خێزانه‌ جیهانییه‌کان

خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه بۆ کوردستان

وه‌ستانێکی کۆمه‌ڵناسیانه‌‌

سۆسیۆسایکۆلۆژ: ئاسۆ بیاره‌یی

پایزی 2009 سوێد

Global families

Transnational migration and kinship

خێزانه‌ جیهانیه‌کان

په‌نابه‌رایه‌تی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌ڕۆک وخزمایه‌تی

Global families

Transnational migration and kinship 

ژیان بۆ زۆربه‌ی  په‌نابه‌ران له‌ چه‌ند شوێنێکی جیاوازدا‌ خۆی ده‌بینێته‌وه. پێوه‌ندی نێوان خێزانه‌کان باری ئابوری، شێوازی ژیان و که‌سایه‌تی وا فۆرم و قه‌واره‌ی خۆی وه‌رده‌گرێت که‌ سنووری نه‌ته‌وه‌کان  هێچ واتایه‌کیان نابێت و پانتاییێکی فراوان ده‌پسێنێت.  له‌ ڕێگه‌ی پێوه‌ندیه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ گه‌ڕۆکییه‌کانه‌وه (transnational relations)هه‌موو سنووره‌ جوگرافیه‌کان پێکه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌بن و زۆر له‌و شوێنه‌ جیاواانه‌ که‌ په‌نابه‌ر ڕه‌گی تێدا هه‌یه‌ نیشتمانێک بۆ خۆی دروست ده‌کات. چه‌مکی خێزانه‌ جیهانیه‌کان باسی ئه‌و هاوکایه‌یه‌ ده‌کات که‌ له‌ نێوان ژیانی په‌نابه‌رله‌ سوێد و ئه‌وهاوبه‌شیه‌ جیهانییه‌ که‌ ئه‌و که‌س و خێزانانه‌ له‌ گه‌ڵ وڵاتانی تردا، که‌ لێوه‌ی هاتوون یان که‌سوکاریان تیایدا هه‌یه‌ و هاوبه‌شێکی تێدا ده‌بینن.

خێزان و خزمایه‌تی بنه‌ڕه‌تی زۆربه‌ی ئه‌و تۆڕه‌ گه‌ڕۆکه‌ پێک دێنن.  پرسه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و هۆکاره‌ چیه‌ که‌ خزمایه‌تی وا ده‌کات که‌ مرۆڤه‌کان سه‌رباری دوور جوگرافیاو جیاوازی کات، پێکه‌وه‌ گرێ بدات؟ خێزانه‌ جهیانیه‌کان وه‌لامی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و توێژینه‌ ئیتنۆگرافیه‌ی  له‌سه‌ریان کردونم و ئه‌و هه‌ڵوێست و ئه‌زمونه‌ی چنگم که‌وتوون. ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات که‌ چۆن خێزانه‌کان سه‌ره‌ڕای دووری خزمایه‌تییه‌وه‌ خۆیان پێکه‌وه‌ گرێ ده‌ده‌ن، که‌ چۆن وه‌ڵام  بۆ ئه‌و پرسه‌ ئاڵۆزه‌ و هه‌ندێ جار، ناکۆکی ژیانی نه‌ته‌وه‌گه‌ڕۆکه‌کان ده‌دۆزنه‌وه‌.

به‌ ڕامانێکی ئانترۆپۆلۆژیانه‌، ئه‌م په‌ڕتووکه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌ک و دوو ڕێبازی له‌ ئارا و زیندو ده‌خاته‌ ڕو، یه‌که‌میان کۆچبه‌ری گه‌ڕۆک و دووه‌میان توێژینه‌وه‌ هه‌نووکه‌یه‌کان له‌سه‌ر خێزان و خزمایه‌تی. (بڕوانه‌ به‌رگی پشته‌وه‌ی ئه‌م په‌ڕتووه‌که،وه‌رگێردراوه‌‌).

Transnational چییه‌؟

ترانس ناشێۆناڵ  یان ئه‌و ناشیۆنالیزمه‌ی که‌ گه‌ڕۆکه‌ و سنوورێکی نیشتمانی دیارکراوی نیه‌ خۆی تێدا بدۆزێته‌وه‌، به‌پێی هه‌ندێ توێژه‌ره‌وه‌ی کۆمه‌ڵناسی ئه‌مریکی، ئه‌وپرۆسه‌یه‌یه‌ که‌ په‌نابه‌ران له‌ ژیانی ڕۆژانه‌یان پێوه‌ی چالاکن له‌ وانه‌ چالاکی کۆمه‌ڵایه‌تی،  ئابوری و ڕامیاری که‌ چوارچێوه‌ی سنووری نه‌ته‌وه‌کانی پساندوه‌.

بۆ تێگه‌یشتن له‌و خاڵانه‌ی خواره‌وه ‌و بۆ مه‌به‌ستی خستنه‌وه‌ی ڕوی دینامیکی له‌ دایکبوونی خێزانه‌ جیهانیه‌کانه‌ له‌ پرۆسه‌ی په‌نابه‌ریدا ،  نووسه‌ری ناوبراو چاوپێکه‌وتنی له‌ گه‌ڵ شه‌ست خیزانی کوردی باشووری کوردستان که‌ ڕه‌گه‌زنامه‌ی سوێدیان هه‌یه‌  کردووه‌.

Estamon&Åkersson (2007) ئه‌و توێژینه‌وه‌‌ زانستی و کۆمه‌ڵناسیانه‌یان کۆکردوه‌ته‌وه‌ که‌ له‌سه‌ر ڕه‌وندی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی ناو سوێده‌ که‌ چه‌ند ساڵێکه‌ مافی په‌نابه‌ریان هه‌یه‌. توێژینه‌وه‌که‌ زۆر لا‌یه‌نی ڕۆژانه‌ و زیندووی له‌ خۆی گرتووه‌، له‌وانه‌ خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نیشتیمان و ئه‌و ئاسته‌نگیانه‌ که‌ ئه‌و خه‌ونه‌یان تێکداوه‌. یه‌کێک له‌و ڕه‌وندانه‌ که‌  نووسه‌رEmanulsson له‌م په‌ڕتووکه‌دا توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر کردووه‌، خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ی کورده‌کانی باشووری کوردستانه‌ و ناکامه‌کانی. ئه‌و به‌شه‌ی توێژینه‌وه‌که‌  که‌ له‌سه‌ر ڕه‌وه‌ندی کورده‌ له لاپه‌ڕه‌ 259 تاکو 287 و چه‌ند خاڵێکی بابه‌تی له‌ خۆ گرتووه‌:

• خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ باشووری کوردستان
• جیابوونه‌وه‌ی خێزانه‌ کورده‌کان
• له‌ دایکبوونی چه‌مکی خێزانی گه‌ڕۆک

• خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ باشووری کوردستان

هۆکاره‌کانی گه‌ڕانه‌وه‌:

•  
  • به‌سه‌رکردنه‌وه‌ و نوێکردنه‌وه‌ی پێوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی و ژیان به‌سه‌ر بردن له‌ نێو خزم و که‌سوکاردا.
  • به‌کارهێنانی پیشه‌ و ئه‌و بڕوانامه‌یه‌ی که‌ هه‌ندێ له‌ ڕه‌وه‌نده‌کان به‌ده‌ستیان هێناوه‌، له‌هه‌مان کاتدا دژواربوونی به‌دستکه‌وتنی کار له‌ولاتێکی وه‌ک سوێد.
  • به‌هێزی ڕۆڵی ئه‌و گرێده‌ره‌ نه‌ته‌وایه‌تیانه‌ و  نه‌بوونی ئه‌و خاڵه‌ له‌یه‌کچوانه‌ی نێوان کۆمه‌ڵگه‌ی سوێدی و کوردی.
  • هۆکاری ئابوری وپێگه‌ی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی. لێره‌دا هه‌ندێک که‌ خاوه‌ن بروانامه‌ی به‌رز و ناسراوبوون، به‌ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ باشووری کوردستان، له‌و شوێنانه‌ی که‌ خۆیان مه‌به‌سیتیان بوو وه‌رده‌گیران و موچه‌یه‌کی باشیان وه‌رهگرتووه‌.

ئه‌و خه‌ونه‌ پتر له‌لای پیاوه‌ کورده‌کان بره‌وی هه‌بووه‌ و هه‌یه‌. بۆچی ؟ چونکه‌ زۆرجار ئه‌و پیاوانه‌ شانسیان هه‌بووه‌ به‌هۆی کاری سیاسیه‌وه‌ ڕوبکه‌نه‌ ئه‌وروپا/سوێد و مافی په‌نابه‌ری سیاسی وه‌ربگرن. ئه‌وه‌ی که‌ ڕویدا دوای پێکهێنانی هێڵی ئازاد له‌لایه‌ن وڵاته‌ هاوپه‌یمانه‌کانه‌وه‌ ساڵی 1991 زۆر له‌و پیاوانه‌ ده‌رفه‌تیان بۆ سازا که‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ کوردستان تاکو ژن بهێنن. خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نیشتمان یان باشووری کوردستان، ئه‌و خه‌ونه‌یه‌ که‌ بووه‌ به‌ ئاواتی زۆربه‌ی خیزانه‌کان به‌ تایبه‌تی دوای روخاندنی ڕژێمی داگیرکه‌ری عه‌ره‌بی عێراق له‌ ساڵی 2003 زیاتر جۆشی خوارد وهه‌ندێک به‌ته‌واوه‌تی بریاریان دا به‌ ماڵ و منداڵه‌وه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌. زۆربه‌ی ئه‌و په‌نابه‌رانه‌(به‌تایبه‌تی پیاوه‌کان) ئه‌ندامی چالاکی پارتییه‌ سیاسیه‌ کوردیه‌کان بوون و ئاگاداری بارودۆخی سیاسی باشووری کوردستان بوون. هه‌ندێ جارش بۆ کاری به‌رخودان ڕویان له‌ کێوه‌کانی کوردستان کردووه‌ته‌وه‌. داڕامانی ڕژێمی سه‌ددام هانده‌رێك ڕاسته‌وخۆ بووه‌ بۆ هێنانه‌ دی ئه‌و خه‌ونه‌،خه‌ونی کوردستانێکی ئازاد.

• جیابوونه‌وه‌ی خێزانه‌ کورده‌کان و دروستبوونی ژیانی خێزانی له‌ نێوان دوو وڵاتی جیاوازدا

ئاستی گه‌رانه‌وه‌ دوای نه‌مانی سه‌ددام بۆ کوردستان له‌ لای پیاوه‌ کورده په‌نابه‌ره‌کان، به‌ تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی سیاسی چالاک بوون له‌ هه‌موو په‌نابه‌ره‌کانی دی خواستی گه‌ڕانه‌وه‌یان به‌هیزتربووه‌. زۆربه‌ی ئه‌و شه‌ست خێزانه‌ی که‌ چاوپێکه‌وتنیان له‌ گه‌ڵ کراوه‌ منداڵیان له‌ قوتابخانه‌ هه‌بووه‌، ئافره‌ته‌کان خاوه‌ن کاری هه‌میشه‌یی بوون، هه‌روه‌ها هه‌ندێ له‌ پیاوه‌کانیش کاریان هه‌بووه‌. نووسه‌ر ڕاشکاوانه‌ باسی ئه‌و گرفتانه‌ ده‌کات که‌ بۆچی خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ باشووری کوردستان،خاکی باوباپیر بووه‌ته‌ مۆته‌که‌ و ئه‌نجامی ناکامی بۆ ئه‌و خیزانانه‌، که‌ یا جیابوونه‌وه‌ یان پیاوه‌کان هه‌ندێکیان له‌ نێوان سوێد و کوردستاندا هاتووچۆیان کردووه‌، ته‌واو بووه‌. هه‌ندێ له‌و‌ خێزانانه‌ش که‌ به‌ منداڵه‌وه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، دیسان ئاواتی ئه‌و خه‌ونه‌یانی پوچه‌ڵ بووته‌وه‌ که‌ ئه‌وان سالانێک له‌ هه‌نده‌ران چاوڕێی بوون و بۆی سووتاون. یه‌کێک له‌ژنه‌ کورده‌کان باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ ئاسان نه‌بووه‌ بۆ منداڵه‌کانیان خۆیان بگونجێنن. هه‌ندێ ژن ته‌نها شویان بۆ ئه‌وه‌ کردبوو که‌ له‌و باردۆخه‌ ناهه‌مواره‌ی کوردستان ڕزگاریان ببێت. چه‌ند ژنێکیشی تریش باسی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌  هاوسه‌رگیری ئه‌وان بنه‌مایه‌کی خۆشه‌ویستی نه‌بووه‌ و بۆ ڕازی کردنی باوک یان برا و بنه‌ماڵه‌ کراوه‌. کچه‌کان هێچ بڕیارێکیان نه‌بووه‌ له‌ پرۆسه‌ی شووکردندا. هه‌ندێ جارێش هاوسه‌رگیرییه‌کان شێوه‌ی بازرگانی هه‌بووه و کچه‌کان به‌ زۆه‌ردراون به‌شوو یان کوڕه‌کان ته‌نها به‌ وێنه‌ کچه‌کانیان بینیوه‌ و بۆیان ئیمپۆرت کراون.      ‌.

ئه‌و هۆکارانه‌ بوونه‌‌ته‌ ده‌ستمایه‌ی جیابوونه‌وه‌ کاتێک پیاوه‌کان بڕیاری گه‌ڕانه‌وه‌یان داوه‌، له‌ هه‌ندێ خێزانیشدا ژنه‌کان پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیان وه‌ک ژن له‌ سوێد له‌ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌دا به‌هێزبووه‌ و نه‌ یانویستووه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ کوردستان ئه‌و پێگه‌یه‌ له‌ ده‌ست بده‌ن.  هه‌ندێ جاریش پیاوه‌کان ژنی دووه‌میان هێناوه‌.

فاکته‌ری ئابوری و ئارامی دوو فاکته‌ری سه‌ره‌کی بوون که‌ خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ی  زۆربه‌ی ئه‌و خێزانانه‌ی  سڕییه‌وه‌ته‌وه‌. یه‌کێکی تر له‌ ژنه‌کان:

هه‌رچه‌نده‌ هه‌ستێکی خۆش بوو که‌ گه‌یشتمه‌ کوردستان و که‌سوکارم دێته‌وه‌،به‌لام هه‌موویان چه‌کداربوون و منداڵه‌کان له‌ بری یاری کۆمپیته‌ر، گه‌لێ یاری مه‌ترسی داریان ده‌کرد و ویستم کار بکه‌م به‌ڵام مووچه‌که‌م زۆرکه‌م بوو. له‌ هه‌مووی ناخۆشتر خه‌سته‌خانه‌کانیان زۆر خراپ بوون. هه‌رچه‌ند هه‌وڵم دا خۆم بگونجێنم، به‌ڵام زۆر شته‌ هاوبه‌شه‌کانی جاران نه‌مابوون.

ڕه‌ویبوونه‌وه‌ی خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌و هۆکاره‌کانی:

• گۆڕانی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له‌ باشووری کوردستان و نه‌مانی هه‌مان خاڵی هاوبه‌ش(له‌زۆربه‌ی بواره‌کانی ژیاندا) له‌ نێوان ئه‌و خێزانه‌ ڕه‌وه‌ندانه‌و  کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له‌ باشوور.
• نه‌بوونی بیمه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئارامی ئابوری و له‌ باشووری کوردستان به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ له‌ سوێد هه‌یه‌.
• جیاوازی له‌ بیرکردنه‌وه‌و و هه‌ڵسوکه‌وت و  گۆڕینی جۆری خزمایه‌تی.
• له‌دایکبوونی پێوه‌ر و نۆرمی نوێ له‌ کن خێزانه‌ ره‌وه‌نده‌کان، به‌تایبه‌تی منداڵه‌کانیان.
• شه‌ڕی نێوان  پارتی و یه‌کێتی که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی کرد به‌ دوو به‌شه‌وه‌ و هێوای ئازادی و بڕوابوون به‌ دواڕۆژێکی پرشنگدار سڕییه‌وه‌.
• پێشه‌وه‌چوونی پێگه‌ی ژنان و ترسی له ده‌ستدانی ئه‌و مافانه‌ی که‌ ژنان و کچانی ڕه‌وند ئاشنای بوون و له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی سوێد فێری بوون. به‌ تایبه‌تی مافی یه‌کسانی له‌زۆربه‌ی بواره‌کانی ژیاندا. به‌پێی  نووسه‌ر ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ کاریگه‌رترین هۆکاربووبێت که‌ خه‌ونی گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌لای پیاوه‌کان تێک دابێت، چونکه‌ زۆر ژنه‌کان دژی گه‌ڕانه‌وه‌بوون و ئاسته‌نگیان دروستکردووه‌ Emanulsson (2007. لا 274). زۆربه‌ی پیاوه‌کان پێیان وابووه‌‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ باشووری کوردستان ده‌توانن پێوه‌ندییه‌ کۆنه‌کانی خۆیان له‌گه‌ل خزم و براده‌رانیاندا نوێ بکه‌نه‌وه‌، لێره‌دا ئاگاداری ئه‌وه‌ نه‌بوون که‌ ژن و کچه‌کانیان له‌سوید فیری ژیانێکی نوێ بوون. جل و به‌رگ و جۆری هه‌ڵس وکه‌وتکردن بۆ نموونه‌. زۆربه‌ی ئافره‌ته‌کان که‌ دژی گه‌ڕانه‌وه‌ بوون، به‌ڕاشکاوی دژی پیاوسالاری بوون له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا. هه‌ندێکیان به‌ته‌واوه‌تی هه‌ر له‌یه‌که‌م ڕۆژی گه‌ڕانه‌وه‌دا هه‌ستیان به‌و پیاوسالارییه‌ کردووه‌ کاتێک باوک و برای مێرد و مامه‌کانیان بینیوه‌ که‌ ویستویانه‌ ناچاریان بکه‌ن و به‌دڵی وان ڕه‌فتاربکه‌ن. ئه‌و ناکۆکییه‌ وای له‌و ئافره‌تان کردووه‌ که‌ بیر له‌ مانه‌وه‌ له‌ باشووری کوردستان نه‌که‌ن. که‌واته‌ له‌ ده‌ستدانی مافه‌کان(مافی ئافره‌تان) ئاسته‌نگێکی سه‌ره‌کی بووه‌ به‌رامبه‌ر پیاوه‌کان.

• له‌ دایکبوونی چه‌مکی خێزانی جیهانی ڕهه‌نده‌کانی

بۆ پێکه‌وه‌ گرێدانی چه‌مکی خێزانی جیهانی به‌ باری ژیانی ئه‌و خێزانه‌ کورده‌ په‌نابه‌رانه‌وه‌، توێژنه‌وه‌که‌ میکانزمێکی نوێی خستوه‌ته‌ به‌رده‌م خوینه‌ران و په‌نجه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و خاڵه‌ گرنگانه‌ داناوه‌ که‌ بۆنموونه‌ خێزانه‌ ڕه‌ونده‌ کورده‌کانی سوێد چۆن بونه‌ته‌ خێزانێکی جیهانی و له‌ نێوان دوو نیشتمانی دور له‌یه‌کدا خۆیان بدۆزنه‌وه‌ و بتوانن پێوه‌ندیێکی پته‌و له‌ نێوان سوێد و باشووری کوردستاندا ببه‌ستن. لێره‌دا پیاوه‌کان پێشه‌نگی ئه‌م جۆره‌ ژیانه‌ن(خێزانی جیهانی)، ترسی له‌ده‌ستدانی پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و له‌ هه‌مان کاتدا بێکاری و نه‌بوونی خاڵی هاوبه‌ش له‌ گه‌ڵ کۆمه‌ڵگه‌ی سوێدا هانی داون که‌ هه‌ندێکیان خێزانه‌کانیان له‌ سوێد به‌جێبهێڵن و له‌ هه‌مان کاتدا خۆیان له‌ کوردستان کاربکه‌ن. هه‌ندێ له‌ خێزانه‌کان ته‌نانه‌ت هانی منداڵه‌کانیان له‌ سوێد ده‌ده‌ن که‌ بروانامه و پیشه‌ی به‌رز له‌ سوێد به‌ده‌ست بهێنن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانیش بتوانن بگه‌رێنه‌وه‌. 

شایه‌نی باسه‌ سه‌ره‌ڕای بۆچونی ئافره‌ته‌کان  و ڕازی نه‌بوونیان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌، به‌ڵام سه‌ردان و تێکه‌ڵی هه‌میشه‌یی له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی له‌ باشووری کوردستان، ئه‌و لینک و گرێده‌ره‌ی له‌ نێوان ئه‌و خیزانانه‌دا‌ دروست کردووه‌، له‌ هه‌مان کاتیشدا پێشه‌وه‌چوونی مافه‌کانی ئافره‌تان له‌ کوردستان، هه‌رچه‌نده‌ شێوازێکی خاوه‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ سوێد، دیسان ئومێدێکی تێدا دروستکردوون، که‌ ده‌توانن به‌شێوه‌یه‌کی کاتی له‌وێنده‌ر بژین به‌ تایبه‌تی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی که‌ به‌ ته‌مه‌نێ گه‌وره‌ساڵی رویان له‌ سوێد کردووه‌. ته‌نیای و نه‌بوونی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی وای له‌ هه‌ندێ له‌و ئافره‌تانه‌ کردووه‌ که‌ ژیانی کوردستان زیاتر په‌سه‌ند بکه‌ن، به‌تایبه‌تی ژیانی تێکه‌ڵی و پیاسه‌ ئێوارانی شه‌قام و بازاره‌کانی نیشتیمان. 

ئه‌نجامگیری

نووسه‌ر Emanulsson  (لاپه‌ڕه‌ 282 تا 286، 2008)گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ که‌ خیزانه‌ کورده‌ ڕه‌وه‌نده‌کان سێ ڕێگه‌یان له‌ به‌رده‌م دایه‌:

1.     گه‌ڕانه‌وه‌یه‌کی هێدیانه‌ و نه‌رم و دۆزینه‌وه‌ی بارێکی ژیانی هێمن و ئارام له‌ هه‌موو ڕووه‌کانه‌وه‌ ، نوێکردنه‌وه‌ و پته‌وکردنی خزمایه‌تی و پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ که‌سوکار له‌ باشووری کوردستان.

2.     جیابوونه‌وه‌، واته‌ له‌یه‌کترازانی خێزانه‌کان و جودابوونه‌وه‌، ڵێره‌شدا کۆمه‌لێک له‌و خیزانانه‌ تووشی جیابوونه‌و هاتوون و ژنه‌کان و منداڵه‌کانیان له‌ سوێد ماونه‌ته‌وه‌ و پیاوه‌کانیش له‌ کوردستان ژیانێکی خێزانی نوێیان بۆ خۆیان دروستکردووه‌.

3.     پێوه‌ندیه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ گه‌ڕۆکه‌کان  transnational relations، هه‌ندێ جار خێزانه‌کان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ کوردستان و له‌وێ ده‌مێننه‌وه‌. یاخود پیاوه‌کان له‌ کوردستان کار ده‌که‌ن و ژن و منداڵه‌کانیان له‌ سوێد ژیان ده‌به‌نه‌ سه‌ر و هه‌ندێ جار سه‌ردانی کوردستان ده‌که‌نه‌وه‌. لێره‌دا باری ئابوری به‌پێی نووسه‌ر Emanulssonڕۆڵی به‌رچاو ده‌بینێت، خێزانه‌کان ناخوازن تووشی قه‌یرانی ئابوری ببن ئه‌م شێوازه‌ ژیانه‌ په‌سه‌ند ده‌که‌ن. نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ی هێجگاری ئه‌م خێزانانه‌ بۆ کوردستان، ئه‌جه‌ندی و فاکته‌ری سیاسیشی له‌ پاڵه‌، له‌وانه‌ نه‌بوونی ئازادیێکی چه‌سپاو له‌ باشووری کوردستان بۆ کورده‌کان.

4.     له‌به‌ر ڕۆشنایی پێناسه‌ی ترانس ناشیۆنالیزم(بروانه‌ لاپه‌ڕه‌ 11. هه‌مان سه‌رچاوه‌)، که‌واته‌ هه‌ندێ له‌ خێزانه‌ ڕه‌وه‌نده‌کانی کورد له‌ سوێد خێزانی ترانسناشێۆناڵن، چونکه‌ ڕۆژانه‌ کۆمه‌ڵێک پێوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابوری، سیاسیان هه‌یه‌ که‌ سنووری نه‌ته‌وه‌کانی به‌زاندووه‌. هه‌میشه‌ پێوه‌ندیان به‌ باشووری کوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌م پێوه‌ندیه‌ش به‌ هۆی جهیانگیری و پێشکه‌وتی ته‌کنه‌لۆژیاوه‌ ئاسان بووه‌.

سه‌رچاوه‌:

Estamon&Åkersson, ( 2007). Globals familje, Transnationell migration och släktskap. Riga: Livonia Print

خۆكوژیی گه‌نجی كورد ته‌شه‌نه‌ی سه‌ندووه‌

(دیارده‌و چاره‌سه‌ر)

توێژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی: حه‌مه‌ی ئه‌حمه‌د ره‌سوڵ

پێناسی خۆكوژی: ئایا به‌ خۆكوشتنمان‌ كێشه‌كانمان چاره‌سه‌ر ده‌بێت؟ ئایا خۆكوژی‌ ده‌توانێ‌ هۆكاری‌ گۆڕانكاری‌ له‌ كۆمه‌ڵگادا بێت؟ كێ‌ له‌ به‌رامبه‌ر خۆكوژیی‌ تاكه‌كاندا به‌رپرسیاره‌، كۆمه‌ڵگا یان خودی‌ تاك؟ مرۆڤ بۆچی‌ په‌نا ده‌باته‌ به‌ر خۆكوژی‌؟ ئه‌م پرسیارانه‌‌و ده‌یان پرسیاری‌ له‌مجۆره‌، له‌ كاتێكدا دێنه‌ گۆڕێ‌ كه‌ دیارده‌ی‌ خۆكوژی‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندندایه‌‌و رۆژانه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكی‌ جیهاندا، گوێبیستی‌ هه‌واڵی‌ خۆكوژی‌ ده‌بین.به‌ڵام پێناسی خۆكوژی‌ چییه‌؟ خۆكوژی‌ وه‌ك دیارده‌یه‌كی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ته‌نیا رێگا‌و دوایین رێگای‌ له‌نێوبردنی‌ “خود”ه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئاگایانه‌ له‌ لایه‌ن تاكه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. یان به‌ مانای‌ ئه‌نجامدانی‌ كرده‌وه‌یه‌كه‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ كۆتاییهێنان به‌ ژیانی‌ كه‌سێك به‌ده‌ستی‌ خۆی‌. خۆكوژی‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ مردن ده‌گوترێ‌ كه‌ راسته‌وخۆ‌و ناڕاسته‌وخۆ ده‌رئه‌نجامێكی‌ دیار‌و به‌رچاوی‌ هه‌یه‌، ئه‌م كرده‌وه‌یه‌ تاكی‌ خۆكوژ ئه‌نجامیده‌دا‌ت و خۆشی‌ ئاگاداری‌ ئاكامی‌ كرده‌وه‌كه‌ی‌ خۆیه‌تی‌.

ئیمیل دووركهایم، دامه‌زرێنه‌ری‌ كۆمه‌ڵناسیی‌ مۆدێڕن، له‌ كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی‌ خۆیدا به‌ناوی‌ “خۆكوژی‌” به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زانستیانه‌ باس له‌ خۆكوژی‌ ده‌كا‌تو له‌مباره‌وه‌ نووسیوه‌‌: “خۆكوژی‌ كرده‌وه‌یه‌كی‌ تاكه‌كه‌سی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ كه‌ ده‌توانرێت‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵناسییانه‌ی‌ بۆ بكرێت. به‌ بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ “هۆكار”ی‌ شه‌خسیی‌ تاكه‌كان بۆ خۆكوژی‌،  ته‌نیا به‌ یارمه‌تیی‌ كۆمه‌ڵناسی‌ ده‌توانین په‌ی‌ به‌و هۆكارانه‌ ببه‌ین كه‌ ده‌بنه‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ راده‌ی‌ خۆكوژی‌ له‌ كۆمه‌ڵگا جۆراوجۆره‌كاندا، جیاواز بێ‌. هۆكارگه‌لێك كه‌ له‌ نه‌بوونی‌ پێڕاگه‌یشتن‌و چاودێریی‌ دروست به‌سه‌ر ویست‌و ئاره‌زووه‌ تاكه‌كه‌سییه‌كاندا، سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌.

ئه‌م دیارده‌یه‌ مێژوویه‌كی‌ دوور‌و درێژی‌ هه‌یه‌‌و ساڵانێكه‌ وه‌ك كێشه‌یه‌كی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌رۆكی‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگای‌ جیهانی‌‌و یه‌ك له‌وان كۆمه‌ڵگای‌ كوردستانی‌ گرتۆته‌وه‌. خۆكوژی‌، له‌ ئاكامی‌ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و تێكچوونه‌ ده‌روونییه‌كانی‌ مرۆڤه‌وه‌ سه‌ر هه‌ڵد‌ه‌دات ‌و له‌ كوردستاندا به‌ یه‌كێك له‌ كێشه‌ گرنگه‌كان ده‌ژمێردرێ‌‌و پێویستی‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌، خه‌سارناسی‌‌و به‌دواداچوون هه‌یه‌. به‌داخه‌وه‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌م چه‌ند ساڵانه‌ی‌ دوایید‌ا به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ په‌ره‌یسه‌ندوه‌، به‌ جۆرێك كه‌ رۆژ نییه‌ گوێمان له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ هه‌واڵی‌ پێوه‌ندیدار به‌ خۆكوژییه‌وه‌ نه‌بێت‌، یان له‌ رۆژنامه‌‌و ماڵپه‌ڕ‌و تۆڕی‌ ئینته‌رنێتدا نه‌خوێنینه‌وه‌ كه‌: ژنێك خۆی‌ سووتاند، پیاوێك خۆی‌ خنكاند، لاوێك له‌ رێگای‌ خواردنی‌ ده‌رمانه‌وه‌ كۆتایی‌ به‌ ژیانی‌ خۆی‌ هێنا، كچێك خۆی‌ خنكاند، كچێك به‌هۆی‌ ده‌سترێژیی‌ سێكسییه‌وه‌ ئاگری‌ له‌ جه‌سته‌ی‌ خۆی‌ به‌ردا‌و مرد، كچ‌و كوڕێكی‌ لاو، به‌هۆی‌ ناڕه‌زایه‌تیی‌ بنه‌ماڵه‌كانیان له‌گه‌ڵ‌ پێكه‌وه‌ژیانیان، خۆیان كوشت، گه‌نجێك به‌هۆی‌ هه‌ژاریی‌ بنه‌ماڵه‌كه‌یه‌وه‌ خۆی‌ كوشت‌و ده‌یان‌و سه‌دان هه‌واڵی‌ له‌مجۆره‌.

وه‌لی هۆكاره‌كانی‌ خۆكوژی چین: له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ خۆكوژی‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ بڕیاری‌ تاكه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام سه‌رچاوه‌ یان هۆكاره‌كه‌ی‌ ته‌نیا بڕیاره‌ تاكه‌كه‌سییه‌كان نین‌و ناتوانین به‌ بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان‌و كاریگه‌رییان له‌سه‌ر تاك، باس له‌ هۆكاره‌كانی‌ خۆكوژی‌ بكه‌ین. خۆكوژی‌، په‌یوه‌ندیی‌ به‌ هه‌لومه‌رجی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ژیانی‌ تاكه‌كان له‌ نێو بنه‌ماڵه‌‌و كۆمه‌ڵگادا هه‌یه‌‌و هه‌روه‌ك باسمكرد، ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ ئاكام‌و ده‌رئه‌نجامی‌ كێشه‌ ده‌روونی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا سه‌ر هه‌ڵد‌ه‌دات ‌و هۆكاری‌ واقیعیی‌ خۆكوژییه‌كان، هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانن كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ دیكه‌، له‌ ده‌سته‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ده‌سته‌یه‌كی‌ دیكه‌‌و له‌ ئایینێكه‌وه‌ بۆ ئایینێكی‌ دیكه‌ جیاوازییان هه‌یه‌.

ده‌توانین هۆكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ تاك هانده‌ده‌ن بیر له‌ خۆكوژی‌ بكاته‌وه‌ یان په‌نا به‌رێته‌ به‌ر ئه‌م دیارده‌یه‌، به‌مجۆره‌ ده‌ستنیشان بكه‌ین: ژیانی‌ شاری‌، زۆربوونی‌ حه‌شامه‌ت و قه‌ره‌باڵی، پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان‌و پێكه‌وه‌ نه‌گونجانی‌ تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا، شكستی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، ده‌ستكورتی‌‌و هه‌ژاری‌، بێكاری‌، كێشه‌كانی‌ بنه‌ماڵه‌، ته‌ڵاق‌و… . له‌ هۆكاره‌ ده‌روونییه‌كانیش ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ هه‌ستكردن به‌ ته‌نیایی‌‌و غه‌ریبی‌، گیرۆده‌بوون به‌ مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان، شكست له‌ خۆشه‌ویستید‌ا، بێهیوایی‌ یان نائومێدی‌، خه‌مۆكی‌‌و هه‌ستكردن به‌ پووچی‌ له‌ ژیاندا‌و لاوازیی‌ تاك له‌ به‌رامبه‌ر كێشه‌كانی‌ ژیاندا بكه‌ین. هه‌روه‌ها ده‌كرێت‌ گۆڕانی‌ كۆمه‌ڵگا سوننه‌تییه‌كان به‌ كۆمه‌ڵگای‌ مۆدێرن‌و جیاوازیی‌ نێوان بایه‌خه‌ سوننه‌تی‌‌و بایه‌خه‌ نوێیه‌كانیش به‌ هۆكارگه‌لێك ناو ببه‌ین كه‌ باندۆریان له‌سه‌ر تاكه‌كان هه‌یه‌‌و له‌وانه‌شه‌ هۆكاری‌ په‌نا بردنه‌ به‌ر خۆكوژی‌ بن.

راده‌ی‌ خۆكوژی‌ له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا، نیشانده‌ری‌ ئاستی‌ لاوازیی‌ تێگه‌یشتنی‌ تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا، خۆشنه‌ویستنی‌ خود‌و ئاستی‌ ته‌ندروست نه‌بوونی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ له‌ باری‌ ده‌روونییه‌وه‌ نوومایش ده‌كات.

نیشانه‌كانی‌ پێش له‌ خۆكوژی: تاكێك كه‌ بڕیاری‌ خۆكوژیی‌ دابێت‌، بێگومان له‌ قسه‌كردن، هه‌ڵسوكه‌وت‌و هاتوچۆكانیدا دیاره‌. ئه‌ڵبه‌ت به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ جیاوازیی‌ تاكه‌كان، له‌وانه‌یه‌ شێوه‌ی‌ قسه‌كردن‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌كانیش جیاواز بن. به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌، هه‌ڵسوكه‌وته‌كان له‌ تاكێكه‌وه‌ بۆ تاكێكیتر ده‌گۆڕێن. بۆ نموونه‌ تاكێك پێش له‌ خۆكوژی‌، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئه‌رێنی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌ور‌وبه‌ره‌كه‌ی‌ هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كا‌ت و پێی‌ وایه‌ ده‌بێ‌ به‌مجۆره‌ سه‌رنجی‌ كه‌سانی‌ ده‌ور‌وبه‌ری‌ بۆلای‌ خۆی‌ رابكێشێت‌. به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ كه‌سێكی‌ دیكه‌ وا بیر بكاته‌وه‌ كه‌ چونكه‌ ئه‌و خۆی‌ ده‌كوژێ‌‌و ده‌مرێت، گرنگ نییه‌ كه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی‌ باش بێت‌، بۆیه‌ له‌مه‌ڕ ده‌ور‌وبه‌ر بێبایه‌خ ده‌بێت و هه‌وڵنادات سه‌رنجی‌ ئه‌وان بۆلای‌ خۆی‌ راكێشێ‌.

بێگومان هه‌ركه‌س یان هه‌ر تاكێك كه‌ په‌نا ده‌باته‌ به‌ر دیارده‌ی‌ دزێوی‌ خۆكوژی‌، كێشه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ هه‌یه‌، كه‌ پێیوایه‌ رێگای‌ ده‌ربازبوون له‌و قه‌یران‌و كێشانه‌، خۆكوشتنه‌. به‌ڵام ئایا خۆكوژی‌ ته‌نیا رێگای‌ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌كانه‌؟ بێگومان نا. چونكه‌، مرۆڤ تاكه‌ بوونه‌وه‌رێكه‌ كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كێشه‌‌و گرفته‌كانی‌ ژیاندا به‌ بنبه‌ست ناگات، به‌و مانایه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده‌ش ژیان له‌ تاریكاییدا بێت‌، رۆچنه‌یه‌كیش هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و رۆچنه‌یه‌ ده‌توانێ‌ روناكی‌ به‌ ژیان ببه‌خشێ‌‌و مرۆڤ هیوادار بكات.

خۆكوژی و ئه‌م چركه‌ساته‌ی كوردستان: مه‌خابن و ئه‌فسووس كه‌ دیارده‌ی خۆكوژی یان (هه‌وڵی خۆكوشتن) له‌ كۆمه‌ڵگاكه‌ماندا روو له‌ زیادبوونه‌و به‌تایبه‌تی له‌نێو توێژی گه‌نجاندا.. من وه‌كو توێژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی به‌پێویستی ده‌زانم كه‌ باس له‌ هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م دیارده‌یه‌ بكه‌م و پێموایه‌ كه‌ یه‌كه‌مین و گرنگترین فاكته‌رێك له‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نوێیه‌كاندا ده‌بیندرێنه‌وه‌ كه‌ بریتین له‌ هه‌بوونی توندوتیژیی له‌ پێكهاته‌و  په‌یوه‌ندی خێزانی یان ئه‌وه‌ی له‌ سۆسیۆلۆژیادا پێی ده‌وترێت: زه‌بر و زه‌نگی كه‌لتووریی و نۆرمی بنه‌ماڵه‌.

وه‌كو دروونناسان و توێژه‌رانی تایبه‌ت به‌م دیارده‌یه‌ باسی لێوه‌ ده‌كه‌ن، به‌زۆری ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ ده‌یانه‌وێت خۆیان بكوژن كه‌ هه‌ستیارو هه‌ستناسك و دڵ ناسكن، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زۆر زوو زوویر ده‌بن و شه‌رمنن و بێوه‌ین، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ناز په‌روه‌رده‌ن و راده‌ی ویست و ئیراده‌یان زۆر نزمتره‌ له‌و كه‌سه‌ به‌هێزانه‌ی كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ نه‌هامه‌تی و ئاریشه‌ دانبه‌خۆدا ده‌گرن و رێژه‌ی به‌ره‌به‌ره‌كانی و ململانێیان له‌ ژیاندا به‌رزه‌.. شایانی وتنه‌، ئه‌وانه‌ی هه‌وڵی خۆكوژی ده‌ده‌ن هه‌میشه‌ دوودڵن له‌زۆربه‌ی كه‌سان و شته‌كانی ده‌وروبه‌ریان بۆیه‌ له‌گه‌یشتنیان به‌ خاڵی بنبه‌ست دڵیان به‌ ژیان خۆش نامێنێت و سه‌د ده‌ر سه‌د بێئومێد ده‌بن و باوه‌ش ده‌كه‌ن به‌ مه‌رگدا..

ئه‌وه‌شمان بیر نه‌چێت كه‌ زۆرینه‌ی گه‌نجان (نه‌ك هه‌ر له‌ كوردستاندا به‌ڵكو له‌ زۆربه‌ی دونیادا و به‌هۆی مامه‌ڵه‌كردنی رۆژانه‌ی به‌ ئامێره‌ كاره‌بایی و ئه‌لكترۆنیه‌كانه‌وه‌) زۆر بێئارام و بێحه‌وسه‌ڵه‌یه‌و توانای گرفت و كۆششی زۆر لاوازه‌و له‌به‌رده‌م هه‌ر كێشه‌و كۆسپێكدا كه‌ نه‌توانن له‌و ده‌موده‌سته‌دا چاره‌سه‌ری بۆ بدۆزنه‌وه‌ یه‌كسه‌ر تاو ده‌ده‌نه‌ نزیكترن ئامێرو كه‌ره‌سته‌ بۆ خۆكوشتن كه‌ بریتیین له‌ خواردنی كۆمه‌ڵێك حه‌ب یان ده‌مانچه‌ یا ئاگر یاخود په‌تی قه‌ناره‌و خۆهه‌ڵواسین و …..تاد.

فاكته‌ری هه‌ره‌ گرنگ له‌ خۆكوژیدا: هۆكاری شكستهێنانه‌ له‌ ئه‌زموونی خۆشه‌ویستیدا كه‌ ده‌شێت په‌یوه‌ندی هه‌بێت به‌ به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م خۆشه‌ویستی لاوانه‌وه‌ یان ئه‌و له‌مپه‌رانه‌ی كه‌ رێگرن له‌به‌رده‌م ده‌رفه‌تی هاوسه‌رگیریدا، فاكته‌رێكی دیكه‌ كه‌ رۆڵی گرنگ له‌ دیارده‌ی خۆكوژیدا ده‌گێڕێت، بریتییه‌ له‌ گۆڕانی كتوپڕی كۆمه‌ڵگاو خه‌ریكبوونی هه‌ركه‌سه‌ به‌ ئیشوكاری خودی خۆیه‌وه‌ كه‌ كه‌س ئاگای له‌ كه‌س نه‌بێت و ساردبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان تاكه‌كان ببێته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ زووتر دڵی گه‌نج بشكێت و له‌ ژیان زوویر ببێت و دوچاری خه‌مۆكی و زه‌برو فشاری ده‌روونی ببێت.. بۆ وێنه‌: په‌یوه‌ندیمان به‌ ئامێری مۆبایل و كۆمپیوته‌رو ته‌له‌فزیۆنه‌وه‌ زۆرتره‌ وه‌ك له‌ مرۆڤـ، كه‌ ئه‌مه‌ش دۆخێكی ناله‌باری رۆحی و بێزاری و ته‌نیایی بۆ تاكه‌كان فه‌راهه‌مده‌كات..

فاكته‌رێكی تر له‌په‌یوه‌ندی خوێندندا ده‌بینرێته‌وه‌ (كه‌ له‌سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی توندی كوردستاندا به‌دیده‌كرێت) هه‌روه‌ها نه‌بوونی بواری گه‌شه‌ی تاك و داخرانی كۆمه‌ڵگا به‌سه‌ر گه‌نجاندا له‌ ژیانی رۆژانه‌یاندا، هه‌روه‌ها گرفتی ئابووری و پرسی بێكاری هۆكاری دیكه‌یه‌ كه‌وا له‌ گه‌نجی موفلیس ده‌كات ژیان و ئایینده‌ له‌به‌رده‌میدا ره‌ش ببێت، ده‌توانین دۆخی ناله‌باری زیندانییه‌كانیش به‌ هۆكارێكیتر دابنێین كه‌ زۆرێك له‌ زیندانییه‌كان هه‌وڵده‌ده‌ن خۆیان بكوژن..

به‌ڵام دواجار چۆن ئه‌م دیارده‌یه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین و مامه‌ڵه‌ی مه‌ده‌نییانه‌ی له‌ته‌كدا بكه‌ین؟

رێگه‌چاره‌ له‌مبواره‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌نێو خێزان و كۆمه‌ڵگادا، گرنگی زیاتر بدرێت به‌ گه‌نجان و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵیاندا كراوه‌ترو نه‌رمونیانتر بێت، دیالۆگ له‌ جێی شه‌ڕو هه‌ڕه‌شه‌و لێدان و سووككردن به‌كار بهێنرێت و  توندوتیژیی جه‌سته‌یی و ده‌روونیان له‌گه‌ڵدا به‌كار نه‌یه‌ت، به‌ راستگۆییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی مه‌ده‌نیانه‌ له‌گه‌ڵ كچ و كوڕی ناو خێزانه‌كانماندا بكه‌ین و نهێنیان بپارێزین و له‌ هه‌مانكاتدا گرفته‌ ده‌روونی و سۆزداری و ئابوورییه‌كانیان بۆ چاره‌سه‌ر بكه‌ین و بێنازو بێنه‌وایان نه‌كه‌ین.. له‌ لایه‌نی داراییشه‌وه‌ پیسكه‌و رژد نه‌بین و یارمه‌تیان بده‌ین.

پێویسته‌ به‌ هێند وته‌و گفتی گه‌نجان وه‌ربگرین ئه‌گه‌ر وتی: ژیانم ناخۆشه‌و خۆم ده‌كوژم….ده‌بێت قسه‌ی ناشیرین و تانه‌و ته‌شه‌ر به‌كارنه‌هێنرێت له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا كه‌ هه‌وڵی خۆكوشتن ده‌ده‌ن یان باسی خۆكوژیمان بۆ ده‌كه‌ن، پێویسته‌ له‌كاتی ته‌نگانه‌دا ده‌ستی هاریكاریان بۆ درێژ بكه‌ین و درۆیان له‌گه‌ڵدا نه‌كه‌ین.. پێویسته‌ نه‌یه‌ڵین ئه‌و كه‌سانه‌ی باس له‌ خۆكوشتن ده‌كه‌ن به‌ ته‌نیا دابنیشن و  زۆر بیر له‌ كێشه‌كانیان بكه‌نه‌وه‌، پێویسته‌ ئه‌و كێشه‌یه‌ی به‌ گرنگ و به‌ بایه‌خی ده‌زانن بۆیان چاره‌سه‌ر بكرێت و هه‌ست بكه‌ن كه‌ ته‌نیاو بێنه‌واو بێكه‌س نین.

به‌ دیوێكی دیكه‌شدا پێویسته‌ گه‌نجان ئه‌وه‌نده‌ ناسك و بێئیراده‌و لاواز نه‌بن كه‌ له‌به‌رده‌م كێشه‌ی سۆزداری یان خوێندن یان ئابووری یان ده‌روونیدا ده‌سته‌و یه‌خه‌و  بێئومێد نه‌بن كه‌ نه‌توانن هیچ چاره‌یه‌ك بۆ خۆیان و بۆ ژیانیان دابنێن.. پێویسته‌ گه‌نجی كورد خاوه‌ن خه‌ون و خولیاو ئامانج و دیدێكی فراوان و تایبه‌تمه‌ند بن.. هه‌روه‌ها گرنگی به‌ كاركردن بده‌ن و وه‌رزش له‌ ژیانی رۆژانه‌یاندا بكه‌نه‌ به‌رنامه‌و  بیر له‌ سبه‌ینێ و ئایینده‌ی خۆیان و خێزان و نیشتمانه‌كه‌یان بكه‌نه‌وه‌

كێ‌ ده‌ستدرێژی سێكسیی ده‌كاته‌ سه‌ر ژنی كورد…؟

توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی

حه‌مه‌ی ئه‌حمه‌د ره‌سوڵ

تاقه‌ دیارده‌یه‌ك كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌كانی حیهان كۆكن له‌سه‌ری‌و هاوشێوه‌ن، بریتییه‌ له‌ ده‌ستدرێژی كردنه‌ سه‌ر ره‌گه‌زی مێ‌، ده‌ستدرێژییه‌كه‌ش جۆر‌و شێوه‌ی تایبه‌تمه‌ندی هه‌یه‌، هه‌ر له‌ جیاوازی ره‌گه‌زی‌و جێنده‌رییه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ به‌كارهێنانی توندوتیژی ده‌روونی‌و جه‌سته‌یی‌و فیزكی‌و ده‌ستدرێژی سێكسی‌و لاقه‌كاری به‌ تۆپزی‌و كوشتن‌و سووتاندنی ژن به‌گشتی..

به‌ڵام له‌ ڕووی یاساییه‌وه‌ ئه‌م ده‌ستدرێژییانه‌ پێشیڵكردنی مافی مرۆڤ ده‌گه‌یه‌نن‌و به‌ تاوان ناوزه‌د ده‌كرێت‌و سزا چاوه‌ڕێیانه‌، له‌ زۆربه‌ی ووڵاته‌كانی دونیادا یاسا سه‌روه‌ره‌‌و به‌بێ‌ جیاوازی‌و به‌یه‌كسانی به‌سه‌ر پادشا‌و گه‌دادا جێبه‌جێده‌كرێت‌و ده‌ستدرێژكار به‌سزای ره‌وای خۆی ده‌گات.!

به‌ڵام هه‌ندێك شێوازی ده‌ستدرێژی بۆ سه‌ر ژن له‌ ئارادان كه‌ زۆر ئاشكرا نین‌و شاردراوه‌ن‌و به‌پێی دابو‌و نه‌ریت‌و كولتووری هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت‌و رێژه‌یه‌كی زۆر له‌ ده‌ستدرێژكاران وه‌كو به‌رزه‌كی بانان بۆی ده‌رده‌چن‌و بۆیان سه‌ر ده‌بێت.. ئه‌م دیارده‌یه‌ حاڵه‌تێك فه‌راهه‌مده‌كات له‌لایه‌كه‌وه‌ تاوانبار‌و كه‌تنكار به‌رده‌وام ده‌بن له‌ ڕشتنی ژه‌هری خۆیان‌و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ره‌گه‌زی مێ‌ (ده‌ستدرێژی بۆ سه‌ركراو) ده‌بنه‌ قوربانی‌و فێرده‌بن ببنه‌ كۆیله‌‌و كه‌سێكی وه‌رگر‌و بێده‌نگ‌و رازی‌و ده‌سته‌مۆ.. فێرده‌بن راستی بشارنه‌وه‌‌و به‌ دزییه‌وه‌ خیانه‌ت بكه‌ن.. به‌ڵام بابزانین ئه‌م حاڵه‌ته‌ چۆن وه‌ها هه‌ڵده‌سووڕێ‌‌و كێن ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌ستدرێژی ده‌كه‌نه‌ سه‌ر ژن؟

ئه‌وه‌ی كه‌ به‌نده‌ له‌م سه‌روبه‌ره‌دا مه‌به‌ستمه‌، ده‌ستدرێژی سێكسیه‌ بۆ سه‌ر ژنی كورد‌و له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وڕۆماندا.. له‌ راستیدا له‌ زۆر جێگه‌ ته‌عدا‌و ده‌ستدرێژی‌و هه‌وڵی لاقه‌كاری ده‌كرێته‌ سه‌ر ژن‌و كچی كورد‌و زۆربه‌شیان روو ده‌ده‌ن‌و ئاشكرا نابن‌و چه‌ند جاره‌ش ده‌بنه‌وه‌‌و تاوانكار بریسكه‌ی سمێڵی دێت.؟

ژنی كورد له‌نێو خێزاندا، به‌ رێژه‌یه‌ك كه‌ (داتاكان ونن‌و هیچ له‌به‌رده‌ستدانین) له‌لایه‌ك باوك یان برا وه‌ به‌رێژه‌یه‌كی كه‌م لێره‌‌و له‌وێ‌ ده‌ستدرێژی ده‌كرێته‌ سه‌ر، به‌ڵام له‌لایه‌ن مێردی دایكه‌وه‌ (باوه‌پیاره‌)وه‌ به‌ رێژه‌یه‌كی زۆرتر هه‌وڵی لاقه‌كردنی ژن یان كچی كورد ده‌درێت.. له‌لایه‌ن ئامۆزا‌و خاڵۆزا‌و پورزاوه‌ رێژه‌كه‌ به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌.. هه‌روه‌ها له‌لایه‌ن ده‌رو دراوسێ‌‌و كه‌سووكاره‌وه‌ به‌گشتی، ژن‌و كچی كورد ده‌ستدرێژییان ده‌كرێته‌ سه‌ر‌و هه‌ر ره‌گه‌زی مێیه‌ كه‌ گورزی كوشنده‌ی به‌رده‌كه‌وێته‌وه‌‌و ده‌ستدرێژیكار لێی قووتار ده‌بێت..

له‌نێو داموده‌زگاكانیشدا دیسانه‌وه‌، زۆرێك له‌ به‌ڕێوه‌به‌ر‌و به‌رپرسی ده‌ستگای حكومی‌و حیزبی ده‌توانن به‌ ئاسانی ده‌ستدرێژی بكه‌نه‌ سه‌ر ژنان‌و له‌به‌ر شه‌رم‌و ناوزڕاندن‌و به‌رژه‌وه‌ندی لایه‌نی ژنه‌كه‌ په‌رده‌پۆشی لێده‌كرێت‌و ئاشكرا ناكرێت.. له‌سه‌ر شه‌قام‌و له‌ بازاڕدا‌و له‌ كۆڵانه‌كانیشدا دیسانه‌وه‌ ژن نقورچی لێده‌گرێت‌و ده‌ستدرێژی جه‌سته‌یی‌و ده‌روونی ده‌كرێته‌ سه‌ر، ژن له‌ دیدی پیاوه‌وه‌ حسابی نێچیر‌و دامركه‌ره‌وه‌ی سێكسی بۆ ده‌كرێت.. به‌ جه‌سته‌یه‌كی نه‌رمونیان‌و خۆراكێك داده‌نرێت كه‌ له‌ كه‌سێتییه‌كی لاواز‌و بێهێز‌و شه‌رمن‌و بێده‌نگ‌و ره‌زامه‌ندا حه‌شاردراوه‌، شه‌رعییه‌ت‌و ره‌وایه‌تی ده‌ست بۆ بردن‌و په‌لاماردانیشی لای پیاوه‌وه‌ فه‌رمانی بۆ ده‌درێت.!

له‌ دوو جێگه‌ی دیكه‌، بوار ده‌ڕه‌خسێت بۆ ده‌ستدرێژی كردنه‌ سه‌ر ژن، كه‌ ئه‌وانیشی نێو تاكسی‌و دوكانی جل‌و به‌رگ‌و ماكیاژ فرۆشی ژنانه‌یه‌.. به‌ڵام له‌ زانكۆ‌و له‌ كلینیك‌و له‌ عه‌یاده‌ی پزیشكی‌و له‌ خه‌سته‌خانه‌دا بوار بڕه‌خسێت بۆ په‌لامار‌و ده‌ست بۆ بردن‌و ده‌ستدرێژیكردنی سێكسی بۆ سه‌ر ژنان جێگه‌ی داخ‌و خه‌فه‌ته‌.. ئه‌و سێ‌ جێگایه‌ مینبه‌ر‌و شوێنی ناچاری‌و پێویستی‌و پیرۆزن سێ‌ شوێنن كه‌ مرۆڤایه‌تی به‌ درێژایی مێژوو خه‌بات‌و كۆششی نه‌پساوه‌‌و به‌رده‌وامی بۆ به‌رپاركراون كه‌ له‌ خزمه‌ت‌و هاوكاری مرۆڤدان..ئه‌وانه‌ی له‌م سێ‌ شوێنه‌دا كارده‌كه‌ن ده‌بێت وه‌كو گاندی‌و ڤۆڵتێر‌و مادام تێرێزا‌و عیسای مه‌سیح له‌ خزمه‌ت به‌رز ڕاگرتنی به‌های مرۆڤ ‌و ئاسووده‌تركردنی ته‌ندروستی‌و ژیانی مرۆڤدا به‌رده‌وام‌و بێهه‌دادان كارو كۆشش بكه‌ن‌و وه‌كو فریشته‌ ره‌فتار بنوێنن.. به‌ڵام زۆر به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌و جێگایانه‌دا به‌ نهێنی‌و نیوه‌ ئاشكرا په‌لاماری ژن ده‌درێت.. ده‌ستدرێژی ده‌كرێته‌ سه‌ر نامووس‌و به‌های  به‌رزی ره‌گه‌زی جوان‌و بێگوناهی ژن‌و بكه‌ره‌كانیش له‌ دكتۆره‌وه‌ بۆ كاڵفام‌و مالۆسه‌ زۆره‌كانی ئه‌مڕۆژگاره‌ شوومه‌،بێخه‌م وبێوه‌یو بێتاوان بۆی ده‌رده‌چن!

ره‌فتاره‌ ناشیرینه‌كانمان زۆربوون ……!

توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی

حه‌مه‌ی ئه‌حمه‌د ره‌سوڵ

زۆرمان ده‌رباره‌ی ده‌سه‌ڵات و حكومه‌ت و حیزبه‌كانی كوردستان نووسی و گووت، زۆریشمان سه‌باره‌ت به‌ گه‌نده‌ڵییه‌كانیان نووسی و گووته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مێستا كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ ئاوڕێك له‌ خۆمان، له‌ تاكی كوردی نێو ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌مان بده‌ینه‌وه‌، له‌ ئێمه‌ی هاووڵاتی بده‌ینه‌وه‌ و سه‌رزه‌نشت و نه‌فره‌ت له‌ ره‌فتار و كرده‌وه‌ به‌د و خراپه‌كانمان بكه‌ین. ئێمه‌یه‌ك كه‌ په‌روه‌رده‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كین سیخناخه‌ له‌ كولتووری خێڵه‌كی و هۆزگه‌رایی دواكه‌وتوو، له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ گۆشكراوی گوتاری ئایینی په‌ڕگیر و توندڕه‌وین كه‌ دیاره‌ ده‌ره‌نجام سروشتی ره‌های مرۆڤێكی نه‌ریتخواز و چه‌قبه‌ستوومان پێده‌به‌خشێ، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌شدا ئێمه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی ژێرده‌ست و چه‌وساوه‌وه‌ چاومان بۆ ژیان هه‌ڵهێناوه‌، ئێمه‌ فه‌رهه‌نگی كوشت و كوشتاری كۆمه‌ڵگایه‌كی پاش جه‌نگمان به‌ سه‌ره‌وه‌ كه‌ڵه‌كه‌ بووه‌، كه‌ هزر و بیركردنه‌وه‌ و ره‌فتارمان شێواو و تێكچووه‌! ئێمه‌ پێبه‌پێی ئه‌و قۆناغه‌ دژوار و ژیانه‌ سه‌خته‌ی له‌ ته‌مه‌نماندا بڕیوومانه‌، بووینه‌ مرۆڤێك كه‌ خاوه‌نی كه‌سێتییه‌كی نائاسایین و ئه‌گه‌ر به‌ وردی پشكنین لای دوكتۆری ده‌روونی ئه‌نجام بده‌ین، زۆرینه‌مان هه‌ڵگری نه‌خۆشی ده‌روونی و گرێی ده‌روونین، به‌ڵام هه‌ست به‌ خۆمان ناكه‌ین یان ئاستی رۆشنبیریمان هێنده‌ نییه‌ كه‌ نه‌خۆش و ساغ لێكتر جوودا بكه‌ینه‌وه‌، یان هه‌ستی پێده‌كه‌ین و دان به‌ راستیه‌كه‌دا نانێین.

ئێمه‌ رۆژانه‌ به‌ سه‌دان هه‌ڵوێست و ره‌فتار له‌ گه‌ڵ یه‌كتردا ده‌نوێنین و به‌ رێژه‌یه‌كی زۆر ره‌فتاره‌كانمان جوان نین، مه‌ده‌نی و ژیاری و شارستانی نین و ره‌فتاره‌كانمان هه‌ڵگری كولتوورێكی زۆر نامۆن. ئاوێنه‌ی هیچ رۆشنبیری و فه‌رهه‌نگێكی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ نین، به‌ ره‌فتاره‌كانمان بێت، ئێمه‌ له‌ كێوی و له‌ به‌ڕبه‌ڕی بترازێت و به‌ولاوه‌ هیچ ده‌عبایه‌كی دیكه‌ی سه‌ر ئه‌م زه‌وییه‌ نین.

ئێمه‌ هه‌ر له‌ سبه‌ینێوه‌ له‌ خه‌و راده‌په‌ڕین، شه‌ڕمانه‌ له‌گه‌ڵ سێبه‌ره‌كه‌ی خۆشماندا، هه‌تا درۆ وه‌ستابێ یه‌ك رسته‌ی راستبێژی و هه‌قبێژی له‌ زارمان نایه‌ته‌ ده‌ر. ئۆتۆمبێله‌كانمان له‌ كۆڵان و شه‌قامه‌كانی نێو شاره‌ پیس و پۆخڵه‌كه‌ماندا وه‌كو شێت لێده‌خوڕین، پابه‌ند نین به‌ هیچ یاسا و رێسایه‌كه‌وه‌. ئێمه‌ نه‌ كاره‌با و نه‌ ئاو به‌ شێوازێكی ئاقڵانه‌ به‌كار ناهێنین و بۆیه‌ ئێمه‌ مرۆڤی مه‌سره‌فگه‌را و به‌فیڕۆده‌ر و به‌كاربه‌رین. له‌ كڕینی كاڵا و ئامێره‌ كاره‌باییه‌كاندا زۆر جاهیلین و پاره‌ به‌ فیڕۆ ده‌ده‌ین به‌ڵام له‌ بۆ پۆشته‌كردن و تێركردنی مناڵه‌كانمان زۆر ره‌زیل و پیسكه‌ین. له‌ یارمه‌تیدان و هاریكاری هه‌ژار و نه‌خۆشدا رژد و پاره‌دۆستین و له‌ جووله‌كه‌ ده‌چین. چونكه‌ بووینه‌ته‌ كۆیله‌ی پاره‌ و سامان، قه‌ناعه‌تمان له‌ ده‌ستداوه‌ و ده‌ستمان زۆر پاك نییه‌ و بۆ دزیكردن و گزیكردن ده‌ستمان درێژه‌.

له‌ بواری ته‌ندروستییه‌وه‌ ئێمه‌ گرنگی به‌ پاكوخاوێنی ناده‌ین، كۆڵان و شه‌قامه‌كان هه‌ر ئێمه‌ خۆمان پیسی ده‌كه‌ین، ژینگه‌ پارێزنین و شاره‌كه‌مان به‌ جوانی راناگرین، بۆیه‌ هه‌رده‌م نه‌خۆشین و مناڵه‌كانمان ره‌وانه‌ی كۆڵان و ناو خۆڵ و خاشاك ده‌كه‌ین، یان بۆ پاره‌ په‌یدا كردن ره‌وانه‌ی شه‌قامه‌كانیان ده‌كه‌ین، له‌وه‌شدا بێبه‌زه‌یی و بێ سۆز و نامیهره‌بانیمان به‌رامبه‌ر به‌ منداڵ و گه‌نج و ره‌گه‌زی مێ و ژن له‌ ده‌ستداوه‌! ئه‌وه‌نده‌ توندین له‌گه‌ڵیاندا یان ده‌یانكوژین یا هۆكارین له‌ خۆسووتاندنیاندا.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ بڕوامان به‌ دیالۆگ و گفتوگۆ و لێبوورده‌یی نییه‌، زۆربه‌مان چه‌قۆ و ده‌مانچه‌ له‌ باخه‌ڵماندایه‌ و ئاماده‌ین بۆ شه‌ڕ و كوشتار. چونكه‌ كولتووری تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ له‌ ناخماندا موتوربه‌ بووه‌ و بڕوامان به‌ سه‌روه‌ری یاسا و ده‌ستوور و دادگاكان نییه‌. ناتوانین دادوه‌ر و سه‌رڕاست و یه‌كسانخواز بین، ره‌گه‌زپه‌رستین و هه‌ڵگری دروشمی پیاوسالاری و كۆنه‌خوازین، چونكه‌ له‌ گۆڕان و ئازادی ده‌ترسین، به‌ڵام ئازادیخوازین هه‌تاكو ده‌چینه‌ سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات، ئیتر له‌وێوه‌ گه‌نده‌ڵیمان سه‌رئادده‌كه‌وێت ده‌بینه‌ ته‌ڕه‌زان و رامبۆ!

توێژه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی : حه‌مه‌ی ئه‌حمه‌د ڕه‌سوڵ
ئه‌و دیارده‌یه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ زۆر شوێندا به‌دیده‌كرێت، قه‌وماندنی شه‌ڕ و تێكبه‌ردانه‌ له‌ نێو دووكه‌سدا یان زیاتر له‌ نێو شاره‌كانی كوردستاندا و ئیتر خه‌ڵكی ئێمه‌ش وه‌كو مرۆڤێكی سادیست ته‌ماشای شه‌ڕه‌كه‌ ده‌كه‌ن و ناتوانن دووقسه‌ی خێری تێادا بكه‌ن یان رۆڵی ناوبژیوان بگێڕن و نه‌یه‌ڵن ئه‌و دیارده‌ ناشیرینه‌ له‌ سه‌ر شه‌قامه‌كانی ئێمه‌ رووبدات و ئه‌وه‌نده‌ی تر دیمه‌ن و ناومان نه‌زڕێنن. به‌ڵام ئایا مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی شه‌ڕانگێزه‌ یان نا، ئه‌وه‌ تیۆری و بۆچوونگه‌لێكی زۆرن، بۆوێنه‌ هۆبز و كۆنراد لۆرانس له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ شه‌ڕه‌نگێزی غه‌ریزه‌یه‌ و له‌ مێشكی مرۆڤدایه‌، به‌ڵام رۆسۆ و ئێریك فرۆم بڕوایان وایه‌ كه‌ مه‌یلی شه‌ڕانگێزی و تووندڕه‌ویی مرۆڤ له‌ ژێر كاریگه‌ریی ده‌وروبه‌ر و ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدایه‌، ئه‌وان ده‌ڵێن، ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ ده‌ڵێت سروشتی ئاده‌میزاد وه‌هایه‌ كه‌ به‌ ته‌بیعه‌ت شه‌ڕانگێز و ویرانكاره‌ كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ ده‌ستێكی به‌هێز له‌ ژوور سه‌ری مرۆڤه‌وه‌ هه‌بێت، ده‌بێت چین و توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگا كۆنتڕۆڵ بكرێت و مه‌یلی زه‌بر و زه‌نگ و تووندوتیژی نواندن و پێكه‌وه‌ نه‌ژیان به‌ ئاشتییانه‌ له‌ رووی یاساوه‌ كۆنتڕۆڵ بكرێت، ده‌وڵه‌ت پێویسته‌ كۆمه‌ڵگا له‌ دۆخی دوای جه‌نگه‌وه‌ به‌ره‌و كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی ببات…!

كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر راست بێت مرۆڤ له‌ گیانه‌وه‌ر دڕنده‌تر بێت، مێژووی مرۆڤایه‌تیش پڕبێت له‌ وێرانكاری و جه‌نگ، به‌ڵام بڕوام وایه‌ كه‌ شه‌ڕه‌نگێزی لای ئێمه‌ی مرۆڤ په‌یوه‌ندی به‌ سروشتی گیانداری و غه‌ریزه‌ی باووباپیرانمانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو به‌نده‌ به‌ هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی ژیانمان، به‌نده‌ به‌ هه‌لومه‌رجی سیاسی و ئایدۆلۆژیا و ستایلی حوكمه‌وه‌، به‌نده‌ به‌ نه‌بوونی نادێموكراسییه‌ت و نایه‌كسانی و نادادوه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌! كه‌واته‌ فاكته‌ری هه‌ره‌ گرنگ بۆ نه‌هێشتنی مه‌یلی شه‌ڕانگێزی له‌ مرۆڤدا، بنیاتنانی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نییه‌ و ئه‌ركی سه‌رشانی ده‌وڵه‌ته‌ كه‌ دادوه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی بچه‌سپێنێ، ئه‌گه‌ر بێتو سامان و داهاتی وڵات له‌ ژێر چنگی ده‌سته‌بژێوێكدابێ و به‌ میلیۆنان خه‌ڵكیش له‌ هێڵی هه‌ژاریدا بژین (وه‌كو لای خۆمان) ئه‌وا هه‌ژاری و بێكاری و نه‌خۆشی و تاوانكاری سه‌رهه‌ڵده‌دات و ئه‌مانه‌ش له‌ناواخنیاندا مرۆڤێكی شه‌ڕانگێز و سادیست به‌رهه‌م دێنن، چونكه‌ مرۆڤی هه‌ژار هه‌ڵگری بنه‌ماكانی مه‌ده‌نییه‌ت و مه‌عریفه‌ و هۆشیارییه‌كی به‌رز نابێت چونكه‌ ناچار كراوه‌ نه‌خوێنده‌وار و كاڵفام بێت، ده‌سته‌مۆی مه‌زهه‌ب و هۆز و دابونه‌ریته‌ سووننه‌تییه‌كانه‌، ژیانی ئابووری و گوزه‌رانی دژواره‌ و بڕستی لێبڕاوه‌ بۆ په‌یداكردنی بژیوی رۆژانه‌. بۆیه‌ هه‌میشه‌ تووڕه‌ و بێزاره‌، نائاسووده‌ و خه‌مگینه‌، هه‌ست به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ و غوبن وپه‌راوێزكردن ده‌كات. له‌ رزگاربوون له‌و ره‌وش و دۆخه‌ی رۆحی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و به‌كارهێنانی تووندوتیژی و تووندڕه‌وی و په‌لاماردان وه‌كو كاردانه‌وه‌ له‌ ره‌فتار و له‌ هزریدا جێگیر ده‌بێت. بۆیه‌ مرۆڤی هه‌ژار به‌ شێوازی شه‌ڕانگێزییه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر خۆی و خێزانی و كۆمه‌ڵگاكه‌ی كرداری كۆمه‌ڵایه‌تی و ژیانی نومایش ده‌كات. كاتێك تاكی كورد ده‌توانێ شه‌ڕانگێز نه‌بێت كه‌ هۆكار و كه‌ره‌سته‌كانی تووندوتیژی و زه‌بروزه‌نگی له‌كۆمه‌ڵگادا سست و لاواز كرابێت، كاتێك یاسا و ده‌ستووری مه‌ده‌نی سه‌روه‌ر بكرێت و یاسای جه‌نگه‌ڵ (قانون الغاب)ه‌كه‌ی تۆماس هۆبز یان فه‌رهه‌نگی خێڵ و هۆزگه‌رایی و په‌یام و فتوای پیاوانی ئایینی و ئاغا و ده‌ره‌به‌گ و شێخ و مه‌لا، قه‌ڵاچۆ بكرێت و له‌كار بخرێت، كاتێك له‌نێو خێزاندا په‌روه‌رده‌یه‌كی مه‌ده‌نییانه‌ بۆ مه‌یسه‌ركردنی پێگه‌ی تاك و ئازادییه‌كانی مه‌یسه‌ر ده‌كرێت پاش ئه‌وه‌ی خێزان ده‌ستگایی (موسساتی)ده‌كرێت و كه‌سێتی تاكی كورد، مه‌ده‌نییانه‌ و عه‌لمانییانه‌ بونیات ده‌نرێته‌وه‌، حورمه‌ت و شكۆمه‌ندی بۆ یاسا و ده‌ستوور و حاكم ودادوه‌ر بگه‌ڕێته‌وه‌، ته‌ئیدی روحی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و كوشت و كوشتار و واسیته‌ و لێپرسینه‌وه‌ و گه‌نده‌ڵی و دزین و تاوانكاری و شه‌ڕانگێزی مرۆڤ سنووردار ده‌كرێت و قه‌ڵاچۆ ده‌كرێت. ئه‌و ده‌مه‌ش مرۆڤی شاری و مه‌ده‌نی، په‌ره‌وه‌رده‌یه‌كی مه‌ده‌نی ــ ئازادانه‌ و ئاشتییانه‌ی ده‌بێت، كه‌ ده‌توانێت گفتوگۆ و دیالۆگ ساز بدات، خۆشه‌ویستی له‌ جێی رق دابنێ و ئاشتی له‌ جێی شه‌ڕ دابنێ، رۆحی لێبوورده‌یی و قه‌بووڵكردنی به‌رامبه‌ری جیاواز و نه‌یاری تیادا چه‌كه‌ره‌ ده‌كات.

به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و هۆكار و فاكته‌رانه‌ له‌ كوردستانه‌كه‌ی خۆماندا هێشتاكه‌ ئاماده‌ن و زۆریان ماوه‌ به‌رپرس و كارمه‌ند و هاووڵاتییه‌كی لێبوورده‌ و مه‌ده‌نی به‌رهه‌م بێنێ و رۆحی شه‌ڕانگێزی و سادیسم و تووندڕه‌وی له‌ نێو تاك و خێزانی كوردیدا بسڕێته‌وه‌ و بگۆڕێت بۆ رۆحی لێبوورده‌یی…!

پێویسته‌ ئه‌و كه‌سه‌ سه‌ركه‌وتووانه‌ خۆیان بۆ كاری ئابوری نه‌ته‌وه‌ ته‌رخان بكه‌ن ،پێویسته‌ ئه‌مانه‌ ببنه‌ كه‌سانی پسپۆڕ و به‌ڕێوه‌به‌ری كارگه‌و كرێكار و جووتیار.پێویسته‌ ئه‌مانه‌ دادوه‌رانه‌و بابه‌تیانه‌ تاقیبكریَِنه‌وه‌ ،وه‌ئه‌زمونه‌كانیان بابه‌تیانه‌و بێ‌لایه‌نانه‌بێت،وه‌نابێت یه‌كێك به‌هۆی قۆرخ كردنی بواره‌كانه‌وه‌ یا له‌ڕێگای نزیكایه‌تییه‌وه‌ ببێته‌ فه‌یله‌سوف یا جوتیار.بۆیه‌ ده‌بێت ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ به‌ دیموكراتییه‌ پێك بێت كه‌له‌خودی دیموكراتی دیموكراتی تربێت.ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌م تاقیكردنه‌وه‌،وڕاهێنانه‌ جه‌سته‌یی و عه‌قڵییه‌ دا سه‌ركه‌وتوو ده‌بن ده‌بێت ته‌مه‌نیان له‌ده‌ساڵ زیاتر بێت .
وه‌ده‌بێت ڕووبه‌ڕووی تاقیكردنه‌وه‌ی دووه‌م ببنه‌وه‌ كه‌ زۆر له‌وه‌ی یه‌كه‌م قورستره‌ له‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌دا شكست دێنن و ده‌بنه‌ یاریده‌ ده‌ره‌كان ، یاده‌بنه‌ هاوكاری ئه‌فسه‌ری سه‌ربازی ده‌وڵه‌ت .ئێستا به‌ڕاستی ئه‌وه‌ی له‌م پۆلێن كردنه‌ گه‌وره‌یه‌دا پێویستمانه‌ به‌ده‌ستهێنانی هۆكاره‌كانی ڕازیكردنه‌ تا ڕازییان بكه‌ین كه‌ ئاكارباش و هێمن بن.بۆ ئه‌مه‌ش له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مدا ڕێگری دروست ده‌بێت كه‌ زۆرینه‌ هه‌ڵنابژێردرێ ،به‌ڵام له‌ جیاكردنه‌وه‌ی دووه‌مدا گروپێكی كه‌م هه‌ڵده‌بژێردرێت كه‌ زۆر چالاك و به‌توانان ،كه‌ چه‌كه‌كانیان له‌ شان ده‌كه‌ن و به‌توندی له‌ یاده‌وه‌رییه‌كانمان ده‌ده‌ن و ئه‌م یۆتۆپیایه‌ (كۆماره‌-وه‌رگێر-) له‌ قاڵب ده‌ده‌ن؟چ شتێك ڕێگری له‌مانه‌ ده‌كات كه‌ سه‌رله‌نوێ‌ سیسته‌مێكی فه‌رمانڕه‌وایی بۆ دنیا دامه‌زرێنن كه‌له‌سه‌ر بناغه‌ی ژماره‌ بێت یا ته‌نها له‌سه‌ر بناغه‌ی هێزبێت ،وئایا ئه‌مه‌ گێڕانه‌وه‌ی هه‌مان سه‌رگوزه‌شته‌ی گاڵته‌جاڕی و لاوازه‌كه‌ی پێشوونییه‌ ده‌رباره‌ی دیموكراسی؟دیاره‌ ته‌نها به‌ ئایین و ئیمان له‌ ئه‌هریمه‌ن ڕزگارمان ده‌بێت :پێویسته‌ به‌م كه‌سه‌ گه‌نجانه‌ بڵێین ئه‌م پۆلێنكردنانه‌ خوا بڕیاری له‌سه‌ر داون و بڕاونه‌ته‌وه‌ (نیهائین)-بۆیه‌ پێویسته‌ دوور له‌ كه‌ناری ئه‌م ووشه‌ ئاسمانییه‌ هه‌موو فرمێسكه‌كانیان نه‌سڕن .
پێویسته‌ ئه‌م ئه‌فسانه‌ كانزایییه‌ یان پێبڵێین((ئه‌ی هاوڵاتیان ئێوه‌ بران ،هه‌رچه‌نده‌ خوا به‌جیاوازییه‌وه‌ ئێوه‌ی خولقاندووه‌ .به‌هێزی به‌هه‌ندێكتان به‌خشیووه‌ ،وه‌هه‌ندێكتانی له‌ ئاڵتون دروست كردووه‌،له‌به‌ر هه‌ر هۆیه‌ك بێت ئه‌مانه‌ گه‌وره‌ترین شه‌ره‌فیان هه‌یه‌ ،ئه‌وانیتر ده‌بنه‌ پیاوانی هاوسه‌رو ده‌ست ڕه‌نگین ،ئه‌مانه‌ له‌ مس و زیو وئاسن دروست كراون ،وه‌ پێویسته‌ منداڵه‌كانیان به‌ گشتی له‌ پارچه‌كانی ئه‌مانه‌ پێك بێن.به‌ڵام چونكه‌ تۆ له‌ بنچینه‌دا له‌ هه‌مان خێزانی ،پێویسته‌ له‌ هه‌ندێ‌ كاتدا وویستی ئه‌وه‌ت هه‌بێت دایك و باوكی ئاڵتونیت هه‌بێت ،به‌مانایه‌كیتر دایك و باوكی زیو كوڕی ئاڵتونیان هه‌بێت .خوا به‌م شێوه‌یه‌ باسی ئه‌مه‌ ده‌كات…ئه‌گه‌ر كوڕ ئاڵتون بێت و دایك و باوكی زیوی هه‌بێت له‌گه‌ڵ مسی زه‌رد یا ئاسندا تێكه‌ڵ ده‌بێت ،ئینجا سروشت داوای جێگۆركێی پله‌و پایه‌كان ده‌كات ،وه‌پێویسته‌ كار به‌ده‌ستانی ئاڵتونی به‌چاوی به‌زه‌یییه‌وه‌ ئه‌م منداڵانه‌ بكه‌ن چونكه‌ له‌و ئاسته‌ی خۆیاندا نامێنن و ده‌بنه‌ هاوسه‌ر یا هونه‌رمه‌ند .له‌كاتێكدا له‌وانه‌یه‌ ئه‌وانیتر له‌ماوه‌یه‌كی كورتدا خۆیان به‌ره‌و پێش بردبێت و بووبێته‌ هونه‌رمه‌ند .ئه‌م كه‌سانه‌ شه‌ره‌فیان زیاد ده‌كات و ده‌بنه‌ چاودێر و یاریده‌ده‌ره‌كان .چونكه‌ پێشینانی یۆنان ووتوویانه‌ كاتێك پیاوانی مسی زه‌رد یا ئاسن ده‌بنه‌ پارێزگاری كه‌ری ده‌وڵه‌ت ،ئه‌وكات ده‌وڵه‌ت ده‌روخێت ))(415) له‌وانه‌یه‌ تا ڕاده‌یه‌كی گشتی به‌هۆی ئه‌م (ئه‌فسانه‌ شاهانه‌یه‌وه‌) ئه‌م نه‌وه‌یه‌ ڕازی بكرێن به‌ پلانه‌كه‌مان. به‌ڵام ئایا ئێستا به‌خته‌وه‌ری ئه‌م سوارچاكییه‌ له‌شه‌پۆله‌كانی هه‌ڵبژاردندا پله‌ به‌ پله‌ ده‌ڕوات به‌رێوه‌؟ئێستا گه‌یشتونه‌ته‌ ته‌مه‌نی (30) ساڵی و ،فێری فه‌لسه‌فه‌ كراون .ئه‌مه‌ ڕێپێدانی ئه‌وان نییه‌ بۆ دانایی (ئه‌مه‌ چه‌شتنی خێرای كامه‌رانییه‌ ….بۆ پیاوه‌ گه‌نجه‌كان ،ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدا كه‌یه‌كه‌م جار چێژی فه‌لسه‌فه‌ ده‌كه‌ن و به‌ده‌ستی دێنن ،وه‌سه‌رگه‌رمی گفتوگۆكردن ده‌بن له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌وه‌،وه‌به‌رپه‌رچی هه‌موو شتێك ده‌ده‌نه‌وه‌و ڕه‌تی ده‌كه‌نه‌وه‌ ..
سه‌باره‌ت به‌و ڕووداوانه‌ی له‌ ده‌وروبه‌ریان ڕووده‌ده‌ن وه‌ك بێچووه‌ سه‌گێك وان كه‌ خۆشی له‌ شه‌قكردن و ڕاكێشانی هه‌موو شتێك وه‌رده‌گرێت) (539) ئه‌مه‌ش كامه‌رانییه‌كه‌ كه‌ هێژای فه‌لسه‌فه‌یه‌ ئه‌مه‌ش دووشتی سه‌ره‌كی ده‌گه‌یه‌نێت،یه‌كه‌میان،بیركردنه‌وه‌ به‌ ڕوونی ،كه‌ بریتییه‌ له‌ میتافیزیا،دووه‌میش بریتییه‌له‌ یاسای دانایانه‌،كه‌ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ رامیاری ،ئینجا بۆیه‌ پێویسته‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ گه‌نجه‌كانمان فێری بیركردنه‌وه‌ی بێ‌گومانانه‌بكه‌ین .بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ ئه‌و گه‌نجانه‌ بیرو باوه‌ڕی ئایدیاكان بخوێنن.
به‌ڵام ئه‌و بیرو باوه‌ڕه‌ی به‌ ئایدیاكان به‌ناوبانگه‌ ،به‌هۆی شاعیرییه‌تی ئه‌فلاتونه‌وه‌ به‌ لێڵی ڕازێنراوه‌ته‌وه‌ ئه‌مه‌ش ڕێ له‌ قوتابییه‌ تازه‌كان وون ده‌كات و بێ‌ووره‌یان ده‌كات ،بۆیه‌ پێویسته‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی تری سه‌خت بۆ ئه‌وانه‌ بكرێت كه‌ له‌تاقیكردنه‌وه‌ سه‌خته‌كه‌ی پێشودا ده‌رنه‌چووبوون.له‌وانه‌شه‌ ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ ببێته‌((بیرۆكه‌یه‌كی گشتی)) بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ (بیرۆكه‌ی جۆن،یادیك ،یا هاری كه‌ جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر مرۆڤ)،یاله‌وانه‌شه‌ ئه‌مه‌ ببێته‌ یاسایه‌ك یا كۆمه‌ڵه‌ یاسایه‌ك كه‌به‌گوێره‌ی ئه‌مه‌ كاربكه‌ن(بیرۆكه‌ی جۆن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ هه‌موو سنورداركردنێكی هه‌ڵس و كه‌وت له‌ یاسا سروشتییه‌كانه‌وه‌ بێت)))،له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ ببێته‌ بیرۆكه‌و مه‌به‌ستێك كه‌ بێ‌ كه‌موكوڕی بێت به‌ ئاڕاسته‌ی گه‌شه‌پێدانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ كاربكات (ئه‌مه‌ش بیرۆكه‌ی جۆنه‌ كه‌ یۆتۆپیاكه‌یه‌تی).زۆر رێی تێده‌چێت ئه‌م بیرۆكانه‌ یاسای ئایدیاڵی بن .
كه‌ هه‌سته‌كانمان به‌م شێوه‌یه‌ ڕووكاری دیارده‌ تایبه‌تییه‌كان ده‌بینن،وه‌ڕێك و پێك ده‌كرێن ده‌گیشتێنرێن،بۆ گه‌شه‌كردن ئاڕاسته‌ده‌كرێن ،دیاره‌ئه‌مه‌ش به‌هۆی هه‌سته‌كانه‌وه‌ هه‌ستی پێنه‌كراوه‌ به‌ڵكو به‌هۆی عه‌قڵ و هزره‌وه‌ هه‌ستی پێكراوه‌(ئه‌م بیرۆكه‌و یاساو ئایدیایانه‌ زۆر هه‌میشه‌یین-كه‌واته‌ زۆر ((ڕاسته‌قینه‌ن)) له‌و شته‌ تایبه‌تیانه‌دا كه‌به‌هۆی كۆئه‌ندامی هه‌سته‌وه‌ هه‌ستیان پێده‌كرێت وه‌ به‌و شێوه‌ی دێنه‌ پێش چاومان ده‌یان بینین ،لای هه‌ریه‌ك له‌ تۆم ،دیك ،هاری مرۆڤ زۆرتر نه‌مره‌،ئه‌م بازنه‌یه‌ به‌جوڵه‌ی قه‌ڵه‌مه‌كه‌م له‌دایك بوو وه‌ له‌ژێر لاسیكه‌كه‌مدا به‌ته‌واوی له‌ناوچوو .به‌ڵام چه‌مكی بازنه‌ به‌ نه‌مری ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌رده‌وام هه‌یه‌ .
ئه‌م دره‌خته‌ ده‌كه‌وێته‌ خواره‌وه‌ به‌ڵام هه‌رده‌مێنێته‌وه‌،كاتێك یاساكان ده‌ست نیشان ده‌كرێن پێویسته‌ به‌شی سه‌ره‌كی یاساكان پۆلێن بكرێن،چونكه‌ ئه‌مانه‌ سه‌ره‌تایان نییه‌ وه‌ پێویسته‌ هه‌رده‌م هه‌بن و بێ‌كۆتایی بن .ئه‌وه‌ی لێره‌دا هه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ وه‌ك سپێنۆزای نه‌رم و نیان ده‌ڵێ‌ ،(جیهانی شته‌كان به‌هۆی هه‌سته‌كانه‌وه‌ دركی پێكراوه‌،وه‌دنیای یاساكانیش به‌هۆی فكره‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ ئه‌نجام)،ئێمه‌ دنیا به‌ پێچه‌وانه‌ی چوارگۆشه‌كانه‌وه‌ نابینین به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێره‌دا هه‌یه‌ له‌هه‌موو شوێنێكدا  هه‌یه‌ ،ئه‌و بوونه‌ له‌پێش هه‌موو شتێكه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌ ،وه‌ده‌بێ هه‌ر بمێنێته‌وه‌ هه‌تا ئه‌و كاته‌ی چیرۆكی دنیای شته‌كان هه‌مووی كۆتایی پێدێت.ئێره‌ پردێكه‌ :ئه‌وه‌ی ژیری زانیوییه‌تی و به‌گونجاوی داناوه‌ ئه‌م پرده‌ ئاسنێكه‌ سه‌د ملیۆن(100000000)ته‌نه‌،به‌ڵام ئه‌گه‌ر ماتماتیكانه‌ و به‌هۆی چاوی عه‌قڵه‌وه‌ سه‌یری بكه‌ین،به‌دادوه‌رییه‌كی جه‌سورانه‌و ڕێك و پێك رێكی بخه‌ین ئه‌وا بارستایی هه‌موو مادده‌كان به‌پێی یاساكانی میكانیك و ئه‌ندازیاری ڕێك ده‌خرێت ،وه‌پێویسته‌ پرده‌كه‌ به‌پێی ئه‌م یاسانه‌ باش دروست بكرێت ،هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر ماتماتیك زانێك ببێته‌ شاعیر ،پێویسته‌ پشت به‌و یاسانه‌ ببه‌ستێ‌ كه‌ ئه‌و پرده‌ دروست ده‌كه‌ن،ئه‌گه‌ر له‌دروستكردنی ئه‌و پرده‌دا ئه‌م یاسانه‌ پێشێل بكرێن ئه‌وا ئه‌و پرده‌ ده‌ڕمێت و ده‌بێته‌ جۆگه‌له‌یه‌كی ناشیاو،چونكه‌ ئه‌و یاسانه‌ی خوا چه‌سپاندوونی به‌تاڵ ده‌كرێنه‌وه‌ به‌مه‌ش پرده‌كه‌ ده‌ڕمێت (كاتێك ئه‌ره‌ستۆ له‌مه‌دا ئاماژه‌ یه‌هه‌ندێ شت ده‌كات ده‌ڵێت :ئه‌و ئایدیایه‌ی ئه‌فلاتون مه‌به‌ستیبووه‌ ،هه‌مان مه‌به‌سته‌ كه‌ ڤیتا گۆراس به‌هۆی ((ژماره‌وه‌)) ده‌ری ده‌بڕێت كاتێك ووتوویه‌تی جیهان له‌ ژماره‌كان پێكهاتووه‌ ئه‌مه‌ش واتاكه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م دنیایه‌ له‌لایه‌ن یاسا بیركاریه‌كانه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كرێت .
پلۆتارخ پێمان ده‌ڵێت به‌ گوێره‌ی ئه‌فلاتون ((خوا هه‌میشه‌یی و ئه‌ندازه‌یی یه‌ ))،یاوه‌ك سپێنۆزا ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌میش هه‌مان هزره‌،((خواو یاسا گه‌ردوونییه‌كان فرمانێكن و یه‌ك ڕاستین)) بیركاری لای ئه‌فلاتون شتێكه‌،كه‌لای بێرترادڕاسلیش هه‌مان شته‌ كه‌واته‌ ئه‌وه‌ یه‌كلا بۆته‌وه‌ كه‌بیركاری له‌فه‌لسه‌فه‌دا گرنگه‌ .باشترین به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌مه‌ ئه‌و ووشانه‌یه‌ كه‌ ئه‌فلاتون له‌سه‌ر ده‌رگای ئه‌كادیمییه‌كه‌ی نووسیوویه‌تی ((پیاوێ‌ بیركاری نه‌زانێ‌ ڕێی پێنادرێ بێته‌ ژووره‌وه‌))1 .پێویسته‌ ئه‌م بیرۆكانه‌-ڕێك و پێك بكرێن و له‌ئایدیاكاندا بگشتێنرێن-چونكه‌ ئه‌گه‌ر وانه‌بی دنیا به‌شێوه‌یه‌ك ده‌بینین وه‌ك ئه‌وه‌ی منداڵ له‌كاتی چاوكردنه‌وه‌ی دا ده‌یبینێت ،ئه‌و كاته‌ی ئاپۆرایه‌كن و پۆلێن نه‌كراون و واتایه‌كی تایبه‌تی له‌ هه‌ستیاندا پێك نه‌هاتووه‌ ،چونكه‌ ته‌نها به‌هۆی پۆلێن كردن و گشتاندنه‌وه‌ ئه‌توانن مانا له‌ شته‌كانه‌وه‌ وه‌رگرن،ئه‌مه‌ش به‌هۆی دۆزینه‌وه‌ی یاساكان بوونیان ده‌بێت ،كه‌له‌گه‌ڵ مه‌به‌ست و ئامانجه‌كانیاندا چالاكانه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چن.دنیا به‌بێ‌ ئه‌م بیرۆكانه‌ كوێرانه‌ شۆڕ ده‌بێته‌وه‌ بۆنا ونیشانی كتێبه‌كان و له‌كه‌تۆلۆكێكدا پۆلێن ده‌كرێت ،ئه‌مه‌ش وه‌ك ڕیزكردنی ناوو نیشانی كتێبه‌كان وایه‌ كه‌ به‌گوێره‌ی مه‌به‌ست له‌ به‌شه‌كانیاندا به‌دوای یه‌كدا هاتوون و ڕیزكراون.
دیاره‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ سێبه‌رێك له‌ناو ئه‌شكه‌وتدا كاتێك خۆر ئاڕاسته‌ی ناو ئه‌شكه‌وت ده‌بێت ،سێبه‌ره‌ خه‌ێاڵییه‌كان ده‌بنه‌ ڕاستییه‌كان و دواجار ده‌بنه‌ فه‌نتازیا(514).كه‌واته‌ بناغه‌ی په‌روه‌رده‌ی باڵا پشكنینی بیرۆكه‌كان و یاساكانه‌ بۆ ڕازیكردنیان ،چونكه‌ به‌ گشتاندنی بیرۆكه‌و یاساكان ،بیرۆكه‌كانی گه‌شه‌كردن ده‌كه‌ونه‌ به‌رده‌م شته‌كان وه‌ بۆیه‌ پێویسته‌ په‌یوه‌ندی و واتاكانیان ئاشكرا بكرێن ،وه‌ جۆر و یاسای كاركردنیان ئاشكرابكرێت ،وه‌پێویسته‌ ده‌ستبكه‌ین به‌ ڕێكخستنی ئه‌زموونی ژیریمان له‌ ده‌سته‌واژه‌كانی یاساو مه‌به‌ستدا ،پێویسته‌ ئه‌مه‌ش عه‌قڵێك بیكات كه‌ عه‌قڵی قه‌یصه‌ره‌ و جیاوازه‌ له‌ عه‌قڵی گه‌مژه‌ .باشه‌،دوای مه‌شقكردن له‌م بیروباوه‌ڕه‌ نادیاره‌ی بیرۆكه‌كاندا ،ئه‌مه‌ هونه‌ره‌كه‌ له‌ وێناكردنی شێوه‌كاندا(فۆرمه‌كاندا) ده‌بێته‌ هۆی به‌ دواییه‌كدا هاتن و پێكه‌وه‌گرێدانی بیرۆكه‌ شاراوه‌كان و سامناكی هۆش ،دوای پێنج ساڵ مه‌شقكردن ئه‌م ڕێسایه‌ له‌ هه‌ڵس و كه‌وتی مرۆڤ و به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ته‌كاندا پراكتیزه‌ ده‌كرێت ،دوای ئه‌وه‌ی ئه‌م ئاكارییه‌ له‌كاتی منداڵییه‌وه‌ هه‌تا ته‌مه‌نی پێگه‌یشتن له‌ سی و پێنج ساڵیدا :ئێستا ئایا دڵنیایی له‌ ئه‌نجامی ته‌واوكردنی ئه‌مانه‌دا وا ده‌خه‌مڵێنرێت ئاماده‌ییه‌كی شاهانه‌ی ئه‌رخه‌وانیان هه‌بێت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی باڵاترین كاره‌كانی ژیانی گشتی ؟ئایا به‌ دڵنیایی ئه‌مانه‌ له‌كۆتاییدا ده‌بنه‌ پاشایانی-فه‌یله‌سوف بۆ فه‌رمانڕه‌وایی كردن و ئازادكردنی نه‌ژادی مرۆیی؟
به‌داخه‌وه‌ هێشتانا چونكه‌ په‌روه‌رده‌كه‌یان ته‌واو نه‌بووه‌ .دوای هه‌موو ئه‌مانه‌كه‌ له‌ ڕابردوودا بوون كه‌ په‌روه‌رده‌ی سه‌ره‌كی تیۆری بوون.هه‌ندێ‌ شتی تری پێویست ماوه‌.ئه‌و كات بڕوانامه‌ی دكتۆرا به‌ده‌ست دێنن و ده‌بنه‌ لوتكه‌ی فه‌لسه‌فه‌ مرۆڤه‌كان له‌ ((ئه‌شكه‌وت)) وه‌ به‌ره‌و دنیای شته‌كان دێنن ،ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ گشتاندن و ڕووتاندنێكی (تجریدی) بێ‌ كه‌ڵك ده‌بێت چونكه‌ جگه‌ له‌وانه‌ی جیاكراونه‌ته‌وه‌ ئه‌وانی تر له‌گه‌ڵ ئه‌م دنیا تازه‌یه‌دا ناگونجێن،به‌بێ‌ ده‌رخستنی پشتگیری بۆیان رێ به‌ قوتابییه‌كانمان ده‌ده‌ین بچنه‌ ناو ئه‌م دنیایه‌وه‌ ،به‌مه‌ش پێویسته‌ له‌گه‌ڵ پیاوه‌كاندا كێبڕكێ‌ بكه‌ن و زاڵبن به‌سه‌ر گرفتی خودیدا،له‌م بازاڕی كێبڕكێ‌یه‌دا له‌گه‌ڵ پیاوانی مس و ئاسن و فێڵباز پێویسته‌ خودی ژیانی واقعی وه‌ك كتێب خوێننه‌وه‌ ،پێویسته‌ ئازار به‌ په‌نجه‌كانیان بگه‌یه‌نن و له‌ لولاقی فه‌لسه‌فیدا بیڕوشێنن وه‌ له‌به‌رده‌م دنیای یاساكاندادڵره‌ق بن ،پێویسته‌ به‌ ئاره‌قی ناوچاوانیان نان و كه‌ره‌ په‌یدابكه‌ن.پێویسته‌ ئه‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌ به‌بێ‌ ڕه‌حمییه‌كی توند به‌بێ‌ ڕه‌حمییه‌كی توند بۆ ماوه‌ی پانزه‌ ساڵ درێژه‌ی هه‌بێت .
هه‌ندێ‌ له‌ ئێمه‌ پێویسته‌ له‌ ژێر فشاردا نانی گونجاو په‌یدابكه‌ن ،وه‌ له‌شه‌پۆله‌كانی جیاكردنه‌وه‌ی كۆتایدا نقوم ببین.ئه‌مانه‌ دوای ئه‌و كاره‌ساته‌ ترسناكانه‌ ده‌مێننه‌وه‌ كه‌ ته‌مه‌نیان (50) ساڵه‌ و به‌ ئاگان و پشت به‌ خۆیان ده‌ستن.ئه‌مانه‌ به‌هۆی لێكخشاندنی بێ‌ ڕه‌حمانه‌ی ژیانه‌وه‌ به‌غرورییه‌وه‌ پابه‌ندی قوتابخانه‌كه‌یان ده‌بن،وه‌ ئێستا به‌هه‌ریه‌ك له‌ دانایی و ترادیسیۆن (نه‌ریت) و ئه‌زمون و كلتور و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كان ئه‌مانه‌ چه‌كداركراون-بۆیه‌ ئه‌م پیاوانه‌ به‌ ڕێگه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكیانه‌ ده‌توانن ببنه‌ فه‌رمانڕه‌وایانی ده‌وڵه‌ت.

….. ن: ویل دیورانت  …… و.له‌ هۆڵه‌ندییه‌وه‌ : حه‌مه‌ی ئه‌حمه‌د ڕه‌سوڵ

به‌شی یه‌كه‌م

-پێویسته‌ چی بكرێت ؟پێویسته‌ ده‌ستبكه‌ین ((به‌ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو نیشه‌نییه‌كانی شار ئه‌وانه‌ی كه‌ ته‌مه‌نیان له‌ ده‌ ساڵ زیاتره‌ ،وه‌منداڵانیش سه‌رنجیان بۆ ئه‌مه‌ ڕابكێشرێت ،بۆ ئه‌وه‌ی به‌هۆی ئه‌مه‌وه‌ پارێزگاری له‌ نه‌ریتی باوانیان بكه‌ن))(540). ئێمه‌ ناتوانین یۆتۆ پیابه‌ هۆی نه‌وه‌یه‌كی گه‌نجه‌وه‌ بینابكه‌ین كه‌ هه‌موویان به‌هۆی پیره‌كانه‌وه‌ شێوێنراون و ئاڕاسته‌كراون .بۆیه‌ پێویسته‌ به‌ پێی توانا ده‌ست بكه‌ین به‌ پاك كردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌م میانه‌یه‌شدا تا ڕاده‌یه‌ك ده‌شێت هه‌ندێ‌ ده‌سه‌ڵاتداری ووشیار یارمه‌تیمان بده‌ن بۆ ئه‌م كاره‌ ئه‌مه‌ش تا ڕاده‌یه‌ك بۆ بیناكردنی شانشینیه‌كه‌ی ئه‌وده‌سه‌ڵاتداره‌ خۆیه‌تی .ده‌شێت ئه‌مه‌ بۆ كۆلۆنیایه‌كی ژێر ده‌سه‌ڵاته‌كه‌شی بێت.(پێویسته‌ ئه‌م فه‌رمانڕه‌وایه‌ ، فه‌رمانڕه‌وایه‌ك بێت وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێمه‌ تێیده‌ڕوانین)

پێویسته‌ له‌هه‌ركێشه‌یه‌كدا ،له‌سه‌ره‌تاوه‌ ،یه‌كسای ببه‌خشینه‌وه‌ هه‌موو منداڵان له‌ته‌واوكردنی بواری په‌روه‌رده‌دا و پێویسته‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ،به‌منداڵان نه‌ڵێین ڕوناكی به‌هره‌ یا لێهاتووی له‌ كوێدا هه‌ڵده‌گیرسێ،پێویسته‌ له‌هه‌موو جێگه‌و پله‌و پایه‌ و ڕه‌گه‌زێكدا به‌دوای بێلایه‌نی دادپه‌روه‌رانه‌دا بگه‌ڕێین .ئه‌مه‌ش یه‌كه‌م ڕێگه‌ی وه‌رچه‌رخانمان ده‌بێت به‌ره‌و په‌روه‌رده‌یه‌كی گشتی له‌ ووڵاتدا كه‌ ئه‌مه‌ش په‌روه‌رده‌یه‌كی گه‌ردوونی ده‌بێت .

پێویسته‌ په‌روه‌رده‌ی ده‌ساڵی یه‌كه‌مدا به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ڕاهێنانی جه‌سته‌یی ئه‌نجام بدرێت ،بۆیه‌ پێویسته‌ هه‌موو قوتابخانه‌یه‌ك جومناستیك و گۆڕه‌پانی یاری تیادا بێت ،وه‌وه‌رزش و یاری ببنه‌ به‌رنامه‌ی وانه‌ ووتنه‌وه‌ی گشتی ،وه‌پێویسته‌ له‌م ده‌ساڵه‌ی یه‌كه‌مدا به‌ ڕاده‌یه‌ك ته‌ندروستیان به‌هێزبكرێت كه‌ پێویستیان به‌ده‌رمانی پزیشكی نه‌بێت ((پێویسته‌ یارمه‌تی بدرێن چونكه‌ به‌هۆی ژیانی ته‌مه‌ڵی و خۆشیه‌وه‌ بوونه‌ته‌ پیاوانێك كه‌ وه‌ك حه‌وز خۆیان پڕكردووه‌ له‌ ئاو وهه‌وا….به‌ ڕۆكردنی به‌ڵغه‌م به‌تاڵ ده‌بنه‌وه‌ -جا ئایا ئه‌مه‌ ئابڕوو چوون نییه‌؟..ئه‌وه‌ی ڕژێمی ئێستای پزیشكیمان پێشنیاری ده‌كات له‌وانه‌یه‌ په‌روه‌رده‌كرن و زیادكردنی نه‌خۆشی لێبكه‌وێته‌وه‌ )) سه‌رنج ڕاكێشان و تامه‌زرۆكردنی ئه‌مانه‌ زۆرتر بۆ چاره‌سه‌ركردنی ڕه‌وشی ئه‌مانه‌یه‌.دیاره‌ ئه‌مه‌ش پڕوپوچییه‌ له‌ده‌وڵه‌مه‌نده‌كاندا ((كاتێك دارتاش نه‌خۆش ده‌بێت ده‌چێته‌ به‌رده‌ستی دكتۆر و داوای ده‌رمان و چاره‌سه‌ركردنی لێده‌كات بۆ ئه‌مه‌ش ده‌رمانی ده‌كات پاكسازی ده‌ت،یا به‌چه‌قۆ برینداری ده‌كا وه‌ئه‌گه‌ر به‌ئه‌و كه‌سه‌ی ووت له‌م سه‌ر بۆ ئه‌و سه‌ری گۆره‌پانێك پیاسه‌ بكات بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێجم بكات ،به‌مه‌ش سه‌ری ده‌پێچێت و ده‌رمانی ده‌كات،ئایا ئه‌مه‌ پۆلێنكردنی هه‌موو شته‌كانه‌،له‌م كاته‌ وه‌ڵامی ئه‌مه‌ ده‌داته‌وه‌ كاتی ئه‌وه‌ نییه‌ نه‌خۆش ئه‌م پرسیاره‌ بكات ، دیاره‌ ئه‌م تێروانینه‌ چاره‌سه‌رێكی باش نییه‌ ،ئه‌و پزیشكه‌ ئه‌و ژیانه‌ی له‌نه‌خۆشه‌وانیدا به‌سه‌ری بردووه‌ نه‌خۆشی فه‌رامۆشكردووه‌ ئه‌وه‌ پیشه‌یه‌ی ساكارانه‌ تێپه‌ڕاندووه‌،كه‌واته‌،ده‌ڵێین ماڵئاوا له‌م جۆره‌ پزیشكانه‌ ،بۆیه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی پێشتر چوو بووبۆ لای ئه‌م پزیشكانه‌ ده‌ست ده‌كاته‌وه‌ به‌ سیسته‌می خواردنه‌ ئاسایییه‌كه‌ی خۆی،چونكه‌ هه‌ردووكیان (نه‌خۆش و پزیشك..وه‌رگێر) باش له‌ژیانی پیشه‌یی خۆیان ده‌گه‌ن ،یا،ئه‌گه‌ر بونیادی جه‌سته‌یی ئه‌و كه‌سه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م ئه‌زمونه‌دا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو ،ئه‌وا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌نجامی ده‌دات ده‌مرێت (405-6) .ناتوانین ده‌سته‌به‌ری نه‌ته‌وه‌یه‌ك بكه‌ین كه‌ نه‌خۆش و ده‌رده‌داره‌ ،بۆیه‌ پێویسته‌ یۆتۆپیا له‌ناو جه‌سته‌ی پیاوه‌وه‌ ده‌ست پێبكات .هه‌رله‌به‌ر ئه‌مه‌ش پێویسته‌ ئه‌و پیاوه‌ به‌ وه‌رزش و جومناستیك ئاماده‌بكرێت -پێویسته‌ بۆ ئه‌مه‌ش پاڵپشتی لێبكرێت .

((چۆن نه‌رم و نیانییه‌كی وه‌ها بدۆزینه‌وه‌ كه‌ مه‌زنی لێبكه‌وێته‌وه‌ ؟-بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و پیاوه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌انی تردا جێی متمانه‌  نییه‌ ده‌ربكه‌وێت))(375) . نامانه‌وێت نرخ بده‌ینه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ خه‌باتكه‌رن -به‌مه‌ش به‌هایان به‌رزبكه‌ینه‌وه‌ .پێده‌چێت مۆسیقا ئه‌م گرفتانه‌مان چاره‌سه‌ر بكات ڕۆح له‌ڕێی هارمۆنیو ڕیتمی مۆسیقییه‌وه‌ فێری خۆشه‌ویستی دادپه‌روه‌رانه‌ ده‌بێت.دیاره‌ ئه‌مه‌ش بۆ ((پێكهێنانی كه‌سایه‌تییه‌كی سازگاره‌ كه‌ هه‌رگیز نه‌بێته‌ سته‌مكار ؟ئایا وانییه‌ ،گلاكۆن،بۆچی مه‌شقی مۆسیقی هێنده‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ ،چونكه‌ ئه‌و ڕێگه‌ شاراوه‌یه‌ ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌ ڕۆح ڕێك ده‌خات ،جوڵانه‌وه‌كان په‌یوه‌ستن به‌ له‌ش سوكییه‌وه‌ به‌مه‌ش رۆحێكی قه‌شه‌نگ پێك دێت (407,protagoras,326).كه‌واته‌ تایبه‌تمه‌ندی قاڵبی مۆسیقا پشكی هه‌یه‌ له‌دیاریكردنی دۆزه‌ ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا .((دامۆن پێی ووتم -باوه‌ڕی ته‌واوم به‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌و كاته‌ی شێوازه‌كانی مۆسیقا گۆڕان،بناغه‌ی یاساكانی ده‌وڵه‌تیش له‌گه‌ڵ ئه‌واندا ده‌گۆڕێن ))15مۆسیقا ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ (به‌كه‌ڵك نییه‌ )كه‌ده‌بێته‌ هۆی پوخته‌كردنی هه‌ست و تایبه‌تمه‌ندی كه‌سایه‌تی ،به‌ڵكو له‌وه‌شدا گرنگه‌ كه‌ ده‌یپارێزێ‌ و به‌كارهێنانی ته‌ندروستیشدا چاكیده‌كاته‌وه‌. هه‌ندێ له‌ نه‌خۆشیه‌كان ته‌نها له‌ ڕێی عه‌قڵه‌وه‌ ده‌توانرێت مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكرێت(charmides,157):هه‌روه‌ك چۆن كه‌ شیش به‌هۆی ئامێری مۆسیقییه‌وه‌ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی ژنانی كردووه‌ ،وه‌ها بزواندنی بۆ سه‌ما هه‌تا هه‌ستیان كردووه‌ به‌ زه‌ویدا  كه‌وتوون سه‌مایان كردووه‌،ئینجا چوون خه‌وتوون ..

كاتێكیش به‌ئاگاهاتونه‌ته‌وه‌ چاكبوونه‌ته‌وه‌.له‌هۆش چوونی هزری كار له‌ده‌روونی مرۆڤ ده‌كات ئه‌مه‌ش تاڕاده‌یه‌كی زۆر به‌هۆی میتۆده‌كانه‌وه‌ هێورده‌بێته‌وه‌ چونكه‌ سه‌رچاوه‌ی لێهاتووی له‌ناو ڕووگه‌كانی ژینگه‌و هه‌ستكردندایه‌ .((له‌م كاته‌دا ئه‌م مرۆڤه‌ نیگا له‌ ڕاستی یا ژیرییه‌وه‌ به‌ده‌ست ناهێنێت ،به‌ڵكو له‌م دۆخه‌دا هێزی بیركردنه‌وه‌ی به‌هۆی نوستن یا نه‌خۆشی یا شێتییه‌وه‌ پێك دێت و له‌مانه‌دا كۆت ده‌كرێت،دیاره‌ ئه‌م لێهاتوویییه‌ وه‌ك شێتی وایه‌ (manike)(phaedrus,24) ئه‌فلاتون ڕاڤه‌ كردنێكی نائاسایی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ری له‌سه‌ر (شیكردنه‌وه‌ی ده‌رونی -psychology) كردووه‌.

ئه‌فلاتون ده‌ڵێت سایكۆلۆژیای سیاسی ئێمه‌ شڵه‌ژاوه‌ ،چونكه‌ به‌پێی پێویست لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئاره‌زووه‌ جۆراوجۆره‌كان یا غه‌ریزه‌كانی مرۆڤ ناكه‌ین .له‌وانه‌یه‌ خه‌ونه‌كان به‌كه‌مێك زانینی كه‌می نائاسایییه‌وه‌ ئه‌م میزاژانه‌مان یۆ چاره‌سه‌ر بكه‌ن ،به‌دڵنیایی هه‌ندێ له‌ خۆشی و غه‌ریزه‌كان ناپێویستن و به‌ نائاسایی داده‌نرێن ،ئه‌م غه‌ریزانه‌ له‌هه‌موو كه‌سێكدا سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن ،به‌ڵام له‌هه‌ندێ كه‌سدا به‌هۆی یاساو عه‌قڵه‌وه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیراوه‌.وه‌ئاره‌زوویان له‌وه‌یه‌ باشتر به‌سه‌ر ئه‌م ئاره‌زووانه‌دا زاڵ بن ،بۆیه‌ به‌ته‌واوی كپیان كردوو،یا له‌ڕووی ژماره‌ی هێزه‌وه‌ كه‌میان كردوونه‌ته‌وه‌،له‌كاتێكدا ئه‌م ئاره‌زووانه‌ له‌كه‌سانی تردا به‌هێزتر و زۆرترن .

مه‌به‌ست لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ بێداریه‌كی تایبه‌تی له‌كه‌سایه‌تی خه‌وتوودا به‌كارده‌هێنرێت به‌مه‌ش ئه‌و كه‌سانه‌ كه‌وی ده‌كرێن و ده‌ستیان به‌سه‌ردا ده‌گیرێت (enssor)،دڕنده‌ی كێوی له‌ سروشتی ئێمه‌دایه‌ ،له‌گه‌ڵ گۆشت و خواردنه‌وه‌ له‌ناو مه‌عیده‌ماندایه‌ ،به‌ ڕاشكاوی له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ دێن و ده‌چن وه‌وویستی زیاده‌ ڕۆی تێ دایه‌ ،دیاره‌ ئه‌م ڕوانینه‌ نابه‌جێ یه‌و گه‌مژانه‌یه‌ ،هه‌رچۆنێ بێت ئه‌مه‌ بێشه‌رمی و ناسروشتییه‌ -وه‌ك كرداری سێكسی وایه‌ له‌نێوان خوشك و برادا(“گرێی ئۆدیب”) پێده‌چێت ئه‌مه‌ له‌سروشتی ئه‌وكه‌سه‌دا بێت و پێی نه‌بێته‌ تاوانبار ….به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا به‌ ترپه‌ی دڵی مرۆڤه‌كانی تر ساده‌و ته‌ندروستانه‌ لێده‌دات ،وه‌خوێن ساردو ژیرانه‌ ده‌خه‌ون…وه‌ چاوپۆشی له‌ هیچ ئاره‌زوو و زۆرخۆری یه‌ك ناكه‌ن تا مڕده‌بن ئه‌و كات پاڵده‌كه‌ون و ده‌خه‌ون ،….به‌ڵام لانی كه‌م ڕێی تێده‌چێت ئاره‌زووی وه‌رزش بكه‌ن و به‌بیری نادروسته‌وه‌ خه‌ونه‌كان لێك بده‌نه‌وه‌ ،……له‌ هه‌مووماندا ته‌نانه‌ت له‌ پیاوه‌ باشه‌كانیشدا،ئه‌م دڕنده‌ كێوییه‌ سروشتییه‌ شاراوه‌یه‌ هه‌یه‌ ،كه‌له‌خه‌ودا هاوڕێمانه‌ (571-2) مۆسیقاو پێوه‌ری مۆسیقی قه‌شه‌نگی و ته‌ندروستی ده‌به‌خشنه‌ ڕۆح و جه‌سته‌ ،به‌ڵام ئه‌گه‌ر زیاده‌ڕه‌وی له‌ مۆسیقادا بكرێت هه‌مان مه‌ترسی ده‌بێت كه‌له‌زیاده‌ڕه‌وی وه‌رزشدا به‌رهه‌م دێت .ئه‌وه‌ی له‌م میانه‌یه‌دا چاه‌سه‌ری دڕنده‌یی مرۆڤ ده‌كات ته‌نها وه‌رزش و مۆسیقایه‌ ((له‌و لای چاكه‌وه‌ له‌ بێ مێشكیدا شل ده‌بێت))(410) . پێویسته‌ مۆسیقاو وه‌رزش دوو تێكه‌ڵه‌بن،وه‌پێوسته‌ دوای شانزه‌ساڵ كه‌سایه‌تی مۆسیقای پراكتیك كردبێت و له‌سرودی به‌كۆمه‌ڵدا به‌رده‌وامی پێبدات،پێویسته‌ وه‌ك یارییه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كان له‌ سه‌راسه‌ری ژیانیدا پیایدا گوزه‌ر بكات.

مۆسیقا نابێت هه‌ر بۆمۆسیقا بێت،به‌ڵكو پێویسته‌ له‌هه‌ندێ‌ كاتدا بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی جوانی فۆرمه‌كان به‌كاربێت ئه‌مه‌ش ده‌بێت به‌مه‌به‌ستی سه‌رنج ڕاكێشان بێت بۆ بیركاری و مێژوو و زانست،هۆكارێك نییه‌ كه‌ بۆچی ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌ قورسانه‌ ساده‌ ده‌كرێن و به‌ره‌و جوانكاری شیعری ده‌برێن و به‌ده‌نگ ده‌رده‌بڕدرێن،ته‌نانه‌ت له‌م مه‌ودایه‌دا نایانه‌وێ ببنه‌ هێز له‌سه‌ر عه‌قڵ ،پێویسته‌ له‌واده‌ی دیاریكردنی سنوره‌كاندا ئازادی ڕۆح ڕه‌چاوبكرێت.پێویسته‌ سه‌ره‌تاكانی په‌روه‌رده‌ …..له‌سه‌رده‌می منداڵیدا له‌لایه‌ن عه‌قڵه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ببرێن،به‌ڵام به‌بێ‌ هیچ ناچارییه‌ك،بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ پیاوی ئازاد و ئازادبێ له‌به‌ده‌ستهێنانی مه‌عریفه‌دا….

دیاره‌ مه‌عریفه‌ به‌م شێوه‌یه‌ به‌ده‌ست هاتووه‌ و له‌ژێر ناچاركردنی ده‌سه‌ڵاتی عه‌قڵدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ .كه‌واته‌ نابێت ناچاركردن هه‌بێت،به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ ئه‌م په‌روه‌رده‌یه‌ به‌خێرایی ببێته‌ جۆرێك له‌ ڕابواردن(خۆشی)،بۆئه‌مه‌ش باشتر وایه‌ ئه‌مه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی به‌هره‌ی سروشتی منداڵدا بدۆزرێته‌وه‌(536).هه‌روه‌ها عه‌قڵه‌كان به‌م ئازادییه‌ گه‌شه‌ده‌كه‌ن،وه‌جه‌سته‌كان به‌هۆی وه‌رزش و هه‌وای كراوه‌ی ژیانه‌وه‌ به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك گه‌شه‌ده‌كه‌ن،پێویسته‌ ده‌وڵه‌ته‌ نمونه‌یی یه‌كه‌مان بنكه‌یه‌كی ده‌رونیو جه‌سته‌یی پته‌وی فراوان بۆ هه‌ر ئه‌گه‌رو گه‌شه‌كردنێك دابنێت .ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پێویسته‌ یاسا ئاكاریه‌كان به‌باشی ده‌سته‌به‌ر بكرێن ،پێویسته‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵ یه‌كیه‌تی دروست بكه‌ن ، پێویسته‌ فێری ئه‌وه‌ بكرێن هه‌ریه‌كێكیان په‌یوه‌ندی داربێ‌ به‌ئه‌وی تره‌وه‌ ،وه‌ئه‌و كاره‌ی ئه‌وان به‌یه‌كێكی ده‌سپێرن دڵنیابن له‌وه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ پانده‌ به‌ئه‌ركه‌كه‌یه‌وه‌.

ئێستا له‌كاتێكدا مرۆڤه‌كان زۆر نزیكن له‌ چاوچنۆكیو ئێره‌یی و ئاژاوه‌و ئاره‌زووه‌وه‌ (شه‌هوانیه‌ته‌وه‌ )،چۆن ده‌كرێت ده‌سته‌مۆیان بكه‌ین وایان لێبكه‌ین ڕفتاری خۆیان جوان بكه‌ن؟وه‌ئایا چۆن ڕازییان بكه‌ین كه‌ڕه‌فتاری خۆیان به‌م شێوه‌یه‌ لێبكه‌ن ؟ئه‌مه‌ میتۆدێكی دڕندانه‌یه‌و،به‌رده‌وام بێزاری دروست ده‌كات.ڕێگه‌یه‌كی باشتر لێره‌دا هه‌بێت ،ئه‌وه‌یه‌ پێویستییه‌ ئاكارییه‌كان بۆ كۆمه‌ڵ دابین بكرێن و سزای قورسی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ری ده‌سه‌ڵاتداران بدرێت.بۆئه‌مه‌ش پێویسته‌ ئاینمان هه‌بێت.ئه‌فلاتون باوه‌ڕی وایه‌ ئه‌و گه‌له‌ی به‌خوانه‌بێت ناتوانێت به‌هێز بێت .كه‌ئه‌مه‌ش هێزی گه‌ردوونی،یا هۆی یه‌كه‌مه‌ ،یاپێگری زیندووه‌(حیوی)(élan vital)، كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ كه‌سێكدا نییه‌ ،كه‌بتوانێ‌ نیگای ئومێد ببه‌خشێت به‌ قورسی ،یاقوربانی بۆ بدرێت و بپه‌رسترێ،ئه‌مانه‌یان توانیوه‌ له‌ته‌نگانه‌دا ئاسوده‌یی بۆ دڵه‌كان پێشكه‌ش بكه‌ن،له‌كاتی ته‌نگانه‌دا ئازایه‌تی نه‌به‌خشیویه‌تی ڕۆحه‌كان،به‌ڵام خوا ئه‌به‌دییه‌ و هه‌رده‌م له‌ژیاندا ده‌بێت و ده‌توانێ‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ بكات ،وه‌ده‌توانێت بهه‌ژێنێ و كه‌سانی خۆپه‌رست (انانیه‌) بترسێنێ و واله‌كه‌سانی خۆپه‌رست بكات كه‌به‌ره‌و میانڕه‌وی بچن و ده‌ست به‌سه‌ر هه‌ندێ‌ له‌و چڵێسیو تامه‌زرۆیانه‌دا بگرن كه‌ هه‌یانه‌ .هه‌روه‌ها له‌سه‌رووی هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك باوه‌ڕی به‌خوا هه‌بێت ئاوا باوه‌ڕی به‌ نه‌مری زیاد ده‌بێت :

هیوا به‌ژیانێكی تر ئازایه‌تیمان ده‌داتێ‌ له‌و مردنه‌ی خۆمان كه‌ده‌مانگاتێ‌ و ئه‌گه‌ر كه‌سێك ئاره‌زووی له‌م هیوایه‌ بێت به‌رگه‌ی مردن ده‌گرێت.ئێمه‌ هیچمان له‌ باوه‌ڕه‌كان نه‌به‌خشیوه‌ تا بتوانین بیخه‌ینه‌ڕوو:له‌وانه‌یه‌ له‌دوای هه‌موو ئه‌مانه‌ خوا له‌ئایدیایه‌كدا بنوێنێ كه‌ له‌هیواو خۆشه‌ویستی ئێمه‌دا هه‌یه‌ ،وه‌ڕۆحیشی وه‌ك قیپاره‌ی مۆسیقا وابێت ،دیاره‌ ئه‌م تێڕوانینه‌ به‌هۆی ئه‌م ئامێره‌وه‌ ئه‌م شێوازه‌ی پێده‌به‌خشرێت:هێشتا به‌دڵنیایی(ئه‌م دیالۆگانه‌ هه‌روه‌ها به‌رێوه‌ده‌برێن،وه‌ك-پاسكاڵ- له‌ فایدۆدا) پێویسته‌ ئه‌وه‌ی ئه‌نجامی ده‌ده‌ین ئازاری ڕۆح نه‌دات،وه‌له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ین له‌گه‌ڵ مناڵه‌كانمان وێك نه‌یه‌ته‌وه‌.رێی تێده‌چێت ئه‌وه‌ی ئێمه‌ هه‌مانه‌ ببێته‌ مایه‌ی گرفت ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدا ده‌بێت ئێمه‌ هه‌ستین به‌ ڕوونكردنه‌وه‌ی هه‌موو شتێك بۆ منداڵه‌كانمان به‌ پاساوی ئاسانكاری بۆ مێشكیان. پێویسته‌ كاتێ ده‌گه‌نه‌ ته‌مه‌نی بیست ساڵ كاتێكی سه‌ختیان بۆ ته‌رخان بكه‌ین ،له‌سه‌ره‌تادا پێویسته‌ پشكنینێكی وورد بۆ ده‌موچاویان  بكه‌ین و تاقیان بكه‌ینه‌وه‌ داخۆ له‌و ساڵانه‌ی له‌ناو په‌روه‌رده‌ی یه‌كساندا گوزه‌راندویانه‌ چی فێربوون .ئینجا پێویسته‌ كه‌سایه‌تی لاواز به‌ دڵڕه‌قی ئاماده‌بكرێت به‌ڵام كه‌گه‌وره‌ بوو ئه‌مه‌ لاببرێت،به‌مه‌ش له‌وانه‌یه‌ هه‌موویان جاڕی هێز بده‌ن .پێویسته‌ ئه‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌ ته‌نها تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمی نه‌بێت،به‌ڵكو هه‌م تیۆریش بێت و هه‌م پراكتیكیش بێت ((هه‌روه‌ها لێره‌دا پێویسته‌ ڕه‌نج بده‌ن و ئازار یچێژن وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا ناسازبن كه‌ بڕیاریان بۆ ده‌رده‌كه‌ن))(413) .پێویسته‌ به‌ته‌واوی شانسی خۆیان نیشان بده‌ن،وه‌هه‌موو شێوازه‌كانی خوێڕییه‌تی له‌خۆیاندا ده‌ربكه‌ن و به‌ره‌و ڕووناكی بڕۆن .