڕاستدەكەم, پیاوێك بەسەر ژنەكەمەوە بوو، بەڵام ئەگەر ژنەكەش چووە سەر مینبەرو رەتیكردەوەو وتی: ئەو پیاوە درۆ دەكات، ئیتر دادوەر بۆی نییە دار لەهیچیان بدات. نە داری قەزف لە پیاوەكە دەدرێت نە داری داوێن پیسیش لە ژنەكە دەدرێت كە داوێنی دۆڕاندبێت. تەنیا لەیەكتریان جیادەكەنەوە، ژنەكە بۆی هەیە شوو بكاتەوەو كەس بۆی نییە ئازاری بدات. ئێستاش لەكوردستاندا، ئەگەر بەپێی ئەم شەرعە دادوەری بكرێت هەرگیز ئەو هەموو كێشەو گرفتانە بۆ كۆمەڵگاكەمان دروست نەدەبوو كە كۆمەڵگای مەدەنی و ئێنجیئۆكانیش پێوەی گیرۆدەبوون و توندوتیژی زۆر دەرهەق ئافرەتان دەكرێت. ئەگەر ڕۆشنبیریی ئاینی وەك پێویست هەبوایە، ناڵێم ئەم كێشانە نەدەمان بەڵكو كاتێك پێغەمبەریش لەژیاندابوو ناپاكی و زیناش هەبوو، بەڵام بێگومان كێشەكان زۆر كەمتر دەبوونەوە.
راز: زۆرجار دەبینین كە كێشەی سێكسیی لەناو خێزانەكاندا بۆتە بەشێكی گرنگ لەنێوان دوو هاوسەرەكەدا، هەندێكجار ژن یان پیاو سكاڵای ئەوە دەكەن كە بە ئەركی خۆیان هەڵناستن لەگەڵ هاوسەرەكەی خۆیاندا؟
مامۆستا عومەر چنگیانی: ئەوەی كە مامۆستا پێیانوتووین، ئەگەر پیاوێك داوای سەرجێیكردو نەچوو بەلایدا ئەوا مەلائیكەتێك تا بەیانی نەفرەتی خوای لەو مێردەكەی دەكات، بەڵام پێویستە ئێمە خۆمان تەفسیری ترمان هەبێت كە بەلای منەوە ئەوەیە كە پێغەمبەر باسیدەكات، دەفەرمووێت وەكو گوێدرێژو نێركەر مەچۆ سەر ژنەكەت، بەڵكو نامە بنێرن لەپێشدا، كەناوی ئەنێت (رسول الجماع) ، نامەی سەرجێی بنێرن، بۆ خۆی شەرحی دەكات، ماچی بكەو گەمەی لەگەڵ بكەو، زمان بخەرە زمانییەوە، دەمی بگووشە و ئەندامە وروژێنەرەكانی بوروژێنە، ئایا ئەو پیاوە هەموو ئەمانەی ئەنجامداوەو خێزانەكەی هەرچووەتە كەوڵی شێرەوەو ئەڵێت نا؟ دەبێت ئەمەی ڕەچاوكرد بێت؟ ئایا ئەو پیاوە ڕەچاوی ئەوەی كردووە كە ئەو ژنە بەماندووێتی و هیلاكییەوە ماڵەكەی بۆ دەبات بەڕێوەو منداڵی بۆ بەخێو دەكات و خواردنی بۆ ئامادە دەكات و گسكی بۆ دەدات و خزمەتی منداڵ و خۆی دەكات. ئایا ئەم پیاوە ڕەچاوی دەروونی خێزانەكەی كردووە یان هەر یەكسەر سواربوون جوتبوونی دەوێت، ئەگەر هەموو شتێكی ڕەچاوكردووە و ئافرەتەكە ناهێلًێ‌ ئەوا مافی پیاوەكەیە كە بچێتە لای دادوەری شەرعی، ئەم سكاڵایە بگەیەنێتە دادگاو دادوەریبش بانگیدەكات، بزانێت هۆكاری چییە، (بەلاتانەوە سەیر نەبێت و هیوادارم مقەستی بەرنەكەوێت) ئەگەر یەكێك لەهۆكارەكان ئەوەبوو كە ئەگەر ژنەكە وتی پیاوەكەم بۆنی دەمی دێت و بۆنی جگەرەی لێدێت و نامەوێت ئەوا لەبەرئەوە ناتوانم لەگەڵیدا بخەوم، ئەوە مافی تەواوی خۆیەتی، ئەوە وەكو فیقهی ئیسلامی، بەپێچەوانەوە ئەگەر پیاوێك لەدایرە ماندووەو ژنەكەشی لەماڵەوە پشوویداوەتەوە، لەناكاودا بەخەیاڵی ژنەكەیدا دێت كە ڕەنگە پیاوەكەی خەریكی ئیشێكی دیكەیەو كە دێتەوە ماڵەوە ئیتر ژنەكە وەهمی بۆ خۆی دروستكردوەو تەسلیم بەو نابێت، ئەمانە لێپێچینەوەی شەرعی دەوێت، ئەمانە ئیشی دادگای باری كەسین لە ئیسلامدا، بەڵام دادگای باری كەسیی ئێمە كەم ڕێدەكەوێت مەسەلەی وەهایان بچێتە لا. تەڵاق و نیكاح.. لەو دووانە زیاتریان ناچێتە لا.لەم ڕۆژانەدا یەكێك لە دادوەرەكان وتی مەسەلەیەكی زۆر سەیرەوسەمەرە هاتۆتەلام كە جێی باوەڕم نەبوو، كەس هەبێت ئەو زاتە بكات وتی: ئافرەتێك هاتەلام سكاڵاكەی ئەوەبوو كە وتی پیاوەكەم نامگرێتە باوەش، ئافرەتەكەش زۆر جوانبوو، پیاوەكەشی ڕیوەڵەیەكی ناشیرین بوو، دادوەریش بە پیاوەكەی وت: پیاوەكە تۆ بۆچی لەباوەشی ناگریت، ئەویش وتی وەڵا هیلاكم و پێمنەماوە، منیش وتم: كە پێت نەماوە بۆچی هێنات، لێرەدا دادگا ئەیسەپێنێ بەسەر پیاوەكەدا كە شەوانە لەگەڵی بخەوێت, ئەگەر وانەبوو لێرەدا تەفریقی قەزائی هەیە, ماوەیەك لێیدەوەستێت, كەمترین ئاسێك كە عومەری كوڕی خەتاب بڕیارێكی دەركردوە، كە دەبێت پیاوەكە لە چوار شەودا دەبێت شەوێك سێكس لەگەڵ ژنەكەیدا بكات. مەگەر دۆخێكی ناكاو بێتە پێشەوە، لەبەرئەوە عومەری خەتاب وایدانابوو كە جەنگاوەرەكان لەكاتی جەنگدا نەدەبوو لە چوار مانگ زیاتریان پێبچێت. دەبێت ژن و مێرد بزانن هۆكارەكان چین كەوا كاری سێكسییان كەمتر بۆتەوە، دەبێت قازی بزانێت هۆكار چییە ئەگەر بەهەوەس بوو ئەوا لەیەكتریان جیادەكاتەوە.
راز: هەندێك كرداری سێكسی هەن خەڵك بە حەرامی دەزانن، پیاو یان ژنانێك هەن پێیانوایە ئەم جۆرە شتانە لە پرۆسەی سێكسیدا ڕێپێدراو نەبێت و حەرام بێت، بۆیە هاوسەران زۆر شت ناكەن وەكو پێویست.
مامۆستا عومەر چنگیانی: بە مانشێتێكی گەورە لە گۆڤارەكەتاندا بڵاوی بكەرەوە كە مامۆستا عومەر چنگیانی دەڵێت: بەدەر لە كونی دواوەی ژن كە بۆ پیسایی دروستكراوە، كە بۆ پیاوەكەی حەرامە، ئیتر دەم و دەست دەخاتە كوێوەو چی دەمژێت و چی دەلێسێتەوە، حەڵاڵە، بۆ هەردوولا بۆ پیاوەكەو بۆ ژنەكەش هیچ شتێك حەرام نییە. بەڵام كۆم یان كونی دواوە حەرامە بۆ سێكس لەگەڵ خێزاندا، بەپێی شەریعەتی ئیسلام. ئیتر هەموو شتێك حەڵاڵە. بەڵام ئێمە قورسمانكردووە، ئیمام ئەحمەد لەكتێبەكەیدا (موقەنەع)، كە لەچوار ئیمامە ناودارەكانی سوننەیە، نزیكەی هەزارو دووسەد ساڵ بەر لەئێستا ژیاوە، لەو كتێبەدا باس لە ماچكردنی دامێنی ژنەكەی دەكات. بەڵام ئێمە تووشی تەنگژەی نەخوێندەواری و نەخوێندنەوەی كتێب بووین ئاوەهامان لێهاتووە.
راز: دەنگۆیەك هەیە كە گوایە لە سایت و پێگە عەرەبیەكاندا بڵاوكراوەتەوە گوایە سێكس پێش هاوسەرگیریی بە زینا دانانرێت، ئایا ئەمە تا چەند راستە؟
مامۆستا عومەر چنگیانی: هەر سێكسێك كە بریتی بێت لە ونبوونی سەری كڵاوەی چوكی پیاو لە دامێنی پێشەوە یان دواوەی كەسی بەرامبەردا ئەوە بە مانای زیناكردن دێت لە شەرعی ئیسلامیدا. لەنێو كولتووری عەرەبدا، چوونە لای ژن لە دواوە یان لە كۆمەوە كەمبوو، هەرنەبووە، بۆیە ئەوەندەشی سەبارەت نەووتراوە، بەڵام هەموو ئەو سێكسكردنانەی پێش هاوسەرگیری و لە دەرەوەی زەواجدا تاوانەو بەزینا لەقەڵەم دەدرێن. ئەمەش چارەسەر نییە ناوەكەی بگۆڕدرێت، بەڵام ئەوە گرنگە ئەو مرۆڤەی كە زینا دەكات و داوێنی دەدۆڕێنێت دەبێت ئیتر دامێنی خۆی سەتر بكات و خۆی بپارێزێت، بەڵام لەم قۆناغەدا حوكمی زینا نایگرێتەوە و لە قۆناغێكی دیكەدا بەزینا لەقەڵەم دەدرێت ئەمانە راست نین، بەڵام كاتێك كە بە ئیجبارو لاقەكردن (ئیغتیساب) و بەزۆر كرداری سێكسی لەگەڵدا كرابێت ئەوەش هەر زینایە حوكمی زینای بەسەردا جێبەجێنابێت. منداڵیش چ نێرو مێ لەخوار تەمەنی باڵقییەوە دەستدرێژی سێكسیان كرابووە ئەوا نەك زینا نییە بەڵكو حوكمی زینای بەسەردا جێبەجێنابێت. بۆ نموونە پەرداخێك ئاو ئەگەر بیخۆیتەوەو تۆ بەڕۆژوو بیت ئەوا دەشكێت، بەڵام ئەگەر بیرت بچێتەوە كە تۆ بەڕۆژوویت و بیخۆیتەوە ئەوا بەپێی شەرعی ئیسلامی ئەو رۆژووە ناشكێت.
راز: بەبۆنەی تەنگژەی ئابووری و جەنگەوە گەنج ئەوەی پێیوتراوە قەیرەكانی ئێمە نەیانتوانیوە پرۆسەی هاوسەرگیری ئەنجامبدەن، ئایا پێشنیاری بەڕێزتان چییەو چۆن ئەم سەڵت و رەبەنانە چارەسەریان بۆ بدۆزینەوە؟
مامۆستا عومەر چنگیانی: لەسەرەتای ئەمساڵەوە (2010)ەوەو لە میانی بەرنامەكەمەوە: ئاین و كۆمەڵ لە تەلەفزیۆنی زاگرۆسەوە، دوو بەرنامەم لەسەر ئەم دیاردانە پێشكەشكرد باسی ئەوەمكرد كە ئێمە زیاتر راهاتووین لەگەڵ یەكجۆر نیكاحەوە، بەڵام پێنج جۆر نیكاح هەن لە جیهانی ئیسلامیدا، هاوسەرگیرییە باوەكە كە بریتییە لە پەیمان و مارەكردنی ژن بە شاهیدی دووكەس و بەعەقدی زەواجێك دەبەسترێت كە زۆرینەمان و باووباپیرانمان لەسەری رۆیشتووین. هەروەها نیكاحی عورفی كە لە میسردا زۆر باوە من لام دروستە, نیكاحی عورفی بریتییە لەوەی كە كوڕو كچێك بەبوونی وەلی ئەمر (باوك یان دایك) بونی شاهیدو بونی مارەیی ئیتیفاق ( رێكدەكەون) و جیاوازییەكە ئەوەیە كە لە ناخیاندا هەیە ئەم نیكاحە بۆ هەمیشەیی نییە و كاتییە بەڵكو بۆ خۆپاراستنە لە زیناكردن. ئەمەش بە لەفز نایڵێن. نیكاحی میسیار (ڕەو) كە بریتییە لەوەی پیاوێك دەچێت كچێك یان بێوەژنێك مارە دەكاتنێیت نامەوێت, ماڵی خۆم هەیە بەڵام بۆ ئەوەی داومێنی خۆم نەدۆڕێنێم مانگی ئەوەندە جار سەردانم بكە, ئەمجۆرە هاوسەرگیرییە نیكاح و مارەییەكی رەمزی و بوونی وەلی ئەمری دەویًت, بڕوام بەم هاوسەرگیرییەش هەیە. بەڵام رەنگە كە بڵێیت ئەگەر حاڵەتی مسیار هاتە لات ئایا مارەی دەكەیت؟ منیش دەڵێم من چونكە مەئزونی شەرعی نیم و لە یاسا لانادەم.
نیكاحێكی تر هەیە بریتییە لە نیكاح بەنییەتی جیابوونەوە، ئەمجۆرە نیكاحە لای خۆمان دروست نییە، بەڵام لەئەوروپا كۆمەڵی فیقهی ئیسلامی هەیەو ئەو خەڵكانەی هەندەران ئەوجۆرە نیكاحە ئەكەن، بۆئەوەی ئەو گەنجانەی ئەوێ لەجیاتی ئەوەی تووشی سێكسی حەرام ببێت ئایدز بهێنێتەوە كوردستان، كوڕو كچێك بەیەكەوە ئیتیفاق دەكەن و كچەكە یەكێك دەكات بە وەلی ئەمری خۆی و دوو شاهید ئامادە دەبێت, هەردووكیشیان دەزانن كاتییەو هەر جیا دەبنەوە، بەڵام نابێت بووترێت كە بۆ ئەمەندە ڕۆ جیادەبنەوەو ئەمجۆرەش زۆرەو كاری پێدەكرێت. جۆرێكی تر لەنیكاح بریتییە لەنیكاحی موتعە (نیكاحی سیغە) كە لەمەزهەبی جەعفەری هەیەو ئێمە ئیشی پێناكەین، لای ئەوان كە هەیەو نابێت ئەو كەسەی ئەمجۆرە نیكاحە دەكات نابێت پێی بڵێیت كافرە و بە زیناكاری دابنێین، چونكە ئەمە نەرمی نواندنە لە ئایینداو بۆ ئەوەیە كە مرۆڤ زیناو خراپەكاری نەكات. ئەمانەش هەمووی لەڕۆژنامەو تەلەفزیۆن و گۆڤارەكاندا باسم لێوە كردوون. بەڵام خۆم حەزئەكەم ئەو پرسیارەتان بیر بێنمەوە كە زۆر گرنگەو ئەویش بریتییە لەوەی كە گەنجانی ئێمەی كورد بە كوڕو كچەوە، جاری واهەیە حەرامی بچكۆلەیان لێ زلبووەو گەورەیان لێ بچووكبووە، من ئێستا پێتان ئەڵێم ئەو كچەی كە دەترسێت تووشی هەڵەی گەورەتر بێت دەتوانێت خووەنهێنی ئەنجام بدات, بەهەمان شێوە ئەو كوڕەی كە دەترسێت تووشی هەڵەی گەورەتر بێت دەتوانێت خووەنهێنی ئەنجام بدات, ئەمەش فەتوایەو خۆم بەرامبەر بەخوای مەزن بە بەرپرسیار دەزانم. پشت بەوە دەبەستم كە ئەگەر بخوێننەوە كاتی خۆی كە سەحابەكان كە دەچوون بۆ جیهاد، بە برادەرەكانی دەوت كە بچن بەكوڕەكەی بڵێن با بچێت خۆی ڕەحەت بكات و خۆی بشوات بكات و خاوێن بێت بۆئەوەی ئەو حاڵەتەی تێدا نەمێنێت نەوەك لەبەر دەستكەوتنی جاریە بڕوات بۆ جیهاد و ئەجری كەمبێتەوە.لەبەرئەوە دەبینین كە ئەو سەحابانە زۆر لە ئێمە تێگەیشتووترو خواناستر بوون.
راز: ئەگەر بەڕێزت وەكو چارەسەر باوەڕتان بەو جۆرە زەواج و هاوسەرگیریانە هەیە، ئومێدەوارین جەنابتان وەكو چارەسەر پێشكەشی پەرلەمانی بكەن بۆئەوەی چیدیكە كۆمەڵگەكەمان ئەمجۆرە كێشە زۆرانەی تیادا نەمێنێ. چونكە كێشەكانی كۆمەڵگەكەمان زۆربووە.
مامۆستا عومەر چنگیانی: من كەسێكم نەرم دەجوڵێمەوە و لەبەرنامەكانمدا ئەم گرفت و كێشانەم هەمووی باسكردوە, بەداخەوە پەرلەمانتارێك نەیووت ئەمجۆرە باسانە زۆر گرنگن و با بكرێن بەپرۆژەو پێشكەش بكرێن با ئەم ئاریشانە كەمتر ببنەوە. زۆرینەی خەڵكی خۆمان حەزیان لەمجۆرە زەواجانە هەیە. بەڵام ئافرەتێك ڕۆژێك پێیوتم مامۆستا تۆ بۆچی ڕێگاتداوە ژنانی ئێمە سووراو بكەن، وامزانی ئەڵێت بۆچی زووتر رێگەتنەداوە سووراو بكەن. بەڵام بەڕێزەكەم ژنانی سەحابە كاتی خۆی كە چوونەتە دەرەوە زەعفەرانیان لەدەموچاوی خۆیانداوە كە بەچەند مانگ لێنەبووەتەوە، ئێستاش ژنان و كچانی ئێمە یان كارمەندی تەلەفزیۆنی ماكیاجێك لەدەموچاو ئەدەن كە بە دەسڕێك لا دەچێت، ئەو ژنانەی سەحابە ئایندارو باوەڕداریش بوون و موسڵمانێكی چاكیش بون، بەڵام مانای ئەوە نییە كە ئیتر دەروونی خۆیان كوشتبوو، رەگەزی خۆیان مراندبوو. ئەوە لوتكەیە كە ئافرەتێك چووەتە لای پێغەمبەرو پێیوتووە خۆت بمهێنە ، ئەگەر نا بمدە بەشوو بەهەر كەسێك بێت بۆئەوەی كە دوور بكەومەوە لە تاوان. لێرەوە هیوادارم خەڵك ببینم كە ڕۆژێك بێت پرۆژەكانی پەرلەمانی خۆمان (كە ڕێزم بۆیان هەیە) لەجیاتی ئەوەی بڕیاری قەدەغەكردنی جگەرە دەردەكات كە لەسەداو هەزاری یەكی پێوەی پابەند نەبوو، با ئیدی بیر لەم شتانە بكەینەوە، ئیجباری خەڵك نەكەین كە نیكاحی عورفی بكات، بەڵكو فێر ببین یاسایەك هەبێت كە ئەگەر نیكاخی عورفی هەبوو خۆ كافرستانی نییە، ئەگەر نیكاحی مسیار هەبوو نەدرێتە بەر دادگا، لە زینداندا فڕێنەدرێت. دەبێت ئاوڕ لەو جۆرە پرۆژانەو هاوسەرگیریانە بدرێتەوەو منیش لەڕووی شەرعەوە، ئەگەر پەرلەمان و هەر جێگەیەكی تر پێویستی بە من بوو من خزمەتكاری میللەتی خۆمم.