ئایا ده‌کرێت سوعبه‌تچی بین و که‌سایه‌تیمان پارێزراو بێت – به‌شی یه‌که‌م – بلال ئه‌بوبه‌کر – social worker

بەشی یەكەم
ئەم بابەتە سەرەتاو كۆتایی ئەزمونی كەسیەو جەند زانیاریەكی زانستیش لە خۆ دەگرێت تا خوێنەر جۆریك لە جۆرەكان لە كۆتایی بابەتەكە وڵامی ئەو پرسیارەی سەرەوە دەستەبەر بكات و تارادەیەك ببێتە هۆی گۆرینی هەموو بیرو بۆچونێكی سلبی دەربارەی (سوبعەت) ، لە پێشانگایەكی كتێبدا كتێبێك زۆر مایەی سەرنج و تیبینی من بوو هە بەتایبەتی تر پاش ئەوەی (وەرگێران ) بوو بۆسەر زمانی عەرەبی هاتنی ئەو پەرتوكە بوو بۆناو گەنجینەی كتێبخانەكەم بەناو نیشانی (كیف تتعلمون اولادكم الفرح) ،پەرتوكی ناو براو سەرەتا باس لە گرنگی ئەم چەمكە دەكات بۆ كەسایەتی داهاتوی منداڵ و پاشان كۆمەڵیك تەكنیك و چیرۆكی خۆشی بەخش دەكات بۆ منداڵ و هەرزەكار ، سەرچاوەیەكی دی بەناوی (360 طریقة لتنشأە طفل مثالی ) ئەویش كۆمەڵێك یاریە كە هەر پەیوەندی بەبابەتی ناوبراوەوە هەیە و خۆشی بەخشە .
ئەزموون :
خاڵی گرنگ و سەرەكی لێرەدایە سێ‌ چەمك هەیە كە پەیوەندیەكی توندو تۆڵ و یەكتر تەواو كەریان هەیە پێكەوە (سوبعەت، خۆشی ، كەسایەتی ) سوبعەت بریتیە لە كۆمەڵێك یاری گوفتاری و كرداری چونكە زۆر یاری هەیە بەقسە دەكرێت ، كرداری یاریە كرداریەكان لە خۆ دەگرێت و كەشێكی خۆشی بەخش دەدەنە ئەو بارو دۆخ و جێگایە ، بۆ نمونە (گەشت) تەنها بۆ خۆشی بەخشینە و دەبێت سەرەتاو كۆتایی هەموو كاتەكانی هەتا كاتی گەرانەوە شادی بەخش بێت ئەمە مەرجی سەرەكی گەشتە ( بەتایبەتی گەشتی قوتابخانە) بەڵام دەبێت سەرجەم یاریە گوفتاری و كرداریەكان لە چوارچێوەی سنوری ئەدەب و رەوشتی گونجاوو شیاودا بن واتە دوربن لە هەست بریندار كردن و دەرچون لە سنور ، هەركات بەم جۆرە بوو كەسایەتی مامۆستا یان توێژەر پارێزراو دەبیت لە بەشی دووەم دا بەوردی باس لە ئەنجام دانی تەكنیكەكان دەكەین .

پێنج چیرۆکه‌ په‌ند – ئاماده‌کردنی: ده‌روونناس – سامان سیوه‌یلی

پێنج چیرۆکه‌ په‌ند
ئاماده‌کردنی
ده‌روونناس
سامان سیوه‌یلی

چیرۆکی یه‌که‌م
چۆن که‌مایه‌سییه‌کانمان جوان بکه‌ین؟
پادشای مه‌ملکه‌تێک چاوێکی نابینا بوو و قاچێکییشی شه‌ل بوو، ڕۆژێک ئه‌م پادشایه‌ هونه‌رمه‌ندانی مه‌مله‌که‌ته‌که‌ی کۆ ده‌کاته‌وه‌ و داوایان لێده‌کات که‌ نیگارێکی پادشا بکێشن، به‌مه‌رجێک که‌مایه‌سییه‌کانی له‌و نیگاره‌دا ده‌رنه‌که‌وێت، واته‌ نه‌ چاوه‌ نابیناکه‌ی و نه‌ قاچه‌ شه‌له‌که‌ی. هونه‌رمه‌نده‌کان هه‌رچه‌ند هێنایان و بردیان ئه‌م داوایه‌ی پادشایان لا سه‌خت بوو، چۆن بتوانن له‌ نیگاره‌که‌دا وێنه‌ی چاوێکی ساغ له‌جیاتی چاوه‌ نابیناکه‌ و قاچێکی ساغیش له‌جیاتی قاچه‌ شه‌له‌که‌ی نیگار بکه‌ن. بۆیه‌ هه‌موو هونه‌رمه‌نده‌ نیگار کێشه‌کان ئه‌م داوایه‌ی پادشایان ڕه‌تکرده‌وه‌، ته‌نها هونه‌رمه‌ندێک نه‌بێت که‌ ئاماده‌یی خۆی ده‌ربڕی بۆ به‌جێهێنانی داواکه‌ی پادشا، پادشا خۆشحاڵی خۆی ده‌ربڕی به‌ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ بۆ به‌جێهێنانی داواکه‌ی، به‌ڵام له‌به‌رده‌می ئاماده‌بوواندا داوای لێکرد که‌ نیگاره‌که‌ بکێشێت، هونه‌رمه‌نده‌که‌ش ده‌ستی کرد به‌ نیگار کێشانی تابلۆیه‌ک بۆ پادشا، به‌مجۆره‌: له‌تابلۆکه‌دا پادشا ڕاو ده‌کات، تاپڕێک به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌گرێت و چاوه‌ نابیناکه‌ی پێده‌نوقێنێت وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌کاتی نیشانه‌ گرتنه‌وه‌دا بێت، بۆ شاردنه‌وه‌ی شه‌لی قاچه‌که‌یشی له‌نیگاره‌که‌دا ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ پادشای له‌سه‌ر ئه‌ژنۆی قاچه‌ شه‌له‌که‌ی دانیشاند هه‌روه‌کو چۆن ڕاوچییه‌کان له‌کاتی نیشانه‌گرتنه‌وه‌دا به‌وجۆره‌ قاچێک ده‌نوشتێننه‌وه‌ بۆ ژێر خۆیان، تاکو ئه‌و که‌مایه‌سییه‌یشی بشارێته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ هونه‌رمه‌نده‌ توانی له‌ تابلۆیه‌کدا هه‌ردوو که‌مایه‌سییه‌که‌ی پادشا بشارێته‌وه‌. ئه‌م نیگاره‌ پادشای زۆر خۆشحاڵ کرد و بووه‌ مایه‌ی سه‌رسوڕمانی ئاماده‌بووانیش.
که‌واته‌ هه‌موومان ده‌توانین وێنه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌ی نه‌نگی و که‌مایه‌سییان هه‌یه،‌ له‌ بۆچوونه‌کانماندا به‌جوانی بیاننه‌خشێنین، چونکه‌ هیچ که‌سێک بێ که‌مایه‌سی نییه‌، ئه‌گه‌ر ته‌نها جه‌خت له‌ که‌مایه‌سی خودی خۆمان و که‌سانی تریش بکه‌ینه‌وه‌، نه‌ خۆمان خۆشحاڵ ده‌که‌ین به‌مه‌، نه‌ده‌توانین به‌رامبه‌ره‌کانیشمان خۆشحاڵ بکه‌ین.
چیرۆکی دووه‌م
ئه‌ستێره‌ی ده‌ریا
مێردمنداڵێک له‌ نزیک که‌نارێکی ده‌ریادا بوو، له‌ شه‌پۆله‌کانی ده‌ریاکه‌ تێڕامابوو که‌ هه‌ر جاره‌ی ده‌یان و سه‌دان ئه‌ستێره‌ی ده‌ریا له‌گه‌ڵ شه‌پۆله‌کانیدا فڕێ ده‌داته‌ سه‌ر وشکانی، مێردمنداڵه‌که‌ش هه‌ر جاره‌ی ئه‌ستێره‌یه‌کی ده‌ریای هه‌ڵده‌گرته‌وه‌ و له‌مردن ڕزگاری ده‌کرد و فڕێی ده‌دایه‌وه‌ ناو ئاوه‌که‌، له‌پشت ئه‌وه‌وه‌ کابرایه‌ک له‌م ڕه‌فتاره‌ی مێردمنداڵه‌که‌ی ده‌ڕوانی و که‌وته‌ قسه‌کردن له‌گه‌ڵ مێردمنداڵه‌که‌دا، کوڕی خۆم ئه‌وه‌ تۆ خه‌ریکی چی؟ ئه‌م کاره‌ی تۆ ده‌یکه‌یت بێهوده‌یه‌، ئه‌وه‌تا له‌گه‌ڵ هه‌موو شه‌پۆلێکدا سه‌دان ئه‌ستێره‌ی ده‌ریا ده‌که‌ونه‌ سه‌ر وشکانی و ده‌مرن، خۆت به‌چییه‌وه‌ خه‌ریک ده‌که‌یت؟. مێردمنداڵه‌که‌ش که‌ له‌و کاته‌دا ئه‌ستێره‌یه‌کی ده‌ریای به‌ده‌سته‌وه‌ بوو به‌پیاوه‌که‌ی گوت: لاله‌ گیان، خۆ ئه‌گه‌ر نه‌شتوانم ئه‌و سه‌دان ئه‌ستێره‌یه‌ ڕزگار بکه‌م، ئه‌وا ده‌توانم هه‌ر هیچ نه‌بێت ئه‌م ئه‌ستێره‌یه‌ی ده‌ستم له‌ مردن ڕزگار بکه‌م. ئه‌گه‌ر چاره‌نووسی ئه‌و هه‌مووه‌م پێنه‌گۆڕدرێت خۆ چاره‌نووسی ئه‌م دانه‌یه‌م پێده‌گۆڕدرێت و له‌ مردن ده‌یگێڕمه‌وه‌، له‌م کاته‌دا ئه‌ستێره‌که‌ی فڕێدایه‌وه‌ و ناو ئاوه‌که‌.
که‌واته‌ کاری چاکه‌ و خێرخوازی و مرۆییانه‌ هه‌رچه‌ند بچوکیش بێت جێی خۆی ده‌گرێت، هه‌ربۆیه‌ ئه‌گه‌ر نه‌شتوانی کاری گه‌وره‌ ئه‌نجام بده‌یت ئه‌وا کاری بچوک ئه‌نجام بده‌.
چیرۆکی سێیه‌م
چۆن په‌یامه‌کانمان بگه‌یه‌نین؟
پیاوێک هاوسه‌ره‌که‌ی خۆی خۆشده‌ویست، به‌ڵام هاوسه‌ره‌که‌ی که‌مێک له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئیشوکاری ناو ماڵدا که‌مته‌رخه‌م بوو، ڕۆژێک پیاوه‌که‌ ده‌رگای ژووری میوانه‌که‌یان ده‌کاته‌وه‌ که‌ ماوه‌یه‌کی زۆر بووه‌ ئه‌و ژووره‌یان به‌کارنه‌هێناوه‌، ده‌بینێ ته‌پ و تۆزێکی زۆر له‌سه‌ر که‌لوپه‌له‌کانی ژووره‌که‌یه‌ و ده‌مێکه‌ پاک نه‌کراوه‌ته‌وه‌، ئه‌م حاڵه‌ته‌ پیاوه‌که‌ نیگه‌ران ده‌کات به‌ڵام پێی خۆش نییه‌ هاوسه‌ره‌که‌ی به‌ توڕه‌بوون یان به‌ قسه‌ی ناخۆش نیگه‌ران بکات، بۆیه‌ بیر ده‌کاته‌وه‌ چۆن په‌یامه‌که‌ی پێبگه‌یه‌نێت، بۆ به‌یانییه‌که‌ی زوو کاتێک پیاوه‌که‌ خۆی ئاماده‌ ده‌کات بۆ چوونه‌ ده‌وام، به‌نهێنی خۆی ده‌کات به‌ ژووره‌که‌دا له‌سه‌ر شاشه‌ی ته‌له‌فیزیۆنه‌که‌ که‌ چینێک تۆزی له‌سه‌ره‌ به‌ په‌نجه‌کانی خۆی ده‌نووسێت (خۆشمده‌وێیت)، سویچی ئۆتۆمبێله‌که‌ی له‌سه‌ر ئه‌و ته‌له‌فیزیۆنه‌ داده‌نێت و دێته‌ ده‌ره‌وه‌، کاتێک ده‌ڕواته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌به‌ر ده‌رگای ماڵه‌وه‌دا بانگی هاوسه‌ره‌که‌ی ده‌کات و پێی ده‌ڵێت که‌ سویچی ئۆتۆمبێله‌که‌ی له‌سه‌ر ته‌له‌فزیۆنی ژووری میوانه‌که‌ له‌بیرچووه‌ و داوایلێده‌کات بۆی بهێنێت، کاتێک ژنه‌که‌ ده‌چێته‌ لای ته‌له‌فیزیۆنه‌که‌ ده‌بینێت له‌سه‌ر ئه‌و چینه‌ تۆزه‌ی شاشه‌ی ته‌له‌فیزیۆنه‌که‌ی ته‌نیوه‌ به‌په‌نجه‌ نوسراوه‌ (خۆشمده‌وێیت)، ژنه‌که‌ کتوپڕ تێده‌گات له‌م په‌یامه‌ و سویچه‌که‌ هه‌ڵده‌گرێت، کاتێک ده‌گاته‌ لای هاوسه‌ره‌که‌ی، به‌زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌که‌وه‌ سویچه‌که‌ی ده‌داته‌ ده‌ست و پێی ده‌ڵێت (منیش خۆشمده‌وێیت)، پیاوه‌که‌ تێگه‌یشت که‌ په‌یامه‌که‌ی گه‌یشتووه‌ و به‌ره‌و کاره‌که‌ی ده‌ڕوات، ژنه‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ژووره‌وه‌ و ده‌ستده‌کات به‌ خاوێن کردنه‌وه‌ی هه‌موو ماڵه‌که‌، بۆ پاشنیوه‌ڕۆ کاتێک پیاوه‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ماڵه‌وه‌ زۆر خۆشحاڵ ده‌بێ و هه‌ردووکیان توند یه‌کتری له‌ ئامێز ده‌گرن.
که‌واته‌ ده‌کرێت هه‌ر یه‌کێک له‌ ئێمه‌ په‌یام و داوا و ڕه‌خنه‌کانمان ئاوێته‌ی هێمنی و خۆشه‌ویستی بکه‌ین به‌جۆرێک به‌رامبه‌ره‌که‌مان به‌خۆشحاڵییه‌وه‌ په‌سه‌ندی بکات و کاری له‌سه‌ر بکات
چیرۆکی چواره‌م
هه‌میشه‌ ئاوڕێک له‌ خۆت خراپتر بده‌ره‌وه‌
ئافره‌تێک که‌ ته‌نها خۆی و کچه‌ شه‌ش ساڵه‌که‌ی به‌یه‌که‌وه‌ ده‌ژیان، له‌ ڕه‌وشێکی هه‌ژاری و نه‌داریدا گوزه‌رانیان ده‌کرد، ته‌نها له‌یه‌ک ژووردا ژیانیان به‌سه‌ر ده‌برد، ژووره‌که‌ش گڵ بوو، ده‌رگایه‌کی ته‌خته‌ و سه‌قفی ژووره‌که‌ش به‌ پارچه‌یه‌ک چینکۆی کون کون داپۆشرابوو، ترسی ئه‌م ئافره‌ته‌ له‌ هاتنی وه‌رزی زستان و باران و به‌فر بارین بوو، چونکه‌ ژووره‌که‌یان پڕ ده‌بوو له‌ ئاو. وه‌رزی پاییز هات و له‌ئێواره‌یه‌کدا په‌ڵه‌ هه‌وری ڕه‌ش ئاسمانی ناوچه‌که‌یانی داگرت، هێنده‌ی نه‌برد بارانێکی به‌خوڕ دایکرد به‌سه‌ریاندا، هێدی هێدی ژووره‌ ته‌نهاکه‌ و که‌لوپه‌له‌کانیان ته‌ڕ ده‌بوو، ته‌نها شوێنێک له‌ ژووره‌که‌دا که‌مێک به‌ وشکی مایه‌وه‌ پشتی ده‌رگا ته‌خته‌که‌ی ژووره‌که‌ بوو، بۆیه‌ دایکه‌که‌ به‌په‌له‌ ده‌ستی منداڵه‌ شه‌ش ساڵه‌که‌ی گرت و له‌پشت ده‌رگاکه‌وه‌ ڕایوه‌ستاند تاکو ته‌ڕ نه‌بێت، دایکه‌ له‌و کاته‌دا به‌په‌له‌ خۆی گه‌یانده‌ حه‌وشه‌ بچووکه‌که‌ی ته‌نیشتیان تاکو سه‌تڵ و ته‌شت بهێنێته‌ ژووره‌وه‌ و هه‌ر هیچ نه‌بێت ڕێگه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌و باراناوه‌ بگرێت له‌ ژووره‌که‌دا ئه‌گه‌رچی که‌میش بێت، له‌و کاته‌دا که‌ دایکه‌که‌ له‌به‌ر لێزمه‌ی بارانه‌که‌دا سه‌رقاڵی هێنانی ته‌شت و سه‌تڵ بوو، منداڵه‌ شه‌ش ساڵه‌که‌ به‌ده‌نگی به‌رز بانگی دایکی کرد، دایکیشی هه‌نگاوه‌کانی خێراتر کرد و گه‌یشته‌وه‌ ژووره‌وه‌ بۆ لای کچه‌که‌ی:
- ها کچم؟ چی بوو؟
- دایه‌ گیان، ئه‌بێت ئێستا ئه‌و هه‌ژارانه‌ی که‌ وه‌کو ئێمه‌ ژووریان نییه‌ و له‌ شوێنه‌ کراوه‌کاندا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن حاڵیان چۆن بێت به‌م بارانه‌؟ به‌س نییه‌ ئێمه‌ ئه‌م ژووره‌مان هه‌یه‌، ئه‌ها دایه‌ گیان من ته‌ڕ نه‌بووم له‌ پشت ئه‌م ده‌رگایه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م ژووره‌مان نه‌بوایه‌ ئێستا ده‌بوایه‌ چیمان لێبهاتایه‌.
به‌ڵێ، مرۆڤ هه‌رچه‌نده‌ له‌ گرفت و کێشه‌دا بناڵێنێت، چه‌نده‌ له‌ به‌ش و هه‌ڵکه‌وتی ژیانی خۆی ناڕازی بێت، ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانێت خه‌ڵکانێک هه‌ن ژیانیان زۆر له‌و خراپتره‌، کێشه‌ و گرفته‌کانیان له‌و زۆر زیاتره‌، به‌مه‌ زیاتر ده‌توانین به‌رگه‌گرتن و پشوودرێژیمان زیاتر بکه‌ین و خۆمان له‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان بۆ تاڵییه‌کانی ژیان بپارێزین.
چیرۆکی پێنجه‌م
ئێمه‌ چه‌ند هه‌ژارین
ڕۆژێک یه‌کێک له‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی شار هاوڕێیه‌تی کوڕه‌ تازه‌ پێگه‌یشتووه‌که‌ی ده‌کات و ده‌ستده‌که‌ن به‌ گه‌شتێک به‌ناو خه‌ڵکه‌ هه‌ژار و ڕه‌شوڕووته‌که‌ی ناوچه‌که‌یاندا، تاکو ئه‌م کوڕه‌ ببینێت هه‌ژاران چۆن ده‌ژین، دوو ڕۆژ له‌ناو ئه‌و خه‌ڵکه‌ هه‌ژاره‌ و کێڵگه‌ و ده‌واره‌کانیاندا مانه‌وه‌. کاتێک گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌، باوکه‌که‌ بانگی کوڕه‌که‌ی کرد و له‌گه‌ڵ خۆیدا داینیشاند، پێی گوت:
- کوڕی خۆم گه‌شته‌که‌مان خۆش بوو؟ چی فێربوویت؟ چۆن لێیان تێگه‌یشتیت؟
- باوکه‌، زۆر زۆر خۆش بوو گه‌شته‌که‌مان.
- باشه‌ کوڕم پێم بڵێ، چ په‌ندێکت وه‌رگرت له‌ژیانی ئه‌و هه‌ژارانه‌وه‌؟
- بابه‌ گیان، زۆر شت فێربووم، زۆر جیاوازیم به‌دی کرد، بۆ نموونه‌: ئێمه‌ ته‌نها یه‌ک سه‌گمان هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌وان چوار سه‌گیان هه‌بوو، ئێمه‌ حه‌وزێکی بچوکمان هه‌یه‌ بۆ مه‌له‌کردن له‌ حه‌وشه‌که‌ماندا به‌ڵام ئه‌وان ڕووبارێکی گه‌وره‌ و خۆشتریان هه‌یه‌ له‌وه‌ی ئێمه‌. ئێمه‌ گڵۆپ به‌کارده‌هێنین بۆ ڕووناکردنه‌وه‌ له‌شه‌واندا به‌ڵام ئه‌وان مانگ و ئه‌ستێره‌کانیان هه‌یه‌. ئێمه‌ ته‌نها ئه‌و باخچه‌یه‌ی به‌رده‌می ماڵه‌که‌مان هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌وان ئه‌و سروشته‌ پان و به‌رینه‌ هه‌مووی بووه‌ به‌ باخچه‌ی ئه‌وان، ئێمه‌ ڕووبه‌ری خانووه‌که‌مان ته‌نها ئه‌وه‌نده‌یه‌ که‌ بینامان له‌سه‌ر دروستکردووه‌ به‌ڵام ئه‌وان پانتاییه‌کی گه‌وره‌تریان هه‌یه‌ له‌ سروشتێکی جوانتر. ئێمه‌ خزمه‌تکارێکمان ڕاگرتووه‌ که‌ خزمه‌تمان بکات به‌ڵام ئه‌وان خۆیان خزمه‌تی خۆیان و خه‌ڵکیش ده‌که‌ن. ئێمه‌ هه‌موو جۆرێکی خوارده‌مه‌نی ده‌کڕین به‌ڵام هه‌موو خواردنه‌کانی ئه‌وان به‌رهه‌می ده‌ست و ماندووبوونی خۆیانه‌. ئێمه‌ دیواری به‌رزمان کردۆته‌ شورای خانووه‌که‌مان به‌ڵام ئه‌وان دۆستایه‌تی و خۆشه‌ویستی ده‌یانپارێزێت.
باوکه‌که‌ به‌سه‌رسوڕمانه‌وه‌ له‌ کوڕه‌که‌ی ده‌ڕوانی و زه‌رده‌خه‌نه‌ی بۆ ده‌کرد، له‌م کاته‌دا کوڕه‌که‌ی به‌باوکی گوت:
- سوپاس بۆ تۆ بابه‌ گیان، که‌ هاوڕێیه‌تیت کردم بۆ ئه‌م گه‌شته‌ تاکو په‌ی به‌ ڕاستییه‌کانی ژیان ببه‌م، بابه‌ گیان ئێستا ده‌زانم، ئێمه‌ و ئه‌وانه‌ی وه‌ک ئێمه‌ن چه‌نده‌ هه‌ژارین.
که‌واته‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی و کۆکردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ت و سامانی زۆر خۆی له‌خۆیدا هه‌ژارییه‌، ئااااای له‌و که‌سانه‌ی هه‌موو ژیانیان ته‌رخان کردووه‌ بۆ زیاتر هه‌ڵچنینی ده‌فته‌ره‌ دۆلاره‌کانیان به‌ڵام ناتوانن به‌هێمنی بخه‌ون.

تێگه‌یشتن و ڕێگه‌گرتن له‌ خۆکوشتن – ئاماده‌کردنی: ڕێکخراوی هارتلاند ئه‌لایه‌نس بۆ پێداویستی مرۆیی و مافی مرۆڤ

تێگەیشتن و ڕێگەگرتن لە خۆكوشتن
Understanding and Preventing Suicide
ئامادەكردنی
ڕێكخراوی هارتلاند ئەلایەنس بۆ پێداویستی مرۆیی و مافی مرۆڤ

خۆكوشتن یەكێكە لە دیاردە بڵاوەكانی نێو كۆمەڵگەكان و دەتوانین بڵێین هەموو كۆمەڵگەیەك بەڕێژەی جیاواز پشكی خۆی بەردەكەوێت ، بەپێی سەرچاوە كۆنەكان خۆكوشتن دیاردەیەكی نوێ نییە و لەدێرزەمانەوە هەیە و لە هەموو سەردەمێكدا كەسانێك هەن لەدوی مردن دەگەڕێن و بە تەنها هۆكاری دەزانن بۆ خۆڕزگاركردن لە مەینەتیەكانی ژیان !
هەروەها توێژینەوە زانستییەكان ئاماژە دەكەن بە هەڵكشانی ڕێژەی خۆكوشتن و زیادبوونی لە سەرتاسەری جیهاندا. لەیەكێك لە سەرژمێرییەكانی رێكخراوی تەندروستی جیهانی ( W.H.O ) دەركەوتووە كە رێژەی خۆكوشتن لە جیهاندا ساڵانە دەگاتە 800 هەزار – 900 هەزار حاڵەت.
بەپێی لێكۆڵینەوەكان ئێستا خۆكوشتن لە زوربەی وڵاتانی دونیادا بریتییە لەو 10 هۆكارە سەرەكییەی كە دەبنە هۆی مردن ، بۆ نموونە لە وڵاتێكی وەك بەریتانیا خۆكوشتن بریتییە لە سێیەم هۆكاری لە ناوچون دوای نەخۆشییەكانی دڵ و شێرپەنجە. لە وڵاتە ئەسكەندەنافیەكانی وەكو ( سوید ، نەرویج ، دانیمارك ) رێژەی 40 كەس لە 100 هەزار كەس لە ساڵێكدا خۆیان دەكوژن ، لە ئەمریكاش ساڵانە زیاتر لە ( 30000 ) سی هەزار كەس خۆیان دەكوژن، واتە ( 85 ) كەس لە ڕۆژێكدا، بە مانایەكی دی هەر بیست خولەك كەسێك خۆی دەكوژێت ، هەروەها ساڵانە 650 هەزار كەس هەوڵی خۆكوشتن دەدەن لەو وڵاتەدا. دیارە ئەم ڕێژانە لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی تر و لە قۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی دی گۆڕانی بەسەردێت، ئەمەش بەهۆی ئەو گۆڕانە سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیانەی دێنە ئاراوە.

خۆكوشتن ( انتحار ) چییە؟
بریتییە لە كۆتایی هێنانێكی دەستكردانەی مرۆڤ بە ژیانی خۆی. ئەم كارەش لە ئەنجامی هەڵبژاردنێكی ئازادانەی خۆیەتی دەرهەق بەژیانی خۆی و هەندێك جار كارەكە سەركەوتوو دەبێت و ژیانی كۆتایی دێت، بەڵام هەندێك جار سەركەوتو نابێت و لە ژیاندا دەمێنێتەوە.
هۆكارە مەترسیدارەكانی خۆكوشتن:
هۆكارەكانی خۆكوشتن لەیەكێكەوە بۆ یەكێكی تر جیاوازە، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی ئەمانەی خوارەوە هۆكارەكانی خۆكوشتنن :
1. تەمەن : ئەو كەسانەی لە مەترسی خۆكوشتندان ، زیاتر گەنجانن لە نێوان تەمەنی 15 – 25 ساڵی ، هەروەها پاش تەمەنی ( 65 ساڵی ) ئەگەری خۆكوشتن زۆرە بەتایبەت لەو كەسانەدا كە بەتەنیا دەژین . بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خۆكوشتن لەهەموو تەمەنێكدا هەیە.
2. ڕەگەز: خۆكوشتنی تەواوەتی لە ڕەگەزی نێردا زیاترە لە ڕەگەزی مێ بەرێژەی چوار ئەوەندە ، بەڵام هەوڵی خۆكوشتن لە ڕەگەزی مێینەدا زیاترە لە ڕەگەزی نێر بەرێژەی سێ‌ ئەوەندە.
3. باری خێزانی : خۆكوشتن لەو كەسانەدا كە هاوسەریان هەیە كەمترە ، بەڵام لە تاكی بێ هاوسەر یان ژن و پیاوی تەڵاقدراودا زیاتر ڕودەدات.
4. ئایین : خۆكوشتن كەمترە لە ناو هەوادار و شوێنكەوتوانی ئایندا بەراورد بە بێباوەڕان ، هەروەها ڕێژەی خۆكوشتن لەناو مسوڵمان و جولەكە و كاسۆلیكدا كەمترە بە بەراورد لەگەڵ پروتستانت . بۆ نموونە زۆر حاڵەت كە بێزارە لە ژیان و فكری خۆكوشتنی هەیە ، كاتێك پرسیاری لێدەكرێت چی ڕێگرە لەوەی خۆت نەكوشتووە ، لە وەڵامدا دەڵێت لە ترسی خوا ، بە تایبەت لە كۆمەڵگە مسوڵمانەكاندا ، لەبەرئەوەی لە قورئاندا بەڕاشكاوی باس لە حەرامی خۆكوشتن دەكات و دەفەرموێت (( ولا تقتلوا ڕنفسكم إن الله كان بكم رحیماً)) سورە النسا‌و 29. یاساغكردنی خۆكوشتن بەو شێوازە لە دیندا ، بۆتە هۆكارێك بۆ كەمكردنەوەی رٍِێژەی خۆكوشتن لە نێو كۆمەڵگا باوەڕدارەكاندا.
5. ئاستی كۆمەڵایەتی و ئابووری : ڕێژەی خۆكوشتن لە ئاستە كۆمەڵایەتییە بەرزەكاندا زیاترە ، هەروەها لە ناو شارە گەورەكاندا زۆرترە وەك لە گوندەكان.
6. وەرزی ساڵ : كاتێكی دیاریكراو و تایبەت نییە بە خۆكوشتن ن بەڵام دەركەوتووە ڕێژەی خۆكوشتن لە بەهار و پایزدا كەمێك بەرزترە.
7. نەژاد ( عرق ) : خۆكوشتن لە ناو سپی پێستدا زیاترە لە ڕەش پێست ، هەروەها كەمترە لە ناو ئەو ئەقەلیات و گروپە بچوكانەی پەیوەندییەكی بەهێز هەیە لە نێوانیاندا.
8. جۆری پیشە : بێ‌ كاری و نەبوونی سەرچاوەی ژیان یەكێكە لە هۆكارە زۆر مەترسیدارەكانی خۆكوشتن ،بەڵام لە هەمان كاتدا خاوەنی هەر جۆرە پیشەیەكیش بیت مەترسی خۆكوشتنت هەیە و تەنانەت هەندێك پیشە رێژەی خۆكوشتن تیایاندا زۆرترە لە پیشەكانی تر ، وەكو پزیشك ، پزیشكی ددان ، ئەفسەری جێبەجێكار ، ..
9. حاڵەتی تەندروستی جەستەیی : توشبوون بە نەخۆشییە درێژخایەن و مەترسیدارەكان وەكو ئەیدز ، شێرپەنجە.
10. حاڵەتی تەندروستی دەروونی : تێكچونەكانی تەندروستی دەروونی بە یەكێك لە بەهێزترین هۆكار و پاڵنەرەكانی خۆكوشتن دەژمێردرێن و لە ناو ئەو كەسانەدا 3 – 12 ئەوەندە زیاترە بەراورد بە خەڵكی ئاسایی. بەتایبەت حاڵەتی خەمۆكی ، سكیزۆفرینیا ، دڵەڕاوكی ، ئالودەبوانی ئەلكحول ، تێكچونی كەسایەتی .
چۆن خەمۆكی دەبێتە هۆكارێك بۆ خۆكوشتن؟
(30% -70%) خۆكوشتنەكان پەیوەندییان هەیە بە خەمۆكییەوە ، چونكە لەكاتی خەمۆكیدا مرۆڤ بیركردنەوەی دەشێوێت و ناتوانێت ژیرانە و دروست بیر بكاتەوە ، ئەگەر ئەم حاڵەتە چارەسەر نەكرا ئەوا هەست دەكات كەسێكی بێ هیوا و بێ نرخە و بیر لە كۆتایی هێنان بەژیانی خۆی دەكاتەوە .
نەخۆشێكی خۆكوژی بەیەكێك لەم شێوازانە لە نەخۆشخانەدا دەبینرێن:
1. نەخۆشەكە رزگار بوویەكی هەوڵی خۆكوشتنە و لەلایەن كەس وكاری هێنراوە بۆ نەخۆشخانە.
2. نەخۆشەكە دێت بۆ نەخۆشخانە و سكاڵای هەیە دەربارەی هەبوونی فكری خۆكوشتن.
3. نەخۆشەكە بۆ سكاڵایەكی تر دێت بۆ نەخۆشخانە ، بەڵام لە هەڵسەنگاندنی پزیشك یان كارمەندەكەوە دەردەكەوێت فكر و نیەتی خۆكوشتنی هەیە.
4. نەخۆشەكە نكوڵی دەكات فكر و نیەتی خۆكوشتنی هەبێت ، بەڵام بەشێوەیەك ڕەفتاردەكات نیەتی خۆكوشتن لەناخیدا هەستی پێدەكرێت. ئەم نەخۆشانە زۆربەی كات لەلایەن ئەندامانی خێزان یان هاوڕێكانیاین سەردانی نەخۆشخانەیان پێدەكرێت.
ئاست و قۆناغەكانی خۆكوشتن:
1. فكری خۆكوشتن :بیركردنەوە بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە خۆكوشتن یان خۆئازاردان ، بەڵام بەبێ دەربڕینی نیەتێكی ڕاست و هەبوونی ڕەفتاری خۆكوژی .
2. هەڕەشە كردن بەخۆكوشتن : ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەڕێی دەربڕینی قسە یان نوسینەوە هەڕەشەی خۆكوشتن دەكات، بەڵام بە شێوەی كرداری هیچ ناكات.
3. رەفتاری خۆكوژی: هەندێ‌ رەفتار دەكات بە مەبەستی خۆئازاردان كە دڵنیایە نابێتە هۆی مردن وەكو هەوڵدان بۆ بڕینی دەماری مەچەكی بە چەقۆیەكی پلاستیك ، خواردنی چەند دەنكە حەبێك كە زیاترە لەبڕی چارەسەر بەڵام كوشندە نییە.
4. هەوڵی خۆكوشتن : زیان بەخۆ گەیاندن ، كە لەوانەیە ببێتە هۆی برینداری بچوك یان گەورە ، بەمەبەستی كۆتایی هێنان بە ژیانی خۆی ئەنجامی دەدات وەكو برینداركردنی جەستەی خۆی .
5. خۆكوشتنی تەواوەتی : بەتەواوی كۆتایی بەژیانی خۆی دەهێنێَت لە ڕێگەی گرتنەبەری یەكێك لە ڕێگاكانی خۆكوشتن وەك بەكارهێنانی چەك ، خۆسوتاندن ، دەرمان خواردن ، خۆخنكاندن.
چۆن دەتوانیت كەسێك بناسیتەوە ئەگەری خۆكوشتنی لێبكرێت؟
بەلای ئەوانەی قسەیان لەسەر ئەم بابەتە كردووە زۆربەی دیاردەی خۆكوشتن حاڵەتێكی كتوپڕو لەناكاو نییە ، بەڵكو بەماوەیەك پێش هەوڵی خۆكوشتن ئەو كەسە چەند گۆڕانێكی تیا دروست دەبێت و چەند پەیام و ئاماژەیەكی لەسەر دەردەكەوێت كە چواردەورەكەی دەتوانن هەستی پێبكەن لەوانە :
1. پێشتر هەوڵی خۆكوشتنی دابێت.
2. نەخۆشییەكی دەروونی یان بارێكی دەروونی خراپی هەبێت وەكو خەمۆكی ، دڵەڕاوكێ.
3. دروست بوونی گۆڕانكاری لە هەڵسوكەوتیدا وەكو دابڕان، پاشەكشەكردن لەلایەنی كۆمەڵایەتی و كەمبوونەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ چواردەوردا.
4. خراپ بەكارهێنانی دەرمان ، ئالودەبوون لەسەر كحول یان ماددە هۆشبەرەكان.
5. هەستكردن بە تەنهایی، هەستكردن بە بێهیوایی و نەبوونی یارمەتی.
6. دروست بوونی گۆڕانكاری لە شێوازی خواردن و خەوتن و چالاكی ڕۆژانە.
7. هەبوونی سیمای شەڕەنگێزی یاخود زووهەڵچوون لە كەسەكەدا.
8. لەدەستدانی كەسێكی نزیك ، سەروەت و سامان ، كار و پیشە لەو ماوەیەدا
9. بوونی خۆكوشتن یان هەوڵی خۆكوشتن لە مێژووی خێزانەكەیاندا.
10. لە ژیانیدا كارەساتی یەك لەدوای یەكی بەسەر هاتبێت.
پەیامەكانی مرۆڤ كە ئاماژەن بە خۆكوشتن :
1. پەیامی ڕاستەوخۆی زارەكی :
• بەشێوەی قسەكردنی ڕاستەوخۆ بە چواردەورەكەی دەڵێت ” خۆم دەكوژم “.
• لەگەڵ توڕەبوون و تاوانباركردنی بەرامبەرەكەی هەڕەشەی خۆكوشتن دەكات و دەڵێت ” لەداخی تۆ خۆم دەكوژم، فڵان شتم بۆ نەكەن خۆم دەكوژم، …”
2. پەیامی ناڕاستەوخۆی زارەكی:
• ماوەیەك پێش هەوڵی خۆكوشتن چەند وتەیەك دەردەبڕێت كە ئاماژەن بە بێزاری و نائومێدی وەكو “كەی ئەمە ژیانە ، مردن خۆشترە لەژیان، …”
• لەگەڵ ئەندامانی خێزانەكەی یان هاوڕێكانی هەندێك ووتە بەكاردەهێنێت وەكو ” ئەگەر یەكترمان بینییەوە جارێكی تر “.
3. پەیامی ڕاستەوخۆی نازارەكی :
• بە شێوازی كرداری ئاماژە دەدات بە چواردەوری خۆی كە نیەتی خۆكوشتنی هەیە وەكو ( پەیداكردنی چەك ، كۆكردنەوەی حەب ، كڕین و پەیداكردنی ماددەی ژەهراوی ، ئامادەكردنی نەوت یان بەنزین، چوونە شوێنی بەرز، ..)
4. پەیامی ناڕاستەوخۆی نازارەكی:
• ماوەیەك پێش هەوڵی خۆكوشتن هەڵدەستێت بە ڕێكخستنی شتە تایبەتەكانی خۆی وەكو شتی ناوماڵ، قەرزدانەوە ، یان بەخشینی شتەكانی.
• پێشتر كەسێكی گۆشەگیر بووە بەڵام لەو ماوەیەدا سەردانی زوربەی خزم و كەس و هاوڕێكانی دەكات، وەكو خواحافیزی كردنێك.
ئەو پرسیارانەی پێویستە بكرێن بۆ زانینی نیەت و فكری خۆئازاردان یان خۆكوشتن لە كەسێكدا :
ئەم پرسیارانەی خوارەوە بریتین لە كۆمەڵە پرسیارێك ، بەشێوەی یەك لەدوای یەك دانراون بۆ ئاشكراكردن و زانینی فكری خۆكوشتن لە كەسێكدا. پزیشك ، چارەسازی دەروونی ، توێژەری كۆمەڵایەتی دەتوانن بێترس و زۆر بەكراوەیی لەگەڵ نەخۆشدا قسە بكەن دەربارەی نیەت و فكری خۆكوشتن یان ئەو هەوڵە خۆكوژییەی داوێتی ، ئەم باسكردنە نەك فكری خۆكوشتن لای كەسەكە دروست ناكات، بەڵكو یارمەتیدەرێتی بۆ دەربڕین و رزگار بوون لەو بیرۆكانە.
1. ئایا دڵتەنگیت ؟ هەست بە بێهیوایی دەكەیت ؟
2. ئایا هەست دەكەیت ژیان خۆشی تیانەماوە و مردن خۆشترە لە ژیان؟
3. ئایا هیچ كات حەزت كردووە بمریت؟
4. ئایا پێشتر یان ئێستا بیرت كردۆتەوە خۆت ڕزگاركەیت لەم كێشە یان حاڵەتە بە ئازاردانی خۆت یان خۆكوشتن؟
5. ماوەی چەند دەبێت بیری خۆ ئازاردان یان خۆكوشتنت لا دروست بووە؟
6. لەهەفتەیەكدا چەندجار بیر لە خۆكوشتن دەكەیتەوە ؟
7. ئایا هیچ پلانێكت هەیە بۆ خۆئازاردان یان خۆكوشتن بە مەبەستی ڕزگاربونت لە كێشەكان ؟
8. ئایا بەئاسانی دەستت دەگاتە هۆكارەكانی خۆئازاردان یان خۆكوشتن؟ (بۆ نموونە : چەك ، چەقۆ ، دەرمان)
9. ئایا پێشتر هەوڵی خۆئازاردان یان خۆكوشتنت داوە؟ كەی ؟ لەكوێ ؟ چۆن و بەچ هۆكارێك ؟
10. ئایا هەستاویت بە نوسینی نامەیەك بۆ دوای خۆت دەربارەی خۆ ڕزگاركردنت لە ژیان بە خۆكوشتن ؟
11. ئایا هیچ بەربەستێك هەبووە لەبەردەمتدا بۆ خۆكوشتنی ڕاستەقینە ؟ چین؟
تێبینی : ئەگەر نەخۆش بەتەواوی ڕەتی كردەوە گفتوگۆ بكات دەربارەی خۆكوشتن پێویستە هەوڵبدرێت پرسیار لە ئەندامانی خێزانەكەی یان هاوڕێكانی بكرێت.
چارەسەر یاخود ڕێگەگرتن لە خۆكوشتن :بریاری خۆكوشتن تەواو بابەتێكی تایبەتە بە خودی خاوەنەكەی، لەبەرئەوە پێویستە لەسەرەتاوە بەهێمنی كار لەگەڵ كەسەكەدا بكرێت ، سەرزەنشت نەكرێت، پەیوەندییەكی پتەوی لەگەڵ دروست بكرێت پێش پرسیاركردن دەربارەی خۆكوشتن. چارەسەر یاخود رێگەگرتن لە خۆكوشتن بەپێی حاڵەتەكان یان ئەو پێنج ئاستەی هەیەتی دەگۆڕێت ، بەڵام بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین بەم شێوازانەی خوارەوە مامەڵە لەگەڵ حاڵەتەكاندا بكەین :
1. ئەگەر كەسێك هەستی خۆكوشتنی هەبوو پێویستە :
1.بەكراوەیی و ڕاستەوخۆ لای ئەوكەسانەی متمانەی پێیانە قسە بكات دەربارەی ناخی خۆی.
2.لە زوترین كاتدا سەردانی پزیشكی تایبەتمەندی دەروونی بكات.
3.بەردەوام بێت لەسەر ڕێنماییەكانی پزیشك و تیمی چارەسەركردن.
2. ئەگەر كەسێكتان مەترسی خۆكوشتنی هەبوو پێویستە:
1.ئەو قسانەی دەیكات دەربارەی خۆكوشتن ، بە راستی وەرگرن و پشتگوێی نەخەن.
2.لە زوترین كاتدا سەردانی پزیشكی تایبەتمەندی دەروونی پێ بكەن.
3.خۆتان سەرپەرشتی وەرگرتنی دەرمانەكانی بكەن
4.لە ناوماڵدا هەموو ئەو شتانە دووربخەنەوە كە مەترسی خۆكوشتنی پێدەكرێت وەكو ( دەرمان ، ژەهر ، تفەنگ ، چەقۆ ، نەوت ، …).
5.بەردەوام شەو و ڕۆژ چاودێری نەخۆشەكە بكەن و بەتەنها جێی نەهێڵن.
6.بە هەڵوێست و مامەڵەی رابردوی خۆتاندا بچنەوە و ژینگەیەكی لەبارتر بۆ نەخۆشەكە دروست بكەن.
7.دوربكەونەوە لە سەرزەنشتكردنی نەخۆشەكە دەربارەی ئەو فكرە خۆكوژییانەی هەیەتی.
3. ئەركی پزیشك و تیمی چارەسەركردن :
1.دیاریكردنی چارەسەری پێویست بۆ نەخۆش لەلایەن پزیشكی تایبەتمەندی دەروونی وەك :
oخەواندنی لە نەخۆشخانە بە مەبەستی چارەسەركردن و لە نزیكەوە ئاگاداربوون لە حاڵەتەكەی.
oبەكارهێنانی دەرمان بۆ چارەسەر كردنی ئەو حاڵەتەی هەیەتی وەك خەمۆكی ، دڵەراوكێ ، … بەڵام پێویستە دەرمانەكان نەدرێتە دەست نەخۆشەكە خۆی ، بەڵكو كەس و كاری ئاگادار بكرێن خۆیان سەرپەرشتی وەرگرتنی دەرمانەكانی بكەن وبیدەنێ‌ .
oئەگەر زانرا دەرمانەكان ناتوانن ئەو ڕۆڵە ببینن یان نەخۆشەكە لە مەترسییەكی گەورەدایە دەتوانرێت تەزووی كارەبا ( E.C.T ) بۆچارەسەر كردنی حاڵەتەكەی بەكاربهێنرێت.
2.پێویستە لەگەڵ پزیشكی دەروونیدا كەسانێكی جێگیر وەك چارەسازی دەروونی یان توێژەری كۆمەڵایەتی بە شێوەی تیم كار لەگەڵ نەخۆشەكەدا بكەن بەم شێوازە :
 هانی كەسەكە بدرێت ناخی خۆی دەرببڕێت و باس لە كێشەكانی بكات.
 زۆر بەكراوەیی لەگەڵیدا قسە بكرێت لەسەر ئەو بیرۆكانەی هەیەتی دەربارەی هەوڵی خۆكوشتن.
 كۆمەڵێك ئامۆژگاری یەك لە دوایەكی نەدرێتێ و بێزاربكرێت لە گوێگرتن ، بەڵكو هاوسۆزی بۆ نیشانبدرێت تاكو نەخۆشەكە هەست بكات لێی تێگەیشتوون.
 سەرزەنشت نەكرێت لەسەر ئەوەی بیرۆكەی خۆكوشتنی هەیە.
 پێویستە بەهۆی هەندێك قسە یان هێما گومان لە نەخۆشەكە بكرێت كە لە دواتردا لەوانەیە هەوڵی خۆكوشتن بدات، بۆ نموونە ئەگەر لە دانیشتنێكدا بڵێت ” خواحافیز ئیتر ناتانن بینمەوە ، وەسێت بكات بۆ دوای خۆی ”
 لەڕێگەی ئەنجامدانی دانیشتنەكان چارەسەر بدۆزرێتەوە بۆ ئەو كێشەو پاڵنەرانەی وایكردووە ئەو كەسە بیر لە خۆكوشتن بكاتەوە.
 ئەو هەڕەشانەی دەیكات گوایە هەوڵی خۆكوشتن دەدات ، پێویستە لەلایەن تیمی چارەسەركردن بە گرنگ وەربگیرێت و پشتگوێ نەخرێت.
 هەوڵبدرێت كەسەكە بگەڕێندرێتەوە سەر چالاكی رۆژانەی ئاسایی خۆی.
 زانیاری بدرێت بە ئەندامانی خێزانەكەی دەربارەی مەترسی ئەو حاڵەتەی نەخۆشەكە هەیەتی ، بەڵام پێویستە نهێنییەكانی نەخۆش بپارێزرێت و ڕەزامەندی نەخۆش وەربگیرێت بۆ دركاندنی زانیارییەكان.
 دانیشتن لەگەڵ نەخۆشەكەدا بە شێوەی خشتەیەكی دیاریكراو ئەنجام بدرێت تاكو بەتەواوی حاڵەتەكەی چارەسەر دەبێت ، بەتایبەت لەسەرەتادا ماوەكەی لە هەفتەیەك تێپەڕنەكات.
 پێویستە هاوكارییەكی باش هەبێت لەنێوان تیمی چارەسەركردن و خێزانی نەخۆشەكەدا بۆ ئەوەی بە هاوكاری یەكتر كارەكان بەڕێوەبەرن.
ئەگەر كەسێك لە هەوڵێكی خۆكوژی ڕزگاری بوو پێویستە :
1.لە زوترین كاتدا نەخۆشەكە بگەیەنرێتە نەخۆشخانە بە مەبەستی ڕزگاركردنی لە مردن.
2.چارەسەركردنی ئەو شوێنەوارانەی بەهۆی هەوڵی خۆكوشتنەوە لەسەر جەستەی دروستبوون .
3.سەرزەنشت نەكرێت لەسەر ئەوەی هەوڵی خۆكوشتنی داوە، هەوڵبدرێت بۆ تێگەیشتن لەو پەیامانەی هەیبووە پێش ئەوەی هەوڵی خۆكوشتن بدات ،بۆ ئەوەی بزانرێت تا چەند حەزی كردووە بمرێت ،
4.بزانرێت پاش خۆی هیچ نامەیەكی جێهێشتووە ، وەكو بەڵگەیەك بۆ ڕاستی هەوڵی خۆكوشتنەكەی.
5.لە زوترین كاتدا پزیشكی تایبەتمەندی دەروونی بیبینێت و چارەسەری پێویستی بۆ دیاری بكات وەكو خەواندنی لە نەخۆشخانە ، بەكارهێنانی دەرمان ، ….
6.ئەو هەڕەشانەی دەیكات گوایە هەوڵی خۆكوشتن دووبارە دەكاتەوە ، پێویستە لەلایەن پزیشك و خێزانەكەی بە گرنگ وەربگیرێت و پشتگوێ نەخرێت.
7.خێزانەكەی ئاگادار بكرێت كە شەش مانگ تا یەك ساڵ پاش هەوڵێكی خۆكوشتن چاودێری بكەن،چونكە مەترسی دەكرێت هەوڵەكەی دووبارە بكاتەوە.
8. مامەڵەكردنێكی دروست و ژیرانە لەگەڵ خێزانی نەخۆشدا بكرێت ، بەمەبەستی ئاسایكردنەوەی دەرئەنجامە ناخۆشەكانی ئەم كارە لای خێزان و كەس وكاری ، بۆ ئەوەی ژیانی وەكو باری ئاسایی پێشتری لێبێتەوە.
سەرچاوەكان :
1. Psychiatric Secret / Jamwes L. Jacobson ، Alan. Jacobson / 1996
2. 1- Kaplan and Sadocks ، Synopsis of Psychiatry – 2003
3. NMS Psychiatry 3rd Edition – 1996
4. Manual of Psychiatric Emergencies / Steven e. Hyman ، George E. Tesar – Third Edition
5. Heartland Alliance Mental Health Promotion Training Curriculum Module – III 2005.
6. Psychiatry mental health nursing 2nd edition 2000
7. Internet.
8. گۆڤاری سایكۆلۆژیا ژمارە ( 5 ) ساڵی 2006
9. گۆڤاری سایك ژمارە ( 3 ) ساڵی 2006
10. گۆڤاری زانستی سەردەم ژمارە ( 24 ) ساڵی 2005

چوار ئامۆژگاری ئاڵتونی بۆ ژیان – له‌ فارسیه‌وه‌: عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یی

چوار ئامۆژگاری ئاڵتونی بۆ ژیان
لەفارسیەوە: عومەر هەڵەبجەیی

1_ پەیوەندی لەگەڵ هاوڕێیانتدا وازلێمەهێنە بەتایبەتی ئەوكاتانەی كە لەیەك جیادەبنەوە‌و مەودا دەكەوێتە نێوانتان، هەرچەندە تەكنەلۆژیا‌و تۆڕەكۆمەڵایەتیەكان كاتێكی زۆری مرۆڤ دەگرێت لەم سەردەمەدا، بەڵام هیچكات مەهێڵە غیابی هاوڕێیەتی بوونی هەبێت لەژیانتدا.
ئەگەر لەهەموو توانستی خۆت سود وەربگریت بۆبەڕێوەبردنی كارەكانت دڵنییابە كەسایەتیەكی سەركەوتوودەبیت لەئایندەدا، هەروەها هەمیشە هەوڵبدە هاوڕێیانت ئەگەر لەیەكتری عاجزو زویرن یاخود پێكەوە قسەیان نییە، ئاشتەوای بخەرە نێوانیان، پێویستە هەمیشە غافڵ نەیت لەتەندروستی جەستەیی‌و ڕۆحی‌و دەرونی خۆت.
2_ لەزانست‌و مەعریفەی تازە سود وەربگرن، بەتایبەت بۆچارەسەركردنی كێشەو گرفتەكانتان، پێدەچێت تیۆر‌و ڕێڕەوەكانی كۆن بۆچارەسەركردنی كێشەكانی ئەم سەردەمە بەكەڵك نەیەن، چونكە بەتێپەڕبوونی سەدەو ئاڵۆزبوونی ژیان، كێشەو گرفتەكانیش سەنگین‌و قورس بوون، لەبەر ئەوە زانستی ئێستا دەتوانێت تاڕادەیەك چارەسازبێت لەكێشەكاندا، وەك سایكۆلۆژی‌و سۆسۆلۆژی‌و، هەروەها زانستە مرۆیەكان… هتد
هەمیشە پرس‌و ڕاوێژ بەكەسە نزیكە متمانە پێكراوەكان بكە، لەبەرئەوە بۆچارەسەركردنی كێشەكان دوو عەقڵ باشترە بۆبیركردنەوە لەبری عەقڵێك، هەروەها هەموو ئەوڕەخنە بونیادنەرانە بەهەند وەربگرە كە لەلایەن دۆست‌و هاوڕێیانی دڵسۆز‌و بەوەفاوە ئاڕاستەت دەكەن.
هەمیشە هەوڵبدە بیر‌وبۆچوونی نەرێنی لەمێشكتدا بكەرە دەرەوە‌و بیر‌وبۆچوونی ئەرێنی لەمێشكتدا بڕوێنە.
بەئارامی‌و هادیەتیەوە دەتوانی بەسەر كێشەو گرفتەكاندا زاڵ بیت، نەوەك بەهەڵچوون‌و توڕەبوون، هیچ كات بەپەلە‌و بێ‌ بیركردنەوەی مەنتیقی بۆشتەكان بڕیاڕمەدە، چونكە لەپاشاندا پەشیمان دەبیتەوە‌و مەجبوری پۆزش هێنانەوە دەبیت.
3_ پێدەچێت هەندێك لەكەس‌و هاوڕێیانی چواردەرورت بەباشی دركت پێنەكەن، لەوجۆرە تێڕوانینە زویرو نائومێد مەبە، بەڵكو هەوڵبدە توانستی خۆت نیشان بدەیت.
شتگەلێك كە بەپارە‌و سەروەت‌و سامان ناتوانرێت بەدەست بهێنرێت، زۆرجار بەڕەفتارو ئاكاری جوان دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت، وەك پێگە‌و كەسایەتی نێوكۆمەڵگا. لێكۆڵینەوە‌و توێژینەوە لەئایدۆلۆژیا‌و ڕەوشتی بیرمەندان‌و حەكیمان، بەرچاوڕوونیەكی باش دەبێت بۆئایندە. لەوكەسانە دووربكەوەرەوە كە هەواڵی كەسانی دیكەت بۆدەهێنن، چونكە دڵنیابە هەواڵی تۆش دەبەن بۆئەوان. لەشكست هێنان‌و نوشوستی نائومێد مەبە، چونكە گەلێك جار شكستخواردن دەبێتە ڕایەڵەیەك بۆسەركەوتن‌و خۆشبەختی.
4_ لەهەموو توانایی هزر‌و ئەندێشەی خۆت سود وەربگرە، هەروەها ئەگەر كەسەنزیكەكانت، یاخود هاوڕێیانت پێویستیان بەهاوكاری هزری هەبوو هاریكاریان بكە، زۆرجار هاریكاری هزری‌و عەقڵی سود مەنترە بۆچارەسەركردنی كێشەكان وەك لەهاوكاری ماددە، بەتایبەت بۆئەم سەردەمە ئەوەندە مرۆ لەدۆخێكی ناهاوسەنگی‌و گرژی‌و ئاڵۆزی دەرونیدا دەژیت، كە گەلێكجار بێزار دەبێت لەخودی خۆیشی، ئالەو كاتەدا هزر‌و قسەی مەنتیق باشترین چەكێكە بۆبەگژاچوونەوەی ئەو گرفتە.
هەروەها بۆئەوەی ئێمە بتوانین بەزۆرێك لەخەون‌و ئارەزووەكانمان بگەین، هەمیشە پێویستە بڕیارەكانمان زیاتر لۆژیكی بێت، نەوەك سۆزداری‌و عاتیفی، لەدەرئەنجامدا بۆمان ڕووندەبێتەوە كە چەندە توانیومانە بەسەر لەمپەر‌و ئەستەمیەكاندا زاڵبین.

ڕێگایه‌کی خێرا و کاریگه‌ر بۆ ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی سترێس – و: هه‌رێم عبدالرحمن – توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی

ڕێگایەکی خێراو کاریگەر بۆ ڕوبەڕوبونەوەی سترێس
و: هەرێم عبدالرحمن
توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی

سترێس بەشێکە لە ژیانی هەندێک کەس.. بەڵام لە ڕاستیدا لەگەڵ ژیانی هەمووماندایە…هۆکارەکەی ئەوەیە ئێمە پێویستمان بە ئالیەتی جیاوازە لە هەڵسوکەوتمان لەگەڵ سترێستدا، لەواقعدا کاتێک ڕودەدات لای هەندێکمان کە هەست بە شەکەتی و ماندو بونێکی زۆر بکەین،لەم حاڵەتەدا ڕوودانی ئاساییە ، زیاتر لە جارێکیش دوبارە ببێتەوە نازانرێت هەتا کاتێک هەموو دەرخستە جیاوازەکانی لە کەسێتیتدا دەردەکەوێت ئنجا بە توندی هەستی بە سترێسەکە دەکەیت ؛ نیشانە (فیزیایی) لەشیەکانی زۆرتر ئاشکرایە، تۆ کامانەت تێدایە؟
ئایا نینۆکەکانت بەدان ئەکرۆشی؟
ئایا ئارەق دەکەیتەوە ؟
ئایا دانت جیڕدەکەیتەوە؟
ئایا سەرئێشەت هەیە، یاخود هەست ئەکەیت ماسولکەکانی ملت گرژ بووە؟
لەوانەیە هیچ نیشانەیەکی لەشی ئاشکراشت نەبێت وەک ئەم نیشانانە تایبەت و نەبينراوبن
ئایا هەست بە شەکەتی ئەکەیت؟
ئایا قەلەقیت؟لەوانەیە توڕە بیت؟
لەوانەیە بترسیت؟
ئایا کاتێک لەگەڵ خەڵکدا تێکەڵ دەبیت هەستی خۆ بەکەم زانین ئەتگرێ ،لەبەر ئەوەی وا هەست بکەیت ئەوان بە گەمژەت ئەزانن؟
بۆ ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ سترێسە تایبەتەکەی خۆت ،پێویستە شارەزای رەوشتە جۆراو جۆرەکانی خۆت ببیت کە لە بونت دا هەیە لە حاڵەتە نائارامەکەتدا تا ڕێ نیشاندەر بێت بۆ دانانی سنورێک بۆیان؛
هەنگاوی ١: بیربکەرەوە لە نیشانە تایبەتە زۆر دیارەکانت کە ئەبێتە هۆی نائارامیت. لیستێک دروست بکەو بیان نوسەرەوە.
هەنگاوی ٢ : لەگەڵ هەرخاڵێکدا بیری لێ بکەرەوە، وە بە تفاصل بینوسەرەوە نیشانەکانی نەخۆشیەکە بەتایبەتی ئەوانەی هاندەرە بۆ دوبارە سەرهەڵدانەوەی
هەنگاوی ٣ : پێت وایە ئێستا حەزێکت یاخود هەستێکت بۆ دروست بوە تا شتێک بکەیت بۆ کۆنترۆڵ کردنیانهەنگاوی ٤: لیستەکەی کە ئامادەت کردوە بیر لە پێچەوانەکەی بکەرەوە و هەوڵدە لەگەڵیاندا بژی و بەکاریان بهێنەهەندێ جار وا باشە کە زانیت لە حاڵەتی سترێس دایت واز لە هەندێک کردار بهێنیت لە جیاتی ئەوە ئیرادەت بەکار بهێنە بۆ تێپەڕندنت لەو حاڵەتەئەگەر ڕاستگۆبیت لەگەڵ دەروونی خۆتدا دەتوانی زاڵبیت ،هەستی دەرچوون لە سترێس ڕێگای خۆشبەختی تۆیە ، کاتێک کەمێک لە ڕێرەوە ئاساییەکەی ژیانی خۆمان لادەدەین کەمێک نامۆیە ، ترس لە شکست و ترس لە گۆڕان کاردانەوەیەکی سروشتی هەمو مرۆڤێکە ، شکستی ڕاستەقینە ئەوەیە ترس و خۆف ڕامان بگرێت و بێبەشمان بکات.سەرچاوە: ئینتەرنێت.

تاکی کورد له‌گه‌ڵ چه‌مکه‌ تازه‌کاندا – په‌یمان . غ . به‌رزێوه‌یی

تاکی کورد له‌گه‌ڵ چه‌مکه‌ تازه‌کاندا
په‌یمان غ به‌رزێوه‌یی*

په‌لکێش کردن و هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی چه‌مکی تازه‌ و نائاشنا، بۆکۆمه‌ڵگایێکی کلتوری،سه‌ره‌تا چه‌ند هه‌وڵێکی نارێک ونه‌شاز به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێ،هه‌م له‌ڕووی ماناکردنه‌وه‌ی خودی چه‌مک و هه‌میش له‌گه‌یاندنی په‌یامی چه‌مکه‌ هاورده‌بووه‌که‌،نمونه‌ی ئه‌و چه‌مکانه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای شۆره‌شگێری سه‌رده‌می ژێرده‌سته‌ی وناڵاندنی کۆمه‌ڵگا به‌ده‌ست ئیستیعماره‌وه‌ که‌ ئه‌وکات له‌ڕێگای چه‌مکی دیموکراسیه‌وه‌ تاکی ئاشنا ده‌کرد به‌ هه‌ڵگیرساندنی شۆره‌ش وداواکردنی مافه‌ ڕه‌واکانی کۆمه‌ڵگا.به‌جیا ئه‌وکاتیش ماناکردنه‌وه‌ی خودی ماف و ده‌ستکه‌وته‌سیاسیه‌کان له‌ڕێگای چه‌مکی دیموکراسیه‌وه‌ پێناسه‌ی سه‌یر سه‌یری به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینی.واته‌ ئه‌م لێکدانه‌وانه‌ بۆ ئه‌وکات شتێکی ئاسایی بوون و جێگای تێرامان نه‌بوون،که‌ به‌قۆناغێکی سه‌ره‌تایی تێ ده‌په‌ڕی،به‌ڵام ئیستاش ئه‌و هه‌ڵه‌ رۆتینیانه‌ ده‌بینرێن له‌نێوان ئه‌م پێناسه‌ به‌ناو مۆدێرنانه‌ که‌ بۆ خودی به‌دیموکراسی بوون ماناده‌کرێنه‌وه‌.
شتێکی سروشتی هه‌یه،که‌ هه‌موومان له‌سه‌ری کۆکین ودژایه‌تیمان نیه‌ ئه‌میش پێویستی داواکردنه‌، کاتێک مرۆڤ تینوده‌بێ داوای ئاو ده‌کا،یان که‌ برسی ده‌بێ داوای خواردن ده‌کا.له‌نیوان ئه‌م داوا کردنه‌ به‌رده‌وامانه‌ ریزبوونێکی ده‌ستکردیش هه‌یه‌،به‌ڵام زۆربه‌ی کات به‌ خۆرسک رێک ده‌بێ.که‌واته‌ کۆمه‌ڵگا پێویستی به‌چ شتێک هه‌بێ په‌نای بۆ ده‌با.
ئه‌وکات دیموکراسی وویست،ئه‌م چه‌مکه‌ په‌لکێش بوویه‌ نێو هه‌ڵوێسته‌ سیاسیه‌کانی کۆمه‌ڵگای کوردی،به‌ڵام ئێستا ئه‌م به‌دیموکراسی بوونه‌ تا راده‌یه‌کی زۆر لاڕێبوونه‌ له‌هه‌مبه‌ر خودی دیموکراسی.مه‌به‌ست له‌م واتاکردنه‌وه‌یه‌ نیشاندان و ده‌رخستنی ئه‌و زه‌مینه‌ناڕێکه‌یه‌ که‌ سابتانه‌ ساز ده‌کرێت بۆ قۆناغی جێ به‌جێکردن،له‌کاتێک دا نزیکه‌ شتانێک بروژێنرێن که‌ دوورو نزیک په‌یوه‌ندی دار نه‌بن به‌م چه‌مکه‌ نوێ یه‌ی که‌ تاک بۆی ئاشنانه‌بووه‌،له‌به‌ر ئه‌مه‌ش هه‌ندێکجار پێچه‌وانه‌ی رێساوناوه‌ڕۆکی تازه‌گه‌ریه‌که‌ ده‌بێت.
ئه‌وکاته‌ی تاک داوای ئازادی جه‌سته‌ی به‌رقه‌رار ده‌کرد و بۆ به‌ده‌ست هێنانی ده‌جه‌نگا،په‌نای بۆ چه‌مکی دیموکراسی برد،تا رێگایه‌کی کورتی بۆ بدۆزێته‌وه‌ له‌ چاڵی ده‌ره‌به‌گایه‌تی وژێرده‌سته‌یی و نامرۆڤایه‌تی ده‌ربازی بکات.دیموکراسی ئه‌و هێزه‌ی به‌تاک به‌خشی تا له‌ بوونی خۆی بپێچێته‌وه‌ دواتر توانای ره‌تکردنه‌وه‌ی کۆیله‌بوون و ژێرده‌سته‌یی تیا به‌دی بێت.له‌پاش به‌دی هێنانی ئه‌م ئامانجه‌،هه‌ر ئه‌م چه‌مکه‌ بوو تاکی په‌لکێش کرد بۆ داخوازی باڵاتر،هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندیکجار ئه‌م داخوازیانه‌ به‌سه‌ر یه‌که‌وه‌ که‌له‌که‌یان ده‌کردوجۆرێک له‌ دژایه‌تی خودی به‌دیموکراسی بوونی ساز ده‌کرد.لێره‌ ئه‌م ناکامڵیه‌ یان ئه‌م نا ته‌واویه‌ سه‌رده‌کێشێ بۆ ناته‌واویه‌تی تر،کۆمه‌ڵگای کوردی له‌دوای به‌ده‌ست هێنانی ئازادی جه‌سته‌ به‌ واتایه‌کی گشتی له‌هه‌مبه‌ر دروشمی داگیرکاری،بۆ ئازادی ته‌واوتی وێڵ بوو.به‌جۆرێک به‌دوای ئازادی ته‌کمیل کردن وهاوشێوه‌ی ته‌واوه‌تی بوو،له‌په‌نای ئه‌مه‌شه‌وه‌ چه‌مکی تازه‌ترومۆدێرن تر خۆی کێشایه‌ ناو هزرمه‌ندی وئایدۆلۆژیاگه‌ڕی بۆ ده‌ووڕگێرانێکی هاوشێوه‌ی دیموکراسی،به‌ڵام له‌قاڵب ویاسای جیاواز و مانشێتی جیاوه‌ شۆربوویه‌وه‌ بۆ قۆڵبوونه‌وه‌، بۆ ناخی کۆمه‌ڵگا به‌ناوی گه‌یاندن و ته‌واوکردنی ئازادیه‌کانی ده‌روونی تاک یان هه‌ڵگرتنی ئه‌و دیوارانه‌ی که‌ ده‌ووری ده‌روونی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگای کوردی داوه‌ که‌ له‌ڕێگای کلتوره‌وه‌ قایم کرابوون.نمونه‌مان چه‌مکی (جێنده‌روفێمینیزم یان فێمینیست) له‌ دوای هاورده‌بوونیان به‌مه‌به‌ستی داکۆکی کردن و هاندانی تاک بۆ گه‌یشتن به‌مافی ته‌واوه‌تی،سه‌ره‌نجام بوون به‌ دژایه‌تی جۆراوجۆر به‌سه‌ر خودی مافه‌ته‌واوه‌تیه‌کانی تاکی کۆمه‌ڵگا.هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م لێکترازان ودژبوونه‌وه‌یه‌ به‌شێک نه‌بوو له‌ وورده‌کاریه‌کانی ئه‌م چه‌مکانه‌،به‌لام له‌رێگای ئه‌م و ئه‌وێک سه‌راپای وێناکردنه‌وه‌کان نیشاندانی دژایه‌تی و نامرۆڤایه‌تی بوو له‌نیو بیر و خواستی تاک.بینیمان چ ده‌نگ وهه‌رایه‌ک هاته‌کایه‌وه‌ له‌دوای هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی ئه‌م چه‌مکانه‌ بۆ کۆمه‌ڵگای کوردی،جێگای سه‌رنجه‌ ئه‌م په‌رته‌وازی و تێنه‌گه‌یشتن و دوورکه‌وتنه‌وه‌یه‌ زیاتر له‌نێوان بیرمه‌ندان ورۆشنبیرانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو،هه‌ریه‌که‌یان به‌بێ ئه‌وه‌ی تایبه‌ت مه‌ند بێ له‌م بوارانه‌وه‌ یان بێ ئه‌وه‌ی نوێنه‌ری گه‌یاندن وبلاوکردنه‌وه‌ی خودی ئه‌م چه‌مکانه‌بێت ،ریپۆرت ووێنه‌سازی ولێکدانه‌وه‌ی تازه‌تازه‌ی به‌ناوی ئه‌م چه‌مکانه‌وه‌ ده‌رووژاند. ساڵی 2006 بۆ یه‌که‌مین جار که‌ به‌ژداریم کرد له‌ جه‌ند وۆرک شۆپێک به‌مه‌به‌ستی تێگه‌یشتن‌ له‌باره‌ی چه‌مکی جێنده‌ره‌وه‌ ،تێک هه‌ڵچوونی زۆر هه‌بوو له‌نێوان ئێمه‌ی قوتابی وئه‌و مامۆستایانه‌ی که‌ چه‌مکه‌که‌یان بۆ شی ده‌کردینه‌وه‌،په‌رچه‌کرداره‌کان له‌جێگای خۆیان بوون کاتێک شیکردنه‌وه‌کان به‌جۆرێک ده‌کرا که‌ له‌نه‌رویج یان له‌ سوید وۆرک شۆپ له‌وباره‌یه‌وه‌ پێش که‌ش بکرێت.هه‌ڵه‌ی ئێمه‌ی رۆشنبیر له‌م نێوه‌نده‌ دایه‌ که‌ هه‌میشه‌ به‌دڵی خۆمان قسه‌ ده‌که‌ین بێ ئه‌وه‌ی سه‌یری بیروبۆچوونی ده‌ورووبه‌ر بکه‌ین له‌باره‌ی ئامانجه‌کانیانه‌وه‌.ئه‌وکات به‌که‌می ده‌بینرا باس وخواسی فراوان له‌سه‌ر جێنده‌ر یان فێمینیزم بکرێت،به‌ڵام به‌ ووردی کاری بۆ ده‌کرا بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی.ره‌خنه‌ی زۆر زۆر هه‌بوون له‌هه‌مبه‌ر ئه‌و ماناکردنه‌وه‌یه‌ بۆ کۆمه‌ڵگایه‌کی تازه‌ ئازادی دید.که‌ مامۆستایه‌ک له‌ نه‌رویج ه‌وه‌ وانه‌ی له‌باره‌ی چه‌مکی جێنده‌ره‌وه‌ ده‌دا،هه‌مان تێرامانی بۆ کۆمه‌ڵگایه‌کی کلتوری کوردی ببێ.له‌پاڵ ئه‌مه‌شه‌وه‌ به‌ بیروباوه‌ری جیاوه‌ سنوره‌کان قایم کرابن.به‌چاوی سه‌ر ئه‌م هزرزاڵیه‌ی کلتور ده‌بینین له‌په‌نای بوونی ئاینیشه‌وه‌،واتا کلتور هێنده‌ زاڵه‌ له‌کۆمه‌ڵگای کوردی ئاین به‌کلتور بووه‌.ئیتر که‌ بیروباوه‌ره‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌ک به‌کلتوربووبێت،به‌چاک وخراپیه‌وه‌ ئه‌بێت هه‌نگاوه‌کان ووردوهه‌ماهه‌نگ بن.ناکرێت دژایه‌تیه‌کان فراوان بکه‌ینه‌وه‌،مه‌به‌ست له‌فیمینزم یان جێنده‌ر نابێت به‌بیروباوه‌ری منی نێرێک و ئه‌وی مێ یێک بێت،به‌ڵکو پێویسته‌ به‌مرۆڤ بوون بێت.هزری راسته‌قینه‌ بۆ مرۆڤناسی پیویستی به‌ ره‌گه‌ز بینیه‌وه‌ نیه‌،په‌یوه‌ندی داریش نیه‌ بۆ داکۆکی تاک ره‌گه‌زی.که‌واته‌ له‌نیوان بیروباوه‌ره‌ ئاینیه‌کان به‌تایبه‌تی ئاینی ئیسلام هه‌زاران جار ئه‌وه‌ دووپات کراوه‌ته‌وه‌ که‌ کار له‌سه‌ر زال هێزی پیاو یان ژن ناکات،وه‌ خودا له‌ قورئانی پیرۆز له‌چه‌ندین ئایه‌تی پیرۆزی قورئان باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ خودا له‌سه‌ر جۆری ره‌گه‌ز و ده‌وله‌مه‌ندی وهه‌ژاری وجوانی وناشیرینی سه‌یری که‌س ناکات،به‌ڵکو باشترین که‌س ئه‌وکه‌سه‌یه‌ که‌ باشه‌ وخراپه‌کار نیه‌.ده‌توانم بڵێم هاتنه‌دی ئه‌م چه‌مکانه‌ له‌ وولاتانێک وه‌ک ئه‌وروپا به‌هۆی نه‌بوونی رێسایه‌کی له‌و جۆره‌یه‌ ،ئه‌م جه‌مکانه‌ دووباره‌ له‌ کۆمه‌ڵگا بوون به‌رێسایه‌کی مرۆڤایه‌تی وژیان دۆستی،دوور له‌رق وقین،به‌ڵام ئایا کۆمه‌ڵگای کوردی ئه‌و رێسایانه‌ی له‌نیوان سراوه‌ته‌وه‌ یان چاویان له‌ئاست داخستووه‌.ئه‌گه‌ر هه‌ر ئه‌وتاکانه‌ی چ نێر یان مێ هه‌ست به‌ روخانی هزری وداگیرکاری ده‌روونی ده‌که‌ن ،جارێک به‌و رێسا باوڕیه‌یان داچوونه‌ته‌وه‌،گریمان ئێمه‌ توانیشمان چه‌مکی جێنده‌ر سابت بکه‌ین،خۆ پێویسته‌ ئه‌م چه‌مکه‌ ببێ به‌باوه‌ڕی ئه‌و تاکانه‌،ئایا کامیان ئاسانتره‌،باوه‌رێک که‌ خۆی بوونی هه‌یه‌وتاک لێ به‌ئاگا نیه‌و کاری پێ ناکات،یان فۆرماتکردن ودووباره‌ دانانه‌وه‌ی بیروباوه‌رێکی مینیفیست ی یان جێنده‌ری.به‌رای من گه‌ڕانه‌وه‌ی تاک بۆ بیڕوباوه‌ڕی راسته‌قینه‌و دوور له‌ کۆته‌ کلتوریه‌کانیه‌وه‌،گه‌یشتنه‌ به‌و په‌ری مرۆڤایه‌تی،به‌مه‌رجێک خواستی گه‌رانه‌وه‌ی ئه‌به‌دی بێت،نه‌ک دووباره‌ شۆرت کردن وکوژانه‌وه‌ی ئه‌و هه‌سته‌ مرۆڤایه‌تیه‌ی بێ که‌ پێشتر لێی به‌ئاگاهێنراوه‌ته‌وه‌.به‌داخه‌وه‌ ده‌ڵێم ئه‌وانه‌ی ویستیان خودی مانا وتێروته‌سه‌لی له‌ماناکانی جێنده‌رومینیفیزم بگه‌ینن به‌تاکه‌کانی کورد خۆیان تاکێک نه‌بوون له‌و چه‌مکه‌،له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌هزرو وویستی کۆمه‌ڵگایه‌کی تر ده‌ژیان ئه‌م چه‌مکه‌یان به‌و هزروبیرناسیه‌ لێک ده‌دایه‌وه‌،له‌کاتێک ئه‌م چه‌مکه‌ گونجاندنی بیروبۆچونه‌کانی تاکه‌ به‌یه‌که‌وه‌،راسته‌ نزیکه‌ له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی رۆژئاوایی بیروبۆچوونی جیاواز هه‌بێ بۆ خۆشگوزه‌رانی وژیان دۆستی،به‌ڵام کارکردنی جێنده‌ر لیره‌ هه‌مان ئه‌وئه‌رکه‌ نابێ که‌ له‌وێی بینیووه‌،چونکه‌ به‌پێی بیروبۆچوون وویستی تاکه‌کان هه‌نگاو هه‌ڵده‌گرێت نه‌ک پێچه‌وانه‌.دووپاتی ده‌که‌مه‌وه‌ به‌ئیمان کردنێکی ته‌واوه‌تی دوور له‌ رێسا کلتوریه‌کان هه‌موو مرۆڤایه‌تیێک له‌خۆی هه‌ڵده‌گرێت ،ئیتر تاکێک که‌ باوه‌ڕداره‌ به‌م رێسایانه‌وه‌ پێویسته‌ به‌ئاگابهێنرێته‌وه‌ که‌ چ شتێک باوه‌ڕ وئیمانه‌ ،وه‌ چ شتێک کلتوروئادابه‌،ئه‌گه‌ر توانرا کلتور و ئاین لێک جیاکه‌نه‌وه‌ به‌ سروشتی خۆی تاک به‌ شێوه‌یه‌کی ژیان دۆستی هه‌نگاو ده‌نێ.ئه‌وانه‌ش که‌ خۆیان به‌ خه‌مخۆر وچالاک وان و رۆشنبیر داده‌نێن له‌م بواره‌وه‌ ،ده‌بێ له‌وه‌ تێ بگه‌ن چی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا له‌ نه‌هامه‌تی کلتوری رزگاری بێت.هه‌موو ئه‌و تاوانکاری و کێشه‌ کۆمه‌لایه‌تیانه‌ی ئه‌نجام ده‌درێن ته‌نها به‌شێکن له‌ کۆمه‌ڵگاو کلتوره‌که‌یه‌وه‌ نه‌ک ئه‌وه‌ی به‌شێک بن له‌ بیروباوه‌ری ئاینی.

*مۆڵه‌ت دراو بۆگه‌یاندن وشیکردنه‌وه‌ی چه‌مکی جێنده‌ر له‌لایه‌ن
Norwegian peoples aid / desk of culture development

چۆن خۆشه‌ویستی خه‌ڵکی به‌ده‌ست ده‌هێنیت؟ – و: عوسمانی حاجی سه‌لام

چۆن خۆشەویستی خەڵكی بەدەست ده‌هێنیت؟
و: عوسمانی حاجی سەلام

هەڵس وكەوت كردن لەگەڵ خەڵكی دا یەكێكە لەگرنگترین هونەرەكان ، ئەگەر لەدەستدانی ڕێزو خۆشەویستی ئاسان بێت ئەوا بەدەستهێنانی ئەو ڕێزو خۆشەویستیە ئەستەمترە لە لەدەستدانی ،
ئەمانەی خوارەوە هەندێ‌ لەوگرنگترین یاسایانەن كەدەبنە هۆی بەدەستهێنانی خۆشەویستی خەڵكی بۆخود (خۆخۆشەویستكردن لای خەڵكی) . بەباشی دەزانم لەچەند خاڵێكدا ڕیزبەندیان بكەم :
1- هەروەك چۆن حەزدەكەیت قسەكەرێكی لێهاتوبیت لەبەرامبەردا پێویستە هونەری گوێگرتن و تێگەیشتنی كەسانی ترت هەبێت ، وەلەقسەكردندا نەیانبڕیت چونكە قسەپێبڕین دەبێتە هۆی ئەوەی كەئەوكەسە زاڵبونی بەسەرقسەكانیدا لەدەست بدات و بیرۆكەكانی بیربچێتەوە ئەمەش دەبێتە هۆی كەم بوونەوەی ڕێزی ئەوكەسە بۆتۆ ، لەبەرئەوە تێگەیشتن لەكەسی بەرامبەر نیشانەی بایەخپێدانی تۆیە بە ئەو .
2- هەوڵبدە لەقسەكردندا ڕەوانبێژێكی لێهاتوبیت ، شیاوترین وشە بۆرستەكانت هەڵبژێرە هەروەها بابەتێك بۆقسەكردن هەڵبژێرە كە خۆش و سەرنج ڕاكێش بێت لای خەڵكی ، ئەوەش بزانە كەشێوازی قسەكردنت بەشێكی سەرەكی كەسایەتیتە .
3- هەوڵبدە هەمیشە دەم پێكەنیناویبە چونكە دەبیتە جێی سەرنج و ڕەزامەندی خەڵكی هەتا ئەو كەسانەشی كەناتناسن ، پێكەنین ڕێگەی چوونە نێو دڵ شارەزایە .
4- هەوڵبدە تەركیز بخەرەسەر سیفاتە جوانەكانی كەسی بەرامبەرت چونكە هیچ كەس لەئێمە بێ‌ كەم وكورتی نیە ، ئەگەریش ویستت باسی كەم و كورتیەك بكەی كەلەكەسی بەرامبەرتدا هەیە بەشێوازی گاڵتە و ڕابواردن دەری مەبڕە بەڵكو بەشێوازی ناڕاستەوخۆ تێیبگەیەنە لەو كەم و كورتیەی كەتێیدا بەدی دەكەی .
5- بەگوێرەی توانای خۆت هاوكاری خەڵكیبە ، ئەمەش لەخۆپەرستی بەدوورت دەگرێت و خۆشەویستی لای خەڵكیت دەكات .
6- دووركەوە لەخۆدەرخستن بەچەندین ڕوخساری جیاواز چونكە ڕۆژیك دێت ئاشكرا دەبیت ڕێزومتمانەی خەڵكی لەدەست دەدەیت .
7- ئەركی زۆر مەدە بەسەر خەڵكیدا چونگە كەسەكان لەتوانای وەرگرتن و ڕاپەڕاندنی كارەكاندا جیاوازن ، كاتی گونجاو بۆئەركەكانت دەست نیشان بكە .
8- هەوڵمەدە بانگەشەی لێزانین لەو بوارانەدا بكەیت كەلە بارەیانەوە شت نازانیت ، جێی شەرم كردن نیە كەنازانیت چونكە ئەمە نەنگی نیە بەڵكو نەنگی لەئاشكرابونی ڕاستیەكاندایە .
9- كاتی دیاریكراو بۆسەردانی و میوانداری هەلبژێرە وزۆریش سەردانی مەكە كەببیتە هۆی بیزاری ، هەروەها لەسەردانەكانیشدا ڕووخۆش و كراوەبە .
10- پێداگیری لەداواكاری دا مەكە ئەگەر ئەو پێویستیەت بەكەسێك ئەنجام نادرێ‌ و بەدینایەت داوای لێبوردنی لێبكەو لەداواكەت پەشیمان بەرەوە .
11- بایەخ بەكاتی ژوان و یەكتر بینین بدە لەگەڵ خەڵكیدا وەڕێزیان لێبگرە چونكە ئەو ڕێزگرتنەی تۆ دەبێتە هۆی كاردانەوەی ڕێزگرتنی ئەوان لەتۆ .
12- دووركەوە لەڕەفتاری (زۆر بڵێ)یی چونكە ئەم ڕەفتارە نەفرەت لێكراوە و دەبیتە هۆی دوورخستنەوەی خەڵكی لەخۆت و كەمبونەوەی خۆشەویستیان بۆتۆ.
13- ڕووح سوك و خاوەن دیوەخان بە لەپێشوازی كردن لەمیوان چونكە ئەمە لەجوانترین ڕەوشتەكانی مرۆڤەو دەتكاتە جێی ڕێز و خۆشەویستی خەڵكی و نیشانەی متمانە بەخۆبونی خودیشە .

سەرچاوە / ئنتەرنێت

وه‌ک خۆت بژی – هۆنیا حه‌سه‌ن عه‌لی

وەك خۆت بژی
هۆنیا حه‌سه‌ن عه‌لی

زۆرن ئەو كەسانەی ئامانجی زۆر و توانای گەورەیان هەیە,بەڵام بەهۆی بێ‌ متمانەیی توانای خۆیی و(چاولێكەری كەسانی دەوروبەرەوە)پاشەكشەیان كردوە لە ئامانجەكەی خۆیان.
كاتێك دەڵێین وەك خۆت بژی واتە بەبیركردنەوەو كردار وەك خۆت بە,ئێستا سێ‌ نمونە دەهێنین,ئەگەر واهەستت كرد یەكێك لەو بیركردنەوانەت هەیە یان لەكەسایەتی ئەو نمونانەوە نزیكیت ئەوا پێویستە چارەسەری پێویست بكرێیت وە لەكۆتایدا چارەسەریش ڕوون دەكەینەوە:
نمونەی یەكەم:
تۆ حەزت لە چاكەتێكی ڕەشە لەبەری بكەیت,بەڵام كەسانی دەوروبەر بەشتێكی نامۆی دەزانن و حەزیان لێی نیە ئەگەر تۆ بۆخەڵكی بژیت و بەپێی بیركردنەوەی ئەوان تۆش بیربكەیتەوە ئەوا چاكەتێكی سور لەبەر دەكەیت كە رەِنگە هەرگیز حەزی پێ‌ نەكەیت.
نمونەی دووەم:
بەسەرهاتێك باس دەكەین كەلەیەكێك لەكۆڕەكان مامۆستایەكی بەڕێز بۆی باس كردین ووتی(هاوڕێ یەكم هەبوو,تازە ژیانی هاوسەرگیری پێك هێنابوو,كاتێك دەچون بۆ سەردانی خزم و هاوڕێكانی و كاتێك دەهاتنەوە ماڵەوە هاوسەرەكەی دەیگوت دەبێت وەكو ماڵی فڵان و فیسارم بۆ بكەیت قەنەفە,تەلەفزیۆن…..بۆ بگۆڕیت وەكو ماڵی ئەوانم بۆ بكەیت .ڕۆژێك هاوسەرەكەی بەژنەكەی وت: تاكەی ئێمە چاو لە خەڵكی بكەین وا خەریكە بەهۆی چاولێكەرییەوە ماڵە خنجیلانەكەمان لێ‌ دەبێت بەماڵێكی بێ‌ هەست و خاڵی لە خۆشەویستی,هەر خەڵكی شتی جوانی نیە ئێمە زۆر لەوان جوانترمان هەیە تاكەی چاو لە خەڵكی بكەین باخەڵكی چاو لە ئێمە بكات ).
نمونەی سێ یەم:
ئەگەر تۆ بەسەر شە قامێكدا بڕۆیت و كاغەزێك ببینیت لەسەر زەوییەكە كەوتوە ئەگەر تۆ وابیربكەیتەوە بڵێَیت من دەمەوێت ئەم كاغەزە هەڵبگرمەوە و بیخەمە سەلەی خۆڵەوە,بەڵام دواتر بەبیرت دێتەوە دەڵێیت ئەگەر من وابكەم ڕنگە كەسانی دەوروبەر پێم بڵێن ئەم كەسە ئەقڵی لەدەست داوە خەڵكی شت فڕێ‌ دەدات و ئەمیش كۆی دەكاتەوە .
بێ گومان ئەم سێ‌ نمونە یە هەریەكەو لەئاستی خۆیەوە كاریگەری هەیە لەسەر تاكەكان لەسەر ئاستی خود , خێزان , ژینگە…. ئەگەر تۆ دوای خوێندنەوەی ئەم سێ‌ نمونەیە وات هەست كرد یەكێك لەم جۆرە كەسایەتیانەوە نزیكیت ئەوە پێویستە گۆڕانكاری بەسەر خۆتدا بهێنیت چونكە ئەگەر وانەكەیت ئەوا بەدڵنیایەوە ئەم جۆرە بیركردنەوانە گەورەترو گەورەتردەبێت و تەنانەت وای لێ‌ دێت بەو جۆرە هەناسە دەدەیت كە خەڵَكی بیەوێت .
كەواتە پێویستە رێگا چارەیەك بۆ خۆمان دابنێین.ئەگەر ئەم جۆرە بیركردنەوە نێگەتیڤانەت بۆ هات ئەوا پێوستە ساتێك لەگەڵ خۆتدا دابنیشیت و بەخۆت بڵێیت(تكایە بەسە گوێ‌ بە دەوروبەر مەدە,وەك ئەوە بە كە هەیت,وەك خۆت بژی,كێشەی من نیە كەسانی دەوروبەر چۆن لەم كارەم دەڕوانن,گرنك ئەوەیە من باوەڕم بەم كارەی خۆم هەیە هەردەبێت بیكەم)
ئەگەر كێشەت هەیە لەوەی كەناتوانیت كاری سەربەخۆ ئەنجام بدەیت و ئەترسیت لە قسەی خەڵكی ئەوا ئەم پەیڤە بكە بە فەلسەفەی ژیانت ئەگەر ئەو پەیڤەی سەرەوە زۆر كاریگەری نەبو(گرنگ نیە خەڵكی چی دەڵێن من نابێت چاو لەوان بكەم باخەڵكی چاو لە من بكات).
ئەم وشانە ڕاستە سادەن بەڵام بەدڵنیاییەوە ئەگەر جێ‌ بەجێی بكەیت ئەوا كاریگەری سحراوی هەیە.كەواتە بۆ ئەوەی دەونێكی ئارام و لەسەر خۆت هەبێت و دوربیت لەدڵەڕاوكێ‌ پێویستە بڕیار بدەیت وەك ئەوەی كە هەیت بژیت نەك ئەوەی كە خەڵك بیەوێت.

چه‌ند سه‌رنجێک سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ته‌که‌ی کاک حه‌مه‌ی ئه‌حمه‌د ڕه‌سوڵ ده‌رباره‌ی ئیمۆکان – نازدار عه‌لی

چه‌ند سه‌رنجێک سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ته‌که‌ی کاک حه‌مه‌ی ئه‌حمه‌د ڕه‌سول ده‌رباره‌ی ‌ ئیمۆکان
نازدار عه‌لی

کۆمەڵناس کاک حەمەی ئەحمەد ڕەسوڵ بەر لە چەند ڕۆژێک بابەتێکی لەژێر ناونیشانی (ئیمۆکان چین و کێن … بۆ ده‌یانکوژن؟ ) لە ماڵپەڕی دەرونناسیدا بڵاوکردەوە، هۆکاریش بۆ بڵاوکردنەوەی ئەم بابەتە بریتی بوو لە بڵاوبوونەوەی هەواڵی کوشتنی زیاتر لە شەست لەم هەرزەکار و لاوانەی ئیمۆ لە باشوری عێراقدا. لەگەڵ دەستخۆشکەریم بۆ کاک محەمەد، بەڵام هەندێک خاڵ و ناوەڕۆکی بابەتەکەی سەرنجی ڕاکێشام و منیش هەوڵ ئەدەم هەندێک لەو بیروبۆچوونانەی خۆم بخمە ڕوو:
بەر لە هەموو شتێک دیاردەی ئیمۆ تەنها لە باشووری وڵاتدا تەشەنەی نەسەندووە (هەر وەک کاکەی نوسەر باسی لێ دەکات) بەڵکو لە سەرتاپای عێراقدا، لە باکور بە هەمان شێوەی باشور چونکە ئەمە مۆدێلێکە یان دیاردەیەکە کە هەموو وڵاتەکەی گرتووەتەوە و هەندێک لە هەرزەکار و لاوان دەیانەوێت به‌ شێوازێک خۆیان نمایش بکەن و له‌ خه‌ڵکی جیا بکرێنه‌وه‌. ئەوەی ئەو دیاردەیەی زیاتر لە باشوردا زەقتر کردووە بریتییە لەو فتوا و بڕیارە ئاینییانەی کە دژ بەم کۆمەڵە لاوەی کۆمەڵگاکە دەرکراون، بە شێوەیەک گەشتووەتە ڕادەیەک، کە کوشتنیان بە حەڵاڵ دابنرێت.
کاک محەمەد وەسفی شێوازی تەسریحە و قژی کوڕەکان دەکات کە گوایە شێوازێکی کچانەیە و هەروەها باسی موهەڵگرتن و ڕەفتاری کچانە و نەرم و ناسک خۆپێشاندانی کوڕە ئیمۆکان دەکات کە هەڵس و کەوتیان زیاتر خەسڵەتێکی کچانەی پێوە دیارە، بەبێ ئەوەی هیچ ئاماژەیەک بدات سەبارەت بە ڕەفتاری کیژۆڵەکانی ئیمۆکان چونکە ئیمۆ تەنها بۆ کوڕان نییە، بەڵکو بۆ کچانیشە: ئایا کیژۆڵە ئیمۆکان چۆنن؟ ئایا بۆچی کاک محەمەد تەنها باسی کوڕان دەکات؟ بە بۆچوونی من تەنها شێوازی تەسریحە و قژی ئەم هەرزەکار و لاوانە هۆکارێک نین بۆ ئەوەی کۆمەڵناسێک سیفەتی (کچانە) بداتە پاڵیان و جگە لەوەش بە لایەنی کەمەوە دەبووایە ئاوڕێکی بدایەتەوە لە نیوەکەی تری کۆمەڵگا و باسێکی لە کچانیش بکردایە.
نازانم کاک محەمەد چەند تێکەڵاوی ئیمۆکان بووە و په‌یوه‌ندی لەگەڵیاندا ئەنجام داوە و تێبینی دەست و پەنجەی کردوون، هەتا ماف بە خۆی بدات، کە وەسفی پەنجەی ئەم (کوڕە) ئیمۆیانە بە شێوەیەک بکات، کە گوایە لە پەنجەی کچان دەچێت؟ وە ئایا (نیڤیا) تاکە کرێمە کە ئەم ئیمۆ (نێرانە) بەکاری بهێنن هەروەک کاک محەمەد ئاماژەی پێداوە؟ ئایا بەشێکی زۆری کۆمەڵگاش کرێم بەکار ناهێنین بۆ دەست و پەنجەیان؟ بۆچی بۆ ئێمە ئاسایی بێت و بەڵام بۆ ئیمۆکان بەکارهێنانی کرێمێک ببێت بە بەشێکی بابەتێکی کۆمەڵناسێک؟
گەر هەر یەکێک لە ئێمە کاتێکی کەم تەرخان بکەین بۆ ئەوەی لە بەردەم یەکێک لە قوتابخانەکانی پاش بنەڕەتی هەرێمی کوردستاندا بوەستین کاتێک دەوامیان تەواو دەبێت، ئەوا سەرنج دەدەین ژمارەیەک لە ئیمۆکان شان بە شانی هاوڕێ قوتابییەکانیانی دیکە لەو قوتابخانانە دێنە دەرەوە. واتە ژیانی خوێندنیان وەک ژیانی هەموو کەسێکی دیکە وایە، بەڵام کاک محەمەد باس لەوە دەکات کە ئەم ئیمۆیانە ژیانی ڕۆژانەیان لە کافتیریا و قاوەخانە و سەنتەرەکانی شاردا بەسەر دەبەن. ئاواتەخواز بووم، که‌ کاک محه‌مه‌د بەر لە بڵاوکردنەوەی ئەم بابەتەی لەگەڵ چەند ئیمۆیەکدا قسەی بکردایە و پریسیاری لەبارەی ژیانی ڕۆژانەیان بکردایە، چونکە ئەوەی ئێستا لە باشوری عێراقدا دەگوزەرێت بریتییە لە تێڕوانینێکی هەڵەی هەندێک کەسایەتی ئاینی، کە تەنها بە ڕووکەش تەماشای دیاردەی ئیمۆ دەکەن و لە ڕوانگەیەکی بوار تەسکی ئاینیی و نەخوێندنەوەیان بۆ تاک و کۆمەڵگا ئەم دژایەتییەی ئیمۆکان پەرەی سەندووە و ئه‌مه‌ش هەمان تێڕوانین و مێشک شتنه‌وه‌یه‌ کە ئێستا شیعە و سونەی کردووە بە دوژمنی یەکتر و سەدەها و هەزارەها قورباینیان بۆ ئەو ڕق و نەخوێندنەوەی بەرامبەرە پێشکەش کردووە. جا دەبووایە کاک محەمەدیش بەشداری هەمان تێڕوانینی نەکردایە و دەبوایە خۆی لێ بپاراستایە نەک خەسڵەتی کینە و نەخوێندنەوەی بۆ ئیمۆکان لە نوسراوەکەیدا نمایش بکردایە.
هەموو کۆمەڵناسێک بێگومان ڕوو بە ڕووی کێشەی تاک و خێزان و کۆمەڵگا و هەروەها چەندەها دیاردەی پۆزەتیڤ و نێگەتیڤی کۆمەڵگاکەشی دەبێتەوە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە کە ماف بە خۆی بدات بەشێک لە کۆمەڵگا بە (تەمەڵن، مشەخۆر و بەڕەڵان) ناو بەرێت، چونکە ئەگەر ئێمه‌ (ئیمۆ)ش وه‌ک دیاردەیەکی (ناتەندروست) هەژمار بکەین، ئەوا ئەرکی (کۆمەڵناس) بریتی نییە لە بێبەهاکردن و سوکایەتی کردنی ئەو کەسانە، بەڵکو شیکردنەوە و چارەسەر و ده‌رخستنی ڕاستییه‌کانە. جگە لەوە کاک محەمەد لە لایەکی دیکە بەردەوام دەبێت لە هێرشبردنە سەر ئیمۆکان بەوەی کە (چونكە كار ناكەن و مشەخۆر و بەكاربەرن، دەبنە گرفت و قورسایی بۆ سەر خەمی كەڵەكەبووی كۆمەڵگاكەیان. ئاگایان لە خوێندن و وەرگرتنی بڕوانامەكانیان نییە، ئاگایان لە پەیداكردنی بژێو و پارووە نانی خۆیان و خێزانەكانیان نییە.. ئەوان مرۆڤی سەرنەكەوتوون، نە لە خوێندن و نە لە كاركردندیاندا، سەركەوتوو نین). ئایا بە بۆچونی کاک محەمەد (کارکردنی) قوتابییەکی قۆناغی دوای بنەڕەتی چی بێت جگە لە خوێندن؟ ئایا کێشەی کۆمەڵگاکەمان تەنها کێشەی خەمی کەڵەکەبووی ئیمۆکانی کۆمەڵگاکەماندا کۆبووه‌ته‌وه‌؟ کەواتە ئەمە ئەوە دەردەخات، کە ئەم دیاردەیە هێندە زۆر و بەرفراوانە، کە بەشێکی گەورەی کۆمەڵگاکەمانی گرتووەتەوە و هێندەش باری لەسەر شانمان قورس کردووە، بە شێوەیەک کاک محەمەد بەم شێوەیە سکاڵایان لە دەست هەڵڕێژێت. بەڵام ئەگەر ئەم ئیمۆیانە نەخۆشیش بن، دەردەداریش بن، کێشە و چەرمەسەریش بن بۆ کۆمەڵگا، بەڵام بەر لەوەی بە مشەخۆر و وشەی نەگونجاو وەسفیان بکەین، دەبێت بیر لە سەرچاوەی ئەو کێشانە و چارەسەرەکانیان بکەینەوە.
کاک محەمەد دەبووایە ئەوەی لەبیر نەکردایە، کە ئەم جیهانە جیهانێکی بچوکە و کلتور و زانیاری و مۆدیلەکان بە خێرایی دەگوێزرێنەوە. هەر یەکێک لە ئێمە بەشێکین لەو جیهانگیریی و لادێ بچوکەی جیهانە مۆدێرنەکە کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە ژێر کاریگەرییدا ئەژین. جا لە ژێر ئەم بار و دۆخەدا شتیکی زۆر ئاساییە کە لاوان و هەرزەکارانی ئێمەش بکەونە ژێر کاریگەریی ئەم شەپۆل و ئەو شەپۆلەی دیکە، کە لە ڕۆژهەڵات یان لە ڕۆژئاواوە بۆمان دێت. خۆ هەر کەسێک تەنها چاوێک بە ناو شەقامی کوردیدا بخشێنێت ئەوا ئەو جیاوازییە گەورەیە بۆ دەردەکەوێت کە لەم هەشت ساڵەی ڕابردودا بەسەر کوردستاندا هاتووە. کەواتە ئەی چۆن ئیمۆکانیش بەشێک نەبن لەو گۆڕانکارییە؟
دیاردەی ئیمۆکان لە ڕۆژهەڵاتدا بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە بەشێک لەو سەلماندنی خودەی کە تاک لە سەرەتای قۆناغی هەرزەکارییەوە دەیەوێت بەرجەستەی بکات، بۆ ئه‌وه‌ی بۆ کۆمەڵگای پێشان بدات، کە ئەویش هەیە، بوونی هەیە و جیاوازییەکی لەگەڵ ئەم کەس و ئەو کەسدا هەیە. جگە لەمەش نەبوون و تەسکێتی بواری سەربەستی و ئازادی تاک لە ڕۆژهەڵاتدا هۆکارێکی دیکەیە بۆ ئەوەی ئەم کەسانە بە شێوەیەکی زەقتر دەربکەون، چونکە شێوازە پەرچەم و تەسریحەیەکی تایبەتیان بە خۆیان هەیە. بەڵام شێوازە ژیانی ئیمۆکانی ئەم وڵاتانەی ڕۆژهەڵات هیج پەیوەندییەکی نییە بە ناواخنی ژیانی ئیمۆی ئەوروپا و ئەمریکا، چونکە لەو کۆمەڵگایانەدا سەربەستییەکان مانا و بەرجەستەکردنێکی دیکەی هەیە. لەم کۆمەڵگایانەدا جگە لە ڕووکەش دەرخستنێک و خۆ جیاکردنەوەیەکی لاو و هەرزەکارەکە شتێکی دیکەی تیادا بەدی ناکەم، ئەگەر کوڕ بێت ئەگەر کچ.
به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی کاک محه‌مه‌د ده‌بووایه‌ واقیعانه‌تر ته‌ماشای شته‌کانی بکردایه‌ و وه‌ک کۆمه‌ڵناسێک باوه‌ڕی به‌ گۆڕانکاری و زۆرانبازی نێوان نه‌وه‌ جیاوازه‌کان بهێنایه‌، به‌ مه‌رجێک ئه‌و زۆرانبازییه‌ له‌ سنووره‌ مرۆڤایه‌تییه‌که‌دا بمێنێته‌وه‌، چونکه‌ مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی باب و باپیرانمان باوه‌ڕیان پێیه‌تی، ئێمه‌ باوه‌ڕیان پێی بێت و مه‌رجیش نییه‌ ئێمه‌ وه‌ک ئه‌وان بژین.

سه‌یرانکردن و باری ده‌روونی – ده‌روونناس – سامان سیوه‌یلی

سەیرانكردن و باری دەروونی
ده‌روونناس
سامان سیوەیلی

لەم وەرزەدا دانیشتووانی هەرێمی كوردستان بەگشتی، لەڕۆژانی پشوو و هەینییه‌کاندا ڕوو لەسەیرانگەكان دەكەن، بەتایبەتی ئەمساڵ كەساڵێكی پڕ باران بوو و دەشت و دەر و سەیرانگەكان زۆر ئاڵوواڵا خۆیان نمایش دەكەن.
یەكێك لەگرنگترین ئەو ڕێوشوێنانەی مرۆڤ دەبێت بیگرێتە بەر بۆ دابەزاندنی باڵانسی فشارە دەروونییەكان و كەمكردنەوە و ڕەواندنەوە خەم و مەینەتییەكانی ژیانی ڕۆژانەی، سەیرانكردنە. بەتایبەتی لەم ڕۆژگارە پڕ جەنجاڵی و سەرقاڵییەدا كەدانیشتووانی شارە گەورە و قەرەباڵغەكان ڕۆژانە بەهۆی كەمی كات و سەوداكردن لەگەڵ ئامێرە تەكنۆلۆژییەكان و زیاد كاركردن و قەرەباڵغی ڕێگاوبانەكان و پیسبوونی ژینگەوه‌ زیاتر دەناڵێنن لەدەست نائارامی دەروونی و زیادبوونی دڵەڕاوكێ و كەمبوونەوەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان. بۆیە بەبەراورد بەناوچە كەم قەرەباڵغەكانی وەك شارۆچكە و شارەدێ و گوندەكان خەڵكی شارە گەورەكان زیاتر لەژێر كاریگەری فشاری دەروونیدان هەربۆیە زیاتر پێویستییان بەئەنجامدانی گەشت و كەشوهەوا گۆڕینە.
بەڵام ئەوەی مایەی تێڕامانە زۆربەی هاوڵاتیان سەیرانكردن لایان وەك ئەنجامدانی سوننەتێكی كۆمەڵایەتی وایە یاخود وەك چاولێكەری دوای قەرەباڵغی دەكەون و هەمان جەنجاڵی ژیانی ڕۆژانەیان لەگەڵ خۆیاندا دەبەنە سەیرانگەكان. لەسەیرانگە دانیشتوون و بەمۆبایل مامەڵە و سەودا و كڕین و فرۆشی كاڵا دەكەن، بڕێكی زۆر ئەلكهول دەخۆنەوە و خەم و مەینەتییەكانیان دەكەنەوە هاوەڵی خۆیان، لەقەراغ شەقامەكان دادەنیشن و زیاتر لەناو شار دوكەڵی ئۆتۆمبێل و تەپوتۆز بەگەروویاندا دەكەن، لەناوچەیەكی تەسك و تەنگەبەردا كۆمەڵێكی زۆر لەتەنیشت یەكەوە دادەنیشن و ماوەی خێزانێك لەگەڵ خێزانێكی تردا لەهەندێ سەیرانگەدا لە دوو یان سێ مەتر تێناپەڕیت بەجۆرێك هیچ كام لەخێزانەكان ئازادانە هەڵسوكەوت ناكەن، یاخود كۆمەڵێك بەهاتوهاوار و گۆرانی گوتن و دەنگ هەڵبڕین هاوسێكانی خۆیان بێزار دەكەن. بۆیە وێڕای ئەو ڕۆڵە گرنگەی ئەنجامدانی گەشت بەتایبەتی سەیرانكردن هەیەتی لەگێڕانەوەی ئارامی بۆ دەروون و كەمكردنەوەی فشارە دەروونییەكان كەچی لەگەڵ ئەمەشدا هەندێ جار پێچەوانەوەی ئەم ئەنجامە بەدەستەوە ده‌دات.
‌ئەگەر چوون بۆ سەیران وەك چاولێكەری و تەنها بۆ ئەوەی بگوترێت سەیران كرا ئەنجام بدرێت، ئەوا لەمبارەدا دەبێتە هۆی زیادبوونی فشارە دەروونییەكان، ئەگەر وا لێكبدرێتەوە كەسەیرانكردن دەبێتە هۆی لەكار دابڕان و لەدەستچوونی دەستكەوتی ڕۆژێك، ئەوا فشارە دەروونییەكان زیاد دەكات. ئەگەر تۆ حەزت لەجێگەیەك نییە بەڵام لەبەر قەرەباڵغی ڕووتكردۆتە ئەو سەیرانگەیە ئەوا فشارە دەروونییەكانت زیاد دەكات.
كەواتە دەبێت بەڕاستی لەڕۆڵی سەیرانكردن تێبگەین كەچەندە گرنگە بۆ باری دەروونیمان و ئاسوودەیی و ئارامی بەخشین بەدەروونمان، بەڵام سەیرانكردنیش وەك هەر شتێكی تر مەرجی دروستیی خۆی هەیە كە لادان لێی ئەنجامی مەبەست نادات بەدەستەوە، ئەویش بەمجۆرە:
1- بڕیار بدە بچیت بۆ سەیران بۆ وەرگرتنی پشوو و حەوانەی جەستەیی و دەروونی و دوور كەوتنەوە لەجەنجاڵی و ڕۆتینی ژیانی ڕۆژانەت (نەك لەبەر قسەی خەڵكی و چاولێكەری).
2- بەدرێژایی ئەو ماوەیەی لەسەیرانیت تەركیز بكەرە سەر سروشت و وەرگرتنی هەوای پاك و چێژ وەرگرتن لەسروشت و كەشوهەوا.
3- كێشە تایبەتییەكانی ژیانی ڕۆژانەت تاووتوێ مەكە لەكاتی سەیرانكردندا، مۆبایلەكەت دابخە و هیچ ژوانێك دامەنێ بۆ ڕۆژی سەیرانكردن كەبڕیار و هەڵوێستت تۆی بوێت یان بەمەبەستی گەیشتنی هەواڵێك بێت.
4- ڕوو لەو شوێنە بكە كەئاسوودەت دەكات نەك شوێنێك لەبەرئەوەی قەرەباڵغی ڕووی تێدەكات، ئه‌گه‌ر بۆ ئه‌وه‌ جێیه‌ک هه‌ڵده‌بژێریت که‌ زۆر قه‌ره‌باڵغه‌، ئه‌وا ئه‌م ڕه‌فتاره‌ت جگه‌ له‌ گۆڕینی جه‌نجاڵییه‌ک به‌ جه‌نجاڵییه‌کی تر هیچی تر نییه‌.
5- لەكاتی سەیرانكردندا هەوڵ بدە كەشێك بخوڵقێنیت كەپێكەنین و خەندە بەخش بێت. جلێك لەبەر بكە بۆ سەیران كە بحەوێیتەوە بەهۆیەوە نەك جلوبه‌رگه‌که‌ت ئازادیت لێ زەوت بكات یان هەڵسوكەوتت سنووردار بكات.
6- والێكیبدەرەوە كەگۆڕینی كەشوهەوا و پشوودانی جەستەیی و دەروونی بەخۆت بۆ ماوەی تەنها یەك ڕۆژ زۆر گرنگترە بۆ تۆ لەدەستكەوتی مادیانەی ئەو ڕۆژەت.
له‌میانی چاوپێکه‌وتنی که‌ناڵه‌کانی تیڤی له‌گه‌ڵ گه‌شتیاراندا هه‌ندێ شتی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ ده‌بیستین که‌ به‌ڕاستی به‌وجۆره‌ مرۆڤ نه‌ک هه‌ر ناحه‌وێته‌وه‌ و ئارامی به‌ده‌ست ناهێنێت، به‌ڵکو دووچاری نائارامی و فشاری ده‌روونیش ده‌بێت، بۆ نموونه‌: ده‌گوترێت له‌ کاتژمێر چواری به‌یانییه‌وه‌ به‌ڕێکه‌وتووین تاکو جێگامان ده‌ستبکه‌وێت، که‌واته‌ ئه‌م که‌سه‌ ده‌بێت له‌ کاتژمێر دووی به‌یانییه‌وه‌ هه‌ستا بێت به‌مه‌به‌ستی خۆکۆکردنه‌وه‌ و خۆئاماده‌کردن، که‌واته‌ به‌مجۆره‌ لانیکه‌م خۆی بێبه‌ری کردووه‌ لانیکه‌م له‌ نیوه‌ی کاته‌کانی خه‌وتنی، هه‌ربۆیه‌ له‌کاتی سه‌یرانکردنه‌که‌دا ئه‌م که‌سه‌ هێنده‌ ماندووی بێخه‌وی ده‌بێت، ئه‌وه‌نده‌ چێژ له‌ سه‌یرانکردنه‌که‌ی وه‌رناگرێت.
نموونه‌یه‌کی تر: ڕێگه‌ هێنده‌ قه‌ره‌باڵغ بوو له‌مسه‌ره‌وه‌ به‌ سێ کاژێر گه‌یشتینه‌ جێی خۆمان و له‌و سه‌ریشه‌وه‌ زیاترمان پێچوو، ده‌بێت ئه‌مه‌ چ گه‌شت کردنێک بێت که‌ خێزانێک لانیکه‌م شه‌ش کاژێر له‌ناو ئۆتۆمبێل و چاوه‌ڕوانیدا بێت ته‌نها بۆ چوون و هاتنه‌وه‌ی ڕێگه‌یه‌ک که‌ ڕه‌نگه‌ له‌ ڕۆژانی ئاساییدا به‌ هه‌ردوو سه‌ر ته‌نها یه‌ک کاژێری کات بوێت.
هه‌ربۆیه‌ زۆرینه‌ی هاوڵاتیانی ئێمه‌ کاتێک ده‌چن بۆ سه‌یران کردن ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ست به‌ماندووبوون ده‌که‌ن، ئه‌وه‌نده‌ی هه‌ست به‌ نائارامی ده‌که‌ن، نیو هێنده‌ چێژ وه‌رناگرن له‌ سروشت و ئارامی ده‌روونی و جه‌سته‌ییان پێنابڕێت.
له‌هه‌موو سه‌یروسه‌مه‌ره‌ تر له‌ سه‌یرانگه‌کانی کوردستاندا ڕه‌فتاری په‌یامنێرانی که‌ناڵه‌کانی تیڤییه‌، له‌کاتی هه‌ڵپه‌ڕین و هه‌ناسه‌سواری هاوڵاتیاندا مایک ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌می هاوڵاتیان و پرسیاری مێژوویی و جوگرافی و که‌لتوریان لێده‌که‌ن و نایه‌ڵن ئه‌و خه‌ڵکه‌ داماوه‌ به‌ دڵی خۆیان هه‌ڵپه‌ڕن. خۆزگه‌ ئه‌م دیارده‌ ناشیرینه‌ نه‌ده‌ما.

سایکۆلۆژیای ڕه‌نگ، کاریگه‌ری ڕه‌نگه‌کان له‌سه‌ر مێشک – په‌رچڤه‌ی: سمیه‌ ساعی – وه‌رگێڕانی: عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یی

سایكۆلۆژیای ڕەنگ
كاریگەری ڕەنگەكان لەسەر مێشك.
پەرچڤەی: سمیە ساعی.
وەرگێڕانی: عومەر هەڵەبجەیی.

لەدیدگای دەرونناسانەوە هەر ڕەنگێك واتایەكی تایبەتی خۆی هەیە، هەروەها لەوڕەهەندەوە دەتوانین لەخەسڵەت‌و تایبەتمەندیەكانی مرۆڤ تێبگەین، شیكاری ئەرێنی یاخود نەرێنی بۆمرۆ بكەین، لێرەدا شرۆڤە‌و ڕاڤەی هەندێك ڕەنگ دەكەین.
1_ ڕەش: ڕەنگی ڕەش هێز‌و توانایەكی باڵای هەیە، ئەم ڕەنگە لەزۆرێك مۆدیلەكاندا بەكاردێت، هەروەها هۆكاری هەڵبژاردنی ڕەنگی ڕەش لەلایەن زۆرێك لەخەڵكیەوە یان پۆشینی پۆشاكی ڕەش ئەوەیە كە لاوازو باریك بێنە پێشچاو، یاخود پیاوانی دینی ئەم ڕەنگە بۆیە هەڵدەبژێرن واتە پاپەندن بەداخوازیەكانی خوای گەورەوە.
2_ پەمەیی: ڕەنگی پەمەیی نیشانەی پیشاندانی هەستە، هەروەها هۆكارێكە بۆئاسودەیی‌و ئارامشی جەستەیی‌و ڕۆحی.
3_ وەنەوشەیی: ڕەنگی ڕاستگۆیی‌و ڕاستبێژیە، نیشانەی بەخشندەیی سەروەت‌و سامانە، ئەم ڕەنگە فرەتر ڕەنگی ژنانە‌و ڕۆمانسیە، هەرچەندە بەكەمی ئەم ڕەنگە بەكاردەهێنرێت.
4_ سەوز: دروشمی سروشتە، نەوازشی چاوە، ڕەنگی زیندەگیە، خەڵكی بۆگەیشتن بەئاسایشی ڕۆحی لەژووری سەوزدا دادەنیشن، لەنەخۆشخانەكاندا بەهەمیشەی لەڕەنكی سەوز سود وەردەگرن، چونكە دەبێتە هۆی ئارامشی نەخۆشەكان، سەوزی تۆخ ڕەنگی پیاوانەییە.
5_ سور: نیشانەی هەڵچوونی سۆزو عاتیفەیە، ڕەنگی سور بەبزوێنەرو جوڵێنەری ترپەی دڵ‌و نەفەس‌و، هەروەها عیشق هەژمار دەكرێت، كەسێك كە پۆشاكی سور دەپۆشێت، دەیەوێت خۆی وەك كەسێكی بەئیرادەو باوەڕبەخۆ نیشان بدات‌و سەرنجی چواردەور بەلای خۆیدا ڕابكێشێت، هەرچەندە ڕەنگی سور هاریكاری هیچ كەس ناكات بۆهاتنەوە یادی بیەوەریەكانی. ئامارەكان دەریانخستووە لەزۆر جێگەو، وڵاتدا گرۆپە دزەكان ئۆتۆمبیلی سوریان پێیە.

6_ شین: ڕەنگی ئاسمانە‌و هۆكارێكی سەرەكیە بۆئاسودەی ڕۆح‌و دەرون، ڕەنگی شین فاكتەرو میكانیزمێكە بۆدۆزینەوەی پەرچەكرداری لەمرۆڤدا، كە سەرئەنجام دەبێتە ئارامشی‌و ئاسایش، لەبەر ئەوەیە بۆژووری خەوتن لەڕەنگی شین سود وەردەگرن، چونكە دەبێتە هۆی كۆنتڕۆڵ كردن‌و لەبەیت بردنی خەمۆكی‌و دڵتەنگی.
تازەباوناسان، ئامۆژگاری ئەوخاوەن پیشە‌و كارانە دەكەن، كە دەیانەوێت كارمەندی تازە دابمەزرێنن لەكارەكەیاندا، باشتر وایە لەوجێگەیەی كە بەرنامەو پرۆگرامی كارەكەیان بۆڕوون‌و شرۆڤە دەكەن باڕەنگی شین بێت، چونكە سمبول‌و نیشانەی ڕاستگۆی‌و ڕاستبێژیە.
لێكۆلینەوە‌و توێژینەوەكان دەریانخستووە ئەوكەسانەی كە جلی شین دەپۆشن، هەروەها وەرزشی بەرزكرنەوەی كێشی قورس دەكەن، ئەوا توانای بەرزكردنەوەی كێشی زیاتریان هەیە.

8_ قاوەیی: ئەم ڕەنگە بەبەردەوامی ڕواڵەت‌و ڕووكاری كۆن نیشان دەدات، قاوەی ڕەنگی زەویە‌و لەسروشتدا بەگەورەی دەبینرێت، ئەم ڕەنگە نیشانەی خەم‌و حەسرەت‌و، هەروەها دڵتەنگیە، زۆربەی خەڵكی پێیان خۆشە بڵێن” ڕەنگی قاوەی نزیكە لەحەز‌و هەستیان.
9_ زەرد: زەرد دەبێتە هۆی كەمەندكێش كردنی شادی‌و خۆشحاڵی‌و شادوومانی‌و بەناونیشانی ڕەنگی هەڵبژێردراو لەناوخەڵكدا ناسراوە، هەرچەندە خەڵكی لەنێو ژووری زەردا كۆنتڕۆڵی خۆیان لەدەست دەدەن‌و منداڵ بەبینی ڕەنگی زەرد زیاتر دەگریەن، ئەم ڕەنگە بۆچاو، ڕەنگێكی كراوەیە‌و ڕوونە. ئەوشوێنانەی كە دەوروپشتی بەپشتێنەی زەرد دەگرن دەبێتە هۆی ئازاری ڕۆحی، ڕەنگی زەرد دەبێتە هۆی بەرزكردنەوەی هۆش‌و بەئاگایی.

هۆکاره‌کانی یه‌کنه‌گرتنی کۆمه‌ڵناسان و ده‌روونناسانی سلێمانی له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵناسانی هه‌ولێر – جه‌زا حه‌مه‌ صالح والی

هۆكارەكانی یەكنەگرتنی كۆمەڵناسان و دەروونناسانی سلێمانی لەگەڵ كۆمەڵناسانی هەولێر
جه‌زا حه‌مه‌ صالح والی *

1. ڕازی نەبوونی كۆمەڵناسانی هەولێر بەوەی دەروونناسان بێنە كۆنگرەوە لەبەر ئەوەی ئەوان دەروونناسانیان لەگەڵدا نییە …
2. ڕازی نەبوونی كۆمەڵناسان و دەروونناسانی سلێمانی بەوەی كە ئەو كۆمەڵناس و دەروونناسانەی بوون بە(مامۆستا )ی بنەرەتی و ئامادەی و وانەی مێژوو جوگرافیا دەڵێنەوە بێنە كۆنگرەوە چونكە ئەوانە بەشداری كۆنگرەی یەكێتی مامۆستایانیانكردووە و ئەندامی یەكێتی مامۆستایانن ،هەر وەك چون ئەو كۆمەڵناس و دەروونناسانەی كە بوون بەتوێژەر یەكێتی مامۆستایان رێگەیان پێنادات ببن بە ئەندامی یەكێتی مامۆستایان..
3. ڕازی نەبوونی كۆمەڵناسانی هەولێر بەوەی سكرتارییەت (دوو )ناوەند بێت ،ناوەندی سلێمانی سكرتارییەت و ناوەندی هەولێری سكرتارییەت،بۆ ئەوەی ئەو ئەندام سكرتارییەتانەی كەخەڵكی سلێمانین لە ناوەندەكەی سلێمانی دەوام بكەن و ئەوانەی هەولێریش لە هەولێر دەوام بكەن.چونكە ئەو ئەندام سكرتارییەتانەی كە خەڵكی سلێمانین ناتوانن هەموو رۆژێك بچن بۆ هەولێر دەوام بكەن و وە ئەگەر سكرتارییەتیش لەسلێمانی بێت ئەوا ئەو ئەندام سكرتاریەتانەی هەولێریش ناتوانن هەموو رۆژێك بێنە سلێمانی ، بۆیە باشتر وایە و دەبێت سكرتارییەت دوو ناوەند بێت.
4. ڕازی نەبوونی كۆمەڵناسانی هەولێر بەوەی نەسریە بەشێوەیەكی یەكسان دابەشبكرێت بەسەر ناوەندی (سلێمانی و هەولێردا) كۆمەڵناسانی هەولێر دەڵێت ((ئەبێت ثه‌وابته‌کانی خۆمان لە نەسریەكە دەركەین)) ئەوكات بەیەكسانی دابەشی دەكەین دەڵێن دەبێت (ملیۆنێك و حەوت سەدوو پەنجا هەزار )كرێی بیناو چاپكردنی گۆڤارو خەرجی و موكافەئەی نوسین و چاپكردنی كتێب ئەوانەی لێدەربكرێت ئەو كات چی مایەوە دابەشی دەكەین وەك ئەوەی خێرمان پێ‌ بكەن..
5. گۆنگرە، ڕازی نەبوونی كۆمەڵناسانی هەولێر بەوەی كۆنگرە دوو بازنەی هەڵبژاردن بێت و توێژەرانی سلێمانی و گەرمیان لە بازنەی سلێمانی دەنگ بدەن و توێژەرانی هەولێرو دهۆكیش لە بازنەی هەولێر دەنگ بدەن،ڕازی نەبوونی كۆمەڵناسانی هەولێر بەوەی كوردستان دابەشبكرێت بەسەر دوو بازنەی هەڵبژاردندا (بازنەی سلێمانی و بازنەی هەولێر)سلێمانی و گەرمیان بەسەرجەم قەزاو ناحییەكانییەوە لە سلێمانی دەنگ بدەن و( هەولێرو دهۆكیش) لە هەولێر دەنگ بدەن بۆ ئەوەی عەزیەت و ئاستەنگ بۆ كەس دروست نەبێت و كەس مافی دەنگدانی نەفەوتێت!!! كۆمەڵناسان و دەروونناسانی سلێمانی داوادەكات ((ڕێژەی خۆكاندیدكردن كراوەبێت،لیستی حزبی نەبێت لەكۆنگرەدا،نوێنەرایەتی نەبێت و سەرجەم ئەندامان بەشداری دەنگدان بكەن )).هەروەها كاندیدەكان لەسەر بنەمای بازنە بێت،واتە ئەو كاندیدانەی كەخۆیان هەڵدەبژێرن مەرجە دانیشتووی هەمان بازنەی شوێنی نیشتەجێبوونی بێت.هەر وەك ئەنجومەنی پارێزگاكان ،بۆ نموونە بازنەی سلێمانی و گەرمیان ئەبێت ئەو توێژەرانەی خۆیان كاندید دەكەن دانیشتووی سلێمانی و گەرمیانبن (كاندید لەسەرجەم قەزاو ناحییەكانی سلێمانی و گەرمیان هەبێت) و بازنەی هەولێریش ئەو توێژەرانەی خۆیان كاندید دەكەن دەبێت دانیشتووی هەولێرو دهۆكبن،بۆ ئەوەی توێژەر لەسەر بنەمای زانیاری و شارەزابوون لە كەفائەو تواناو لێهاتووی كاندیدەكان دەنگ بدەن نەك لەسەر بنەمای حزبایەتی .
6. كۆمەڵەی كۆمەڵناسانی هەولێر ڕازی نییە لقەكانی كۆمەڵەی كۆمەڵناسان و دەروونناسانی سلێمانی (لە گەرمیان, لە هەڵەبجەی شەهید وشارەزوور، لە ڕاپەرین بتوین پشدەر(رانیەو قەڵادزێ‌)، لە خانەقین ، لە كۆیە ) بمێنێتەوەو دەڵێت دەبێت هەڵبووەشێنرێتەوە!كۆمەڵناسانی هەولێر دەڵێن دەبێت دهۆك لق بێت كە (37)توێژەری تێدایە بەڵام ڕازی نییە گەرمیان لق بێت كە (200)توێژەری تێدایە،ڕازی نییە هەڵەبجەی شەهید وشارەزوور لق بێت كە ( 140)توێژەری تێدایە ڕازی نییە رانیەو قەڵادزێ‌ لق بێت كە(120)تویژَەری تێدایە..
7. كۆمەڵەی كۆمەڵناسان و دەروونناسانی سلێمانی ڕازی نییە مەكتەبی ڕێكخراوە جەماوەریی و پیشەییەكانی پارتی و یەكێتی و هەر حزبێكی تر تەداخوول لەسەرجەم كارەكانمان و تەداخوول لەمیكانیزمی یەكگرتنەوە و لەمیكانیزمی كۆنگرە بكەن و یەكگرتن و گۆنگرە بكەنە شوێنی ململانێی سیاسی و لیست و كاندیدی حزبی هەبێت لەناوكۆنگرەدا، بەڵام كۆمەڵناسانی هەولێر دەڵێن: مەكتەبی رێكخراوە جەماوەریی و پیشەییەكانی پارتی و یەكێتی با پرۆسەی یەكگرتنەوەو كۆنگرەمان بۆ بكەن و پارتی و یەكێتی لەسەر چی رێكەوتن ئێمە دەبێت ڕازی بین و پابەند بین پێوەی …
8. كۆمەڵەی كۆمەڵناسان و دەروونناسانی سلێمانی ڕازی نییە لەكۆنگرەدا لیستی حزبی هەبێت و ڕازی نییە هیچ جۆرە لیستێك هەبێت، بەڵكو دەبێت توێژەر وەك شخصی خۆیی خۆی كاندید بكات و توێژەر دەنك بە شەخص بدات نەك بەلیست …
9..بەویژدانەوە ئەنوسین كۆمەڵناسانی هەولێر هەر زوو ڕایانگەیاند پۆستی سەرۆكی كۆمەڵە بۆ سلێمانی بەڵام كۆمەڵناسان و دەروونناسانی سلێمانی باوەڕی وایە پۆست شتێكی كاتییە و گرنگ نییە بەڵكو بنەماو پرەنسیپ و خزمەت و ئازادی و سەربەخۆی و لامەركەزییەت گرنگە، لێرەوە رایدەگەیەنین كە پێداگیری ئێمە بۆ چەسپاندنی مافی توێژەرانی دەروونی و كۆمەڵایەتی بەڕێزە مێژووی كاركردنمان و كۆتا خاڵیش ئەوە دەسەلمێنن، ئەوەی لەتوانادا بوبێت بۆخزمەتی كۆمەڵە كردومانە بەبێ‌ هیچ بەرژەوەندیەكو دوبارەو دەبارەی دەكەینەوە ئێستاشی لەگەڵدابێـت هیچ دەستكەوتێكمان لەم كۆمەڵەیەوە دەست نەكەوتووەو بگرە بەرژەوەندیە كەسیەكانی خۆشمان كردۆتە خزمەتی ئەم كۆمەڵەیەوە، هەموو كەس و لایەن و ڕۆژنامەكانیش سەرپشك دەكەین كە بەدواداچونی ورد بۆئەم بابەتە بكەن تا ڕاستیەكان زیاتر بسەلمێن.
ئێمە كاركردن بۆ هاوڕێ‌ و هاوپیشەكانمان بەئەرك و ناڕەحەتی نازانین، بەڵكو بەئەركێكی ئەخلاقی و پیشەیی و مرۆڤایەتی دەزانین و لێرە یان لەهەر شوێنێك بین ئەمە دروشم و كردارو بیرو باوەڕمانە… ((ئەگەر كۆمەڵەی كۆمەڵناسانی هەولێر بەو( 8 )خاڵەی سەرەوە رازین ئەوا لە ماوەی (24)سەعاتدا یەكدەگرین)).ئەو (8)هەشت خاڵەی سەرەوە دەبێتە زامنی پێكهێنان و گەشەپێدانی سەندیكایەكی پیشەیی و مەدەنی و سەربەخۆ كە مافی سەرجەم توێژەران دەپارێزێت و سیستەمی لامەركەزییەت و دابەشكردنی دەسەڵات و صلاحییاتەكان گەشەپێدەدات ….

*سەرۆكی كۆمەڵەی كۆمەڵناسان و دەروونناسانی كوردستان/سلێمانی
1/3/2012

ده‌روونناسی پێکه‌نین (Iudicrous) – مه‌ریوان عبدالمجید – توێژه‌ری ده‌روونی – چه‌مچه‌ماڵ

دەروونناسی پێكەنین (ludicrous)
مەریوان عبدالمجید
توێژەری دەروونی
چەمچەماڵ

بێگومان پێكەنین دیاردەیەكی سایكۆلۆژیەو تایبەتە بە ئێمەی مرۆڤ و بونەوەرانی تر لەم توانتسە بێبەشن و خاوەنی نین،وە پێكەنین هۆكارێكی گرنگە بۆ خۆشنوودی و ئاسوودەیی مرۆڤ،لەبەر ئەوە هەرلە ساتەوەختی منداڵیەوە هەست بەم توانستە دەكەین لە منداڵدا كە گڕوگاڵیەتی و خەندە بۆ بەرامبەركەی دەكات وەك ئاماژەیەك و پاشان بۆ پێكەنین سەرچاوە دەگرێت،بۆیە سەرچاوەكان ئەوەمان بۆ دەخەنە ڕوو كە كەسانی دەم بە پێكەنین كەمتر تووشی نەخۆشی دەرونی و كۆمەڵایەتی دەبن..!!

گرنگی پێکه‌نین له‌ ژیاندا:
1- پێكەنین و كۆئەندامی بەرگری لەش:
پێكەنین گرنگە بۆ بەهێزكردنی كۆ ئەندامی بەرگری لەش(الجهاز المناعە) پاراستن لەزۆر نەخۆشی و بەهێزكردنی گلاندە لیمفاوییەكان، وای لێ‌ دەكات هێرش بكاتە سەر خانەكانی صرتان +زیادكردنی هۆرمۆنی (IGA) لەناو لیك بۆ لەناو بردنی ڤایرۆس و بەكتریای زیان بەخشی ناو دەم بەسوودە+بەهێزكردنی گلاندی سەعتەری(الغدە الصعتریە) كەدەكەوێتە سەر سنگ بۆ بەرگری لەش و پاراستنی لە نەخۆشی.
2)پێكەنین بەسوودە بۆ هەڵمژینی زۆرترین (o)ی خاوێن و بەئاسانی دەگاتە خانەكانی لەش و كەمكردنەوەی فشاری خوێن و چالاكی سوڕِی خوێن.
3)پێكەنین و ئازارو گرژی:
لەكاتی پێكەنین مێشك زیاتر ماددەی ئیندرۆجین بەرهەم دێنێ‌ و هۆكارە بۆ كەمكردنەوەی ئازارو ناخۆشی +ماسوولكەكان خاو دەكاتەوە،بۆیە 10 خ پێكەنین = بە 45خ خاوبونەوەو كە هۆكارە بۆ كەمكردنەوەی ڕژاندنی غدەی ادریناڵین،كە پەیوەندی بە گرژی و هەڵچوونەوە هەیە.
4) پێكەنین و نەخۆشیە دەرونییەكان:
سەرچاوەكان پێمان دەڵێن كەسانی دەم بە پێكەنین و دڵخۆش كەمتر تووشی پێكەنین دەبن و ماسوولكەنیان خاو دەبێتەوە.
5)پێكەنین و دەم و چاو:
لەكاتی پێكەنین 100 ماسوولكەی لاشە دەجوڵێت و 15 یان تایبەتن بە دەم و چاوەوە،بۆیە پێكەنین ڕاهێنانی ماسوولكەكانە و كەمتر دەم و چاو چرچ و لۆچ دەبێت و بەپێچەوانەوە كەسانی گرژو مۆن ماسولكەنیان زوتر چرچ دەبێت وە 30ساڵ تەمەن = بە 50 ساڵ تەمەن،
6)پێكەنین و خەوتن:
ئەو كەسانەی گوێ‌ لە نوكتەو قسەی خۆش دەگرن دەبێتە هۆی خەوی دروست و ڕزگار بوون لە خەوزڕان وە بە پێچەوانەوە
7)پێكەنین و قەڵەوی:
پێكەنین و جوڵەی زۆر هۆكارە بۆ سووتاندنی بڕێكی زۆر خواردنی ناو لەش.
8)پێكەنین هۆكارە بۆ خاوبوونەوەی ماسوولكەكانی مل و هەردوو شان:
مرۆڤ لە گرژی ڕزگارمان دەكات،
9)پێكەنین و ماددەی كۆرتیزۆل:
پێكەنین كۆرتیزۆل كەم دەكاتەوەو كە كۆرتیزۆل هۆكارە بۆ قەڵەوی و نەخۆشی و فشاری خوێن،
10)پێكەنینی دایك و باوك و مامۆستا كاریگەری بۆ سەر منداڵ و خوێندكار هەیە.
11)باشتر وایە مرۆڤ ڕۆژانە یان هەفتانە بابەتی تەرفیهی و گوێگرتن لە خوێندنەوەو ووتەی بەنرخ دڵخۆشكەر بگرێت تاكو ئاسوودە بێت.

هەندێك نووكتە بۆ زانینی گرنگی پێكەنین:
1) جارێكیان دوو گێل دەچن بۆ خۆپیشاندان،یەكێكیان بەوی تر دەڵێت با بگەڕێینەوە ئەمڕۆ زۆر قەرەباڵەغە با ڕۆژێكی تر بیینەوە.
2)مامۆستایەك بە قوتابیەكەی دەڵێت چی جۆرە ئاژەڵیك بەیانیان بەخەبەرمان دێنیتەوە، قوتابی باوكم!
3)مامۆستایەك بە قوتابیەكەی دەڵێت ووشەی (الوطن) شی بكەرەوە
قوتابی (و،حرف عطف، طن = 20 كیسە چیمەنتۆ)
4)كابرایەكی ڕەزیل تەلەفۆن بۆ خێزانی دەكات دەڵێت چیت لێناوە بۆ نیوەڕۆ خێزانی دەڵێ‌ هێلكەو ڕۆن ئەویش توڕە دەبیت و دەڵێت ئاخر یەكێكیان بەس بوو.
5)كابرایەك تابلۆیەك دەبینێ‌ نووسراوە وەستان قەدەغەیە ئەویش لە ترسان پاڵ دەكەوێت.

بۆ زانیاری زیاتر سەیری نەخۆشیە دەرونی و كۆمەڵایەتیەكان
د.كریم شەریف بكە

(دوا بابه‌تی به‌شدار له‌ پێشبڕکێی ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی) باوه‌ڕ، داینه‌مۆی ده‌سه‌ڵاتدارێتی به‌سه‌ر (خود) دا – چاوان حسێن

باوەڕ داینەمۆی دەسەڵاتدارێتی بەسەر (خود) دا
چاوان حسێن

لە ژیان مەترسە بڕوا بەوە بهێنە كە ژیان شایانی ئه‌وه‌یه‌ تیایدا بژیت ئەو ئیمان و بڕوایە هاوكاریت دەكات بۆ بە دەستهێنانی واقع (ولیام جیمس)
لەگه‌ڵ دروستبوونی مرۆڤ و پێشكەوتنی قۆناغەكانی گەشەسەندنی مروف قوناغ بە قوناغ گه‌وره‌ بوون و گۆڕاون، لەگه‌ڵ ئەو بارودۆخانه‌ی كە مرۆڤی پێدا تێپه‌ڕیوه‌ چه‌ند ئه‌زموونێکی به‌سه‌ردا تێده‌په‌ڕێت، هەر یەك لە ئێمەش وەك تاكێكی کۆمه‌ڵگه‌ بێبەش نەبوووین لەو ئه‌زموونانه‌ی كە بەسەرماندا تێپه‌ڕیوه‌.
هەر یەكێك لە ئێمە خاوەنی بیروباوه‌ڕین جا ئەم بیروباوه‌ڕه‌ بە پێی خێزان و سروشتی ژیانی ئێمە دەگۆڕێت، بەوەی ئەو بنەمایەی ئێمەی لە سەر پەروەردەكراوین چ جۆره‌ بنەمایەكە. بێگومان کۆمه‌ڵگه‌ی كوردی وەكئەوەی كە زۆر دەردەسەری و چه‌وساندنه‌وه‌ی بە خۆوه‌ بینیوە لەژێر بارودۆخێکی ڕوخێنه‌ر، ژێر ده‌سته‌ و چه‌وساوه‌دا ژیانی گوزەراندووە، ئە مانە هە مووی بوونه‌ته‌ هۆی ئەوەی كە بیروباوه‌ڕ تاك بە خودی خوی لە ئاستیكی نزمدا بێت، بۆ نموونە من بیرو باوه‌ڕم وایە كە ناتوانم سەر كەوتوو بم و هەمیشە رەشبینانە بیردەكەمەوە، لە یه‌كێكی تر بپرسە دەلێت من هەمیشە ژیانم ناخۆشه‌ و ده‌بێت بە نەخوشی و كێشەوە ژیان بە سەربەرم. لێره‌دا من ده‌مه‌وێت ده‌ست بخەمە سەر ئەو خاڵه‌ گرنگه‌ی كە تاكی كۆمه‌ڵگه‌ لە بیروباوه‌ڕیدا بۆ خوی خولقاندوە بەوەی كە بیروباوه‌ڕیكی سلبیانەی هەیە, بیری له‌وه‌ نه‌کردۆته‌وه‌‌ ڕۆژێ له‌ ڕۆژان له‌گه‌ڵ خودی خۆیدا دانیشێت و بکه‌وێته‌ گفتوگۆ لە كێشه‌ و گیروگرفته‌کانی بدوێت، بەڵام ئەگه‌ر ئێمە لە سەر ئەمە بەردەوام بین هەر لە مێشكی خومان لێكیبەینەوە بێئەوەی بال بە خا لە سلبیا تەوكانەوە نە نین و لی رزكار نەبین ئەوا نا كەینە هیج ئە نجا میك بو جا رەسەر كردنی ئەم بیرو باوه‌ڕەولە ناو بردنی ئەم بیرە سل بیاتانە بیوستە خالە سلبیا تە كان بخەینە بیش جاو وتەیەك هەیە كە دە لیت (ئەكەر نەزان هوكاری نەزانی خوی بزانی ئەوە دە بیتە زانا ٠) واتە ئیمەش خالە سلبیاتەكانمان بزانین بیكومان دەوانین لە جیكە یان خالی ئیجا بیات دا بنین و جا رە سە ری ئەو تەنكەزە ەرو نیا نە بكەین كە بیایا تی دە بە رین وە ئە مەش بیویستی بە بروا بە خو بوون هەیە ئەم بروا بە خۆ بو نەش بویستی بە ئیرا دە یەكی بە هێزە كەوا تە بوونی بروا بە خو بوون و ئیرادە ئەوا دەت كە یە نیتە ئەو شوینەی كە خوت ئە تو ویت كا تیك مروف توانی بكەویتە كفتو كو لە كەل خودی خوی دا ئە وا دەش توانی بروا بە وە بهینیت كە دە توا نی ببیتە كەسیكی بە ختەەر . باوه‌ڕەر كاریكەری ئیجكار نا یە بی هەیە لەسەر زیانمان هەر یەك لە ئیمە لە زیانی خوی دا بە یوەستە بە یە كیك لەم زیانە جا ئەو كەسە دایك – باوك ‎-خوشك 0برا- هاوری ……هتد هەیە لە كا تیك دا دە زا نین كە سروشتی زیان وایە كە كە سە كان بە جیمان دیلن و دە مرن بە لام دەبی ئیمە بروا بەوە بهینین كە روزیك لە روزان دەبیت بی ئەوان بزین ………باوه‌ڕ بون بە خودی خوت لەكەل بونی ئیرادەیەكی بە هێز كاریكەری سەر سور هینەری دە بیت لە زیانمان با وەر بون بە خودی خو دە بیتە دروست كردنی دیواریكی بتەو لە نیوان خا لە ئیجا بیو سلبیاتە كا نمان دا .
- جەند نمونەیەك لە باوه‌ڕی سلبی بەرامبەر بە خود :
من شایەنی هیج نیم – من شایەنی سەر كەوتن نیم – من ئە كەر دەولە مەند بم هەموو دەورو بەرم لە دەست دەدەم و تە نیا دە مینمەوە -كەر واز لە جكەرە كیشان بهینم كیشم زیاد دە كات – هەمو جاری كەشتی نوی تاقی دە كەمەوە سەر كەو تو نا بم – من كەسیكی دوراوم …..
-ئستاش جەند نمونەیەكی ئیجابی لە سەر باوه‌ڕی بە هێز بەرامبەر بە خود….
من بە هێزم و تە ندروستیە كی باشم هەیە – من متمانەم بە خوم و توا نا كانم هە یە لە سەركەوتن دا -من باوكیكی -دایكیكی -خوشكیكی- برایەكی- هاوسەریكی – خیزا نیكی – كجیكی كوریكی , نایابم ە
باوه‌ڕە كان بەرامبەر بە خود هێزیكی بە تینیان هەیە كەر بیان كورین , دەكری ببیتە كەسیكی تەواو جیاواز و زیانت بە تە واویو كشتی دە كوریت .
(روبرت دیلز ) لە بەرتوكی (بیرو باوه‌ڕ) دا دەلیت : بیرو باوه‌ڕ دا دە نریت بە كەورە ترین جوارجیوە بو رفتاری مروف , وە كاتیك با وەر بە هێز دە بیت رە فتار لە كەل ئەو با وەرەدا هاوشانی یەك دەبن (د.ریتشارد باندلر) یە كیكە لە دا مەزرینە رانی (البرمجه اللغویه العصبیە) NLP بروكرامكاری زمانەوانی دە لیت : باوه‌ڕ هێزیكی زۆریان هەیە خو ئەكەر توانیت باوه‌ڕی كەسیك بكوریت ئەوە دە توانیت وای لیبكەیت هە ر كاریك ئەنجام بدات, (هیرام ویسمر ) لە بەرتوكی (10 یاسای ئا سای بۆ كاتی سود لیوەر كیراو و ریكخستنی زیان) دەلیت: هەمو با وەریك كومە لیك یاسای دا ریزراوی هەیە لە ئا ستیكی قولی عەقلی ناوەوەدا, وە لە سەر بنەمای ئەم یا سا یانە مروف رە فتار دە كات .
باوه‌ڕ بەوە بهێنە كە ‌تۆ شایانی باشترینی، شایانی ئەوەی خۆشبەخت بیت:
باوه‌ڕ پێویستی بەوە نیە كە شتەكە ڕاست بێت بەڵکو پێویستی بەوەیە كە باوەرت وابێت ئەو شتە ڕاستییه‌، باوه‌ڕ ئەو بناغەیەیه‌ كە كردەوەكانمان پێی هەڵدەستێت، گرنگترین هەنكاوە لەری سەر كوزتن دا . دە ستە وا زە یە كی حە كیما نە هەیە دە لیت : بو ئەوەی سەر كەوین دە بیت لە سەرە تا وە بە تە واوی ئیمانمان بەوە هە بیت كە دە توا نین سەر كەوتو بین .نوسەری ئەمه‌ریكی (نا بلوین هیل) ده‌ڵێت: ئەو شتەی عه‌قڵی مرۆڤ دركی پێده‌کات و باوه‌ڕمان پێیه‌تی دەتوانین بیهێنینە بوون یان بە دەستیبهێنین هە میشە باوه‌ڕت بەوە هەبێت كە خوای گه‌وره‌ تۆی بێ هۆ دروستنەكردوە، بە هرەو بیری پێبەخشیویت.. نیعمەتی گەورەی پێبه‌خشیویت، هه‌میشە ئەو شتانە مەڵێره‌وە که‌ نیتە، له‌وانه‌وه‌ دەست پێبكە كە هەتە و سوپاسگوزاربه‌، پاشان بچۆره‌ سەر ئەوانەی كە نیتەو خۆت هە نگاوی بو بنێ و بەدەستی بهێنه‌، باوه‌ڕ و بوونی ئیرادە داینەمۆی دەسه‌ڵاتی ژیانه‌ لەگه‌ڵ ئەوه‌شدا ڕێگه‌یه‌که‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی به‌سه‌ر (خود) دا.
بیروباوه‌ڕ دادەنرێت بە گەورەترین چوارچێوه‌ بۆ ڕه‌فتاری مرۆڤ، هه‌ر كاتێک باوەڕ بەهێز بێت ڕه‌فتاریش لەگه‌ڵ ئەم باوەڕە دا هاوشان دەبن، لەبەرئەوە بیروباوه‌ڕت بە هێز بكە تا ڕه‌فتارەكانیشت هاوشان بێت لەگه‌ڵی و ژیانێکی بەختەوەر بەسەربه‌ریت.

(پێشبڕکێی ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی) نهێنی سه‌رکه‌وتن – په‌یمان .غ. به‌رزێوه‌یی

نهێنی سه‌رکه‌وتن
په‌یمان. غ. به‌رزێوه‌یی

ژیان پرە لەنهێنی جوان کە ناتوانین درک بەهەموویان بکەین،ئەگەر ووردو هێمن نەبین لەبیرکردنەوە،ناتوانین پەی به‌هه‌موویان بەرین.ئەو مەودایەی هیلاکمان ده‌کا بۆ ئەوەی ووردبین ،دەبێ بە نێو چەندین تەگەرە رەت بووبێ تاکو هێزی لیکدانەوەی دەرەنجامەکانمان پەیاکردبێ.تەگەرەکانی ژیان زۆربەیان بەنهێنی تێ دەپەرن،لەگەڵ ئەوەش دا گەردەلولی ئازارگەینەری لەگەڵە،بۆیە دەشێ نهێنیەکانی ئێمە زۆرجار ماناکردنەوەی ژیانێکی ئازاردیدەبن.زۆر پالنەر هەن مرۆڤ ناچاردەکەن بەخێرای بەنێو ژیان رەت بێ وبێ ئەوەی بیر لەزۆر شتی پیویست بکاتەوە،هەر لەبەر ئەمەش خۆزگەی خێراتربوونی لەکارەکان لەپێش هەموو خۆزگەکانیەوەیە،وەک ئەوەی هەمیشە ئەوەمان لەسەر زمانە ” دەبێ ئەم کارە زۆر بەپەلە ئەنجام بدەم” یان دەبێ ئەو کارە بەپەلە ئەنجام بدەی” یان ” بەپەلە دەبی بچمە شوێنێک” هەر رستەیەک کە ئاماژەی خێرابوونی جالاکیەکانی تیا دەبینرێ.ئایا نهێنی ئەم خێراکردنەی ژیان به‌واتای ئه‌نجام دان چیە؟ بۆچی دەبێ بە خێرایی بەنیو رووداوەکان رەت بین؟ئایا خێرابوونی چالاکیەکانمان رەتکردنی ژیانە بەهەمان خێرای؟یان ئەمە هیچ کاریگەریێک دادەنێ لەسەر ژیان بۆ خێراتر بوونی ؟با ووردبوونەوەیەک بکەین. کاتێک ئێمە دەمانەوێ کارێک بکەین هەمیشە حەز بەچی دەکەین؟ هەوڵی ئەوە دەدەین باشترین کارو باشترین چالاکی بنوێنین. هۆکاری ئەمە چیە؟ بۆ هەموومان حەزەکەین چالاکیەکانمان دەرخەری تواناکانمان بێ وخەڵک تواناکانمان ببینێ؟ لەوەلامی هەموو ئەوپرسیارانە ،تاکە شت کەمرۆڤ بەپیویستی دەزانێ بۆخۆی،دەرخستنی تواناکانی خۆیەتی تالەرێگایانەوە ناوبانگ وستایشی خەلکی بەدەست بێنێ.هەمیشە هەوڵی ئەوە دەدا بوونی خۆی لەسەر بوونی ترەوە ببینێ .

لێرە ئەوەی گەرەکمان بوو هەڵدانەوەی ئەو نهێنیە شاراوەیەبوو کە هەموومان ناتوانین درکی پێ بکەین وه‌کو خۆی . لەنێوبوونی مرۆڤ زۆر شتی تر هەیە کە تابوونیەتی بەدوایان دەگەری نایان دۆزێتەوە،بەڵام ئەم شتەی کەهەمیشە بەدەرەوەی رووداوەکان هەڵواسراوە،گرنگی دانی مرۆڤە بەتاکە شتێک،کە نازناوەبۆ دوای خۆی دروست کردنی مێژوو،دەستخستنی سامان ئەمیش هەر بەئامانجی دەستخستنی خۆشبەختی ،بۆ داهاتوو.کەواتە مێژوو و داهاتووی مرۆڤ وادەکا مرۆڤ شەرانگێز بێ واش دەکا مرۆڤ لەکۆشش بێ هەوڵبداو تا دەگا بەو ئامانجەی کە ژیان هەمووی لەوێوە دەبینێ ،به‌ڵام هه‌وڵدانێکی وا ده‌شێ ئه‌نجامی گه‌یشتن بێ ؟ده‌کرێ بڵێین نه‌خێر!،هەر لەبەر ئەمەشە کاتێ ئەو خاڵە مەحاڵ دەبێ ئەو ژیان بەرەشی دەبینێ.چونکە هەست دەکا روخان دەستی بەسەر داگرتووە،دەشێ لەهەموو دروستکردنەوەیەک دووبارە بروخێ.یان بەبێ ئەم خاڵەی ژیانی پێ واتانەکرێ و پیی ئاستەم بێ،بەڵام ئەمە هەموو شتێکە کە ئێمە دەمانەوێ بەدوای بگەڕێین لەم نێوەندە تاریکەی ژیان،دووباره‌ ده‌ڵێین نه‌خێر…
لێره‌ ده‌چینه‌ سه‌ر ئه‌و هۆکارانه‌ی که‌ مرۆڤ په‌لکێش ده‌که‌ن بۆ پراکتیزکردنی ئه‌و پرسیارانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ روژاندمان، به‌چه‌ند خاڵێک زیاتر روونیا ده‌که‌ینه‌وه‌:

1 ــ خێرا بوونی مرۆڤ له‌ به‌ڕێکردنی چرکه‌ ساته‌کانی ژیانی،چ له‌پراکتیزه‌کردن یاخود له‌ ئایدیابوونه‌کانی،هه‌میشه‌ مه‌به‌ستیه‌تی زوو به‌ئه‌نجام بگا.تا ستایشێک به‌ده‌ست بێنێت.
2 ــ بینینی ژیان له‌نێو چه‌ند چرکه‌یه‌کی ئه‌گه‌ری !.له‌وێش ئه‌گه‌ری بوون و نه‌بوون.
3 ــ پاس دان به‌سه‌ر ته‌گه‌ره‌کان به‌و مانایه‌ی که‌ له‌خۆشبه‌ختی نزیک که‌وێته‌وه‌.
4 ــ ترس له‌مه‌حاڵ و دڵه‌راوکێ له‌ بوون و وون بوون. مه‌حاڵ به‌مانای ره‌ت بوونه‌وه‌،دڵراوکێیه‌کانی له‌ پێشبینی بوونی کێشه‌و،له‌به‌رامبه‌ری له‌ده‌ست دانی متمانه‌.
5 ــ پێی وایه‌ زوو به‌ئه‌نجام گه‌یاندن ده‌رفه‌تی تری پێ ده‌داو،ده‌توانێ سودو وه‌ده‌ستهاتی تر له‌نێو به‌تاڵی ماوه‌کان ده‌رده‌ست بکا.نمونه‌ی کردنی دوو کار له‌یه‌ک کات دا.
6 ــ گریمانه‌ی ته‌گه‌ره‌وهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی به‌زووی.
7 ــ شاراوه‌یی و نه‌دیتنی داهاتوو ،دڵنیانه‌بوون له‌ گه‌یشتن به‌ جرکه‌ی دواتر.
8 ــ هه‌ندێکجاریش ده‌شێ هۆکارێک بێ له‌ته‌مبه‌ڵی.

.له‌سه‌ره‌وه‌ پرسیارمان کرد ،بۆ هه‌میشه‌ حه‌ز به‌ پراکتیزه‌کردنی خێرا ده‌که‌ین ؟ئه‌وهۆکارانه‌ی باسمان کرد هه‌ریه‌که‌یان له‌تاکێک ره‌نگ ده‌داته‌وه‌.که‌سێک که‌هه‌میشه‌ حه‌ز ده‌کا زوو کاره‌کانی بکا.زۆرجار زووش په‌شیمان ده‌بێته‌وه‌،ئه‌م به‌زوویه،‌ ده‌بێ به‌خوی ئه‌م تاکه‌،کێشه‌که‌ له‌وه‌ دایه‌ هه‌مێشه‌ به‌دڵراوکێ یه‌کی زۆره‌وه‌ بریار ده‌دا.یان کاتێ توشی رووداوێک ده‌بێ ناتوانێ به‌سه‌ر ئه‌وه‌ زاڵ بێ که‌ پیویسته‌ چی بکا،به‌ڵکو به‌وه‌ هه‌ڵده‌ستێت که‌ حه‌ز ده‌کا بیکات،له‌نێوان ئه‌م دوو هه‌ڵبژاردنه‌ ،ئه‌م هه‌میشه‌ له‌رێگای حه‌زه‌وه‌ بڕیاربه‌زووی ده‌دا،چونکه‌ ئه‌و هۆکارانه‌ی که‌ باسمان کردن هه‌موویان وێنابوونن له‌نیو حه‌زه‌کانی مرۆڤ نه‌ک پێویستی بوون.گه‌رانه‌وه‌ بۆ پێویستی کردن و نه‌کردن ،ره‌تکردنه‌وه‌ی حه‌زی کردنه‌ وه‌ک کاتێ من ده‌مه‌وێ زوو ده‌وڵه‌مه‌ند بم،به‌ڵام پێویسته‌ چاوه‌رێ بکه‌م،ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌نه‌که‌م ئه‌و رێگا زووه‌ی بیری لی ده‌که‌مه‌وه‌ ،زوو لێی په‌شیمان ده‌بمه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بێت وسه‌رکه‌وتینیشی لێ ده‌رده‌ست بێت.چاوه‌رێ نه‌کردن وبه‌جۆرێک نائارامی خۆمان وا ده‌که‌ن ژیانێکی نائارام و په‌شێومان هه‌بێ له‌نێو ته‌گه‌ره‌ی بریاره‌ زووه‌کانمان.

هه‌ر شتێک پیویست بوو ،مرۆڤ پیویسته‌ بیکات ئه‌گه‌ر ئه‌وکات ئه‌م پێویستیه‌ خێراهه‌نگاو نانیش بێت،نابێت به‌و هه‌ڵه‌یه‌ که‌ له‌نیو حه‌زی خێراکردنێک ده‌بینرێ،بۆنمونه‌ ؛ لێخورینی سه‌یاره‌ له‌ خێرای خۆی زیاتر سه‌رکه‌شیه‌ بۆ ئه‌و که‌سه‌، توشی کاره‌ساتی ده‌کا،به‌ڵام کاتێک پێویست ده‌بێ ناچاره‌ ئه‌و سه‌رکه‌شیه‌ قبوڵ بکا،وه‌ک ده‌زگاکانی فریاگوزاری گیانی خۆیان ده‌خه‌نه‌ مه‌ترسی له‌به‌ر پێویستی شته‌کان ،لیره‌ ئه‌م قوربانی دانه‌ خه‌مۆکی ناخاته‌وه‌ ،چونکه‌ له‌رێگای پێویستیه‌وه‌ ئه‌مه‌ پراکتیز کراوه‌ نه‌ک له‌رێگای حه‌زکردنێک وبه‌س.
ئه‌گه‌ر به‌ درێژی بێینه‌ سه‌ر خاڵه‌کان ،ووردبوونه‌وه‌ی زۆرتری ده‌وێ ،تا وه‌ک خۆیان لێکیان بده‌ینه‌وه،به‌ڵام ته‌نها به‌کورتی ووردتریان ده‌که‌ینه‌وه‌.تاکو پوختر کێشه‌کان ببینین . هه‌موومان به‌شێکین له‌و رووداوانه‌ی به‌سه‌رمان دادێت.یان خۆمان بۆ ئاماده‌ کردووه‌ ،ئه‌م کاتیش گله‌یه‌کانمان ئاراسته‌ی که‌سانی تر ده‌که‌ین ،پێش ئه‌وه‌ی بیر له‌وه‌ بکه‌ینه‌وه‌ ده‌بوا پیویست بوو چی بکه‌ین ؟وه‌ دواتر چیمان کرد؟ واتا دووباره‌ له‌نیو خێرای دا دووباره‌ ده‌بینه‌وه‌ به‌‌هه‌ڵه‌یه‌کی تازه‌ ترو نا ئاشنا، که‌ ده‌کرێ له‌ دوای ئه‌میشه‌وه‌ زنجیره‌یه‌کی درێژ هه‌بی له‌ هه‌ڵه‌و ،به‌به‌رده‌وامیش کاردانه‌وه‌کان دووباره‌ ببنه‌وه‌ .وه‌ک ئه‌وه‌ی لێ دێ که‌سێک ماوه‌یه‌ک له‌نێو نائومیدی ژیابێ له‌و کاته‌ دا ئه‌مه‌ به‌هه‌ڵ به‌کار ده‌هێنێ تا رزگاری ببێت ،گه‌رچی ئه‌نجامه‌که‌ی شتێکی تر ده‌بێ ،هه‌ندێکجاریش به‌سه‌ر یه‌ک دانی کاره‌کان له‌ ته‌مبه‌ڵی که‌سه‌که‌وه‌ ده‌بێ ،کاتێ ناتوانێ به‌ رێکی نه‌خشه‌یه‌ک دانێ ،دواتر باری قورس ده‌بێ و ناچار به‌و پراکتیزکردنه‌ ده‌بێت . لێره‌وه‌ ده‌گه‌ین به‌و راستیه‌ پیویسته‌ مرۆڤ ماته‌ڵ نه‌بێ له‌ راپه‌راندنی کاره‌کانی،به‌ڵام ناشێ به‌جۆرێ کار بکاته‌ سه‌ر نه‌قسی به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی کاره‌کان.پیویسته‌ وشیارانه‌ ره‌فتار بکا ،هه‌م له‌ کردنی کاریک به‌ووته‌‌ هه‌میش به‌کردار.هه‌میشه‌ مه‌ودا هه‌بێ له‌نیوان کردن وپه‌شیمان بووونه‌وه‌.تاوه‌کو ئه‌و کاره‌ی ده‌یکه‌ین یان ئه‌و قسه‌یه‌ی ده‌یکه‌ین ،په‌شیمان بوونه‌وه‌که‌ به‌دره‌نگه‌وه‌ نه‌بێ،واتا دوای کاریگه‌ریه‌کانیه‌وه‌نه‌بێ.

چاره‌سه‌رکردن:

1 ــ ده‌ستگرتن به‌کات له‌سه‌ر پێویستی جێ به‌جێ کردن واتا بوونی خشته‌ی ئه‌نجام دان،هیچ کات به‌ ره‌ندۆم کاره‌کان تێکه‌ڵ به‌یه‌ک نه‌که‌ین.
2 ــ هێشتنه‌وه‌ی مه‌ودا له‌نیوان کردن ونه‌کردن دا،دواتر بریار دان له‌سه‌ر پێویستی کردن یان نه‌کردن.بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر پێویست بوو بیکا،له‌رێگای حه‌زو ویسته‌وه‌نه‌بێ ،که‌ داواتر لێی په‌شیمان بێته‌وه‌.
3 ــ ئارام گرتن له‌نێو رووداوه‌کان،نه‌ک به‌وجۆره‌ی ببێ به‌ته‌مبه‌ڵی،به‌ڵکو کارکردنێکی زه‌هنی بێ ،بوار دان بێ به‌خۆی.
4 ــ راگرتنی هاوسه‌نگی ،تا له‌کاتی رووداوی کت وپر ،نه‌خشه‌کانی تێک نه‌جێ.
5 ــ به‌پێی قورسی کاره‌که‌ کاتی زیاتر بدا به‌خۆی،له‌نێویا دیسان دوور له‌ویسته‌کانی بیر بکاته‌وه‌،نه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌مه‌وێ ناوبانگم هه‌بێ،به‌ڵکو ئایا ناوبانگ خۆی چ شتێکه‌؟
6 ــ نه‌کردنی هیچ کارێک به‌مه‌به‌ستی سه‌لماندنی هێزی خۆی،به‌ڵکو کردنێک بێت هێزبدات به‌ ده‌ورووبه‌ری.
7 ــ نه‌دیتنی ژیان له‌نیو یه‌ک ده‌لاقه‌ی تاریک،به‌پیچه‌وانه‌وه‌ هه‌موو شتێک به‌ژیان بزانێت ،له‌وه‌ی هه‌یه‌تی وله‌ده‌ستی ده‌داو ده‌یبێت.

ئه‌گه‌ر به‌راستی که‌سێکی له‌و جۆره‌ که‌سانه‌ بوویت،دڵنیابه‌ رۆژێک به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌دوای ناوبانگ دا بگه‌ڕێی ،به‌ناو بانگ ده‌بیت ،به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندیت بوێ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بیت ،به‌مه‌رجێک له‌دڵه‌وه‌ ئه‌و شتانه‌ت بوێت که‌ پیویستن به‌راده‌ی خۆی،نه‌ک وویستنێک به‌بێ راده‌….

پەڕەی داهاتوو »