Mallperrî Derunnasy » چاوپێكه‌وتن

دیداری هه‌فته‌نامه‌ی (زاری کرمانجی) له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی (سامان سیوه‌یلی)

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Mon, 23 Aug 2010 16:42:04 +0000

دیمانه‌ی هه‌فته‌نامه‌ی (زاری کرمانجی) له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی (سامان سیوه‌یلی)
هه‌فته‌نامه‌ی (زاری کرمانجی) که‌ هه‌فته‌نامه‌یه‌کی سیاسی – کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ژماره‌ (257) ی ڕۆژی (23/8/2010) دا دیمانه‌یه‌کی ڕۆژنامه‌وانی له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی (سامان سیوه‌یلی)دا بڵاوکرده‌وه‌، ئه‌م دیمانه‌یه‌ له‌لایه‌ن ڕۆژنامه‌نووس (به‌شار عه‌زیز)ه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌، جگه‌ له‌هه‌فته‌نامه‌ی (زاری کرمانجی) له‌ وێب سایتی (www.zarikrmanji.com) دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌، فه‌رموون ئه‌مه‌ ده‌قی دیمانه‌که‌یه‌:
- توێژه‌ری ده‌روونی (سامان سیوه‌یلی) کێیه‌؟
◊ لەدایكبووی سلێمانی ساڵی 1967، دەرچووی بەشی دەروونناسیم لەكۆلیژی ئادابی زانكۆی موستەنسریە لەبەغدا ساڵی (1989)، لەساڵی (1988)ەوە دەستم كردووە بەنووسین لەبواری دەروونی و كۆمەڵایەتی و پەروەردەییدا، دەیان كۆڕ و سیمینارم بۆ سازكراوە لە ئەڵمانیا و نەمسا و كوردستان، لەساڵی (2008)ەوە سەرۆكی سەنتەری ڕاوێژكاریی خێزانم بۆ گرفتە دەروونی و كۆمەڵایەتی و پەروەردەییەكان لەشاری سلێمانی هەروەها وەك توێژەری دەروونیش لەهەمان سەنتەر كاردەكەم، یاریدەدەری بەڕێوەبەری كۆلیژی ئەزمەڕ بۆ بەهرەدارانم لەسلێمانی، بەڕێوەبەری ماڵپەڕی دەروونناسیم لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت.
- بەپێی ئەو توێژینەوانەی كە لە دەرەوە كراون، ئەوە خراوەتە روو كە لە كوردستاندا دەروون دروستی نییە، ئەمە تا چەند راستە؟
◊ من وای بۆ دەچم مەبەستتان لەم پرسیارە ئەوە بێت كەلەكوردستان گرنگی نادرێت بەبواری دەرووندروستی، بێگومان هەتا ئەم ساتە وەختە حكومەتی هەرێمی كوردستان و وەزارەتی تەندروستی گرنگییەكی ئەوتۆیان بەم بوارە نەداوە دیارە ئەمەش لەئەنجامی نەزانییەوەیە نەك كەمتەرخەمی، تەنانەت لەئەدەبیاتی وەزارەتی تەندروستیشدا تەنها چەمكی تەندروستی زاڵە لەسەر گشت هێڵە گشتییەكانی ئەم وەزارەتە و گرنگییەكی ئەوتۆ بەدەرووندروستی نەدراوە، باشترین بەڵگەش نەخۆشخانە دەروونییەكانە كە جێگەی شێواندنی دەروونی مرۆڤە نەك چارەسەركردنی نەخۆشییە دەروونییەكان.
- جیاوازی چییە لە نێوان نەخۆشییە عەقڵیەكان‌و نەخۆشییە دەروونیەكان؟
◊ بێگومان چەندین جیاوازی هەیە لەنێوانیاندا كەدەكرێت ئاماژە بەهەندێكیان بكەین لێرەدا: لەنیشانەكانی نەخۆشییە ژیرییەكان وەك بوونی وڕێنە (بیستن، بینین، بۆنكردن، بەركەوتن..)، هەروەها بوونی وەهم، نەخۆش داننانێت بەبوونی نەخۆشییەكەیدا، دابڕان لەواقیع و ناڕێكی لەبیركردنەوە و بازدان لەبابەتێكەوە بۆ بابەتێكی تر لەكاتی قسەكردندا، هەندێ جار بێئاگایی لە كات و لەشوێن و كەسەكانی دەوروبەر، گۆڕانی بەرچاو لەهەڵسوكەوت وەك گەڕانی بەردەوام یان بەكارهێنانی توندوتیژی، نەخۆشیی ژیری كەڵك لەچارەسەری دەروونی وەرناگرێت، لەنموونەی ئەم نەخۆشییانە نەخۆشی شیزۆفرینیا، شادی، وەهم. بەڵام ئەم نیشانانە لەنەخۆشییە دەروونییەكاندا نییە (یان ئەگەر هەندێكیان هەبێت زۆر بەكەمی بوونی دەبێت)، تاك دان بەبوونی نەخۆشییەكەیدا دەنێت و بەدوای چارەسەردا دەگەڕێت، لەنموونەی نەخۆشییە دەروونییەكان (خەمۆكێ، وەسواسی، دڵەڕاوكێ و …تد).
- لە وڵاتی ئێمە گەر كەسێك لە رووی دەروونیەوە كەوتە بارێكی ئاڵۆزەوە، ئەوە پێی دەڵێن شێت، پێت وانییە ئەو قسەو قسەڵۆكانە وایان كردبێت كە نەخۆشەكە زیاتر تێك بچێت‌و نە خۆشییەكەی بۆ بارێكی تر بگوازرێتەوە؟
◊ فەرامۆشكردن و بەهەند وەرنەگرتنی هەموو ئاڵۆزییەكی دەروونی بەردەوام كاریگەری نەرێنی دەبێت لەگۆڕینی بارە دەروونییەكە بەرەو خراپتر، بێگومان ئەو قسە و قسەڵۆكانەش دەبنە سەرچاوەیەكی تر بۆ دروستبوونی فشاری دەروونی سەربار لەسەر كەسەكە و ڕەوشە دەروونییەكەی خراپتر دەكەن.
- بۆ تا ئێستە خەڵكی ئێمە شەرم دەكات بۆ چارەسەركردنی نەخۆشییە دەروونیەكانی سەردانی پزیشكی دەروونی بكات؟
◊ لەم دوو تا سێ ساڵی ڕابردووەدا كرانەوەیەك هەیە بەڕووی وەرگرتنی چارەسەری نەخۆشییە دەروونییەكان و سەردانكردنی پسپۆرە دەروونییەكان بەڵام هێشتا وەك پێویست نییە و بەشێك لەدانیشتووانی هەرێمی كوردستان لەژێر كاریگەری خورافاتدا دەژین، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوون یان كەمی هۆشیاری تاكی كۆمەڵگەی ئێمە، تائێستاش بەشێك لەكۆمەڵگەی ئێمە هەر نازانێت نەخۆشی دەروونی چییە، كاتێك ئەندامێكی خێزانەكەیان دووچاری بارێكی دەروونی ببێت ئەوا یەكسەر دەڵێن (جنۆكە) چۆتە جەستەیەوە و دەگەڕێن بەدوای جادوگەران و فاڵچی و نوشتەنووسەكان كەتێكڕا بازرگانی بەئایینەوە دەكەن و دەستی هاوڵاتیان دەبڕن و سوكایەتیشیان پێدەكەن. بەداخەوە بەشێك لەخەڵكانی ئێمە هەتا ئێستاش داننان بەنەخۆشیی دەروونی بەعەیبە دەزانن، ڕێكەوتووە خێزان كچێكی یان كوڕێكی دووچاری نەخۆشی دەروونی بووە، شاردوویانەتەوە و نەیانبردووە بۆ لای پسپۆری تایبەت، ئەم جۆرە خێزانانە پێیان وایە ئەگەر خەڵكی بەنەخۆشی كوڕەكەیان یان كچەكەیان بزانن ئەوا چانسی چوونە ژیانی هاوسەرگیرییان نامینێت لەئاییندەدا، ئەم تێڕوانینە كوشندەیە بۆ ئاییندەی ڕۆڵەكانیان. كەواتە دەتوانین بڵێین بەگشتی هۆكارەكە دەگەڕێتەوە بۆ نەبوون یان كەمی هۆشیاری دەرووندروستی لەكۆمەڵگەی ئێمەدا.
- گازاندەی ئەوە دەكرێت كە پسپۆرە كۆمەڵایەتی‌و دەروونیەكانیش نەیان توانیوە رۆڵی خۆیان ببینن، بۆ نموونە پێویستە لە هەموو شارەكان نووسینگەی تایبەت هەبێت بە توێژەری كۆمەڵایەتی ‌و دەروونی، كەچی لە كوردستاندا لە پایتەخت‌و چەند شارێكی تر نەبێت، ئەمە بەدی ناكرێت؟ ◊ ئەم گازاندەیە دەبێت ڕووبەڕووی حكومەت بكرێتەوە نەك پسپۆرەكان، من خاوەنی پرۆژە و بیرۆكەی سەنتەری ڕاوێژكاریی خێزان بووم، نۆ مانگی ڕەبەق لەخەباتێكی بێ ووچاندا بووم هەتاكو مۆڵەتی فەرمی حكومەتم وەرگرت، لەدوای دامەزراندنیشی تێكڕا پزیشكە دەروونی و توێژەرە دەروونییەكان و ستافەكە بەگشتی خۆبەخشانە كاردەكەن، ئەو بەخشینەی حكومەت مانگانە دەیبەخشێتە سەنتەری ئێمە پارەی (چوار قاپ ویسكی سپێشڵ)ی بەرپرسێكە. بڕوانن، سەنتەرێك لەماوەی دوو ساڵ كاركردنیدا (819) حاڵەتی دەروونیمان هەبووە، (63) كێشەی كۆمەڵایەتیمان هەبووە، (128) سیمینار و وۆرك شۆپمان بۆ چین و توێژە جیاجیاكانی كۆمەڵگە ئەنجامداوە. كۆمەڵێك توێژەر لەشاری هەڵەبجەی شەهید ماوەیەك بەر لەئێستا داوایان لێكردین لقێك لەسەنتەرەكەمان لەهەڵەبجە بكەینەوە، پڕ بەدڵ خۆشحاڵ بووین و ئامادەییشمان دەربڕی، بەڵام كردنەوەی لقێك بینای دەوێت، پێداویستییەكانی ناو بینای دەوێت، هاتووچۆی دەوێت، كارەبا و ئاو و ئینتەرنێت و كۆمپیوتەری دەوێت، پێداویستییە پەڕاوگەییەكانی دەوێت، ئەی ئەم شتانە لەكوێ دابین دەكەی.
- چی بكرێت باشە بۆ ئەوەی خەڵكی ئێمە هۆشیار بێتەوەو بتوانێ بۆ چارەسەری نەخۆشییەكانی، یاخود هەر كێشەیەكی هەبێت، سەردانی پسپۆری دەروونی‌و توێژەری كۆمەڵایەتی بكات؟
◊ لەماوەی دەستبەكاربوونی سەنتەری ڕاوێژكاریی خێزان لەسلێمانی، بەشانازییەوە دەڵێین، شۆڕشێكمان لەڕاگەیاندن لەبواری دەروونی و كۆمەڵایەتیدا بەرپاكردووە، هەروەها چەند پسپۆرێكی تریش لەدەرەوەی سەنتەری ئێمە ڕۆڵی بەرچاویان هەبووە لەم بوارەدا، ستافی سەنتەری ڕاوێژكاریی خێزان چووینەتە (هەڵەبجەی شەهید، سەیدسادق، چەمچەماڵ، سەنگەسەر، ماوەت، چوارتا، قەرەداغ، بازیان و …تد) بۆ ئەنجامدانی كۆڕ و سیمینار بۆ چین و توێژە جیاجیاكان، هەروەها لەناوشاری سلێمانی دەیان قوتابخانەمان بەسەركردۆتەوە و كۆڕمان بۆ قوتابیان ئەنجامداوە، لەبەرنامە تەلەفزیۆنی و ڕادیۆییەكاندا (165) جار بەشداریمان هەبووە، لەڕۆژنامە و گۆڤارەكاندا بەردەوام ئامادەییمان هەبووە، خاوەنی ماڵپەڕێكین بەناوی (دەروونناسی) لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت. كەواتە توانیومانە بەشێك لەهاوڵاتیانی كوردستان هۆشیار بكەینەوە، بۆیە دەتوانین بڵێین ئەگەر ئێستا بەراورد بكەین بە 10 ساڵ پێش ئێستا ئەوا خەڵكی كراوەتر مامەڵە لەگەڵ نەخۆشیە دەروونییەكاندا دەكەن، زیاتر ڕوو لەسەنتەر و نۆڕینگەی پزیشكە دەروونییەكان دەكەن. بەبڕوای من میدیا دەتوانێت ڕۆڵێكی بەرچاو بگێڕێت لەهۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیاندا، هەروەها دەبێت لەپرۆگرامەكانی خوێندندا هەروەكو چۆن لەوانەی زانستدا باسی نەخۆشیە جەستیەیی و هەناویەكان دەكرێت ئاوەهاش دەبێت گرنگی بەنەخۆشیە دەروونییەكان بدرێت.
- بە پێی زانیاریەكان، نەخۆشیە دەروونیەكان لە كوردستاندا لە ئاستێكی بەرزدان، بەڵام لەبەر شەرم‌و قسەی خەڵكی، رەنگبێ نەخۆشەكان نەتوانن سەردانی پزیشك بكەن بۆ ئەم مەبەستە، ئێوە لەو بارەوە چیتان هەیە؟
◊ دووپاتی دەكەمەوە كە كۆمەڵگەی ئێمە پێویستی زیاتر هۆشیاركردنەوە هەیە لەبواری دەروونیدا، دەبێت خەڵكی لەو ڕاستییە تێبگەیەندرێن كە جەستە و دەروون تەواوكەری یەكترن بۆ مرۆڤ، هەروەكو چۆن كاتێك ئەندامێكی جەستەمان دووچاری نەخۆشی دێت ئامادەین خۆمان بگەیەنینە پسپۆری هەناو یان ئێسك یان ددان یان پێست، ئا بەو جۆرەش دەبێت لەكاتی هەستكردنمان بە نائارامی و تێكچوونی مەزاژ و تێكچوونی خەو و شەهیەی خواردن بۆ ماوەیەك دەبێت سەردانی پسپۆری بكەین.
- چی وایكردووە لە وڵاتی خۆمان نەخۆشیە دەروونیەكان روو لە زیادبوون بكەن؟
◊ نەبوونی ڕۆشنبیریی دەروونی، زیادبوونی فشارە دەروونییەكان، زیاد كاركردن، گوێ نەدان بەحەوانەی جەستەیی و دەروونی، چاولێكەری، چاوتێرنەبوون، خراپ بەكارهێنانی ئامێرە تەكنۆلۆژییەكان، خووگرتن بە مەی و مادە هۆشبەرەكان و …تد.
- ئەو كەسانەی كە نەخۆشییەكی دەروونیان هەیە، لە كۆمەڵگەی كوردیدا هەست دەكرێت شوێنی نابێتەوەو لە هەموو لایەكەوە هەڵدەستن بە سووكایەتی پێكردنی، ئەمە تا چەند شیاوەو كاریگەری چییە لەسەر نەخۆشەكە بۆ ئالًَۆزتر كردنی؟
◊ ئەوانە‌ی نەخۆشی ژیریان هەیە دووچاری ئەم هەڵوێستە نەشیاوانە دەبنەوە نەك ئەوانەی نەخۆشی دەروونییان هەیە، لەڕاستیدا ئەو نەخۆشانەی دووچاری نەخۆشییەكی وەك (شیزۆفرینیا) هاتوون بەداخەوە لەكۆمەڵگەدا بە (شێت) ناودەبرێن و لەشەقام و كوچە و كۆڵان و شوێنە گشتییەكاندا دەسوڕێنەوە دووچاری بێڕێزی كردن دەبنەوە، یاخود هەندێكیان لەماڵەوە دەبەسترێنەوە و مامەڵەی نامرۆڤانەیان لەگەڵ دەكرێت لەلایەن خێزانەكانیانەوە بەتایبەت ئەگەر نەخۆشەكە لەڕەگەزی مێینە بێت، باشترین ڕێگە چارە بۆ حورمەت گرتنی مرۆڤایەتی ئەم نەخۆشانە ئەوەیە نەخۆشخانەی تایبەت بەم جۆرە نەخۆشیە درێژ خایەنانە هەبێت، لەلایەك بار سووكیەكە بۆ خێزان و لەلایەكی تریش ئەم كەسانەش وەك هەر مرۆڤێكی تر مافی ئەوەیان هەیە سووكایەتیان پێ نەكرێت و وەك مرۆڤ مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت.
- نیشانەكانی نەخۆشیە دەروونیەكان چین؟
◊ نەخۆشییە دەروونییەكان زۆرن و جۆراوجۆرن، ئەمەش وایكردووە ‌ نیشانەكانی نەخۆشییەك بۆ نەخۆشییەكی تر جیاوازی هەبێت، بۆ نموونە نیشانەكانی فۆبیا (تۆقین) جیاوازە لەنیشانەكانی (خەمۆكی)، هەروەها (وەسواسی) جیاوازە لە (دڵەڕاوكێ)، بەڵام ئێمە بەگشتی دەتوانین بڵێین، هەر كاتێك مرۆڤ بۆ ماوەی نزیك لە دوو هەفتە هەستی كرد (خەوی تێكچووە، شەهیەی بۆ خواردن تێكچووە، هەست بەنائارامی دەكات، گۆشەگیر بووە، یان بیرۆكەی خۆكوشتنی بۆ پەیدابووە، چالاكی ڕۆژانەی وەك پێویست بۆ ئەنجام نادرێت، ڕەشبینە، هەست بەلاوازی و كەمتوانایی دەكات، خەفەتبار و دڵتەنگە) پێویستە سەردانی پسپۆری دەروونی بكات بەمەبەستی دەستنیشانكردنی حاڵەتەكەی و وەرگرتنی چارەسەری پێویست جا چارەسەری دەروونی بێت یان دەرمان یان هەردووكیان پێكەوە.
- كاتێك هەستكرا كە كەسێك نەخۆشە، پێویستە چ رێوشێنێك بگیرێتە بەر، ئایا پێویستە لە تاكەكانی كۆمەڵگە داببڕێت تا نەخۆشیەكەی زیاتر ئالًۆز نەبێت؟
◊ نەخێر هیچ پێویست بەدابڕان ناكات، بەڵكو پێویستە سەردانی پسپۆری دەروونی پێ بكرێت بەمەبەستی چارەسەر كردن و كاركردن بەو ڕاسپاردە و ڕێنماییانەی پسپۆری دەروونی دەیداتێ، هەروەها پێویستە لەڕێی ڕاوێژكاریی دەروونییەوە ڕێنمایی تایبەت بەحاڵەتی ئەندامەكەیان وەربگرن سەبارەت بەچۆنیتی مامەڵە كردن لەگەڵیدا.

ڕه‌وشی ده‌روونی سه‌رکرده‌ کورده‌کان له‌دیمانه‌یه‌کی ڕۆژنامه‌نووسی له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی (سامان سیوه‌یلی)دا

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Thu, 03 Dec 2009 17:42:07 +0000

گۆڤاری چاوگ له‌ژماره‌ (7)ی دیسه‌مبه‌ری (2009)دا دیمانه‌یه‌کی له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی و سه‌رۆکی سه‌نته‌ری ڕاوێژکاریی خێزان له‌سلێمانی (سامان سیوه‌یلی) سازکردووه‌، له‌م ‌دیمانه‌یه‌دا باری سایکۆلۆژی سه‌رکرده‌کانی کوردستان قسه‌ی له‌سه‌ر کراوه‌. بفه‌رموون ئه‌مه‌ش ده‌قی دیمانه‌که‌یه‌.

گۆڤاری چاوگ: سایكۆلۆژی سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانی كورد چۆن لێك ده‌ده‌یته‌وه‌؟

سامان سیوه‌یلی: بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێت دوو خاڵی سه‌ره‌کی له‌به‌رچاو بگرین. یه‌که‌م: هه‌ڵسه‌نگاندنی لایه‌نی سایکۆلۆژی هه‌ر تاکێک پێویستی به‌میتۆدی زانستییانه‌ی تایبه‌ت به‌م باره‌ هه‌یه‌، یه‌کێک له‌م میتۆدانه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ له‌ڕێی تێبینییه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ده‌کرێت ئێمه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر بکه‌ین ته‌نها له‌ڕێی تێبینی له‌ڕه‌فتار و گوفتاری سه‌رکرده‌کانه‌وه‌یه‌، دیاره‌ ئه‌م میتۆده‌ش به‌ده‌رنییه‌ له‌نه‌نگی. دووه‌میان: سه‌رکرده‌کانی کوردیش ڕۆڵه‌ی ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ن و په‌روه‌رده‌ی ئه‌م که‌لتوره‌ن، له‌فه‌له‌کێکی تره‌وه‌ نه‌هاتوون، بۆیه‌ ئه‌وانیش وه‌ک هه‌ر تاکێکی کۆمه‌ڵکه‌ی کوردی مه‌حکومن به‌و باره‌ ده‌روونییه‌ نائاساییانه‌ی ده‌رئه‌نجامی ڕه‌وشی سیاسی ناجێگیر، ژێر ده‌سته‌یی داگیرکه‌ران، زیندان و ئه‌شکه‌نجه‌دان، ڕاوه‌دوونان، ئاواره‌یی و ده‌ربه‌ده‌ری و…تد، دووچاری تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ی هاتووه‌.

دیاره‌ سه‌رکرده‌ سیاسییه‌کانی کورد، پێشمه‌رگه‌ی دوێنی و ڕابه‌رانی شۆڕشه‌کانی کورد بوون له‌سه‌رده‌می خه‌باتی شاخدا، زیاتر له‌هاوڵاتییانی ئاسایی یان هاوڵاتییانی نیشته‌جێی شاره‌کان له‌ژێر کاریگه‌ری فشاری ده‌روونیدا ژیاون، چونکه‌ هه‌موو جۆره‌کانی فشار (سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابوری، سێکسی، سۆزداری) له‌خاڵێکدا هاوبه‌شن ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ده‌روونی ئه‌و جۆرانه‌ی فشار. ناکرێیت به‌و ڕه‌وشه‌ی ده‌یان ساڵ سه‌رکرده‌ سیاسییه‌کانی کورد له‌شاخدا و له‌ڕه‌وشی دژواردا زینده‌گییان ده‌کرد بڵێین ڕه‌وشێکی ئاسایی. ده‌روونناسی ئه‌مه‌ریکی به‌ناوبانگ، زانا (ئه‌براهام ماسلۆ) ده‌ڵێت: (مرۆڤ له‌ڕه‌وشێکی ژیانی ئاساییدا ده‌توانێت ئاساییانه‌ گه‌شه‌ بکات) مه‌به‌ستی ماسلۆ لێره‌دا گه‌شه‌ی ده‌روونییه‌.

خاڵێکی تر که‌ ده‌بێت ئاماژه‌ی پێبدرێت، زۆربه‌ی سه‌رکرده‌کان به‌شێکی زۆری ته‌مه‌نیان له‌شاخ و ئاواره‌ییدا به‌سه‌ر بردووه‌، قوربانیان به‌ناسکترین به‌به‌هاترین قۆناغه‌کانی ته‌مه‌نی خۆیان داوه‌ که‌ئه‌ویش قۆناغی هه‌رزه‌کاری و لاوێتییه‌، ئه‌م قوربانیدانه‌ و به‌شداریکردن له‌شۆڕشدا بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی زۆربه‌یان له‌مافی خوێندن و به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ بێبه‌ش بن، له‌پێکهێنانی ژیانێکی خێزانی ئاسووده‌ بێبه‌ش بن، له‌تێرکردنی پاڵنه‌ری سێکسی بێبه‌ش بن، له‌مافی موڵکدارێتی خانوو و به‌ره‌ و ئۆتۆمبێل و پێداویستییه‌کانی ژیان بێبه‌ش بن، تێکڕا ئه‌م حاڵه‌تانه‌ جۆرێک له‌بێبه‌شی (حرمان)ی لای ئه‌وان دروستکردووه‌ و کاریگه‌ری جێهێشتووه‌ له‌سه‌ر ڕه‌فتار و باری ده‌روونییان، بۆیه‌ زۆربه‌ی ڕه‌فتاره‌کانی سه‌رکرده‌کان له‌پاش ڕاپه‌ڕین وه‌ک پڕکردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشایی و بێبه‌شییه‌یه‌ که‌تیایدا ژیاون.

گۆڤاری چاوگ: زۆرجار ده‌وترێت سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كان له‌فه‌زایه‌كی ئاڵۆزایویدا ژیان ده‌گوزه‌رێنن، ئه‌و ئالۆزی یه‌ چه‌نده‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر به‌خته‌وه‌رنه‌بونیان؟

سامان سیوه‌یلی: ڕابردووی هه‌ر تاکێک سه‌رکرده‌ بێت یان هاوڵاتی ئاسایی ئه‌گه‌ر سیخناخ بێت به‌و ڕه‌فتار و هه‌ڵوێستانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی دروستبوونی ژانی ویژدان یان گوناهه‌ گرێ، ئه‌وا بێگومان ده‌بێته‌ هۆی له‌مپه‌رێک له‌به‌رده‌م به‌خته‌وه‌ریدا. بێگومان سه‌رکرده‌کانی کورد به‌هۆی ڕه‌وشی ئه‌و شه‌ڕ و پێکادانانه‌ی تێیدا ژیاون ڕه‌نگه‌ دووچاری جۆره‌ها هه‌ڵوێست بووببنه‌وه‌ که‌ویژدانیان ئازار بدات، له‌پاش ڕاپه‌ڕینیش خراپ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵات ڕه‌نگه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ دروست بکات لای به‌شێک له‌ به‌رپرسان.

گۆڤاری چاوگ: هه‌میشه‌سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كان له‌ده‌روه‌ی ژیانی خێزانی ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن، ئایا ئه‌مه‌ كاریگه‌ری نابێت له‌سه‌ر دروست بوونی بۆشای یه‌ك له‌نێوان ئه‌وان و خێزان و منداله‌كانیان؟

سامان سیوه‌یلی: بێگومان کاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و په‌روه‌رده‌یی خێزان و منداڵه‌کانیان، ڕه‌نگه‌ وه‌ک پێویست پێداویستییه‌ ده‌روونی و سۆزدارییه‌کانی منداڵه‌کانیان پڕ نه‌که‌نه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌هۆی فه‌راهه‌م بوونی ده‌سه‌ڵات و پشتگیری هێز له‌لایه‌ک و توانای دارایی زۆر باشه‌وه‌، هه‌ندێ جار گرفتی لادانی ڕه‌فتاری ڕووده‌دات به‌تایبه‌تی له‌هه‌ردوو قۆناغی هه‌رزه‌کاری و لاوێتیدا.

گۆڤاری چاوگ: ئه‌وه‌ی تێبینی ده‌كرێت سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كان ترسیان له‌له‌ده‌ست دانی ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌ ،ئایا ئه‌و ترسه‌ نابێته‌ هۆی دروست بوونی گرێیه‌كی ده‌رونی؟

سامان سیوه‌یلی: بێگومان ئه‌م حاڵه‌ته‌ کاریگه‌ری زۆری ده‌بێت له‌سه‌ر دروستبوونی گرێی ده‌روونی، چونکه‌ سه‌رکرده‌کان هه‌میشه‌ له‌ململانێیه‌کی ده‌روونی نائاساییدا ده‌ژین سه‌باره‌ت به‌و پۆستانه‌ی هه‌یانه‌ و چاره‌نووسیان له‌ئایینده‌دا، ئه‌مڕۆ وه‌زیره‌، سبه‌ی ئه‌ندام پارله‌مان، دوو سبه‌ی پۆستێکی حیزبی باڵا، سێ سبه‌ی پۆستێکی ده‌ره‌وه‌ی وڵات و …تد. دیاره‌ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م پۆستانه‌ شه‌ڕ و ململانێی ده‌وێت، دڵشکاندن و تۆراندنی ده‌وێت، هه‌موو ئه‌مانه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر باری ده‌روونی ده‌بێت.

گۆڤاری چاوگ: خواستی مرۆڤ وایه‌ كه‌هه‌ول بۆشوێنی به‌رز تر بدات، سیاسیه‌كان هه‌وڵ ده‌ده‌ن بگه‌نه‌ شوێنی سه‌ركرده‌كانیان ، جائه‌و گه‌یشتنه‌ به‌پلان بێت ، یان به‌شێوه‌ی كوده‌تای سپی ی ولاوان؟چۆن ئه‌مه‌ له‌ناو كوردا لێك ده‌ده‌یته‌وه‌؟

سامان سیوه‌یلی: ئه‌گه‌ر له‌مێژووی سیاسی کورد بڕوانین هه‌میشه‌ ئه‌و دابه‌شبوون و که‌رتبوون و ئینشیقاقانه‌ی که‌ ڕوویانداوه‌ له‌پێناو گه‌یشتن به‌ده‌سه‌ڵاتی پێگه‌ی که‌سی یه‌که‌م بووه‌، ئه‌مه‌ له‌ناو سه‌رکردایه‌تیدا، له‌ئۆرگانه‌کانی خوارتریشدا هه‌ر به‌هه‌مان شێوه‌ بووه‌، ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌جۆرێک ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌ باڵی به‌سه‌ر داموده‌زگا حکومییه‌کانیشدا کێشاوه‌. ئه‌مه‌ش کارێکی وه‌های کردووه‌ که‌کاتێک که‌سێک له‌پۆستێکی دیاریکراودا ده‌بێت، ئه‌وانه‌ی ده‌وری له‌بری هاوکاریکردن و پشتگیری کردنی، ده‌که‌ونه‌ پاشقول گرتن و کۆسپ دروستکردن و ناوزڕاندنی.

گۆڤاری چاوگ: بۆچی به‌شێكی زۆر له‌سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانی رۆژهه‌ڵات ده‌خوازن ژنی زۆریان هه‌بێت ،یان زۆربه‌ی به‌رپرسه‌كان كچێكی جوان له‌پرسگه‌كه‌ی خۆیداده‌نێت ،ئایه‌ ئه‌مه‌ بۆچێژوه‌رگرتنه‌ له‌كچ یان بۆ ئه‌نجامدانی موماره‌سه‌ی سێكسی ؟

سامان سیوه‌یلی: ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌سه‌رکرده‌ سیاسییه‌کانی کورده‌وه‌ هه‌یه‌، ده‌کرێیت بڵێین هۆکاری فره‌ ژنی یان دانانی کچی جوان له‌پرسگه‌کاندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند فاکته‌رێک، له‌وانه‌ ئه‌و چه‌پاندنه‌ سێکسییه‌ی له‌سه‌رده‌می هه‌رزه‌کاری و لاوێتیدا به‌هۆی به‌شداری کردنیان له‌شۆڕشه‌ ڕه‌واکانی کورددا دووچاری هاتوون به‌جۆرێک ئه‌م سه‌رکردانه‌ به‌ئاساییانه‌ قۆناغه‌کانی هه‌رزه‌کاری و لاوێتییان تێنه‌په‌ڕاندووه‌ و قوربانیان به‌پێداویستییه‌ فه‌سله‌جی و سایکۆلۆژییه‌کانی خۆیان داوه‌ له‌پێناو نه‌ته‌وه‌که‌یاندا، پێداویستییه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ی ژیانیان تێر نه‌بووه‌، ئه‌مه‌ش کاریگه‌رییه‌کی قوڵی له‌ده‌روونیاندا جێهێشتووه و هه‌ندێکیان دووچاری گرێی که‌مسه‌ری (عقده‌ النقص) هاتوون‌، بۆیه‌ ئه‌وان پاڵنه‌ری نه‌ستی پاڵیان پێوه‌ ده‌نێت بۆ ئه‌م ڕه‌فتارانه‌، ڕه‌نگه‌ لای من و تۆ و خه‌ڵکانی تر ئه‌وه‌ نائاسایی بێت، به‌ڵام له‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ لای ئه‌وان پڕکردنه‌وه‌ و جێگرتنه‌وه‌ی ئه‌و که‌مییه‌یه‌ که‌له‌ناخیاندا له‌ده‌ستی ده‌ناڵێنن.

گۆڤاری چاوگ: تاچه‌ند لایه‌نی سایكۆلۆژی له‌وتار و قسه‌و مامه‌ڵه‌ی سه‌ركرده‌سیایه‌كانی كوردا به‌دی ده‌كرێت ؟

سامان سیوه‌یلی: هه‌موو تاکێک له‌ڕه‌وشی نائاساییدا، ئاسایی قسه‌ و ڕه‌فتار ناکات، هه‌روه‌ک ئاماژه‌مان پێدا سه‌رکرده‌کانی کوردیش ڕۆڵه‌ی ئه‌م که‌لتوره‌ن، که‌واته‌ ئه‌وانیش مه‌حکومن به‌و شێوازه‌ په‌رورده‌ییانه‌ی خێزانی کورد یان که‌لتوری کوردی ڕه‌نگڕێژییان کردووه‌ بۆ تاک، شه‌رم کردن، هه‌ڵچوون، په‌رچه‌کرداری توند و ناشایسته‌، پشوکورتی، سڵه‌مینه‌وه‌ له‌هه‌ڵوێسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان و به‌رده‌می کامێرا، ڕه‌چاونه‌کردنی ئه‌ته‌کێتی قسه‌ کردن و هه‌ستان و دانیشتن و…تد، تێکڕا هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌گوفتار و ڕه‌فتاری زۆرینه‌ی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌. سه‌رده‌مانێک بوو هه‌ڵچوونی زۆر و مامه‌ڵه‌ی نادروست به‌شێک بوون له‌سیما دیاره‌کانی که‌سێتی به‌شێک له‌سه‌رکرده‌کانی کورد، به‌تایبه‌تی له‌ده‌ورانی شه‌ڕی نه‌گریسی ناوخۆدا، به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌زموون و ئاسایی بوونه‌وه‌ی ڕه‌وشه‌کان له‌کوردستان زۆرێک له‌م قه‌یرانانه‌ی که‌سێتی سه‌رکرده‌کانی کوردی نه‌هێشتووه‌.

گۆڤاری چاوگ: سیاسیه‌كان به‌شێوه‌‌یه‌كی ئاسایی ژیان به‌سه‌ر نابه‌ن، ناتوانن هه‌موو حه‌زه‌كانیان جێ به‌جێ بكه‌ن نئه‌مه‌ واناكاه‌ت سه‌ركرده‌ سیای یه‌كان ببنه‌ خاوه‌ن كه‌سایه‌تی ئیزدواجی؟

سامان سیوه‌یلی: مه‌رج نییه‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ ببێته‌ هۆی ئیزدواجییه‌ت، خۆ به‌شێکی زۆر له‌ هونه‌رمه‌ند و بێژه‌ر و که‌سه‌ دیاره‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ش به‌دڵی خۆیان ناژین، چونکه‌ هه‌میشه‌ چاویان له‌سه‌ره‌. سه‌رکرده‌کان توانیویانه‌ له‌ڕێی که‌شی کۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌ت به‌خۆیان و زوو زوو سه‌فه‌ر کردن بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات جێی ئه‌و حاڵه‌ته‌ پڕبکه‌نه‌وه‌.

دیمانه‌ی ڕۆژنامه‌نووسی گۆڤاری نێوه‌ند له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی سامان سیوه‌یلی

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Thu, 26 Nov 2009 18:30:26 +0000

گۆڤاری (نێوه‌ند) که‌کۆڤارێکی سیاسی ڕۆشنبیری گشتیی ئازاده‌، دیمانه‌یه‌کی ڕۆژنامه‌نووسی له‌گه‌ڵ توێژه‌ری ده‌روونی (سامان سیوه‌یلی) سازکردووه‌ و له‌ژماره‌ (69) ی نۆڤه‌مبه‌ری (2009) بڵاوی کردۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ده‌قی دیداره‌که‌یه‌.

نێوه‌ند: له‌كوردستان له‌بواری راگه‌یاندندا پاشاگه‌ردانیی هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش رێگه‌خۆشكه‌ر بووه‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌زاره‌ها بابه‌ت و مادده‌ كه‌ له‌رووی ده‌روونییه‌وه‌ كاریگه‌ریی نه‌رێنی بۆ سه‌ر تاكه‌كه‌س هه‌بووه‌. وه‌ك ده‌روونناسێك پێتوایه‌ قورسایی ئه‌و مادده‌ بێ كه‌ڵكانه‌ی ده‌گه‌نه‌ وه‌رگر، له‌رووی ده‌روونییه‌وه‌ له‌سه‌ر ژیانی تاكه‌ كه‌سه‌كان چه‌نده‌؟

سامان سیوه‌یلی: ئه‌و ماددانه‌ی که‌له‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ کاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی هه‌بووه‌و‌ له‌سه‌ر خوانی ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کانه‌وه‌ بوونه‌ته‌ ژه‌مه‌ خۆراکی مێشکی ئینسانه‌کان ده‌کرێت بیچوێنین به‌ژه‌هر، ئایا ئه‌گه‌ر ژه‌هر ده‌رخواردی مرۆڤ بدرێت زیانی نابێت؟ ئایا کارکردن له‌سه‌ر بێئومێد کردنی گه‌نجانی کورد ده‌چێته‌ خانه‌ی چییه‌وه‌؟ کوشتنی ئینتیمای تاکی کورد بۆ خاک و نه‌ته‌وه‌که‌ی، خزمه‌تی کێ ده‌کات؟. گومان له‌وه‌دایه‌ نییه‌ پڕکردنه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌کانی ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کان بێ بوونی ڕاوێژکاری ده‌روونی له‌پشت گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانه‌وه‌ وه‌ک پێشکه‌شکردنی خواردن وایه‌ له‌ریستۆرانتێکدا بێ مه‌رجی ته‌ندروستی. چونکه‌ چۆن کاتێک گوێبیستی گۆڕانییه‌کی شاد ده‌بیستین (شاد)مان ده‌کات و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، ئابه‌و جۆره‌ش مادده‌ی بێ که‌ڵک و زیانبه‌خش کاریگه‌ری نه‌رێنی جێده‌هێڵیت. سه‌ردانێکی شه‌قامه‌کانی ناو بازاڕ و چاو خشاندنێک به‌و هه‌موو گۆڤار و ڕۆژنامه‌یه‌ی له‌کوردستاندا ده‌رده‌چن ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌پاشاگه‌ردانی هه‌یه‌، ئه‌و ژماره‌ ئه‌و ڕۆژنامه‌ و گۆڤارانه‌ی که‌ له‌هه‌ر شارێکی کوردستاندا ده‌رده‌چێت خه‌یاڵییه‌ و له‌هه‌ندێ شار ژماره‌که‌ له‌ سه‌د یان سه‌دوپه‌نجا تێپه‌ڕ ده‌کات، له‌و وڵاتانه‌ی که‌ژماره‌ی دانیشتووان و خوێنه‌رانیان بیست و سی به‌رامبه‌ری کوردستانه‌ ئه‌وه‌نده‌ ده‌رناکرێت، ئه‌مه‌ کارێکی وه‌های کردووه‌ که‌عه‌قڵه‌کانی پشت ئه‌م گۆڤار و ڕۆژنامانه‌ په‌نا بۆ سه‌رنج ڕاکێشانی جه‌ماوه‌ر ببه‌ن له‌ڕێی مانشێت و وێنه‌ و زمانی زبر و ناوزڕاندن و هه‌ندێ جار هه‌ڵبه‌ستنی هه‌واڵی درۆ و بێ بنه‌ما، به‌مه‌به‌ستی بازاڕ گه‌رمی. سه‌یر له‌وه‌دایه‌ حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان خۆی پشتگیری به‌شێکی زۆر له‌م بڵاوکراوانه‌ ده‌کات و هه‌ر خۆیشی مۆڵه‌تی ده‌رچوونی به‌خشیوه‌ته‌ ئه‌و ژماره‌ زۆروزه‌وه‌نده‌ له‌گۆڤار و ڕۆژنامه‌.

ته‌نها وتارێک به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تاکێک تووشی لادانی ڕه‌فتاری ببێت، یان بۆ ئه‌وه‌ی تووشی گرێیه‌کی ده‌روونی ببێت، یان بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌شبینی بکات، یان نائومێدی بکات. ئێمه‌ ڕۆژانه‌ له‌ڕێی گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانه‌وه‌ ته‌لقین ده‌کرێین به‌نائومێدی و ڕه‌شبینی، ئه‌مه‌ کارێکی ناڕه‌وایه‌، مرۆڤ به‌د گومان ده‌کات له‌ئامانجی ده‌رچوونی ئه‌م یان ئه‌و گۆڤار و ڕۆژنامه‌یه.

نێوه‌ند: هه‌واڵ بناغه‌ی راگه‌یاندنه‌، به‌ڵام له‌كوردستان زۆرینه‌ی ئه‌و هه‌واڵانه‌ی بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، دژوارو پڕ وێنه‌ی ناڕه‌حه‌تین، یان به‌مانایه‌كی تر هه‌موو هه‌واڵه‌كان وێنه‌یه‌كی تاڵ و دزێوی ژیان نیشان ده‌ده‌ن، تۆ پێتوایه‌ كاریگه‌ریی ئه‌م فۆرمه‌ له‌هه‌واڵ چه‌نده‌ كاریگه‌ریی خراپی ده‌روونی له‌سه‌ر تاكی وه‌رگر دروستكردووه‌؟

سامان سیوه‌یلی: مانشێت و وێنه‌ هه‌واڵییه‌کان زۆربه‌ی زۆریان پێمان ده‌ڵێن نائومێدبن، پلان له‌دژتان هه‌یه‌، بێبڕوا بن، باوه‌ڕتان به‌هیچ نه‌بێت، فۆرمی دوژمنه‌ ڕاسته‌قینه‌کانمان لێ ده‌گۆڕن. جار هه‌بووه‌ که‌سێکی ناودار خۆی کوشتووه‌، ئیدی ئه‌مه‌ به‌س بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کان بیکه‌نه‌ مانشێت و به‌وێنه‌ی نه‌شیاوه‌وه‌ بڵاوی بکه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش پیرۆزکردنی خۆکوشتنه‌ و هاندانێکی ناڕاسته‌وخۆیه‌ بۆ خۆکوشتن به‌تایبه‌تی لای ئه‌و که‌سانه‌ی بیرۆکه‌ی خۆکوشتنیان هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت میدیا ئه‌مڕۆ ڕۆچۆته‌ ژیانی شه‌خسی که‌سه‌کانه‌وه‌ که‌ئه‌مه‌ دووره‌ له‌ئه‌رکی میدیا. به‌شێکی زۆر له‌گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانی کوردستان لاسایی میدیای وڵاتانی دیموکراسی و ڕۆژئاوا ده‌که‌نه‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی ڕه‌چاوی تایبه‌تمه‌ندییه‌ که‌لتورییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی خۆمان بکه‌ن، ڕۆژنامه‌نووس پێش هه‌رشتێک ده‌بێت خاوه‌نی هاوسه‌نگی ده‌روونی بێت، که‌چی لای ئێمه‌ به‌شێکی به‌رچاو له‌ڕۆژنامه‌نووسان باری ده‌روونی نائاسایی له‌کاره‌کانیاندا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌خۆیان بزانن، ڕۆژنامه‌نووس هه‌یه‌ وه‌ک چه‌کدار به‌شدار بووه‌ له‌ڕشتنی خوێنی کورد به‌ده‌ستی کورد له‌شه‌ڕی ناوخۆدا که‌چی ئه‌مڕۆ خۆی لێکردووینه‌ته‌ سومبولی به‌رهه‌ڵستکردنی ده‌سه‌ڵاتی کوردی، ڕۆژنامه‌نووس ده‌ناسم سه‌رده‌می زانکۆم له‌به‌غدا له‌ساڵانی هه‌شتاکاندا به‌عسی بوو و چڵکاوخۆری ڕژێمی سه‌دام بوو، ئێمه‌مانان سڵمان لێده‌کردوه‌، که‌چی ئێستا لێمان بووه‌ به‌قاره‌مانی نێو سایته‌کان و هه‌ر ڕۆژه‌ی به‌سه‌رکرده‌یه‌کی کورد یان به‌که‌سایه‌تییه‌کی کورددا ده‌ڕشێته‌وه‌. وردبوونه‌وه‌ی ته‌واو له‌ڕه‌وشی ڕۆژنامه‌نووسی کوردی مرۆڤ به‌دگومان ده‌کات، ئه‌م ڕه‌وشه‌ لیوان لیو له‌پاشاگه‌ردانییه‌ بۆ؟. له‌سه‌روبه‌ندی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌کانی ته‌مووزی ئه‌مساڵدا دوو ڕۆژنامه‌نووس هاتنه‌ لام به‌مه‌ستی ئه‌نجامدانی چاوپێکه‌وتنێک له‌گه‌ڵمدا سه‌باره‌ت به‌ڕه‌وشی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و خزمه‌تگوزاری له‌کوردستاندا و کاریگه‌ری له‌سه‌ر بیروڕای ده‌نگده‌ری کورد و پێشبینی بۆ ئه‌نجامه‌کانی هه‌ڵبژاردن. له‌گفتوگۆکه‌ماندا بۆم ده‌رکه‌وت که‌ئه‌و گه‌نجه‌ به‌دبه‌ختانه‌ ڕاسپێردرابوون بۆ ئه‌وه‌ی دیمانه‌یه‌ک ئه‌نجامبده‌ن که‌په‌یامێک بگه‌یه‌نێت ئه‌ویش نائومێدکردنی خه‌ڵک و چاو نوقاندن له‌ئاستی ده‌ستکه‌وته‌کانی گه‌له‌که‌مان و زه‌رب هێنان به‌هه‌موو شته‌کاندا (ته‌ڕ و وشک پێکه‌وه‌ سووتاندن)، هه‌رچه‌ند پرسیاریان ئاڕاسته‌ ده‌کردم وه‌ڵامه‌کانم به‌دڵی ئه‌وان نه‌بوو، به‌زۆر ده‌یانهێنا و ده‌یانبرد بۆ ڕسته‌یه‌ک، بڕگه‌یه‌ک، وشه‌یه‌ک ده‌گه‌ڕان به‌ڵام ده‌ستیان نه‌که‌وت، بۆیه‌ دوای ئه‌وه‌ی منیش و خۆیشیان ماندوو کرد چاوپێکه‌وتنه‌که‌ ته‌واو بوو، به‌ڵام بلاویان نه‌کرده‌وه‌ و دواتر به‌ته‌له‌فۆن ئاگاداریان کردم که‌ ئه‌م وه‌ڵامانه‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی گۆڤاره‌که‌مان ناگونجێت. ئه‌مه‌ قه‌یرانه‌، ئه‌مه‌ ئه‌و گومانانه‌ ده‌کاته‌ حه‌قیقه‌ت که‌له‌لای من و چه‌ندانی تری وه‌ک من هه‌یه.

نێوه‌ند: میدیای كوردیی جۆرێك له‌ره‌شبینی وپووچگه‌رایی له‌كن تاكی كورد دروستكردووه‌. بۆ من ئه‌وه‌ پرسیارێكی زۆر گرنگه‌ ئه‌م پووچگه‌راییه‌ چ كاریگه‌رییه‌كی نه‌رێنی هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاینده‌ی سیاسیی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك؟ پاشان ئه‌م پووچگه‌راییه‌ چۆن نه‌وه‌یه‌ك (له‌رووی ده‌روونییه‌وه‌) دروستده‌كات؟

سامان سیوه‌یلی: بێگومان کاریگه‌ری نه‌رێنی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاییده‌ی سیاسی کورد، قه‌ڵه‌مه‌کانی شه‌ڕی ناوخۆ ئه‌و به‌نزینه‌ بوون که‌بڵێسه‌یان به‌ئاگری شه‌ڕی ماڵوێنکه‌ری ناوخۆ ده‌دا، له‌م ڕۆژگاره‌ی ئێستاشماندا خاوه‌ن قه‌ڵه‌م گه‌لێک هه‌ن که‌ڕۆڵی نه‌رێنی ده‌گێڕن له‌چاندنی تۆوی نائومێدی و ڕه‌شبینی له‌ده‌روونی تاکی کورددا، له‌ده‌لاقه‌ خستنه‌ ناو یه‌کڕیزی گه‌له‌که‌ماندا. به‌نموونه‌ هه‌مووی چه‌ند ڕۆژێک بوو کابینه‌ی شه‌شه‌می حکومه‌تی هه‌رێم ده‌ستبه‌کار بوو بوو که‌چی ده‌یان وتارمان به‌رچاو ده‌که‌وت که‌پێشبینی ناکارایی ئه‌و کابینه‌یه‌یان ده‌کرد، من نازانم ئه‌وانه‌ له‌نه‌وه‌ی نوسته‌ر ئه‌دامۆسن وا پێش ئه‌وه‌ی کاری که‌سێک ببینن حوکم ئه‌ده‌ن یان له‌قاوه‌ گرتنه‌وه‌دا ده‌ستی باڵایان هه‌یه‌؟. له‌کاتێکدا پێویست وایه‌ حوکم له‌سه‌ر کار و پرۆژه‌ بدرێت نه‌ک پێش بینینی کار و پرۆژه‌، ئه‌م ڕه‌فتارانه‌ له‌لۆژیکه‌وه‌ دووره‌. دیاره‌ ئه‌م جۆره‌ په‌یامانه‌ ده‌یانه‌وێت پێمان بڵێن که‌ باوه‌ڕتان به‌حوکمی کورد بۆ کورد نه‌بێت، ئه‌مه‌ش کتومت دروشمی ناحه‌زان و دوژمنانی کورده‌. له‌ڕاستیدا حوکمدان له‌سه‌ر ئه‌م ڕه‌وشه‌ سانا نییه‌، له‌نێوان بوونی گرێی ده‌روونی و باری ده‌روونی نائاسایی خاوه‌ن ئه‌و جۆره‌ قه‌ڵه‌مانه‌ و بوونی ده‌ستێک یان هانده‌رێک له‌پشتیان لێکۆڵینه‌وه‌ی وردترمان پێویسته.

نێوه‌ند: راگه‌یاندنی كوردیی له‌كاتی په‌خش و وه‌شاندندا ئه‌وه‌ی بیری لێناكاته‌وه‌، زه‌مینه‌سازیی ده‌روونییه‌ له‌لای وه‌رگر، یان به‌مانایه‌كی تر بێ گوێدانه‌ كاریگه‌رییه‌ نێگه‌تیڤه‌كان هه‌رچی بوێت بڵاوی ده‌كاته‌وه‌. ئایا ئه‌م حاڵه‌ته‌ په‌یوه‌سته‌ به‌كه‌میی هۆشیاریی ده‌روونییه‌وه‌ لای راگه‌یاندنه‌كان یان ئه‌ویش وه‌ك ده‌وترێت مه‌به‌ستی سیاسیی رووتی له‌پشته‌وه‌یه‌؟

سامان سیوه‌یلی: به‌بڕوای من ئه‌م حاڵه‌ته‌ په‌یوه‌سته‌ به‌که‌می هۆشیاری ده‌روونی و نه‌بوونی که‌سی شیاو له‌جێگه‌ی شیاودا، چونکه‌ میدیاکاری پرۆفیشیناڵ هه‌موو لایه‌نه‌کان به‌تایبه‌تی لایه‌نی ده‌روونی له‌به‌رچاو ده‌گرێت، ڕاوێژکاری ده‌روونی له‌ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌که‌ی داده‌نێت. زۆر جار له‌سه‌ر حسابی کێبه‌رکێی نێوان ڕاگه‌یاندنه‌کاندا ئه‌م زه‌مینه‌ سازییه‌ ون ده‌بێت، یان له‌پێناو ده‌ستکه‌وتی مادیدا ئه‌م زه‌مینه‌ سازییه‌ له‌به‌رچاو ناگیرێت. هه‌رچییه‌ک بێت هۆکاره‌که‌ هه‌ر قه‌یرانه‌ و به‌رۆکی ڕاگه‌یاندنی کوردی گرتووه‌. من به‌ش به‌حاڵی خۆم کاتێک هه‌ندێ له‌و گۆڤارانه‌ی ئێستا ده‌رده‌چن له‌سلێمانی به‌ده‌ستم ده‌گات، ئه‌وا ناهێڵم کچ و کوڕه‌ هه‌رزه‌کاره‌که‌م بیبینن چونکه‌ له‌ڕووی ده‌روونی و په‌روه‌رده‌ییه‌وه‌ بۆ ئه‌و قۆناغه‌ گونجاو نییه‌، ئایا هه‌موو خێزانێک ئه‌و فیلته‌ره‌ی هه‌یه‌؟ که‌واته‌ ده‌بێت دان به‌و ڕاستییه‌دا بنێین که‌به‌شێکی به‌رچاو له‌ڕاگه‌یاندنی کوردی مه‌ترسی هه‌یه‌ بۆ سه‌ر لایه‌نی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و په‌روه‌رده‌یی لای تاکی کورد، ئه‌م که‌لێنه‌ش ته‌نها و ته‌نها به‌دانانی ڕاوێژکاری ده‌روونی له‌ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌کاندا پڕ ده‌بێته‌وه.

نێوه‌ند: ته‌له‌فزیۆن هێنده‌ی قوتابخانه‌ له‌په‌روه‌رده‌كردنی مرۆڤدا بایه‌خ و رۆڵی هه‌یه‌، له‌كوردستان ته‌له‌فزیۆن هیچ مه‌هامێكی نییه‌ جگه‌ له‌مه‌هامی سیاسیی رووت. پرسیار لێره‌دایه‌: ته‌له‌فزیۆنی كوردیی تا چه‌نده‌ رۆڵداره‌ له‌سه‌قه‌تكردنی ده‌روونی تاكی كورددا؟ ته‌له‌فزیۆنه‌كان تاكو چه‌نده‌ رۆڵی نه‌رێنیان گێڕاوه‌ له‌بیناكردنی كه‌سێتییه‌كی كوردی له‌رزۆك و ترسنۆك و ده‌روون شڵه‌ژاو؟

سامان سیوه‌یلی: ، ژماره‌ی ته‌له‌فزیۆنه‌کان (لۆکاڵی و ئاسمانییه‌کان) زۆر زۆرن به‌به‌راورد به‌ژماره‌ی دانیشتووانی هه‌رێمی کوردستان، هه‌ر که‌ناڵێکی ئاسمانی وه‌ک نه‌هه‌نگێک وایه‌ بودژه‌یه‌کی خه‌یاڵی هه‌ڵده‌لوشێت، که‌چی له‌به‌رامبه‌ردا چی به‌بینه‌ری کورد ده‌گه‌یه‌نن؟ ئه‌وان له‌خه‌می پڕکردنه‌وه‌ی کاتدان، به‌ڵام چۆن، ئه‌مه‌ هێشتا نه‌بۆته‌ خه‌می هیچ تیڤییه‌ک له‌کوردستاندا. ئێمه‌مانان ده‌یان جار دووپاتمان کردۆته‌وه‌ تکایه‌ تکایه‌ له‌سه‌ر هه‌موو که‌ناڵێکی ته‌له‌فزیۆنی پێویسته‌ ڕاوێژکاری ده‌ر‌وونییان هه‌بێت، هه‌موو وشه‌یه‌ک له‌تیڤییه‌وه‌ ده‌درێت به‌گوێگر و بینه‌ر ده‌بێت حسابی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی لای بینه‌ر بۆ بکرێت، تیڤی میوانی هه‌موو ماڵێکه‌ بێئه‌وه‌ی له‌ده‌رگامان بدات هاتۆته‌ ماڵه‌کانمانه‌وه‌، که‌واته‌ ده‌بێت ئه‌م میوانه‌ بێ ڕوخسه‌ته‌ بزانێت چی ده‌ڵێت و چی ده‌به‌خشێت. به‌رنامه‌کانی تایبه‌ت به‌منداڵان ده‌بێت چۆن بن، بۆ گه‌نجان و خێزان ده‌بێت چۆن بن، ئامانج له‌هه‌ر به‌رنامه‌یه‌ک چی بێت، ئێمه‌ سه‌رمان دێشێت که‌چی تیڤییه‌کان قاچمان بۆ ده‌به‌ستن، ئێمه‌ تینوومانه‌ که‌چی ئه‌وان نانمان ده‌ده‌نێ، ده‌ردی سه‌ره‌کی تیڤییه‌کانیش هه‌مان ده‌ردی ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کانه‌ که‌ به‌شی زۆری ئه‌وانه‌ی کاری تێدا ده‌که‌ن خه‌ڵکی پرۆفیشیناڵ نین، زۆربه‌ی ئاماده‌کاری به‌رنامه‌کان له‌به‌ر پاداشتی خۆیان کات پڕ ده‌که‌نه‌وه‌، زۆربه‌ی کات تێبینی ده‌که‌ین ته‌نگژه‌ی ته‌وه‌ر و بابه‌تیان هه‌یه‌ هه‌ست ده‌که‌یت فڵانه‌ یان فیساره‌ به‌رنامه‌ ڕه‌زای گران بووه‌ له‌لای بینه‌ر، کرچ و کاڵ بووه‌ که‌چی هه‌ر به‌رده‌وامه‌، ئه‌مه‌ تێکدانی مه‌زاژی بینه‌ره‌ و بینه‌ر تووڕه‌ ده‌کات و زویری ده‌کات له‌و شاشه‌یه‌. تۆ بڕوانه‌ ئه‌و هه‌موو که‌ناڵه‌ کامیان به‌رنامه‌ی په‌روه‌رده‌یی تایبه‌ت به‌خێزان و منداڵیان هه‌یه‌؟ کامیان هه‌ڵوێسته‌ی جددی له‌سه‌ر ئه‌و هه‌موو گرفته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونییانه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ ده‌که‌ن؟ کامیان دیالۆگی ڕاسته‌قینه‌ له‌نێوان چین و توێژه‌کان و ده‌سه‌ڵاتدا دروستده‌که‌ن؟ کامیان پێش نماییشکردنی زنجیره‌ درامایه‌کی دۆبلاژ کراو ڕای پسپۆرانی ده‌روونناسی و کۆمه‌ڵناسی وه‌رده‌گرن له‌ئه‌گه‌ری جێهێشتنی کاریگه‌ری نه‌رێنی ئه‌و نماییشه‌ له‌لای تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و ته‌له‌فزیۆنانه‌ی له‌به‌ر خاتری بڕێک پاره‌ ڕێگه‌ ده‌ده‌ن به‌بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌و شریته‌ نامانه‌ی هه‌رزه‌کاران و گه‌نجان ده‌ینێرن بوونه‌ته‌ فاکته‌ری زیان گه‌یاندن به‌لایه‌نی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری و ڕه‌فتاری هه‌رزه‌کاران و گه‌نجان. بینه‌ر کاتێک به‌دیار تیڤییه‌وه‌ داده‌نیشێت ئه‌گه‌ر زانیاری یان چێژ به‌ده‌ستنه‌هێنێت ئه‌وا ته‌ماشاکردنی تیڤی مانایه‌ک ناهێڵێته‌وه‌ بۆی، بینه‌ری کورد زۆربه‌ی ئه‌و به‌رنامانه‌ی ده‌یانبینێت له‌و جۆره‌یه‌ که‌خاڵییه‌ له‌و دوو مانایه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش‌ سه‌ره‌کیترین هۆکار بێت بۆ دوورکه‌وتنه‌وه‌ی بینه‌ری کورد له‌شاشه‌ کوردییه‌کان. به‌گشتی ده‌توانم بڵێم له‌کۆی به‌رنامه‌ی گشت تیڤییه‌کاندا ڕه‌نگه‌ ئه‌وانه‌ی به‌که‌ڵک دێن له‌په‌نجه‌ی ده‌ستێک تێپه‌ڕ نه‌که‌ن.

نێوه‌ند: سیاسه‌ت له‌كوردستان له‌پێشی هه‌موو شته‌كانی تره‌وه‌یه‌، بۆ راگه‌یاندنه‌كانیش هه‌روا بووه‌. پرسیارێكی سه‌ره‌كیی لێره‌دا قووت ده‌بێته‌وه‌: ئایا گرنگیدان ته‌نیا به‌سیاسه‌ت و پشتگوێخستنی لایه‌نه‌كانی تری ژیان، تاچه‌نده‌ رۆڵی هه‌بووه‌ له‌شێواندن و مۆڵه‌قكردنی ده‌روونی تاكه‌كه‌سی كورد؟

سامان سیوه‌یلی: به‌داخه‌وه‌ قسه‌کردن له‌سه‌ر سیاسه‌ت له‌کوردستاندا باڵی به‌سه‌ر گشت گرفته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و په‌روه‌رده‌ییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌دا کێشاوه‌، به‌داخه‌وه‌ قسه‌کردن له‌سه‌ر سیاسه‌ت له‌کوردستاندا باڵی به‌سه‌ر گشت گرفته‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و په‌روه‌رده‌ییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌دا کێشاوه‌، ناجێگیری ڕه‌وشی سیاسی و به‌رده‌وامی ململانێی نێوان لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان هه‌میشه‌ بازاڕ گه‌رمی بۆ ڕۆژنامه‌نووسی کوردی دروست کردووه‌، کایه‌ی سیاسی له‌کوردستان ئه‌و کایه‌یه‌ که‌ گوڵه‌به‌ڕۆژه‌فرۆش و دوکاندار و فه‌رمانبه‌ر و شۆفێری تاکسی و گشت چین و توێژه‌جیاجیاکانی کۆمه‌ڵگه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌که‌ن، هه‌ریه‌ک له‌دیدی خۆیه‌وه‌ شرۆڤه‌ی ڕووداوه‌ سیاسییه‌کان ده‌کات، هه‌مووی خۆی به‌سیاسه‌تمه‌دار ده‌زانێت، یان زه‌ربێکی گه‌وره‌ به‌سه‌ر شته‌کاندا ده‌هێنن، یان کوێرانه‌ دوای ته‌وژمێک ده‌که‌ون و خۆیان ده‌ده‌نه‌ به‌ر شه‌پۆله‌ ترسناکه‌کانی سیاسه‌ت، دواجار ده‌بنه‌ سووته‌مه‌نی و باجێکی قورسی کوێربینی خۆیان ده‌ده‌ن، باجی ئه‌و کایه‌یه‌ ده‌ده‌ن که‌ کایه‌ی ئه‌وان نه‌بووه‌. له‌دنیادا ئه‌م پاشاگه‌ردانییه‌ نییه‌، کایه‌کان جیان، خه‌ڵکی پۆلێن ده‌بن به‌سه‌ر کایه‌کاندا به‌پێی پسپۆرێتی و کارامه‌یی و لێوه‌شاوه‌یی. ڕاسته‌ ئێمه‌ی کورد تا ئه‌م ساته‌ وه‌خته‌ش کێشه‌ی سه‌ره‌کیمان کێشه‌ی سیاسه‌ته‌ به‌ڵام ئه‌مه‌ ناکاته‌ ئه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌ک هه‌مووی سیاسی بێت، ئه‌م گشتاندنی سیاسه‌ته‌ فه‌رامۆشکردنی کایه‌کانی تری ژیان به‌رهه‌مده‌هێنێت، ئالێره‌دا ده‌کرێت بڵێین سیاسه‌ت تاکی ئێمه‌ی نابینا کردووه‌ و ڕۆڵی هه‌بووه‌ له‌شێواندنی باری ده‌روونی تاکی کورددا.

نێوه‌ند: وه‌ك پسپۆرێكی ده‌روونی و وه‌ك كه‌سێك كه‌ په‌یوه‌ندیت له‌گه‌ڵ راگه‌یاندنه‌ زۆر باشه‌، چ هه‌نگاوێك به‌كاریگه‌ر و ئه‌رێنی ده‌زانیت بۆ دروستكردنی ئاڵوگۆڕ له‌بواری میدیای كوردییدا كه‌ له‌بری ئه‌وه‌ی دڵه‌ڕاوكێ و پووچی به‌رهه‌مبهێنێت، تاكی خاوه‌ن ده‌روونی جێگیرو پته‌و بۆ پاشه‌ڕۆی وڵات ئاماده‌ بكات؟

سامان سیوه‌یلی: چه‌ند هه‌نگاوێک له‌مبواره‌دا بگیرێته‌ به‌ر، له‌وانه‌: بواری میدیایی نه‌کرێته‌ مه‌یدانی په‌یداکردنی کار و بژێوی ژیان بۆ بێکاران، به‌ڵکو که‌سانی پرۆفیشیناڵ و به‌ئه‌زموون ببنه‌ خاوه‌ن پێگه‌ له‌م بواره‌دا، هه‌موو ڕاگه‌یاندکارێک لانی که‌م خولێکی شه‌ش مانگه‌ له‌ببواری ڕاگه‌یاندندا ببینێت ئه‌گه‌ر که‌سێکی ئاکادیمی نه‌بوو له‌م بواره‌دا، هه‌ر به‌نموونه‌ چه‌ندین په‌یامنێر هاتوونه‌ته‌ لای من بۆ سازدانی دیمانه‌ یان ئاماده‌کردنی ڕاپۆرت که‌په‌یامنێری ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ن بوون قوتابی قۆناغی ئاماده‌یی بوون، ئه‌مه‌ ناهه‌قییه‌ ده‌رهه‌ق به‌ڕۆژنامه‌نووسی کوردی و خوێنه‌ری کورد ده‌کرێت. بازرگانیکردن به‌بواری میدیاییه‌وه‌ به‌شێک بێت له‌ئامانجه‌کان، نه‌ک ئامانجی سه‌ره‌کی بێت. پسپۆرتی جیابکرێته‌وه‌، هه‌ر گۆڤارێک تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی هه‌بێت نه‌ک وه‌ک چێشتی مجه‌ور که‌ئێستا ده‌یبینین له‌زۆربه‌یاندا. ڕه‌خنه‌ی بنیاتنه‌ر خزمه‌ت به‌تاک و کۆمه‌ڵگه‌ و سستمی سیاسی ده‌کات، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زمانی زبر و ناوزڕاندن و هه‌واڵی بێبنه‌ما و وێنه‌ و مانشێتی سه‌رنج ڕاکێش به‌مه‌ستی پاره‌ په‌یداکردن به‌زیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌مووان. هه‌موو گۆڤار و ڕۆژنامه‌یه‌ک درک بکات به‌و هێڵه‌ سووره‌ی که‌ناوی به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وه‌ییه‌، هه‌ر شتێک یان زانیارییه‌ک دژیه‌ک بێت به‌به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی ده‌بێت هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بکرێت. وه‌زیفه‌ی میدیا نائومێدکردن و ڕه‌شبین کردنی جه‌ماوه‌ر نییه‌، ئه‌مه‌ وه‌زیفه‌ی ده‌زگا موخابه‌راتییه‌کانی دوژمنانی کورده‌، بۆیه‌ ده‌بێت به‌هه‌موو جۆرێک میدیا خۆی به‌دوور بگرێت له‌م ته‌رحه‌ میدیاییانه‌. فیلته‌ر هه‌بێت بۆ نووسین و بابه‌ته‌کان، هه‌ڵسه‌نگاندن بکرێت بۆ هه‌ر وشه‌یه‌ک ده‌خرێته‌ سه‌ر لاپه‌ڕه‌ی گۆڤار و ڕۆژنامه‌کان یان له‌شاشه‌کانه‌وه‌ ده‌وترێت. که‌ناڵه‌ ته‌له‌فزیۆنییه‌کانیش گرنگی زۆر بده‌ن به‌ به‌رنامه‌ی هۆشیاری و ئاڕاسته‌کاری ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌یی.

منداڵ و گرفته‌کانی ئاخاوتن / دیمانه‌ی ڕۆژنامه‌نووسی

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Wed, 11 Nov 2009 18:40:59 +0000

منداڵ و گرفته‌كانی ئاخاوتن

سازدانی: به‌ناز هیوا

گرفته‌كانی ئاخاوتنی منداڵان، یه‌كێكه‌ له‌و گرفتانه‌ی بۆته‌ مایه‌ی ژانكۆكه‌یه‌كی گه‌وره‌ بۆ خێزانه‌كان، سه‌نته‌ری ڕاوێژكاریی خێزان بۆ گرفته‌ ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌ییه‌كان له‌شاری سلێمانی ئامێزی بۆ ئه‌و منداڵانه‌ كردۆته‌وه‌ كه‌كێشه‌ی زمانگرتنیان هه‌یه‌، توێژه‌ری ده‌روونی ته‌لار كه‌مال مه‌دحه‌ت خه‌زنه‌دار، ساڵانێكی زۆره‌ له‌مبوارده‌دا كارده‌كات و وێرای پسپۆرییه‌كه‌ی چه‌ند خولێكی له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاتیش بینیوه‌، خه‌زنه‌دار كه‌ ده‌یان كه‌یسی منداڵی له‌مبواره‌دا له‌ناو سه‌نته‌رر ڕاوێژكاریی خیزاندا چاره‌سه‌ر كردووه‌، به‌مجۆره‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی داینه‌وه‌:

• مه‌به‌ست له‌گرفته‌كانی ئاخاوتنی منداڵ چییه‌ و جۆره‌كانی كامانه‌ن؟

ته‌لار كه‌مال: به‌گشتی سه‌رجه‌م ئه‌و گرفتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌نجامی په‌شێویه‌كانی ئاخاوتن و گوتن و ده‌نگه‌كان ده‌رده‌كه‌وێت هه‌روه‌ها كێشه‌كان و گرفته‌كانی ئاخاوتن زۆرو جۆراوجۆرن كه‌دیارترینیان بریتین له‌: دواكه‌وتنی قسه‌كردن، قسه‌كردنی منداڵانه‌،كه‌مكردن واتا منداڵه‌كه‌ له‌كاتی قسه‌كردندا ده‌نگێك له‌ ده‌نگه‌كانی ناو وشه‌كه‌ لاده‌بات و به‌شێكی وشه‌كه‌ ده‌ڵێت, یاخود له‌وانه‌یه‌ كه‌مكردنه‌كه‌ چه‌ند ده‌نگێكی زۆر بگرێته‌وه‌، یاخود زیادكردن واتا منداڵ له‌كاتی قسه‌كردندا له‌گه‌ڵ وشه‌كه‌دا ده‌نگێك یاخود بڕگه‌یه‌كی زیاد ده‌رببڕێت, وه‌ك كاتێك منداڵه‌كه‌ بیه‌وێت بڵێت (ق ) ده‌ڵێت ( قل) یاخود چه‌ند پیتێك بۆ وشه‌یه‌ك زیاد ده‌كات، یاخود هه‌ڵه‌كردن و خه‌وشه‌ جێگره‌وه‌كان و زمانگرتن.

• خێزان له‌ چ ته‌مه‌نێكه‌وه‌ گرفته‌كانی ئاخاوتنی منداڵ به‌هه‌ند وه‌ربگرێت؟

ته‌لار كه‌مال: هه‌ركاتێك خێزان دركی به‌وه‌كرد كه‌ منداڵه‌كه‌ی گرفتێكی ئاخاوتنی هه‌یه‌, له‌وانه‌یه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ دواكه‌وتنی ئاخاوتن بێت. ده‌رباره‌ی ئه‌م كێشه‌یه‌ به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌كانی ڕابردوو ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر منداڵ تاكو ته‌مه‌نی 3 ساڵی ئاخاوتنی دواكه‌وتبوو ئه‌وا ئاساییه‌، به‌ڵام به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌ نۆیكان ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ منداڵێكی ئاسایی كاتێك ته‌مه‌نی ده‌گاته‌ دووساڵ پێویسته‌ 275 وشه‌ بزانێت. لێره‌دا ناتوانرێت بگوترێت منداڵان هه‌موویان وه‌ك یه‌ك گه‌شه‌ده‌كه‌ن له‌سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كاندا به‌ڵام هه‌ركاتێك هه‌رگرفتێكی ئاخاوتن له‌منداڵه‌كه‌دا ده‌ركه‌وت له‌ته‌مه‌نی 2 ساڵییه‌وه‌ پێویسته‌ ئه‌و منداڵه‌ له‌لایه‌ن كه‌سی پسپۆڕه‌وه‌ ببینرێت به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌ی.

• گرنگترین ئه‌و فاكته‌ره‌ ده‌روونییانه‌ چین كارده‌كه‌ن سه‌ر دروستبوونی گرفت له‌لای منداڵان له‌ئاخاوتنی منداڵدا؟

ته‌لار كه‌مال: فاكته‌ره‌ ده‌روونیه‌كان كاریگه‌رییان له‌سه‌ر هه‌ندێ‌ حاڵه‌تی گرفتی قسه‌كردن هه‌یه‌ وه‌ك له‌حاڵه‌تی زمانگرتندا به‌ده‌رده‌كه‌وێت. هه‌ركاتێك منداڵ دووچاری بارێكی ده‌روونی ئاڵۆز ببێته‌وه‌ ئه‌وا هه‌وڵی خۆده‌ربازكردن ده‌دات له‌و گرفته‌ له‌و كاته‌دا نائارامی ده‌روونی به‌چه‌ند ئاماژه‌یه‌كی تایبه‌ت له‌سه‌ر جه‌سته‌ی ده‌رده‌كه‌وێت وه‌ك نینۆك خواردن وپه‌نجه‌مژین و كێشه‌ له‌قسه‌كردنیدا كه‌زمان گرتن دیارترین جۆریه‌تی. ئه‌و كێشانه‌ی كه‌ده‌بنه‌ هۆی نائارامی ده‌روونی بۆ منداڵ زۆرن وه‌ك (نازپێدانی زۆر– زۆر لێكردنی منداڵ بۆفێربونی قسه‌ – ناچاركردنی منداڵی چه‌په‌ به‌وه‌ی ده‌ستی ڕاستی به‌كاربهێنێت – بوونی كێشه‌ له‌نێوان خێزاندا – سه‌رنه‌كه‌وتن له‌قوتابخانه‌).

• زۆرێك له‌خێزانه‌كان له‌كاتی ده‌ركه‌وتنی گرفتی ئاخاوتنی منداڵه‌كانیاندا ناووناتۆره‌یان لێده‌نێن، ئه‌مه‌ تاچه‌ند كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر باری ده‌روونی منداڵ و زیادبوونی گرفتی ئاخاوتن؟

ته‌لار كه‌مال: بێگومان گاریگه‌رێكی زۆر گه‌وره‌و خراپ له‌سه‌ر ده‌رونی ئه‌و منداڵه‌ به‌جێده‌هێڵێت ئه‌مه‌ش مه‌رج نیه‌ خێزانه‌كه‌ درك به‌وه‌بكات كه‌ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌یاخود ئه‌و ناوناتۆره‌یه‌ خراپه‌ ،جونكه‌ له‌وانه‌یه‌ زانیاریه‌كی ئه‌وتۆیان له‌سه‌رچۆنێتی مامه‌ڵه‌كردن وئاراسته‌كردنی منداڵه‌كه‌ نه‌بێت بۆنمونه‌ له‌كاتی زمانگرتن زۆرێك له‌خێزانه‌كان واده‌زانن ته‌واكردنی قسه‌ی منداڵه‌كه‌ یاخود ته‌ریقكردنه‌و ڕاستكردنه‌وه‌ی قسه‌كانی منداڵه‌كه‌ كارێكی باش ده‌كه‌ن كه‌سه‌رجه‌م ئه‌و مامه‌ڵانه‌ هه‌ڵه‌ن به‌رامبه‌ر منداڵێك بكرێت كه‌ گرفتی زمانگرتنی هه‌یه‌ كه‌ئه‌مه‌ش ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌بێته‌ هۆی به‌رده‌وامبوونی منداڵه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و گرفتی ئاخاوتنه‌ی كه‌هه‌یه‌تی .

• به‌ڕێزتان له‌سه‌نته‌ری ڕاوێژكاریی خێزان كار له‌سه‌ر بواری گرفته‌كانی ئاخاوتنی منداڵ و هه‌رزه‌كاران ده‌كه‌ن، تاچه‌ند توانیوتانه‌ له‌م بواره‌دا خه‌می ئه‌و خێزانانه‌ بڕه‌وێننه‌وه‌ كه‌ ژانكۆی زۆریان هه‌یه‌ به‌ده‌ست گرفتی ئاخاوتنی منداڵه‌كانیانه‌وه‌؟ گرنگترین ئه‌و خزمه‌تگوزارییانه‌ چین له‌مبواره‌دا به‌ڕێزتان پێشكه‌شی ده‌كه‌ن؟

ته‌لار كه‌مال: ئه‌وه‌ی له‌م سه‌نته‌ره‌دا ده‌كرێت بریتیه‌ له‌ یارمه‌تیدانی ئه‌و خێزانانه‌ی سه‌رداانی سه‌نته‌ره‌كه‌ ده‌كه‌ن به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنی گرفتی ئاخاوتنی منداڵه‌كانیان, جۆری خزمه‌تگوزاریه‌كانیش جیاوازه‌ له‌ نێوان دوو حاڵه‌تی جیاوازدا, بۆنموونه‌ گه‌رهاتوو منداڵێك گرفتی دواكه‌وتنی ئاخاوتنی هه‌بێت ئه‌وا له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌ پلانی چاره‌سه‌ر بۆ چۆنێتی گه‌شه‌كردنی ئاخاوتن ده‌بێت، یاخود گه‌رهاتوو كێشه‌ی زمانگرتن بوو ئه‌وا ڕاهێنانی قسه‌كردن كه‌له‌كۆمه‌ڵێك راهێنان پێكدێت له‌چه‌ند دانیشتنێكدا ئه‌نجامده‌درێت.

• ڕێنمایی به‌ڕێزتان بۆ ئه‌و خێزانانه‌ چییه‌ كه‌منداڵه‌كانیان گرفتی ئاخاوتنیان هه‌یه‌؟

ته‌لار كه‌مال: هه‌ركاتێك دایك و باوك دركی به‌وه‌كرد كه‌منداڵه‌كه‌یان كێشه‌ی ئاخاوتنی هه‌یه‌ ئه‌وا پێویسته‌ له‌لایه‌ن كه‌سی پسپۆڕه‌وه‌ ببینرێت و هه‌ڵسه‌نگاندنی حاڵه‌ته‌كه‌ی بۆبكرێت به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌ی، ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌مه‌وێت باسی بكه‌م, منداڵانی تازه‌ له‌دایكبوو بۆ ئه‌وه‌ی گه‌شه‌ی ئاخاوتنیان به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی گه‌شه‌ بكات زۆر گرنگه‌ خێزان دوركه‌وێته‌وه‌ له‌به‌كارهێنانی ته‌له‌فزیۆن و سه‌رنج راكێشانی منداڵه‌كه‌یان بۆئه‌وه‌ی سه‌یری ته‌له‌فزیۆن بكات، چونكه‌ به‌پێی تازه‌ترین لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ منداڵانی خوار ته‌مه‌ن دووساڵ كاتێك سه‌یری ته‌له‌فزیۆن ده‌كه‌ن هۆكارێكه‌ بۆ دواكه‌وتنی ئاخاوتنیان, ده‌كرێت له‌بری ته‌له‌فزیۆن كۆمه‌ڵێك چالاكی په‌رورده‌یی له‌گه‌ڵ منداڵه‌كه‌دا بكرێت وه‌ك خوێندنه‌وه‌ی چێرۆك بۆمنداڵ، قسه‌كردنی زۆر،بوارپێدان به‌منداڵه‌كه‌ بۆ قسه‌كردن،به‌كارهێنانی وێنه‌و ناوهێنانی هه‌ریه‌كه‌یان كاتێك پیشانی منداڵه‌كه‌ ده‌درێت, به‌كارهێنانی هێما به‌تایبه‌ت كاتێك منداڵه‌كه‌ فێری هیچ وشه‌یه‌ك نه‌بووه‌.

سێکسی نێوان هاوسه‌ران له‌ڕوانگه‌ی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ / دیمانه‌ی ڕۆژنامه‌نووسی

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Wed, 11 Nov 2009 17:53:25 +0000

سێكسی نێوان هاوسه‌ران له‌ڕوانگه‌ی ئایینی ئیسلامه‌وه‌

دیمانه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ پێش نوێژ و وتاربێژی مزگه‌وتی گۆیژه‌ له‌سلێمانی مامۆستا شێخ بها‌ءالدین شێخ محی الدین نه‌قشبندی.

سازكردنی: هیوا جه‌مال

پرۆسه‌ی سێكسی یه‌كێكه‌ له‌كۆڵه‌كه‌كانی ژیانی هاوسه‌ری و به‌گرنگترینیان داده‌نرێت، بۆیه‌ تێنه‌گیشتن له‌مه‌وداكانی ئه‌م پرۆسه‌ گرنگه‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك ده‌بێت بۆ ڕوودانی زۆر گرفتی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌هه‌ندێ جار ده‌گاته‌ ئاستی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خێزان یان ئاژاوه‌ی به‌رده‌وام، له‌م دیمانه‌یه‌دا مامۆستا شێخ بها‌ءالدین تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر ڕێپێدراو و هێڵه‌ سووره‌كان له‌پرۆسه‌ی سێكسی نێوان هاوسه‌راندا له‌ڕوانگه‌ی ئایینی ئیسلامه‌وه‌.

• ئایا بۆ ژن و مێرد هه‌یه‌ چێژ له‌ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ی یه‌كتر وه‌ربگرن له‌كاتی ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی سێكسی نێوانیاندا؟

مامۆستا شێخ بها‌ءالدین: ئایینی پیرۆزی ئیسلام هه‌موو خێرو خۆشییه‌كی هێناوه‌ بۆ مرۆڤه‌كان له‌گشت بواره‌كانی ژیاندا، یه‌كێك له‌كۆڵه‌كه‌ بنه‌ڕه‌تی و گرنگه‌كانی ژیانی هاوسه‌ری جووتبوونی نێوان ژن و مێرده‌، هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌مه‌قاسیده‌كانی شه‌ریعه‌تی ئیسلام له‌نیكاحدا وه‌رگرتنی چێژه‌، هه‌ردوولا له‌یه‌كتر، به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك چێژیان بۆ به‌ده‌ست بێ. بۆ ئه‌وه‌ی چێژی زیاتر و باشتر له‌جووتبوونی نێوان هاوسه‌راندا به‌ده‌ست بێ ئایینی پیرۆزی ئیسلام چه‌ند خاڵێكی ده‌ستنیشان كردووه‌ كه‌لای هه‌ندێ كه‌س وازانراوه‌ ئیسلام خۆی له‌م دۆزه‌ نه‌داوه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئیسلام به‌رنامه‌ی به‌پێز و به‌هێزی هه‌یه‌ له‌مبواره‌دا، گرنگترین ئه‌و خاڵانه‌ش:

1- جووتبوون یه‌كێكه‌ له‌كۆڵه‌كه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ژیانی هاوسه‌ریی و پێویسته‌ به‌به‌رنامه‌ به‌ئه‌نجام بگه‌یه‌ندرێت تا سۆز و ڕێز و خۆشه‌ویستی زیاتر بێت له‌نێوان ژن و مێرددا.

2- پێویسته‌ ئاماده‌كاریی بۆ ئه‌نجامدانی جووتبوون بكرێت وه‌ك ماچ كردن، مژینی مه‌مك به‌هه‌رشێوازێك بێ، یاری و مولاعه‌به‌ و مولاته‌فه‌ و وته‌ی به‌پێز و سه‌رنج ڕاكێش له‌گه‌ڵ یه‌كتر، به‌كارهێنانی (بۆن)ی خۆش بۆ ژن و بۆ پیاو چونكه‌ بۆن له‌خۆدان ڕۆڵێكی ئیجابی ده‌بێت له‌پرۆسه‌ی جووتبووندا. به‌داخه‌وه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ كام ماكسی و كراسه‌ كۆن و چڵكن و بۆن عاره‌ق و چه‌ورییه‌، كام كراس و بیجامه‌ و قاته‌ی بۆنه‌ عاره‌قی لێدێت به‌كارده‌هێنرێت له‌كاتی جووتبووندا. خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت(هن لباس لكم و انتم لباس لهن)، واته‌: ئافره‌تان ئافره‌تان لیباسن بۆ پیاوان و پیاوان لیباسن بۆ ئافره‌تان، وشه‌ی لیباس واته‌: داپۆشین، پاراستن، جوانی. واته‌ ده‌بێت پیاو و ئافره‌ت خۆیان جوان و ڕازاوه‌ و بۆنخۆش بكه‌ن بۆ یه‌كتر. زانایانی ئیسلام ده‌فه‌رموون: بۆن له‌كاتی جووتبووندا چه‌كی سێكسه‌.

3- مژینی زمان و لێوی یه‌كتر، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ زیاتر ئاماده‌بوون بۆ جووتبوون، چونكه‌ حه‌زره‌تی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) وه‌های كردووه‌، (روی ابو داود، انه صلی الله‌ علیه و سلم كان یقبل عائشه‌ و یمص لسانها). واته‌ پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ماچی خێزانی خۆی عائشه‌ی كردووه‌ و زمانی مژیوه‌.

4- چێژ وه‌رگرتن له‌ئه‌ندامه‌كانی یه‌كتر دروسته‌ به‌مه‌رجێ پاكوخاوێن بێ، به‌دوو به‌ڵگه‌: یه‌كه‌م خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت(نسا‌ووكم حرث لكم فاتوا حرثكم)، واته‌ هاوسه‌ره‌كانتان كێڵگه‌ی ئێوه‌ن، بچن بۆ كێڵگه‌كانتان چۆنتان ئاره‌زوو لێبوو. دووه‌م: حه‌زره‌تی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ده‌فه‌رموێ(اصنعوا كل شی‌و الا النكاح)(ای نكاح الحائض)رواه مسلم. واته‌ له‌كاتی جووتبووندا هه‌موو شتێك بكه‌ن ڕه‌وایه‌ و دروسته‌ جگه‌ له‌جیماع له‌كاتی سووڕی مانگانه‌ی ئافره‌تدا.

5- زانایانی ئیسلام ده‌فه‌رموون: ڕه‌وایه‌ و دروسته‌ مژینی په‌یوه‌ندی به‌پرۆسه‌ی جووتبوون.

• چی هێڵی سووره‌ له‌په‌یوه‌ندییه‌ سێكسییه‌كانی نێوان ژن و مێرد، له‌ڕوانگه‌ی ئایینی ئیسلامه‌وه‌؟

مامۆستا شێخ بها‌ءالدین: هه‌موو شتێك ڕێگه‌پێدراوه‌ بۆ چێژ وه‌رگرتن له‌كاتی جووتبوونی نێوان ژن و مێرددا ته‌نها دوو خاڵ نه‌بێت كه‌هێڵی سوورن و نابێت ببه‌زێنرێت، هێڵی سووڕی یه‌كه‌م: سێكسی كۆم، پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ده‌فه‌رمووێت (ملعون من اتی امراته فی دبرها)، واته‌: نه‌فره‌ت لێكراوه‌ ئه‌و پیاوه‌ی سێكسی بكات له‌ڕێی كۆمی خێزانه‌كه‌یه‌وه‌. یان له‌فه‌رمووده‌یه‌كی تردا ئه‌فه‌رمووێت: (لاینظر الله‌ الی رجل اتی رجلا او امراه‌ فی دبرها)، واته‌ خوای گه‌وره‌ به‌سۆز و میهره‌بانییه‌وه‌ ناڕوانێته‌ پیاوێك كه‌ له‌گه‌ڵ پیاوێك یان ژنه‌كه‌ی خۆیدا سێكسی كۆم بكات). كه‌بێگومان له‌ڕوانگه‌ی پزیشكییشه‌وه‌ سێكسی كۆم ناپه‌سه‌نده‌. هێڵی سووری دووم: جووتبوون له‌كاتی سوڕی مانگانه‌. خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:(فاعتزلوا النساء‌و فی المحیض ولا تقربوهن حتی یطهرن). واته‌ دووره‌ په‌رێزبن له‌خێزانه‌كانتان له‌كاتی سووڕی مانگانه‌، نزیكیان مه‌بنه‌وه‌ بۆ جووتبوون تاخاوێن ده‌بنه‌وه‌، ئه‌وسا پرۆسه‌ی سێكسی به‌ئه‌نجام بگه‌یه‌نن. دووباره‌ له‌ڕوانگه‌ی پزیشكیشه‌وه‌ جووتبوون له‌م حاڵه‌ته‌دا نادروسته‌.

• هه‌ندێ جار ده‌بیسترێت ژن یان پیاو به‌رهه‌ڵستی ئه‌نجامدانی جووتبوونی سێكسی ده‌كات له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌كه‌یدا، حوكمی ئه‌م جۆره‌ ڕه‌فتارانه‌ چییه‌ له‌ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه‌؟

مامۆستا شێخ بها‌ءالدین: دروستكردنی كۆشكی هاوسه‌رگیری چه‌ند حیكمه‌ت و سوودێكی تێدایه‌، گرنگترینیان جووتبوونه‌، نه‌هێشتن و مه‌نع كردنی جووتبوون سێكسی له‌لایه‌ن پیاو یان ژن، حه‌رامه‌ و ناپه‌سه‌نده‌، چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی كاری ناپه‌سه‌ند، بۆیه‌ حه‌رام كراوه‌. پێغه‌مبه‌ری ئیسلام(د.خ) ده‌فه‌رمووێت:(اذا بادت المراه‌ مهاجره‌ فراش زوجها لعنتها الملائكه‌ حتی صبح)، واته‌: هه‌ر شه‌وێك ئافره‌ت ته‌ركی سه‌رجێگه‌ی كرد له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌یدا، مێرده‌كه‌ی حه‌ز و ئاره‌زووی سێكسی هه‌بوو، ئه‌وا ئه‌و ئافره‌ته‌ به‌ر نه‌فره‌تی فریشته‌كان ده‌كه‌وێت هه‌تا ڕۆژ ده‌بێته‌وه‌. دیاره‌ به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ڕاسته‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌ت داوای كرد و پیاوه‌كه‌ وه‌ڵامی نه‌دایه‌وه‌ بۆ جووتبوونی سێكسی به‌هه‌مان شێوه‌ پیاوه‌كه‌ به‌ر نه‌فره‌تی فریشته‌كان ده‌كه‌وێت.

• ئایا ڕۆشنبیری سێكسیی بۆ گه‌نجان پێش چوونه‌ ژیانی هاوسه‌رگیری دروسته‌؟

مامۆستا شێخ بها‌ءالدین: به‌ڵێ زۆر زۆر پێویسته‌ شوێنێك، ڕێكخراوێك، كۆمه‌ڵه‌یه‌ك هه‌بێت بۆ ئه‌م كاره‌، یاخود مامۆستایانی ئایینی هۆشیاری سه‌باره‌ت به‌ڕۆشنبیری سێكسیی بده‌نه‌ ئه‌و گه‌نجانه‌ی ده‌چنه‌ پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیرییه‌وه‌. پێویستی ئه‌م كاره‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت كه‌ لاوه‌كانمان تووشی هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕی به‌بن. به‌داخه‌وه‌ له‌وڵاتی ئێمه‌ ئه‌م جۆره‌ ڕۆشنبیرییانه‌ به‌شێوازێكی خراپ كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گیرێت و بۆ كاری ناپه‌سه‌ند به‌كارده‌هێنرێت.

• له‌كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا، هه‌ست ده‌كه‌یت چی پێچه‌وانه‌ی پره‌نسیپه‌كانی ئیسلامه‌ له‌په‌یوه‌ندییه‌ سێكسییه‌كانی نێوان ژن و مێرددا؟

مامۆستا شێخ بها‌ءالدین: زۆر شت، له‌وانه‌، یه‌كه‌م: جووتبوون له‌كۆمی ئافره‌ته‌وه‌، كه‌نه‌یانزانیوه‌ یاساخ كراوه‌ له‌ئیسلامدا. دووه‌م: ئه‌نجامنه‌دانی ئه‌و ئاماده‌باشییانه‌ی سێكسێكی دروست به‌رهه‌مده‌هێنن. سێیه‌م: نه‌زانین و خراپ تێگه‌یشتن له‌ئیسلام به‌وه‌ی چێژ وه‌رگرتنی له‌ئه‌ندامه‌كانی یه‌كتر(پیاو و ژن) حه‌رام كردووه‌، وه‌ك مژینی مه‌مك و لێو و زمان و ئه‌ندامی هه‌ستیاری یه‌كتر، له‌كاتێكدا ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنێكی دووره‌ له‌حه‌قیقه‌تی ئیسلامه‌وه‌، ئایینی پیرۆزی ئیسلام وێڕای حه‌ڵاڵ كردنی هه‌موو ئه‌مانه‌، جه‌خت له‌سه‌ر چه‌ند خاڵێكی تریش ده‌كاته‌وه‌ وه‌ك: پاكوخاوێنی ڕاگرتنی جه‌سته‌ و تاشینی مووی ئه‌ندامی پیاو و ئافره‌ت و خۆڕازاندو وه‌ و له‌به‌ركردنی پۆشاكی سه‌رج ڕاكێش و بۆن له‌خۆدان و ماچ كردنی یه‌كتر. گشت ئه‌مانه‌ ڕه‌وا و دروست و حه‌ڵاڵن تاساردی و بێ سۆزی و بێ ڕێزی نه‌كه‌وێته‌ نێوان هاوسه‌رانه‌وه‌، چونكه‌ (45%) كێشه‌ی نێوان هاوسه‌ران به‌هۆی نادروستی ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی سێكسییه‌وه‌یه‌.

• مامۆستا شێخ بها‌ءالدین شێخ محی الدین نه‌قشبه‌ندی، له‌دایكبووی ساڵی 1970، خوێندنی زانستی ئایینی و بڕوانامه‌ی مه‌لایه‌تی و دیبلۆمی له‌زانست و فه‌رهه‌نگی ئیسلامی به‌ده‌ستهێناوه‌ له‌شاری بانه‌. ئێستا پێش نوێژ و وتار بێژی مزگه‌وتی گۆیژه‌یه‌ له‌شاری سلێمانی.

دیمانه‌ی ڕۆژنامه‌ی هاوڵاتی له‌گه‌ڵ ڕێنماییکاری ده‌روونی به‌ڕێز محه‌مه‌د عه‌زیز

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Mon, 20 Jul 2009 18:58:45 +0000

سازدانی: ئازاد جه‌لال

ڕێنمایكاری ده‌روونی

محه‌ممه‌د عه‌زیز ڕه‌حیم

به‌ كورتی:

له‌دایكبووی(1970 )سلیمانیی

ده‌رچووی كۆلیژی زانسته‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان

به‌شی ده‌روونزانی/ ڕێنمایی

= ڕێنمایكاری ده‌روونی له‌به‌شی ده‌روونی نه‌خۆشخانه‌ی گشتی سلیمانی بۆ هاوڵاتی:

” گرنگه‌ دایكان و باوكان ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگرن‌و تێبگه‌ن كه‌ هه‌رزه‌كار له‌ زه‌مه‌نێكدا ده‌ژی، جیاوازه‌ له‌ زه‌مه‌نی خۆیان”

موحه‌مه‌د عه‌زیز ڕێنماییكاری ده‌رونی له‌ به‌شی ده‌روونی نه‌خۆشخانه‌ی گشتی سلێمانی له‌ میانی دییمانه‌یه‌كدا بۆ هاوڵاتی باس له‌ په‌روه‌رده‌ی منداڵ‌و گرفته‌ هه‌نووكه‌ییه‌كانی لاو ده‌كات، پێی وایه‌ كه‌ هه‌ڵه‌ی په‌روه‌رده‌یی له‌ سه‌رپه‌رشتیاریكردنی منداڵدا كاریگه‌ریه‌كی كارا و به‌رچاوی له‌سه‌ر لایه‌نی ده‌روونی تاك هه‌یه‌ .

هاوڵاتی: پێوه‌رێك هه‌یه‌ كه‌ ته‌مه‌نی منداڵ ، یا هه‌رزه‌كار دیاری بكات؟

موحه‌مه‌د عه‌زیز: له‌ سه‌ره‌تادا بۆ وه‌لامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ پێویستمان به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ناساندنێكی قۆناغی هه‌رزه‌كاری بكه‌ین، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ قۆناغیێكی سروشتی له‌ قۆناغه‌كانی ته‌مه‌نی مرۆڤ و له‌دوای قۆناغی منداڵییه‌وه‌ دێت، ناوه‌ندێكه‌ تاك له‌دوای قۆناغی منداڵی پیایدا تێپه‌ڕده‌بێت و تیایدا كه‌سایه‌تی هێشتا له‌دروستبوندایه‌ به‌ره‌و پێگه‌یشتن و جێگیری، له‌م قۆناغه‌دا گۆڕانكاری به‌رچاو له‌ هه‌ردوو لایه‌نی جه‌سته‌یی و ده‌روونی به‌دیده‌كرێت.

هه‌رچه‌نده‌ تاكو ئێستا كۆده‌نگییه‌ك نییه‌ له‌سه‌ر كاتی ده‌ستپێكردنی قۆناغی هه‌رزه‌كاری و دیاریكردنی ئه‌م قۆناغه‌، چونكه‌ هه‌رزه‌كاری شتێكی كتوپڕ نییه‌، به‌ ڵكو پڕۆسه‌یه‌ و كاتێكی ده‌وێت و له‌هه‌مان كاتیشدا ده‌ستپێكردنی ئه‌م قۆناغه‌ ده‌گۆڕێت به‌پێی ڕه‌گه‌ز و ژینگه‌ی سروشتی و هه‌ندێ فاكته‌ری دیكه‌، ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ ڕه‌گه‌زی مێ‌ زووتر ده‌چنه‌ قۆناغی هه‌رزه‌كاری به‌به‌راورد به‌ ڕه‌گه‌زی نێر و ئه‌وانه‌ی له‌ ناوچه‌ گه‌رمه‌كاندا ده‌ژین له‌ ته‌مه‌نێكی كه‌متردا ده‌چنه‌ قۆناغی هه‌رزه‌كارییه‌وه‌، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ته‌مه‌نی 12 ساڵ دیاریكراوه‌ بۆ سه‌ره‌تای قۆناغی هه‌رزه‌كاری.

هاوڵاتی: په‌روه‌رده‌ی منداڵ له‌ كه‌یه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات؟

موحه‌مه‌د عه‌زیز: زانایه‌كی فه‌ڕه‌نسی ده‌ڵێت: منداڵ به‌ر له‌ بیست ساڵ له‌ له‌دایكبونیه‌وه‌ پێویسته‌ په‌روه‌رده‌بكرێت واته‌ به‌ په‌روه‌رده‌كردنی دایكی بۆیه‌ ئه‌توانین بڵێین په‌روه‌رده‌ی منداڵ له‌و كاته‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات كه‌ منداڵ له‌ ناو سكی دایكیدایه‌ و پاشانیش له‌ له‌دایكبوونه‌وه‌، په‌یوه‌ندی نێوان دایك و منداڵ به‌ به‌ردی بناغه‌ی گه‌شه‌كردنی كه‌سایه‌تی تاك داده‌نرێت، گرنگه‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ست پێده‌كات به‌رله‌وه‌ی منداڵ توانای قسه‌كردنی هه‌بێت ئه‌ویش له‌ ڕێگای (سه‌یركردن، بیستن ، ده‌ستلێدان)، ده‌بێت بزانین كه‌ شیر پێدانی دایك به‌منداڵ ته‌نها پڕۆسه‌یه‌كی بایۆلۆجی نییه‌.

هاوڵاتی: هه‌ڵه‌ی په‌روه‌رده‌ییی له‌ سه‌رپه‌رشتیاریكردنی منداڵدا چ كاریگه‌رییه‌ك به‌ جێده‌هێڵێت له‌ سه‌ر ده‌روونی منداڵ؟

موحه‌مه‌د عه‌زیز: به‌ شێكی زۆری هه‌ڵس و كه‌وت و تایبه‌تمه‌ندیی و داهاتووی مرۆڤ ڕاسته‌وخۆ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ شێوازی په‌روه‌رده‌كردنی سه‌رده‌می منداڵییه‌وه‌، كاتێك منداڵ هه‌ستیكرد ویستراو و خۆشه‌ویسته‌ و گرنگی پێده‌درێت و له‌ چاره‌سه‌ركردنی گرفته‌كانیدا یارمه‌تی ده‌درێت ده‌توانێت په‌ره‌ به‌ لێهاتووییه‌كانی بدات و هه‌ڵسه‌نگاندنی به‌رزی بۆ خودی خۆی هه‌بێت و ته‌ندروستی ده‌روونی و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی له‌ ئاستێكی به‌رز و باشدابێت، به‌ڵام هه‌ڵه‌ی په‌روه‌رده‌یی له‌ سه‌رپه‌رشتیاریكردنی منداڵدا كاریگه‌ریه‌كی كارا و به‌رچاوی له‌سه‌ر لایه‌نی ده‌روونی تاك هه‌یه‌ چ له‌سه‌رده‌می منداڵی چ له‌سه‌ر ئاینده‌ی ئه‌و تاكه‌ بۆنموونه‌ ئه‌گه‌ر به‌ شێوازی تووندوتیژ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ منداڵدابكرێت یاخو به‌رده‌وام بشكێندرێت و گرنگی پێنه‌درێت هه‌ست بكات كه‌سێكی ویسترا و خۆشه‌ویست نییه‌، ئه‌وا هه‌ستی باوه‌ڕ به‌خۆبوون له‌لای منداڵ لاواز ده‌بێت، یاخود نامێنێت و زۆرجار به‌چاوی سووك و بێبایه‌خ ده‌ڕوانێته‌خۆی، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی گوێڕایه‌ڵ نابن به‌ به‌راورد به‌و منداڵانه‌ی به‌شێوازی دروست مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت و له‌ ئاینده‌شدا ده‌بنه‌ خاوه‌ن كه‌سێتیه‌كی تۆڵه‌سێن ، هه‌موو ئه‌مانه‌ش واده‌كه‌ن گۆشه‌گیر ببن، یاخود هه‌موو ئه‌و توانا به‌هره‌یه‌ی هه‌یانه‌ به‌م هۆیه‌وه‌ سه‌ركوت بكرێت.

بۆیه‌ پێویسته‌ په‌روه‌ردكار و ئاڕاسته‌كارانی منداڵ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌ندروست و هاوچه‌رخ و زانستیانه‌ هه‌ڵس و كه‌وت له‌گه‌ڵ منداڵدا بكه‌ن و به‌ ئه‌ركه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌كانیان هه‌ستن.

هاوڵاتی:ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ نێو خێزانی كوردیدا هه‌یه‌، تا چه‌ند بنه‌مای زانستی په‌روه‌رده‌یی هه‌یه‌؟

موحه‌مه‌د عه‌زیز: په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ پڕۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وامه‌ و ئه‌ركێكی گرنگی هه‌موو ئه‌و دامه‌زراوانه‌یه‌ كه‌ به‌شداری تیادا ده‌كه‌ن، وه‌كو خێزان و دایه‌نگاو باخچه‌ و قوتابخانه‌ ….هتد.

ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌ په‌روه‌رده‌ی دروست ئه‌وه‌بێت كه‌ تاچه‌ند ئه‌و بۆچوونانه‌ی بواری سایكۆلۆژی و سۆسیۆلۆژی له‌مه‌ڕ په‌وروه‌رده‌كردنه‌وه‌ هه‌یانه‌، ئه‌توانین بڵێین ڕه‌نگه‌ ئه‌و خێزانانه‌ به‌په‌نجه‌ی ده‌ست بژمێردرێن له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا، چ له‌رووی پێكهاته‌ی خێزانی ته‌ندروست و شێوازی مامه‌ڵكردنی ڕۆژانه‌و قه‌ره‌باڵغی ناوخێزان و باری ئابووری كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌یان له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌ی تاكی كۆمه‌ڵگای كوردی هه‌یه‌.

هاوڵاتی: نێوجه‌وان، هه‌رزه‌كار گرفتێكی ده‌روونی گه‌وره‌ی ڕوو به‌ ڕوو ده‌بێتوه‌، هۆكاری ئه‌وه‌ چییه‌؟

به‌شێوه‌یه‌كی گشتی هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌و گرفته‌ ده‌روونیانه‌ی تووشی هه‌رزه‌كار ده‌بێته‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و گۆڕانكارییه‌ خێرا و كتوپڕانه‌ی له‌م قۆناغه‌دا له‌ لایه‌نی بایولۆژی وجه‌سته‌یی و ده‌روونییه‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن، تاكی هه‌رزه‌كار له‌ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ هه‌ست به‌ گه‌شه‌كردنێكی زۆر خێراده‌كات له‌ ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌یدا، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ی له‌لایه‌نی بایۆلۆژی ڕووده‌ده‌ن، بۆنموونه‌ گۆڕانكارییه‌كان ده‌توانین تێبینی بكه‌ین وه‌كو گه‌وره‌بونی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌، گڕبوونی ده‌نگ، موو لێهاتن و گه‌وره‌بونی سنگ لای كچان، پێگه‌یشتنی توانای سێكسی ، له‌ڕووی ده‌روونیشه‌وه‌ زۆر هۆكار هه‌ن ده‌بنه‌ هۆی گرفتی ده‌روونیی، بۆیه‌ لێره‌دا هه‌رزه‌كار حه‌ز به‌سه‌ربه‌ستی ده‌كات له‌ ده‌سه‌ڵاتی دایك و باوك و خێزانه‌كه‌ی و پشت به‌خۆبه‌ستن و وه‌رگرتنی به‌رپرسیارێتی، له‌هه‌مانكاتیشدا ناتوانێت له‌دایك و باوكی دووربكه‌وێته‌وه‌ چونكه‌ سه‌رچاوه‌ی ئارامی و ئاسایش وداراین بۆی، هه‌موو ئه‌م هۆكارانه‌ گوشار و فشارێكی زۆر له‌سه‌ر ده‌روونی هه‌رزه‌كار دروست ده‌كه‌ن.

هاوڵاتی: كێشه‌ ده‌روونییه‌كانی هه‌رزه‌كار چییه‌؟چۆن مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت.

موحه‌مه‌د عه‌زیز: له‌م قۆناغه‌دا هه‌ندێك شڵه‌ژان و گرفتی ده‌روونی ڕووبه‌ڕووی هه‌رزه‌كاران ده‌بێته‌وه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌توانین له‌م خاڵانه‌دا بیانخه‌ینه‌ڕوو:

• دڵه‌ڕاوكێ‌: ئه‌م قۆناغه‌ هه‌رزه‌كار به‌ ژیانێكی نوێی داده‌نێت و ترسی له‌ ڕووبه‌ڕو بونه‌وه‌ی هه‌یه‌ و ئه‌م ترسه‌ش زۆرجار تووشی جۆرێك له‌ دڵه‌ڕاوكێ‌ و ڕاڕایی ده‌كات ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی زۆرجار ئه‌م ڕاڕایی ودڵه‌ڕاوكێیه‌ له‌لای هه‌رزه‌كار هۆكاره‌كه‌ی ترسه‌ له‌ ئاینده‌ و نه‌بوونی به‌رچاو ڕوونی یاخود شتێكی نه‌زانراوه‌.

• ئالووده‌بون به‌ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان و خواردنه‌وه‌ی مه‌ی و جگه‌ره‌كێشان :یه‌كێكی دیكه‌ له‌و گرفتانه‌ی كه‌ دووچاری هه‌رزه‌كاران ده‌بێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌نا ده‌به‌ن بۆ خواردنه‌وه‌ی مه‌یی‌و جگه‌ره‌كێشان و هه‌ندێكجار به‌داخه‌وه‌ به‌كارهێنانی ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان تیایاندا ده‌بێت به‌ خوویه‌كی به‌رده‌وام، ئه‌مه‌ به‌ بۆچوونی خۆیان ڕاكردنه‌ له‌ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی گرفته‌كان، به‌ڵام هه‌ست ناكات كه‌ به‌كارهێنانی ئه‌م مادانه‌ له‌ داهاتوودا چه‌ندین گرفتی دیكه‌ی بۆ ده‌خوڵقێنن.

• خه‌مۆكی: هه‌رزه‌كاران زۆر به‌ئاسانی و ڕه‌نگه‌ به‌هۆكارێكی ساده‌ تووشی ئاستێك له‌ خه‌مۆكی ببن، ئه‌وه‌ش به‌ سه‌یركردنی ژیان به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌شبینانه‌ له‌لای هه‌رزه‌كار، بۆیه‌ پێویسته‌ مناڵ و هه‌رزه‌كاران به‌ شێوه‌یه‌ك په‌روه‌رده‌ و ئاڕاسته‌بكرێن كه‌ چێژ له‌ ژیان وه‌ربگرن و وانه‌بێت كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌شبینانه‌ بڕواننه‌ ژیان.

• كه‌می متمانه‌ چ به‌ خۆی و چ به‌ ده‌وورووبه‌ر.

له‌ ئه‌نجامی مامه‌ڵه‌كردنی دایكان و باوكان و په‌روه‌ردكاران به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ شكاندنه‌وه‌ی به‌رده‌وام و به‌كارهێنانی وشه‌ی ناشرین و ده‌سته‌واژه‌ی نه‌رێیی وه‌كو ” هه‌رگیز چاك نابیت، نه‌فره‌تت لێبێت، كه‌لله‌ڕه‌ق، زمان درێژ………..هتد ئه‌م وشه‌ و ده‌سته‌واژانه‌ واده‌كه‌ن برینێكی قوڵ له‌ ده‌روونی تاكدا دروست ببێت و هه‌رزه‌كار بێتاقه‌ت و بێئومێد ده‌كات و واده‌كات كه‌ ئه‌و هه‌رزه‌كاره‌ هه‌ستی متمانه‌ به‌خۆبوونی تیادا له‌ناوببریت و له‌ هه‌مانكاتیشدا متمانه‌ی به‌ خێزان و ده‌وروبه‌ری نه‌بێت.

گرنگه‌ لێره‌دا بزانین چۆن مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك هه‌رزه‌كاراندابكرێت تاكو به‌دووربن له‌و گرفته‌ ده‌روونیانه‌ی له‌م قۆناغه‌دا ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌.

- دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌موو جۆره‌ ڕه‌خنه‌گرتن و لۆمه‌كردنێكی هه‌رزه‌كار و سه‌یركردنی به‌چاوی رێز و كه‌منه‌كردنه‌وه‌ له‌ به‌های.

- پێدانی جۆره‌ سه‌ربه‌ستییه‌ك به‌ هه‌رزه‌كار به‌جۆرێك كه‌ ده‌ست وه‌رنه‌درێته‌ هه‌موو كاروباره‌كانیه‌وه‌، یارمه‌تیان بدرێت تێبگه‌ن له‌ ناخی خۆیان كه‌ تاكێكن خاوه‌نی توانا و ئاماده‌باشین و له‌وه‌ش تێبگه‌ن ئه‌وه‌ی ئێستا ده‌توانن بیكه‌ن و ئه‌وه‌ی ئاواته‌خوازن بیكه‌ن.

- ڕێگه‌دان به‌هه‌رزه‌كار به‌ده‌ربڕینی ئه‌وه‌ی بیری لێده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ ڕزگاربوون له‌ دوودڵی و ڕاڕایی و هه‌ڵچون و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ دونیای خه‌ون و خه‌یاڵ .

- گرنگه‌ دایكان و باوكان ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگرن ناكرێت خۆیان چییان له‌لاپه‌سه‌ند بوو بیسه‌پێنن به‌سه‌ر منداڵه‌كانیاندا، ئه‌مه‌ش چ له‌ڕووی ئاینی و ئایدۆلۆژییه‌وه‌بێت، یاخود خواردن و جل و به‌رگ ………..هتد و تێبگه‌ن له‌وه‌ی كه‌ هه‌رزه‌كار له‌ زه‌مه‌نێكدا ده‌ژی جیاوازه‌ له‌ زه‌مه‌نی خۆیان.

دیمانه‌ی ڕۆژنامه‌ی هاوڵاتی له‌گه‌ڵ پسپۆری ده‌روونی د .یوسف عوسمان

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Mon, 13 Jul 2009 19:46:32 +0000

“هۆشیاری سێكسی بۆ گه‌نجان به‌ شێوه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌یی كاردانه‌وه‌یه‌كی ئه‌كتیڤ و باشی ده‌بێت “

یوسف عوسمان پسپۆڕی بواری په‌روه‌رده‌و ده‌روونزانی له‌ دیمانه‌یه‌كی هاوڵاتیدا باس له‌ كێشه‌ی هه‌رزه‌كاو گه‌نج ده‌كات‌و ده‌ڵێت “پێدانی ڕۆشنبیری سێكسی هه‌رزه‌كاران‌و شاره‌زابوونیان به‌ زانیاری دروست پێویسته‌و تاك فێری ده‌سته‌واژه‌ زانستیه‌كان ده‌بێت كه‌ په‌یوه‌نده‌ به‌ئه‌ندامه‌كانی نێرینه‌و مێینه‌, فێربوونی چه‌مكی گه‌شه‌ی سێكسی و ژیانی خێزانداری‌و منداڵبون‌و په‌یوه‌ندییه‌ مرۆییه‌كان له‌و نێوه‌نده‌دا، زانین‌و شاره‌زابوونی تاك به‌ گرفت‌و نه‌خۆشیه‌كانی سێكسی له‌ هه‌موو ته‌مه‌نه‌كان و چونیه‌تی پاراستنی ته‌ندروستی سێكسی‌و چاره‌سه‌ركردنی له‌ كاتی پێویست دا”.

دیمانه‌ی ڕۆژنامه‌ی هاوڵاتی له‌گه‌ڵ د. یوسف عوسمان

سازدانی ئازاد جه‌لال

هاوڵاتی: چۆن ڕۆشنبیری سێكسی بده‌ین به‌ منداڵ و هه‌رزه‌كار؟

یوسف عوسمان: منداڵ له‌ ته‌مه‌نی هه‌سته‌وه‌ره‌كانی، واته‌ له‌ قۆناغی ناسینی شته‌كانی ژینگه‌ی، پرسیاری كۆمه‌ڵێك شت ده‌كات كه‌ به‌لایه‌وه‌ شتی نوێیه‌, وه‌كو فرۆید ده‌ڵێت: له‌ قۆناغی پێگه‌یشتنی (تناسلی) دایه‌، بۆیه‌ پرسیار ده‌كات له‌ خۆی ڕاده‌مینێ‌، یاری به‌ ئه‌ندامه‌كانی خۆی ده‌كات، وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و كاته‌ی منداڵ لای دایك و باوكیه‌تی كه‌ ئه‌وانیش ره‌نگه‌ شه‌رم بكه‌ن، یان شاره‌زای ته‌واوی زانستییان نه‌بێت له‌ بابه‌ته‌كه‌ بۆیه‌ سه‌ركووتی پرسیاره‌كه‌ی ده‌كه‌ن خۆی لێده‌شارنه‌وه‌، منداڵه‌كه‌ش تووشی چه‌پاندنی وه‌ڵام ده‌بێت، له‌ شوێنێكی دیكه‌ به‌ دوای وه‌ڵام ده‌گه‌رێت زانیاری هه‌ڵه‌ وه‌رده‌گرێت، ده‌كرێت دایك و باوك به‌شێوه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌یی وه‌ڵامی هه‌موو پرسیاره‌كانی سَكسی منداڵ بده‌نه‌وه‌، چونكه‌ منداڵ له‌ سێ‌ لاوه‌ ده‌وروژێت بۆ پرسیار كردن، له‌ بینینی ته‌له‌فزیون‌و فلیمی كارتۆن‌و خه‌یاڵی خۆی، له‌ كۆڵان و هاورێكانیه‌وه‌، له‌ جوڵه‌ی دایك‌و باوكی‌و قسه‌و گفتوگۆی ئه‌وان پێك هاته‌ی پرسیاره‌كان لای مندال َ دروست ده‌بێت، زۆر جاریش له‌ خه‌یاڵی خۆی كۆمه‌لێك بۆچوون دروست ده‌بێت.

هاوڵاتی: له‌ ڕوانگه‌ی سایكۆلۆجییه‌وه‌ منداڵ له‌ ته‌مه‌نی چه‌ند ساڵییه‌وه‌، له‌دایك‌و باوكی جیا بكرێته‌وه‌، واته‌ له‌ ژوورێكی تردا بخه‌وێت.

یوسف عوسمان: زۆربه‌ی زانایانی ده‌روونیی جه‌خت له‌ سه‌رئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌منداڵ تا ته‌مه‌نی 3 ساڵی، یاخود ( 4 ) ساڵی پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ باوه‌شی دایك و باوكی بخه‌وێت و هه‌ست به‌ ئارامی ده‌كات و خه‌یاڵی خۆش ده‌بێت هه‌ست به‌ دڵنه‌وایی ده‌كاته‌وه‌ له‌ ترس و دڵه‌ راوكێ‌ به‌ دوور ده‌بێت، به‌ڵام له‌ دوای ئه‌و ته‌مه‌نه‌دا هه‌سته‌كانی فراوانتر ده‌بێت هه‌ر جووڵه‌یه‌كی نائاسایی دایك و باوكی، یاخود یاری سَیكسی ( مداعبه‌ ) منداڵ هه‌ستی پێده‌كات‌و لێكدانه‌وه‌ی له‌ خه‌یاڵی خۆی بۆ ئه‌و كرداره‌ ده‌كات، بۆیه‌ زۆر جار منداڵ عیناد ده‌بیت، ده‌یه‌وێت له‌ نێوان هه‌ردووكیان بخه‌وێت، یاخود ناخه‌وێت یا له‌ كاتی كرداری جووت بوونی دایك وباوك، منداڵ ده‌ست ده‌كات به‌ جووڵه‌ و گریان ده‌كات. ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی توڕه‌بوونی دایك و باوك. بۆیه‌ چاكتره‌ منداڵ ژووری ته‌نهای هه‌بێت، له‌ دوای ته‌مه‌نی ( 3 ) ساڵیدا له‌گه‌ڵ براكانی بێت، نه‌ك له‌ ژووری خوشكه‌كانی هه‌رچه‌نده‌ له‌ ته‌مه‌ن بچوكیش بێت، چونكه‌ منداڵ بیر له‌ جیاوازیه‌كانی له‌ش وپێك هاته‌كانی ده‌كاته‌وه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ش بۆ كچیش . به‌ڵام بۆ ئه‌و خێزانانه‌ی كه‌ ژووری ته‌واویان نیه‌ و منداڵیان زۆر و بچوكن ده‌بێت شێوازێكی دیكه‌ی خه‌وتن و نووستن بدۆزنه‌وه‌ كه‌ كاریگه‌ری سلبی له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌ی منداڵ نه‌كات، به‌ تایبه‌تی یاری سێكسی .چونكه‌ ئه‌م هه‌موو كرداره‌ پانتایی فراوان بۆ پرسیار دروست ده‌كات، ئه‌مه‌ش هه‌مووی رووبه‌رووی دایك و باوك ده‌بێته‌وه‌، له‌ ڕووی سایكۆلۆژیه‌وه‌ دایك و باوك ده‌بێت وه‌ڵامیان بۆ سه‌رجه‌م پرسیاره‌كان هه‌بێت. هه‌رپرسیارێك وه‌ڵام نه‌درێته‌وه‌ حاله‌تی چه‌پاندن لای منداڵ دروست ده‌كات له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ مندڵ به‌ دوای وه‌ڵام ده‌گه‌رێت، ره‌نگه‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ هه‌ڵه‌بێت تووشی لادانی بكات

هاوڵاتی: زۆربه‌ی هه‌رزه‌كار، له‌ ته‌مه‌نی 12 بۆ 13 ساڵییه‌وه‌، به‌ هۆی خه‌یاڵه‌وه‌ دووچاری ئه‌نجامدانی خووه‌نهێنی(ده‌ستپه‌ڕ) ده‌بێت، گه‌نج چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م حاڵه‌ته‌ بكات؟

یوسف عوسمان: زۆربه‌ی هه‌رزه‌كاران له‌و ته‌مه‌نه‌دا ( 12 ) ساڵیدا، ڕووبه‌ڕووی (ئیستمنا‌و) ده‌بنه‌وه‌، چونكه‌ سه‌ره‌تای قۆناغی گه‌شه‌ی غه‌ریزه‌ی سێكسی‌و گڵانده‌كانیه‌تی، ره‌هه‌ندی سه‌ره‌كی گۆرانكاریه‌كانی ته‌مه‌نی هه‌رزه‌كارییه‌ پرۆسه‌یه‌كی نوێیه‌ له‌ گۆڕانكاری فسیولۆژی له‌ش , بۆیه‌ ( ئیستمناْ) خووه‌نهێنی ده‌ستپه‌ڕ وه‌كو چه‌مك‌و پێناسه‌ بریتیه‌ له‌ كرداری وروژاندنی ناوچه‌ سێكسیه‌كان بۆ به‌ ده‌ست هێنانی چێژ، به‌ به‌كارهێنانی ده‌ست یان شتی دیكه‌ی لێك خشاندن ، واته‌ هاتنه‌ خواره‌وه‌و تۆواوگ ( المنی ) له‌ رێگای جوڵه‌ی ئه‌ندامی سێكسی به‌ گه‌یشتن به‌ چێژ ده‌گوترێت ( ئیستمناْ ) هه‌موو هه‌رزه‌كاران ئه‌م كاره‌یان، زۆر یان كه‌م كردووه‌، وه‌كو پاڵنه‌رێكی ناوه‌وه‌ بۆته‌ فشارێكی وروژاندنی ده‌ره‌كی زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌كانی فسیولۆژی ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ ئه‌م كرداره‌ ده‌بێته‌ هۆی دابه‌زینی دڵه‌ راوكێ‌ و شڵه‌ ژانی ده‌روونی ، بۆ نمونه‌ ئه‌و كاته‌ی هه‌رزه‌كار تووشی ته‌نگژه‌ی ده‌روونی‌و دڵه‌ راوكێ‌ ده‌بێت‌و ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌ رێگای ئه‌م كرداره‌ به‌شێك له‌م ته‌نگژه‌ ده‌روونیه‌ كه‌م بكرێته‌وه‌ فشاره‌كانی ده‌روونی سوكتر بێت،

چونكه‌ أستمناْ رازی كردنی خودی ناوه‌وه‌یه‌، ئه‌نجامدانی خووه‌نهێنی گه‌رانه‌ به‌دوای چێژه‌ شاراوه‌كان .خووه‌نهێنی له‌ كوڕ و كچدا هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ كوڕ ته‌نها له‌ رێگای ئه‌ندامی نێرینه‌وه‌ ده‌بێت ، به‌ڵام كچ له‌ زۆر شوێنی جه‌سته‌ی خۆی ده‌توانێت چێژ وه‌بگرێت

هاوڵاتی: ئه‌نجامدانی (ده‌ستپه‌ڕ) لادانی سێكسییه‌؟ یا خاڵه‌تێكی ئاساییه‌؟

یوسف عوسمان: زۆربه‌ی كوڕان له‌ نێوان ته‌مه‌نی ( 13 – 18 ) ساڵی دا زۆر ئه‌وكرداره‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام كچه‌كان دره‌نگتر ده‌یكه‌ن، هی كچ زیاتر له‌ ته‌مه‌نی (15 – 20 ) ساڵی ده‌بێت، .تێكرای ئه‌نجامدانی خوونهێنی له‌ ته‌مه‌نی13 – 18 بۆ كوڕ (1 ,6 ) جار ده‌بێت له‌ مانگێكدا ، بۆ كچ ( 4 ,1 ) جار ده‌بێت له‌ مانگێكدا یان كه‌متر، ئه‌ویش به‌ هۆی نه‌شاره‌زایی و ترسان‌و خوێن هاتن‌و دابو نه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌روه‌ها هه‌ندێك كوڕ وزه‌ی زیاتریان هه‌یه‌ سه‌رچاوه‌ی وروژاندنیان زۆرتره‌ هه‌موو رۆژێك ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن، یاخود دوورۆژ جارێك، به‌لام زیاتر له‌وه‌ ده‌بێته‌لادانی سێكسی كاردانه‌وه‌ی خراپی ده‌بێت.

زۆربه‌ی پزیشكی تایبه‌تمه‌ندی میزو میزه‌ڕۆ باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن بۆ چالاككردنی هێلكه‌ گوون‌و سووڕی خوێن تێدا ده‌گونجێت هه‌فته‌ی جارێك ئه‌م كرداره‌ له‌ سه‌ره‌تای باڵق بووندا بكرێت، وه‌كو حاڵه‌تێكی دروستی بایۆلوژی.

به‌رێژه‌ی (7,8% ) دوای پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیریی ئه‌م كاره‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن وه‌كو ڕاهاتن، یاخود وه‌كو به‌تاڵكردنه‌وه‌ی پێویست، سه‌رجه‌م دراسه‌كانی زانستی ده‌روونی و پزیشكی باسی زیانی أستمناْ ( العاده‌ السریه‌ ) ناكه‌ن ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌مكاره‌ به‌ به‌رنامه‌بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ سنووری خۆی ده‌رچوو وه‌كو لادان و شزوز باس ده‌كرێت ، زیانی ئه‌م كرداره‌ ته‌نها له‌ رووی كۆمه‌لایه‌تی و ئاینی و داب و نه‌ریت باسی لێوه‌ ده‌كرێت، كه‌ ده‌ڵێن: ئه‌گه‌ر ده‌ستپه‌ڕ ئه‌نجامبده‌یت، چاوت لاواز ده‌بێت ، زاكیره‌ت لاواز ده‌بێت ، كه‌م خوێن ده‌بیت ، توشی رۆماتیزم ده‌بیت ، یاخود شێت ده‌بیت . ئه‌مانه‌ به‌شێكن له‌ قسه‌و گوته‌ی كۆن كه‌ هیچ بنه‌مایه‌كی زانستی نیه‌، هه‌م ئه‌م قسانه‌ جۆرێك له‌ په‌شۆكاوی ده‌روونی لای هه‌رزه‌كار دروستكردووه‌، كه‌هه‌ست به‌ تاوان ده‌كات، یاخود هه‌ست به‌ گوناه ده‌كات و لۆمه‌ی و سه‌رزه‌نشتی خۆی ده‌كات كاردانه‌وه‌یه‌كی سلبی له‌سه‌رباری ده‌روونی ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بێت. چونكه‌ هه‌رزه‌كار له‌ نێوان پاكانه‌و فشاری ناوه‌وه‌ وه‌ك غه‌ریزه‌ و وزه‌ی بزوێنه‌ر و له‌گه‌ڵ هه‌ست كردن به‌ شه‌رمه‌زاری و گوناه ده‌كه‌وێته‌ نێوان دوو به‌رداش وده‌یهاڕێت و به‌رده‌وام له‌ خۆخواردنه‌وه‌و تێكشكانه‌، ئه‌مه‌ش كارێكی سلبی ده‌كاته‌ سه‌ر كه‌سایه‌تی هه‌رزه‌كار . ده‌بێت هه‌رزه‌كار ئه‌وه‌ بزانیت ئیستمنا‌و ئاسانترین رێگایه‌ بۆ رووبه‌رووبونه‌وه‌ی گرفته‌كانی سێكسی خودی وپه‌نا بردن بۆ ئه‌م كاره‌ جۆرێك له‌ تێر بوون دروست ده‌كات. هه‌رزه‌كار هێمن و ئارام ده‌بێت كه‌ ئه‌مه‌ش جۆرێكه‌ له‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ئه‌نجام دانی تاوانی سێكسی، زانایانی ده‌روونیی ده‌ڵێن: به‌هێزترین و بزێوترین‌و مه‌ترسیترین غه‌ریزه‌ لای تاك، غه‌ریزه‌ی سێكسییه‌. ده‌بێت هه‌موومان ئه‌و راستیه‌ بزانین كه‌ غه‌ریزه‌ی سێكسی به‌شێكی گرنگی ژیانی هه‌رزه‌كاره‌ له‌ گۆرانكاریه‌ سه‌ره‌كیه‌كان ده‌ژمێردرێت، شاردنه‌وه‌ی ئه‌م باسه‌ به‌ شێوه‌ زانستیه‌كه‌ی دا كاریگه‌ری سلبی و لاده‌رانه‌ی ده‌بێت له‌ سه‌ر خودی هه‌رزه‌كاره‌كان، بۆیه‌ ده‌بێت به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی و په‌روه‌رده‌یی دایك و باوك یان قوتابخانه‌ باسی ئه‌و بابه‌ته‌بكرێت‌و هۆشیاری ئه‌وتۆیان هه‌بێت چونكه‌ ئه‌مه‌ راستی زانستییه‌ له‌ دوو ڕووه‌وه‌ سوودی هه‌یه‌، یه‌كه‌میان راستی سێكسی بایۆلۆژی دروست ده‌به‌خشێته‌ هه‌رزه‌كاران . دووه‌میان وه‌ك چاودێرێك رێنمایی تاك ده‌كات بۆ گه‌یشتن به‌ ئاراسته‌یه‌كی دروست له‌ سه‌ربنه‌مایه‌كی ئاكاری‌و ره‌فتاری په‌سندكراو له‌ لایه‌ن خودی تاك خۆی و خێزان و كۆمه‌لگا . ئه‌مه‌ش وه‌كو پاشینه‌یه‌كی رۆشنبیری ده‌بێت بۆ ئه‌و . به‌شێوه‌یه‌كی گشتی هۆشیاری سێكسی بۆ گه‌نجان به‌ شێوه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌یی كاردانه‌وه‌یه‌كی ئه‌كتیڤ و باشی ده‌بێت، چونكه‌ په‌روه‌رده‌ی سێكسی چه‌ند ئامانجێكی هه‌یه‌.

هاوڵاتی: باسكردنی سێكس به‌ شێوه‌ی زانستییه‌كه‌ی ڕۆڵی باشی هه‌یه‌، یا خراپ؟

یوسف عوسمان: پێدانی ڕۆشنبیری سێكسی هه‌رزه‌كاران‌و شاره‌زابوونیان به‌ زانیاری دروست پێویسته‌و تاك فێری ده‌سته‌واژه‌ زانستیه‌كان ده‌بێت كه‌ په‌یوه‌نده‌ به‌ئه‌ندامه‌كانی نێرینه‌و مێینه‌, فێربوونی چه‌مكی گه‌شه‌ی سێكسی و ژیانی خێزانداری‌و منداڵبون‌و په‌یوه‌ندییه‌ مرۆییه‌كان له‌و نێوه‌نده‌دا، زانین‌و شاره‌زابوونی تاك به‌ گرفت‌و نه‌خۆشیه‌كانی سێكسی له‌ هه‌موو ته‌مه‌نه‌كان و چونیه‌تی پاراستنی ته‌ندروستی سێكسی‌و چاره‌سه‌ركردنی له‌ كاتی پێویست دا

هاوڵاتی: چۆن هه‌رزه‌كار خۆی له‌ دیارده‌ی (ئیستمنا‌و) بپارێزێت؟.

یوسف عوسمان: هاندانی تاك له‌ سه‌رگه‌شه‌كردنی كۆنترۆله‌ خود وه‌ رێز گرتن له‌ به‌هایه‌كانی كاری سێكسی له‌ به‌رامبه‌ر كۆمه‌ڵگادا، رێكخستنی غه‌ریزه‌و پاڵنه‌ره‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی دروست‌و په‌روه‌رده‌یی و گه‌شه‌كردنی هۆشیاری‌و زانیاری بۆ كه‌سانی دیكه‌و فێربوونی وه‌كو به‌رنامه‌ و فه‌لسه‌فه‌ی ژیان .

ـ گه‌شه‌كردنی وێژدانی زیندوو تایبه‌ت به‌ ڕه‌فتاری سێكسی له‌م رێگایه‌وه‌ رێز بۆ خویی و به‌رامبه‌ره‌كه‌ی داده‌نێت رازیبوون له‌ خودی خۆی .

- ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌ركی په‌روه‌رده‌ی سێكسی ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ به‌شێوه‌یه‌كی دروست بریتیه‌ له‌ دایك و باوك و خێزان و قوتابخانه‌و پێشه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تی و توێژه‌رانی ده‌روونی و كۆمه‌لایه‌تی له‌ قوتابخانه‌و ناوه‌نده‌كانی خوێندن و پزیشكی تایبه‌تمه‌ندانی ئه‌و بواره‌. واته‌ ته‌واوی كۆمه‌ڵگا به‌شداره‌ له‌ په‌روه‌رده‌ی سێكسی هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی منداڵی، تا ته‌مه‌نی دوای هاوسه‌رگیریی ….