هزری په‌روه‌رده‌یی و فه‌لسه‌فه‌که‌ی – کتێب – به‌شی دووه‌م – عه‌زیز ئالانی

هزری په‌روه‌رده‌یی و فه‌لسه‌فه‌که‌ی
عه‌زیز ئالانی
به‌ڕێوه‌به‌ری ته‌له‌فزیۆنی په‌روه‌رده‌یی
به‌شی دووه‌م
تایبەتمەندیەكانی پەروەردە
لە كۆمەڵگە بەراییەكاندا

هەروەكو پێشتر ئاماژەمان بەوەدا كە كۆمەڵگە بەراییەكان لە ناو جەرگەی قوڵایی مێژوودا بوون و مرۆڤ لە دەستەوە بۆ دەم دەژیاو نەگەیشتبوە ئاستی نەخشە بەندكردن و تێڕامان لە ئایندە، لەبەرئەوەی سستمی پەروەردەش هەروەكو ژیانەكەی خۆیان سادەو ساكاربوو، تەنها چەند هەنگاوێكی كرداری تێدا دەبینرا لە شێوەی نەریتی بەجێماو كە شیاوبوبێت لەگەڵ سازدانی ژینگە بۆ كەسێكی شیاوی، پەروەردە فۆڕمێكی سەنتەری نەبووە، دەكرێت زۆر بەكورتی ئاماژە بە گرنگترین دیاردەكانی پەروەردەی كۆمەڵگە بەراییەكان بكەین لەم چەند خاڵە سەرەكیەدا:
1-پەروەردە بەوە دەناسرایەوە كە بەسەر چەند كەسێكدا دابەشكرابوو زۆربەشی لە ڕاهێنان و مەشق و چاولێكردن و لاسایی كردنەوەی گەورەكاندا خۆی ئەبینیەوە، هۆكارەكەشی ئەوەبووە كە هیچ دامەزراوەیەكی پەروەردەیی تایبەت لە ئارادانەبوو، وەكو قوتابخانە، لەبەر ئەوە جڵەوی سەرەكی پەروەردەو فێركردن لە دەست دایك و باوك و خێزان و سەرگەورەی هۆزدابوو، ئەوانیش تەنها ناچاری فێری هەندێ‌ شتی كردبوون و كوڕی ڕۆژگار بون، بەم جۆرە لەوسەردەمانەدا گەورەكان مناڵەكانی خۆیان لەبەر خۆیان ڕونوس دەكردەوەو ئەوانیش شتی نوێیان بۆ دۆسیەی پەروەردەیی خۆیان زیاددەكرد یان كەم دەكرد، ئەم بارەش دیسانەوە چەسپاو نەبوو، بەپێی رۆژگارەكان و جێكەوتی جوگرافی هۆزو نەتەوەكان لە گۆڕاندا بووە.
2-كرداری پەروەردە كردن پلەدارو قۆناغدار، پەیوەست بوو بە تەمەنی مناڵەكەوە، لەچەند ساڵێكی دیاریكراوی تەمەندا مناڵ فێری شتێك دەكرا كە بۆ ئەو قۆناغەی تەمەنی پێویست بوو، دواتر لەگەڵ گەورە بوونیدا مناڵەكەش پەروەردەو مۆژگاری و ڕێنومایی نوێی وەردەگرت لەكەسانی گەورەو دەوروبەریەوە، هەنگاوی یەكەم فێركردنی مناڵی بوو بەوەی كە چۆن بتوانێت خۆراك كۆبكاتەوە، ئاودێری كشتوكاڵ بكات، ئاژەڵ بەخێوبكات و شوان بێت، بەرهەم و بەروبومی ڕوەكی و ئاژەڵی گەڵاڵەبكات و پەزمەندەی بكات بۆ زستانێكی ساردو سۆڵ، مەشق و ڕاهێنان لەسەر ئەسپ سواری و تیرئەندازی و جەنگ و بەرگری و زۆرانبازی و پاڵەوانیەتی، قۆناغەكانی دواتریش بریتی بون لە خۆڕاهێنان لەگەڵ ژیانی گردەنشینی و خانەنشینی و پیربون و چاودێری خێزان و رێنومایی كردنیان و سەرپەرشتی كردنیان، ئیتر كۆتایی بە مەرگ دەهات و هەمان قەوان دوبارە دەكرایەوە لە نەوەكانیدا.
3-كرداری پەروەردەكردن لە لاسایی كردنەوەی گەورەكاندا خۆی دەبینیەوە مناڵ و گەنجەكان لاسایی گەورەكانی خۆیان دەكردەوەو ئەم كارەشیان وەك ئەرك و مەشق لە ئەستۆ دەگرت و بە پێویستیەكی گرنگیان لە قەڵەم دەدا، بەكورتی ڕەوتی پەروەردە زۆربە خاوی گەشەی دەكرد، بەڵام هەریەكە لە هەنگاوەكانی بە جۆرێك چەسپ دەبوو كە لەگەڵ گۆشت و خوێنی تاكەكانی كۆمەڵگەدا تێكەڵ دەبوو، دەبوو بەبەشێك لە پێكهاتەی ژیانی ڕەسەنایەتی، دەبوو بەكەلتوورو بەپیرۆز دەگیرا، تەنانەت هونەری جەنگ و بەرگری كردن لە هۆزو تیرە و زەوی و زارو نزارو ئاژەڵ و كەل و پەلی ناوماڵ و خوێن و ئابڕوو بەڕادەیەك بەمەزن دەگیرا كەلەلایەكەوە ئەركی سەرشانی هەموو تاكێكی هۆز بوو، لەلایەكی دیكەشەوە گەیشتبوە ئاستی پیرۆزی و بۆ هیچ كەسێك نەبوو كە فەرامۆشی بكات.

(1)پەزمەندەكردن: احتیباط
جۆرەكانی پەروەردە
لەكۆمەڵگەی بەراییدا

وێڕای ئەو هەموو سستی یە لەگەشەی پەروەردەدا، هێشتا لە ناو كۆمەڵگە بەراییەكاندا شوێنەواری دوو جۆرە پەروەردەی سەرەكی دیاربوو، كە دەكرێت بڵێین تا ئێستاش جۆرە پەروەردەكانی ئەم سەردەمەش هەر درێژكراوەی ئەو دوو جۆرە سەرەكیەیە، ئەوانیش ئەمانەن:
1-پەروەردەی كرداری و مەشقی بینراو:
سەنتەری سەرەكی هێزی پاراستن و مانەوەو گەشە كردنی مرۆڤ لەوسەردەمەدا بریتی بوو لە هێزی میكانیكی، مرۆڤی دێرین بە هۆی پشت بەستنی بەهێزی ماسولكەیی خۆی توانیویەتی كە بەرگری لەمانەوەی خۆی بكات لە نێو ئەو هەموو گیانەوەرە دڕندەو ژەهراوی و ترسناكانەی لە جەنگەڵەكاندا هاوژیانی بون و ئێستا كە پوكاونەتەوەو نەماون، هاوكات ژینگەو ڕوداوە سروشتیەكانی وەكو باوباران و لافاوو هەرەسی بەفرو داڕوخانی شاخ و ئەشكەوت و كەمی ئاگرو ئافاتە ڕوەكیەكان و تەپوتۆزو ڕەشەباو….هتد، هەموویان هەڕەشە بون بۆ سەر مرۆڤی بەرایی، بەڵام بەكارهێنانی هێزی ماسولكەیی و خۆگری بەرانبەر تەوژمەكانی سەرماو گەرماو كۆكردنەوەی خۆراك و ڕوبەڕوبونەوەی دڕندەكان وایكرد كە ئەم مرۆڤە بمێنێتەوەو لەناو نەچێت.
ژینگەی بەرایی دور لە تەكنۆلۆژیا زبرو توندەو مرۆڤ ناچار دەكات كە بۆ دەستەبەركردنی پێویستیەكانی هێزی ماسولكەیی خۆی بەكار بهێنێ‌، ناكرێت ئەم هێزەش بەشێوەیەكی سەر شێتانە بخاتە گەڕ، بەڵكو ڕۆژگار فێری كردەوەكە دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ ماسولكەكانی لەشی خۆی بكات و كام خۆراك بخوات، گەڕان بەدوای خواردنی وزەبەخش و ئاگرو جێگەی گوزەرانی لەبارو پۆشاك دروستكردن لە رووەك و چەرم ئەرك و وزەو هێزو كاتی دەوێ‌ بەتایبەتی سێ‌ پێویستیە سەرەكیەكان كە بریتین لە (خۆراك، پۆشاك، ماڵ).
پەراوەكردن و مەشق كردن لەسەر دابینكردنی ئەم پێویستیانەی ژیانی سادەی رۆژانەی خەڵكی بەرایی هێزو ژیری دەوێت بەلایەنی كەمەوە مرۆڤ دەبێت ئەوەندە ژیر بێت كە بزانێت چۆن مەشق بە خۆی دەكات و خۆی لەگەڵ گوزەراندا ڕادەهێنێ‌.
ئەركی سەرەكی فێركردنی ئەم جۆرە كاروبارانە كەپێی دەگوترێ‌ (پەروەردەی بینراو) واتا فێربونی كرداریانە، لە ئەستۆی دایك و باوكدا بووە لە سنوری خێزاندا و لە ئەستۆی سەرەك هۆزەكاندا بوە لە سنوری هۆزدا، گەلێك جار لاوان و مناڵان لەكات و شوێنی دیاریكراودا كۆدەكرانەوە فێری ئەم مەشقانە دەكران. كە ئەوەش بناغەیەكی تۆكمەبوو بۆ پەروەردەی ئەوسەردەمە، لەراستیشدا پەروەردە واتا ڕاهێنانی مرۆڤ بۆ باشترین پلەی خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگەدا.
2-پەروەردەی تێوری (نەبینراو):
ئەم جۆرە پەروەردەكردنە زیاتر پەیوەستە بەلایەنی نادیاری ژیری و هۆشیاری و ڕۆشنبیری یەوە كە مرۆڤ لە ئەنجامی تێكەڵبونی كۆمەڵایەتی لەگەڵ خەڵكیدا دەستی دەكەوێت و لەلایەن خۆیەوە گەڵاڵەی دەكات وهەستی بەراوردكاری وكێشانەو پێوانەی خۆی تێدا بەكاردێنێ‌، تالەئەنجامدا ئەو زانیاریە وەرگیراوانە دەكاتە سەرمایەو گەنجینەیەكی پەروەردەیی بۆ خودی خۆی.
بۆ ئەو ئاهەنگ و جەژن و سروتە كۆمەڵایەتی و ڕۆحی و ئاینی یەكان و چالاكیە بەندایەتی و پەرستشەكان و شتە نادیارەكان بونە تە پەناو پشتیوانێكی گەورە لە ڕوی دەرونی یەوە بۆ كەسانی بەڕایی ئەو چاخ و بارودۆخانە تاكو جۆرێك لە دڵئارامی و ئاسودەیی لە ناخیاندا دروست بێت و ترس و بیمیان بڕەوێتەوە بەرانبەر بە ڕوداوەسروشتیەكان و ئەودیوی مەرگ.
ئاهەنگ بۆ نەكان لەلایەن سەرەك هۆزو كاهن و جادوگەری ناو هۆزەكان و پیرو بە ساڵاچوانەوە سازئەكران و تیایدا گەنجەكان فێری گەلێك شتی نوێ‌ دەكران(1)، لەوانەش گوێڕایەڵی كردنی دایك و باوك و سەرۆك هۆزەكان و خۆڕاهێنان لەگەڵ ژیانی زبرو تینویتی و برسێتی و جەنگ و خۆگری و یادكردنەوەو پاكردنەوەی دەرون لە گێچەڵی شەیتان و دیۆو درنجە خەیاڵیەكان كەلەو چاخ و كۆمەڵگەیە دا باویان هەبووە.
ژیری مرۆڤ لە ڕوی گەشەكردنی شارستانیتی یەوە چەند قۆناغێكی گەورەی بڕیوە تاكو گەیشتۆتە ئەم ئاستەی ئێستاو شارستانیەتی نوێی لێ‌ كەوتوەتەوە، ڕووەكە بەردارەكان ڕۆڵێكی گەورەیان گێڕاوە لە سازدانی كەش و هەوای گەشەكردنی شارستانێتی مرۆڤ دا.
قۆناغەكانیش ئەمانەن:-
ا-كۆكردنەوەو چنینەوە:
بەروبومی ڕووەكەكان و دەرفەتەكان لە چواروەرزەكاندا هۆكارێكی سەرەكی بوون بۆ دابینكردنی بژێوی مرۆڤی بەرایی و هاوكات مامۆستایەكی بێ‌ زمان بوە، كە دواتر گەیشتوەتە ئاستی كۆكردنەوەو پاراستن و هەڵگرتنی بۆ ڕۆژگارەكانی داهاتوو.
(1)المهارات الدراسیە/ الدكتور محمد علی الخوری
ب-كۆكردنەوە:
كۆكردنەوەی دانەوێڵەو میوەو بەروبوومەكشتوكاڵی یەكان كاری دووەمی مرۆڤ بوە كە بەرەو بیركردنەوە لە داهاتوو بردویەتی و وای لێكردوە ترس و دڵەڕاوكێی نەمێنێ‌ بەرانبەر بە رۆژگارە سەخت و ساردەكانی زستانی داهاتوی، ئەمەش سەرەتایەك بوە بۆ ئەوەی مرۆڤ بیرلە داڕشتنی شارستانێتی بكاتەوەو واز لە گەڕۆكی بهێنێ‌ و بیرلە نیشتەجێ‌ بون و خانو دروستكردن بكاتەوە.
ئەمەش كارێكی گرنگە بۆ بە كۆمەڵایەتی بونی مرۆڤ و وابەستەكردنی تاكەكانی كۆمەڵگەو پێكهێنانی خێزان و كەوتنەوەی مناڵ و دروستكردنی پەیوەندی لەگەڵ خەڵكی دەوروبەرو پێكهێنانی یەكەی كۆمەڵایەتی فراوانتر و دروستكردنی گوندی بچوك.
(گوند)یش یەكەیەكی كۆمەڵایەتی گرنگە (بۆ تە) یەكە بۆ لەناویەكدا تواندنەوەی توانا جۆراو جۆرەكان و ئاڵو گۆڕ كردنی زانیاری و بنەمایەكی گونجاوە بۆ سەر هەڵدان و گەشەكردنی پڕۆژەیەكی هاندان و ڕێنومایی هاوبەش كە دەكرێت لە داهاتودا ببێتە هەنگاوێك بۆ پڕۆژەی پەروەردەو فێركردنی نەوەكان ئەگەر چی لە ئاستێكی كەمیشدا بێت.
ج-ڕاوكردن:
هەنگاوی سێهەمی مرۆڤی بەرایی بووە، چونكە بۆی دەركەوتوە كە گیانداران لە نێوان خۆیاندا یەكتری ڕاودەكەن و لەسەر گۆشت و خوێنی یەكتری دەژین، ئەمیش كاتێك بەخۆیدا ڕوانیوە بۆی دەركەوتوە كە هیچی وای لەو گیاندارە دڕندانە كەمترنیە، هەروەكو ئەوان چاوو گوێ‌ و نینۆكی تیژو دڕی هەیە، وەك ئەوان لەشی بەتوك و موو داپۆشراوە، وەك ئەوان توانای ڕاكردن و خۆ هەڵواسین و شت گرتنی هەیە، لەوەش زیاتر دەتوانێت هەستێتە سەرپێ‌ و بنەڕێنێ‌ و بەردو داری تیژ بەكار بهێنێ‌ بۆ ڕاوكردن، كەواتە كاتی ئەوەی هاتوەكە واز لە گژوگیا خواردن بهێنێ‌، یان كەمی بكاتەوە و لابكاتەوە بەلای گۆشت خواردنی ئاژەڵاندا.
ڕاوكردن بووبە پێویستیەكی ڕۆژانەی مرۆڤی بەرایی، لەم ڕاوەوە گەلێك شتی نوێ‌ فێربوو، ئاژەڵ و باڵندەو ماسیەكان ڕادەكەن، بەرگری لە خۆیان دەكەن، جەنگ دەكەن، یەكتری ڕاودەكەن، هێلانە دروست دەكەن، شوێنی شیاو هەڵ دەبژێرن بۆ گوزەران و مانەوەو نیشتەجێ‌ بونیان، ئەمانە هەموویان وانەو پەندبون بۆ مرۆڤی بەرایی و لە ڕاوكردنەوە گەلێك هونەرو زانیاری فێربوو.
كەواتە ڕاوكردن دەروازەیەكی نوێ‌ بوو بەڕوی مرۆڤی كۆندا كرایەوە تاكو گەلێك هەست و نەستی خۆپەروەردەكردنی تێدا دروست بێت و گەشە بكات، ئەوەش لە دواجاردا دەبێتە یەكێك لە هەوێنەكانی مەیاندنی عەقلیەتی بەشارستانی بونی مرۆڤ و دامەزراندنی دام و دەزگای كۆمەڵایەتی كراوەتر بۆ گەشەی شارستانێتی و گەیشتن بە داهێنانی زمانی هێماو ڕەمزو دۆزینەوەی وێنەكێشان و زمانی نوسین.
گەورەترین هەنگاویش بۆ دەستپێكردنی پەروەردەو فێركردن داهێنانی هێمای پیت بوو لە جیاتی دەنگەكان، واتە زمانی نوسین (نوسین) گەورەترین شۆڕشی گۆڕانكاری مرۆڤایەتی بە دوای خۆیدا ڕاكێشا كە تاكو ئێستاش درێژەی هەیە.
د- شوانی و ئاژەڵداری
كاتێك مرۆڤ فێربوو بەروبومی ڕووەك بچێنێتەوەو بیپارێزێت بۆ وەرزەكانی دوایی، ئیتر فێری ئەوە بوو كە ئاشنایەتی لەگەڵ هەندێ‌ ئاژەڵ دا پەیدابكات و لە نزیكیانەوە بژی، لە شیرو گۆشت و چەرمەكەی سودی بینی، ڕاهات لەسەر ئەوەی كە هەندێ‌ ئاژەڵ ڕابگرێت و چاودێریان بكات.
شوانی و ئاژەڵداریش كارێكی سادەوئاسان نیە، چونكە ئاژەڵ ئالێك و گەوڕو ئاوی دەوێت، پاراستن و چاودێری دەوێت، بەچكەی دەبێت و ئەویش دیسانەوە وریاداری دەوێت، ئاژەڵ و مەڕو بزن و ڕەشەوڵاخ و مریشك و پەلەوەڕەكان جۆراوجۆرن هەریەكەشیان چەند چەشن و سروشتێكی تایبەتیان هەیە، بەتێپەڕبوونی كات مرۆڤی بەرایی فێری پەروەردەكردنی ئاژەڵ و باڵندەو ڕووەكەكان بوو، ئەمەش كاری كردەسەر لایەنی هۆشیاری خۆی و بەناڕاستەو خۆ خۆی فێری پەروەردەكردن و مەشق و چاودێری و سەرپەرشتی بوو.
هەریەكە لەمانەش بەشێكی گرنگن لە (پەروەردە) و (پرۆسەی پەروەردەیی) پێش هەریەكە لەوانە مرۆڤ گەڕۆك بووە، وەك ڕەوەندێك بەدوای خۆراكدا وێڵ بووە، نائارام و نەحەساوەبووە، بەڵام هێمن هێمن خۆی ڕاهێناو خۆی بە ژینگەو خاكێكی دیاری كراوەوە بەستەوە، بووبە خاوەن و هاوسێی شیوو دۆڵ و كانی و ئاوەكان.
ئەم كرانەوەو نیشتە جێ‌ بوونەی مرۆڤیش ئەگەر چی لاپەڕەیەكی نوێ‌ بوو بۆ ژیانێكی ئاسودەتر، بەڵام بەبەراورد لەگەڵ ئەوبارودۆخەدا گرفت و كێشەیشی هێنایە ئاراوە، ژیان قورسترو ئاڵۆزتربوو ئیدی نابێ‌ مرۆڤ دانیشێت، دەبێ‌ خەریكی زەوی كێڵان و پەرژین كردن و تۆو وەشاندن و ئاودێری و دروێنەو جوتیاری و كشتیاری بێت، ئەوەش بەتاكەكەس ناكرێ‌، دەبێت داوای یارمەتی لەكەسانی تربكات، هاوكات دەبێ‌ خۆیشی هاوكاری خەڵكی بكاتەوە، بەوەش ئاڵوگۆڕی بەرژەوەندیەكان پەیدابوو، پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان چڕ بوونەوە، زەوی و زارو كانی و ئاوو نزارو دارو دەوەن و باخ و بێستانەكان خاوەنیان بۆ پەیدا بوو، (سنور) دانان هاتە عەقڵی مرۆڤەوە، ئارەزوی خاوەنداریەتی تاكەكەسی لە مرۆڤدا چەكەرەی كرد، گیانی مل ملانێ‌ و بەرگریكردن لەماڵ و زەوی و خاك و ئاو ڕەگی داكوتا، ڕەگەزپەرستی و خۆسەپاندن و چەوسانەوەو زەوت كردن و ناكۆكی پەرەی سەند لە نێوان مرۆڤەكاندا، هاوكات هەرخۆشیان تەواوكەری كاروباری یەكتری بون، لەبەرئەوە دەسەڵات و خۆسەپاندن و هاوكاری كردن و كۆمەڵایەتیبوون پێكەوە بوونە هەوێنی دامەزراندنی گوند و ئاوەدانی جۆراوجۆر لە دەم ئاوو چەم و ڕوبارو دۆڵ و ئەشكەوتەكان.
مرۆڤ پێویستی بە كەرەسە بوو، وەك پاچ و بێڵ و هەوجاڕو چەكوش و قەمەو… هتد، بەم جۆرە خەڵكی ترو ئاژەڵ و ڕووەك و باڵندەو زەوی و زارو كانی و ئاوو شتی تر هاتنە ناو بازنەی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەوە، ئەمانەش جگە لەوەی ئەرك و ماندووبونی لەش و لاریان دەوێ‌ و هێزو وزەی ماسولكەییان دەوێ‌ لە هەمان كاتدا پێویستی بە چاودێری بەرنامە ڕێژی دەبێت، كەواتە مرۆڤ لەوبارەدا ناچار دەبێت كە خۆی فێری كۆمەڵێك شتی نوێ‌ بكات تاكو شیاوی سەردەمی خۆی بێت، ئەم خۆڕاهێنان و داهێنان و فێركردنەشی دیسانەوە سەرەتایەكی گرنگە بۆ ژیان و فراوانكردنی بازنەی گەشەكردنی پەروەردەو ژیانی كۆمەڵایەتی و هەنگاونان بۆ شارستانیتی باشترو گەشەدارتر.
ئەمانەی تاكو ئێستا باسمانكرد خوێندنەوەیەكی خێرای ئەو بارودۆخە گشتیانە بوو كە مرۆڤی دێرین تیایدا ژیاوەو پەروەردەش وەك هێلێكی تەریب بەلاوازی و ناسكی لەگەڵ گەشەكردنی شارستانێتی دا ڕۆیشتوە، یان پەروەردە بوەتە سەنتەرێكی كارا بۆ گەشەكردنی شارستانێتی مرۆڤ.
بۆ ئەوەی باشتر لە بارودۆخی پەروەردەی گەلانی دێرین تێبگەین وای بەباش دەزانین بە كورتی چەند نمونەیەك باس بكەین دەربارەی پەروەردە لە كۆمەڵگە دێرینەكا

پەروەردە لە كۆمەڵگەی چاخەدێرینەكاندا

كاتێك شارستانیەتی بەرەوپێش دەچێت، داواكاری و پێویستیەكانی ژیان و گوزەرانیش ئاڵۆزتر دەبن و شەكەتی یەكی دەرونی زیاتر بەرەنگاری مرۆڤ دەبێتەوە، هەرلەوكاتەوە مرۆڤ چوە چاخی كشتوكاڵەوەو بەرەو نیشتەجێ‌ بون چوو، داخوازی و ئەركەكانی سەرشانیشی زیاتر بون، بەڕادەیەك كەدایك و باوكەكان دەرفەتی چاودێری و پەروەردەكردنی مناڵەكانیان نەبێت، لێرەوە واپێویست بوو كە یەكەمین دامەزراوەی پەروەردەو فێركردن( قوتابخانە) بێتە ئاراوە و كەسانی شارەزای بۆ دیاری بكرێت كەتەرخان و دابڕاوبن تەنها بۆ كاری ئاراستەكردن و پەروەردەو فێركردن.

ئەركی (قوتابخانە)ش لەم بارودۆخەدا لە سێ‌ خاڵی گرنگدا كۆ دەبێتەوە(1):

گواستنەوەی كەلتور لە باوانەوە بۆ نەوەكان و پەرەپێدان و گەشەپێدانی ئەو كەلتورەو چاكتر شیاندنی لەگەڵ ئاستی ژیری نەوەكان بۆ ڕۆژگارە داهاتوەكانیان.
فێركردنی ژیان بەشێوەی تێوری و پێدانی رێنومایی و زانیاری ئەوتۆ كە لە ژیانی ڕۆژانەیاندا سودی لێ‌ وەربگرن و ببنە خاوەنی ئەزموون و زانینی بەكەڵك و لە گرفت و كێشەو قەیرانەكانی سەرەڕێی گوزەرانی ئایندەدا زاڵ و سەركەوتووبن. دەبێت لێرەوە فێری چۆنیەتی خۆگونجاندنی كۆمەڵایەتی و شارەزایی پیشەیی ببن و فێری نوسین و خوێندن ببن، فێری گەلێك شتی تری گرنگ ببن، وەك مۆسیقاو هونەر و وێنەو كاری دەست و پەروەردەی لەش و دەرون.
مەشق و ڕهێنان، لەگەڵ وەرگرتنی وانەو زانیاریە تێوریەكان دەبێت نەوە نوێ‌ یەكان لە قوتابخانەدا پەراوەی كرداری بكەن لەسەر وانەتیۆریەكانی و بەكردەوە دەست بدەنە كار پەڕاندن و جێ‌ بەجێكردنی ئەو زانیاریانەی بەزارەكی وەریانگرتوە، ئەم سێ‌ خاڵەشی ئەركی سەرەكی قوتابخانەبون هەر لە چاخە دێرینەكانەوە هەتا ئەمڕۆ لە ئایندەشدا ئەم ئەركانە هەر لە ئەستۆی قوتابخانەدا دەبن و ئەركی نوێ‌ و هاوچەرخانەی ترشیی دێتەپاڵ.

(1) اسس التربیە الدكتور صبری عبدالجبار
لەگەڵ دامەزراندنی یەكەمین قوتابخانە(حوجرە) زمانی هێماكان (نوسین و خوێندنەوە) گەشەی كردو زانیاریەكان زیاتر بون و چاكتریش پارێزران، تەنانەت هەر زمانی نوسینە كە هەواڵ و زانیاری مێژووی گەلانی ڕابوردوی بۆ ئێمە پاراستوەو تا ئێستاش ئێمە لەبارەیانەوە دەدوێین و زانیاریمان لەلایە.
بە هۆی قوتابخانەوەیەكە ئەمڕۆ دەتوانین دەربارەی گەلان و شارستانێتی دێرینی مرۆڤایەتی بدوێین، بنوسین، بخوێنین، كەڵك وسود لە ئەزمونی هەزار بە هەزاری ئەوان وەربگرین.
بێگومان ڕەگەزی سەرەكی لە قوتابخانەدا بریتی بووە لە (پەروەردە) چونكە قوتابخانە بەبێ‌ مامۆستاو پڕۆگرام ئامانج نەبووە، لە هەرشوێنێ‌ ئەو سێ‌ ڕەگەزە هەبوو كەواتە مەرجەسەرەكیەكانی قوتابخانە و پەروەردە هەیە بۆ فێرخوازو قوتابیان.
لەهەر سەردەم و شوێن و گەلێكدا قوتابخانە شێوازو رێگەو هۆكاری تایبەت بە خۆی هەبووە. هەر قوتابخانەیەكیش تایبەتمەندێتی خۆی هەبووە و دووریش نیە كە هەموویان لە هەموو سەردەمە جیا وازەكاندا لەستراتیژو ئامانجی سەرەكیدا خاڵی هاوبەشیان هەبێت.
پەروەردە لە رۆژهەڵات و رۆژئاواو ناوەڕاستی گۆی زەویدا لەبرەودابووەو لەهەریەكە لەو شوێنانەش خەسڵەتی تایبەتی تێدابووە، پەروەردەی ڕۆژهەڵاتی لە ڕۆژ هەڵاتی گۆی زەویدا دەركەوتوە بەتایبەتیش لە كیشوەری ئاسیاو باكوری ئەفریقیا، دەكرێت( پەروەردەی هیندی) وەك نمونەیەكی خۆرهەڵاتی وەربگرین:-
أ‌- پەروەردە لەلای هیندۆسەكان:
گوتمان: هەر پەروەردەیەك تایبەتمەندێتی خۆی هەبووە، پەروەردەی هیندۆسەكانیش دوو خەسڵەتی گرنگی تێدابووە، یەكەمیان (كۆمەڵایەتی) دووەمیان (ئاینی) كە لەڕاستیدا ئەم دوو خەسڵەتەش ڕەنگدانەوەی واقعی ژیانی چینایەتی گەلی هیندبووە و (ئایین) یش لە ناخی گەلانی هیندیدا تواوەتەوەو لەگەڵ ڕوحیاندا ئاوێتەیەو بوەتە ڕەوتێكی دیارو ئاشكرای ئەوگەلە.
سروشتی دابەشبونی كۆمەڵایەتیانەی خەڵك و جەماوەر لە كۆمەڵگەدێرینەكاندا پەیوەندی بە سێ‌ لایەنی گرنگەوە هەبووە كەبریتین لە:
1-گەورەیی ژمارەی ئەندامانی سەربەهۆزو تواناو هێزی ماسولكەییان.
2-توانای مادی و بڕی خاوەندارێتی زەوی و زارو دەرامەت و داهاتی ئاژەڵی و كشتوكاڵی.
3-توانای زانستی و میراتی ئاینی و جادوگەری.
ئەم سێ‌ فاكتەرە ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە لەت و پەرت كردنی تاكەكانی كۆمەڵگەو سەر هەڵدانی توێژو چینەكان، دواتر چینە خاوەن دەسەڵاتەكان خۆیان سەپاندوە بەسەر چینەكانی تردا، بۆ نموونە چینی خاوەن مایەو دەرامەت و دەوڵەمەندەكان بەزەبری پارەو پول و داهاتەكەیان دەسەڵاتیان سەپاندوە بەسەر سەپان و جوتیارو كرێكارانی هەژارو خەڵكانی كەم دەرامەت داو بەنیوەكاری زەوی و زارو ئاژەڵیان پێ‌ بەخێوكردون، هەروەها چینی زانایان و بیرمەندان و جادوگەران و ئاینداران خۆیان سەپاندوە بەسەر ئەو كەسانەی كۆمەڵگەدا كە ئاستی زانین و زانیاری و ئایین و جادوگەرییان كەمترە.
بەشێوەیەكی گشتی كۆمەڵگە دێرین و بەرایەكان بەو جۆرە دابەش بون بۆ چەند چین و توێژێك، ئەم چینانەش گوزەرانیان پێكەوە بەڕێ‌ كردوە لە نێوان جەنگ و ئاشتی و مل ملانێ‌ و هاوكاری دا، لەو ناوەندەشدا ڕۆشنبیری و شارستانێتی سەری هەڵداوەو گەشەی كردوەو جاروباریش پوكاوەتەوەو سەرلەنوێ‌ بە چەشنێكی تر دەركەوتوەتەوە، بە كۆی بەرەنجامی ئەم هەموو مل ملانێ‌ و هاوكاری و هەڵكشان داكشانە زۆرانەی شارستانێتیەكان ژیاری مرۆڤایەتی ڕێگەو ڕەوتێكی ئاسایی و لەباری بۆ خۆی دۆزیوەتەوە، هەروەكو چۆن باراناو لە نێو شیو دۆڵ و چەم و چیاكاندا جێگەی خۆی دەكاتەوەو جۆگەلەیەك بۆ خۆی دروست دەكات.
یەكێك لەگەلە دێرینەكانی جیهانیش گەلی هندی یە، كە چینە بۆ ماوەیی و میراتیەكانیان دەورێكی گرنگیان هەبووە لە دابەشكردنی كۆمەڵگەی هندی دا بۆ چەند چین و توێژێك، بەتایبەتی ئەو جیاوازی چینایەتیە گەشەی كردوەو وای لەگەلی هند كردوە كە بەڕادەیەك چینەكان لەیەكتری دورو دابڕاوبن كە هیچ پەیوەندیەكی ژن و ژن خوازی و كۆمەڵایەتی و بازرگانی لە نێوانیاندا نەبێت، بگرە هەریەكەیان بە جیا لە ئاستی خۆیەوە گەشەی كردوەو جۆرە سەربەخۆیی یەكی تایبەتیان هەبووە، ئەم چینانە تەنها لە خاك و ئاوو ئاسمان و هەتاودا یەكیان گرتوەتەوەو ولە هەمووشتەكانی دیكەدا جیاوازو دابڕاوبوون، هەرئەم هۆكارەش بووە كە بوەتە مایەی پەیدابوون و سەر هەڵدانی جۆرەها زمان و ئایین و رۆشنبیری هەمە جۆر لە ناو گەلانی هندی دا، كە تا ئەمڕۆش ئەو هەمە جۆری و هەمە ئاینی یە بەو گەلانەوە دیارە.

بەشێوەیەكی گشتی گەلی هندی دابەش بو بوو بۆ چوار چینی سەرەكی كە ئەمانەن:
1-چینی كاهنەكان كەمامۆستاو یاسادانەرەكانیان تێداهەڵدەكەوت.
2-چینی كشاتریا، واتە چینی سەربازو جەنگاوەران.
3-چینی فایز، واتە پیشەوەرو كاسبكاران.
4-چینی سۆدرا، واتە چینی كۆیلەو ژێر دەستەكان.
بەورد بوونەوە لە جۆرایەتی ئەم چینانە بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە پەیدابوونی ئەم چینانە كوت و مت پەیوەستە بەو فاكتەرانەی كە پێشتر باسمانكردن، بۆ نموونە: پەیدابوونی چینی كاهن و كۆیلەكان پەیوەندی بە ئاین و لایەنی ڕۆحی و جادوگەری یەوە هەبووە، هەروەها چینی (كشاتر)و كاسبكاران پەیوەندی بەلایەنی ئابوری و دەسەڵات و بەرگریەوە هەبووە.
ڕەوتی سەرەكی ئاینی هندی ڕێڕەوێكی (هەرمان)ە، واتە بڕوایان وایە كە (گیان)هەمیشەیی یەو كەلەلەشی گیانەوەرێكەوە دەردەچێ‌ دەچێتەوەگیانەوەرێكی ترەوەو هەرگیز گیان لەناو ناچێ‌ و كەسیش خاوەنی گیانی تایبەتی خۆی نیە، هەروەها بڕوایان وایە كە(الله)خوای گەردوونەو لە هەموو شوێنێ‌ ئامادەیەو ئاگادارە.
چینی كاهنەكان مانەوەی خۆیان لەوەدا دەبینی كە نابێت چینەكانی تر گەشەبكەن و ڕۆشنبیربن، چونكە بەوە چینی خۆیان لاواز دەبوو دەسەڵاتیان شڵۆق دەبوو، لەبەر ئەوە هەموو هەوڵ و كۆششێكیان دەدا بۆ سەركوتكردن و سیڕینەوەی ئازادی تاكە كەسی، لەبەرئەوەی جۆرەها ئەرك و برك و پەرستشی قورسیان لەسەر خەڵكی دانابوو، بەڕادەیەك كە زۆربەی شتیان لێ‌ حەرام كردبون و دنیایان لێ‌ كربون بە چەرمە چۆلەكە، ئەو مناڵەی لە هەر چینێك لەدایك بوایە تادەمرد هەر سەر بەو چینە بوو،هاوكات هەمووشیان كۆیلەو ژێر دەستی فرمانی كاهنەكان بون كەخەڵكیان بەناوی خواكانەوە دەچەوساندەوە و بۆ خزمەتی خۆیان بەكاریان دێنان، مرۆڤی هندی نەیدەتوانی خۆی بگرێت و پێبگات و كەسێتی سەربەخۆی هەبێت،هەموویان توابوونەوە لە گوێڕایەڵی كردنی كاهنەكاندا كە بەناوی خواوە ژێربارو بێ‌ دەسەڵاتیان كردبون، گیانی داهێنان و چالاكیەكانیان تێداكپ كرابوو.
هەرچی چینە باڵاكانی گەلیش بوون لە قوڵایی فەلسەفەو تەسەوفدا نقوم بوبون، بەڵام چینە نزمەكان لە گەمژەیی و هێڕیدا سەرگەردان و بێ‌ پەروابون و لەو پەڕی خڵەفاویدا دەژیان.
نەریتە ئایینی یەكان توانیان ڕژێمی چینایەتی كۆمەڵگە جڵەوگیر بكەن و ئامنجەكانی پەروەردەی ئەوسەردەمەش لەم خاڵانەدا دیاری بكەن:
1-خۆ ئامادەركدن بۆ ژیانی دواڕۆژ و خۆ دور خستنەوە لە چێژو تامی ژیانی ئەم دنیایە، بەڕادەیەك كە خەڵكی تیا چون و زومردنی خۆیان بە بەهرەو دەستكەوت دەزانی، ئەوان پێیان وابوو كە (گیان) نەمرەو لە قەفەسی لەشدا دیل و باڵبە ستەكراوە، ئەو دەمە گیان ئازاد دەبێ‌ كە لەلاشە دەربازدەبێ‌ و دەگاتەوە بە جیهانی تایبەتی جاویدانی و هەرمان و نەبڕاوەیی و ناكۆتایی.

2-پاراستن و بەرگریكردن لە مانەوەی سستمی چین و توێژەكان.
بەم جۆرە خەڵكی بەگەورەو بچوكەوە هەرلەمناڵی یەوە لەسەر ئەو دوو خاڵ و ئامانجە پەروەردە دەكران، ژیان و مان و بون و هەوڵەكانیان لە پێناوی ئەو دوو ئامانجەدابوو، تاسەرەنجام ئەم دوو خاڵە بوون بە خاڵی سەرەكی و ستراتیژی ڕەسەنی پەروەردەی هندی.
لەمانەوە بۆمان دەدەكەوێ‌ كە سستمی پەروەردەی هندۆسی زیاتر بایەخی بەگەشەپێدانی لایەنی هەڵچونەكانی مرۆڤ داوە نەك بایەخدان بە فێربونی زانست وزانیاری، ئامانجی هەرەگەورەی پەروەردەكەشیان ئەوەبوو كە بگەنە پلەی (نەرفانا)، كەمەبەستیان دواهەمین قۆناغی كامڵ بونی مرۆڤە لەڕوی ڕۆحی یەوە، چونكە بەتەواوەتی كۆنتڕۆڵی حەزو دەرون و ئارەزوەكانی دەكات و سەركوت و مت و بێ‌ دەسەڵاتی دەكات، واتە خۆی دادەبڕێ‌ لە هەموو چێژو لەزەتێكی دنیایی لە پێناوی ئەوەدا كە لە داهاتودا گیانی تێروتەسەل و گەشی و بەشەوق و زەوق بێت لە دوای مردنی لاشەی، بەڕاستی ئەمە نەزانی و گەمژەییەكی گەورەیەكە كاهن و جادوگەرو چینە باڵاكان بەسەر خەڵكانی داماودا سەپاند بویان و كربویان بە مۆدەوباو، دەبوایە تەنها چینی كاهنەكان شارەزای پەروەردەی هزروبیربونایە، بەتایبەتیش ئەوان مافی ئەوەیان هەبوو كە سرودو وتاری بۆنەكان بلاوێننەوەو بەدەم سەر ڕاوەشاندن و خۆلاركردنەوەوە بەورتە ورت ئەو سرودە ئاینی و كەلتوریە كۆنانە بەگوێی خەڵكی دابخوێننەوە، ئەوان نوێژی پیرۆزیان دەزانی..! هەرئەوانیش ڕازو پەنهان و نهێنی ئەو سروتانەیان دەزانی…! ئەمانەش تەنها لەلایەن ڕەگەزی نێرەوە قۆرخ كرابون و ڕەگەزی مێ‌ مافی شارەزابون و ڕۆشنبیری نەبوو.
بەكورتی كۆمەڵگەی هندی كۆمەڵگەیەكی ئاڵۆزی فرەچینی زبری هەمە ڕۆشنبیری پیاو سالارانە بووە، لەوبارودۆخە دژوارەدا پەروەردەیەكی سەیرو تایبەتی و ئاڵۆز لەدایك بوو، گەشەی كرد، بەشێوەیەكی میراتی پشتاوپشت گوازرایەوە، تا ئەم چاخانەی دوایی.
ب-پەروەردە لە لای جولەكە:
پەروەردەی (عیبری یەكان) لە چاخە بەراییەكاندا پەروەردەیەكی تایبەت بوو بە خێزان و ناوماڵ، هیچ قوتابخانەیەكی فەرمیان نەبوو(لە پێش هاتنی مەسیحیەتدا) بەڵكو ژیانی خێزانی كۆڵەكەی پەروەردە بوو لە كۆمەڵگەی ئیسرائیلی دا، دورنیە بڵێین ئەم كۆمەڵگەیە لەسەرەتادا هیچ سستمێكی كۆمەڵایەتی نەدەزانی جگە لە سستمی خێزان و جگە لە خواوەندەكانیش كەسی دیكەیان نەدەكردە گەورەی خۆیان، واپێویست بوو كە دەبێت منداڵ فێربكرێت كەبە تەواوەتی دڵسۆزو گوێڕایەڵ بێت بۆ خواوەندی گەورەیان كە بە( یەهوه) ناسرابوو، لەبەر ئەوە مناڵ ئەركێكی پەروەردەیی و فێركاری زۆر قورسی لەسەر شان نەبوو، تەنها ئەوەندە نەبێت كە ببێت بە پێشەنگێكی نمونەیی لە پەیڕەوكردنی ئایین و نەریتی باوی كۆمەڵگەكەی.
مرۆڤی كامڵ و پێگەیشتوو بەلای عیبریەكانەوەكەسێكە كە خاوەنی گەورەیی و سەروەری و پەرستنی خواوەندبێت(1)یاخود ئەو كەسانەی كەبەتەواوەتی خواپەرست بون لە چاخی هاتنە خوارەوەی (تەوڕات)دا، ئەوان پابەندن بە ئاینە دەستكاریكراوەكە شیانەوە، وەك لە (تەورات)ی دەستكاریكراو یاندا هاتوە خواوەندیان دەڵێت: ببن بە قەشە، هەروەكو خۆم، من خواوەندی نەمری ئێوەم).
لاوانیان، بەتایبەتی كوڕەكانیان خۆیان فێری خوێندن و نوسین دەكرد، بەڵام كچەكانیان خەریكی فێربونی ڕستن و چنین دورین بون لەگەڵ چۆنیەتی ڕاگیركردنی ماڵ و كاروباری ناوماڵ و چێشت لێنان و گۆرانی و سەماكردن، ئەم جۆرە پەروەردەكردنە لە سنورو چوارچێوەی خێزاندا درێژەی كێشا، كە پەروەردەو فێركردنی ڕەوشتی و ئاینی و نەتەوایەتی بوو، بەڵام لە دوای هاتنی مەسیحیەت، جولەكەكان هەوڵیاندا كە ڕۆشەنبیریەكی چەسپاو بۆ خۆیان دابین بكەن و بیروبۆچونەكانیان بڵاوبكەنەوە، لەبەرئەوە بۆ یەكەمین جار دەستیان كرد بە دامەزراندنی قوتابخانەو هەرلە تەمەنی شەش ساڵی یەوە مناڵان دەخرانە بەر خوێندن لەو قوتابخانانەدا وفێری نوسین و خوێندن و مێژوو ئەندازەو گەردونناسی دەكران، ئەوان بەگشتی وا لەگەلانی تر دەڕوانن كەلە خۆیان كەمتر وبێ‌ بەهاترن ، ئەوان پێیان وایە كە یەهودیەكان گەلی هەڵبژاردەی خودان، بەڵكو دەڵێن ئێمە باشترین گەلی سەر ڕوی زەوین، ئەمەش لەڕوی پەروەردەیی یەوە زیانی گەورەی لێداون چونكە نەیانهێشتوە هیچ جۆرە ڕۆشنبیری و پەروەردەیەكی گەلانی تر تێكەڵی هزروبیر یان بێت، پەروەردەكەشیان بە پەروەردەیەكی كۆنكرێتی و داخراو ماوەتەوەو سنوردارە. خاڵی پەسەندو نایاب لە سستمی پەروەردەی ئەمانەدا ئەوەیەكە كە هەر لە مناڵییەوە نەوەكانیان فێری خۆشەو یستتی خاك و گەل دەكەن و قاڵیان دەكەن بە ئایین و نەریتی خۆیان، بەڵام ئەمەشیان لایەنی نا هەمواری تێدایە چونكە لەڕاد دەبەدەر زێدەڕەوی تێدادەكەن، تا دەگاتە ئەو ئاستەی خۆیان لە هەمووگەلان بەباشتر دەزانن و دەرگای كارلێككردنی ژیری و ڕۆشنبیری لەگەڵ پەروەردەی گەلانی تردا بەڕووی خۆیاندا دادەخەن.

(1) خواوەند: الالهە : مەبەست لەبت و پەیكەرو شتەپەرستراوەكانە جگە لە (الله)
ج-پەروەردە لەلای چینی یەكان:
وەك دەزانین چینی یەكان كۆنترین گەلی سەرزەوین و زمانەكەشیان ناسراوترین و دێرینترین زمانی نوسینە كە پشتی بەستوە بە هێماكاری لە گەیاندنی بیرۆكەو زانیاریدا، واتە وەك زمانەكانی تر (پیت) نەبوووە بۆ دروستكردنی (وشە).
ئامانجی سەرەكی لە پەروەردەی چینی دا ئەوەبووە كە مرۆڤ، واتا تاكی چینی بخرێتە سەر ڕاستە شەقامی ژیان و ڕاپەڕێنەری ئەركەكانی سەرشانی بێت، پەروەردەی چینی مەبەستیەتی تاك لە كۆمەڵگەدا هەڵگری هەموو كاروبارێكی ژیانداری بێت و بەوكارانە هەستێت كەلە ئەستۆی دایەو ئاست و جۆری پەیوەندی نێوان ئەوكاروبارانەش بزانێ‌، جالە بەرئەوەی چین وڵاتێكی وابەستەیە بەنەریت و باوە دێرینەكانی خۆیەوەو زۆریش دەوڵەمەندە لەنەریتە دێرینەكاندا، بەشێوەیەكی پتەو هۆگری بون و بونەتە بەشێك لە پێكهاتەی شارستانێتی و هزرو رۆشنبیرییان، هۆكاری مانەوەو پاراستنی ئەم نەریتانە شیان دەگەڕێتەوە بۆ پابەند بونیان بە خواوەندەكانیانەوەو ئەوان نەریتەكانیان بە( پیرۆز) دەزانن و وەك دیاری خواوەند تەماشایان دەكەن و پەیڕەویان دەكەن، لەبەرئەوە ئەركی سەرەكی پەروەردە كەیان بریتە لە پاراستن و هێشتنەوەی ئەونەریتانەیان، بەڕادەیەك كە سەراپای پەروەردەكەیان لە پێناوی پاراستنی ئەونەریتە میللی و ئاینی و كەلتوریانەیاندایە.
پەروەردەو سستمی خوێندن لە چین دا لە قۆناغی چاخەدێرینەكانی پێشوودا هەروەكو سستمی پەروەردەی گەلانی تر وابوو، واتە بریتی بوو لەلاسایی كردنەوەی گەورەكان و مەشق و ڕاهێنان و دوبارەكردنەوەی نەریتەكان، بەڵام دواتر گۆڕا بۆ سستمی گشتی كۆمەڵگەی چینی، ئەم سستمانەش سنوردارو دیاریكراوبون، یاخود وایان لێهات كە تایبەتبن بە گەلی چینەوە، بەڕادەیەك كە پێویست بوو هەموو مناڵێكی چینی دەبێت ڕێساو نەریت و یاساكانی وڵات بناسێت و لەبەری بێت و پابەندبێت بەجێبەجێكردنیانەوەو بە چاوی مەزنی و پیرۆزیەوە بۆیان بڕوانێت و هەرگیز بیر لەسەر پێچی ئەو سستم و نەریتانە نەكاتەوە، تەنانەت نابێت ڕەخنەیان لێ‌ بگرێ‌ یان بەدوای فەلسەفەو شیكردنەوەیاندا بڕوات، بگرە پێویست ناكات كەلێیان تێ‌ بگات، بەڵكو دەبێت بەبێ‌ نكۆڵی جێ‌ بەجێیان بكات و بەموولێیان لانەدات، ڕەوت و كەشی پەروەردە بەو جۆرە مایەوە، هەتا ئەوكاتەی گەورە فەیلەسوفی چینی (كۆنفۆشیوس) سەری هەڵدا (551-478پ.ز) ئیتر چەمكی پەروەردە گۆڕانكاری بەسەردا هات، بەكورتی مەبەست و فەلسەفەی پەروەردە وای لێهات كە بریتی بوو لە ( گەڕان بەدوای پێویستیەكانی ژیاندا، واتا گەڕان بەدوای دامەزراندنی حكومەتدا كەیاساو ڕێساو كارگێڕی خۆی هەبێت و بەدەم پاراستنی ڕەوشت و نەریتە باوەكانەوە بێت، لە پاڵ ئەمەشدا هەموو كاروبارێكی كۆمەڵایەتیش ڕابپەڕێنێت)، ئەو بنەما گرنگانەی كە دەبوایە نەوەكان هەرلە مناڵیەوە فێری ببن و پەراوەی بكەن بریتی بوون لە توێژینەوەو گەیشتن بەڕەوشی بەرز، خزمەتكردنی كەس و كارو خزم و خوێشان ، دواتر چۆنیەتی پۆشەنی و ئەدەبی ژیان و فەلسەفەو پەروەردەی گیانی.
لەو چاخانەشدا ڕێگەكانی پەروەردە بەندبون بە دوبارەكردنەوەی زانیاریە دێرینەكان تا ڕادەی لەبەركردن، دەبوایە مناڵی چینی بەتەواوەتی قاڵ بوایە لە ناو بۆتەی نەریتە ڕەسەن و دێرینەكانداو بەهیچ جۆرێ‌ نەكەوێتە ژێر كاریگەری هیچ ئەیدۆلۆژیاو هزرو پەروەردەو ڕۆشنبیریەكی ترەوە، دەبوایە نەریتەكان بەچاوودڵ بپارێزێ‌ و بەپیرۆزبایان بگرێ‌
(كۆنفۆ شیوس) چەند بنەمایەكی زانیاری داڕشت كە دواتر بون بەبەردی بناغەی شارستانێتی چین و تا ئەمڕۆش زۆربەیان وەك خۆیان پەیڕەو دەكرێن و پارێزراون، گرنگترین ئەو بنەمایانەی كە ناوبراو دایڕشت لە پێنچ خاڵی سەرەكیدا كورت دەكرێنەوە، كەئەمانەن:
1-ڕێكخستنی پەیوەندی نێوان پاشاو بەردەستەكانی، واتا سەرۆك و هاوڵاتیان، یان فەرماندەو بەرفرمانەكان.
2-رێكخستنی پەیوەندی نێوان دایك و باوك و مناڵەكانیان
3- رێكخستنی پەیوەندی نێوان هاوسەران، واتە ژن و مێرد
4- رێكخستنی پەیوەندی نێوان هاوڕێیان بەنێرو مێ‌ وە، یان دۆستان
5-رێكخستنی پەیوەندی نێوان براو برا، خوشك و خوشك، واتە برایەتی و تەبایی خێزان ڕاسپاردەو ئامۆژگاریەكانی كۆنفۆشیوس سامانێكی گەورەبوون بۆ گەلی چین، لەبەرئەوە وەك زێڕو تەڵای بەنرخ تەماشای كراوەو بەپیرۆز گیراون، بۆ نموونە ناوبراو پێنچ بنەمای مەزنی جەوهەر یانەی هێنایە ئاراوە كە كاریگەریەكی گەورەیان لەسەر گەلی چینی بەجێ‌ هێشت و تا ئێستاش شانازی پێوەدەكەن كە ئەمانەن:
1-چاكە كردن، یان خێرو بێر بۆ هەموو جیهانیان.
2-دادپەروەری و دوركەوتنەوە لە زەوتكردن و چەوساندنەوە.
3-سستم و پابەند بونێكی هاوسەنگ و گونجاندن لەگەڵ داب و نەریتە تازەكان.
4-گەشەپێدانی عەقڵ و ژیری و دڵئاوایی.
5-پاراستنی سپاردەو دڵسۆزیەكی تەواو.
هەر لە ڕوی كاری خوێندن و پەروەردە سستمی تاقیكردنەوەی قوتابیان سەری هەڵدا، هەروەها لە چاخە زۆر دێرینەكانیشدا ڕژێمی تایبەتی خوێندن و خوێندنەوەیان هەبووە، تەنانەت قوتابخانەكانیان قۆناغ و پلەیشی هەبووە، بەرایی، ناوەندی، لەهەریەكە لە شارەكانی چین هەركاتێك خوێندكارێك قۆناغێكی تەواودەكرد تاقیكردنەوەیشی تێدادەكرد، ئەوسا دەچوە قۆناغی دواتر، ئەزمون و تاقیكردنەوەكانیش زۆر زۆر گران بوون و ڕێژەی دەرچون زۆركەم بوو، چونكە پێوەری توانای سەرتاسەری بوو، ئەوكەسەی كەلەو تاقیكردنەوانە دەردەچوو دەكرا بە فرمانبەر و كاربەدەستی دەوڵەت و ڕێزێكی زۆری لێ‌ دەگیرا و متمانەی گەل و حكومەتی بۆ خۆی مسۆگەردەكرد، تەنانەت هەر لەدوای دەرچونی لە تاقیكردنەوەكان جۆرە پۆشاكێكی تایبەتی پێ‌ دەدراو بەتەواوەتی لە خەڵكی ئاسایی جیا دەكرایەوە، لەبەر كردنی ئەو پۆشاكەش بۆ یەكەمجار لە بۆنەو ئاهەنگێكی مەزن و شكۆدار دابوو، ئەو كەسە بۆ هەموو ئاهەنگ و بۆنە یەكی میللی و حكومی داوەت دەكرا و شوێنی تایبەتی بۆ دیاری دەكرا، تاقیكردنەوەكان لە ژێر چاودێری و سەرپەرشتی حكومەتدا ئەنجام دەدران و لێژنەیەكی لە گەورە زانایان و فەیلە سوفان پێكهێنابوو بۆ ئەم پرۆسەیە، ئەندامانی لێژنەكەش پێشتر خۆیان ئەو قۆناغ و ئەزمونەیان بەسەر كەوتویی بڕیبوو.

تاقیكردنەوەكان سێ‌ بەش بوون بەپێی پلەكان:
1-تاقیكردنەوەی پلەی یەكەم:
ئەم تاقیكردنەوەیە هەر بەسێ‌ ساڵ جارێك ئەنجام دەدرا، كەبریتی بوو لە نوسینی سێ‌ نامەی كورت كەلەكتێبی (كۆنفوشیوس)ەوە وەرگیرابن و كورت كرابنەوە، قوتابیەكەش لەكاتی تاقیكردنەوەكەیدا لە ژورێكی تایبەتیدا دادەنراو سەرپەرشتی دەكرا، ماوەكەیشی (24) كاتژمێربوو.
2-تاقیكردنەوەی پلە دوو:
ئەم تاقیكردنەوەیە دوای تێپەڕبوونی چوار مانگ بەسەر تاقیكردنەوەی یەكەمدا ئەنجام دەدرا و تاڕادەیەك لە تاقیكردنەوەی یەكەمیان دەچوو بەڵام ماوەكەی سێ‌ ڕۆژ بوو.
3-تاقیكردنەوەی پلە سێ‌:
ئەم تاقیكردنەوەیە دواهەمین تاقیكردنەوەبوو، ئەوكەسەی بەشدار بوو لەم تاقیكردنەوەیەدا دەبوایە پێشتر بچوایە بۆ پایتەخت چونكە تەنها لە (شاری پایتەخت) ئەم تاقیكردنەوەیە ئەنجام دەدراو ماوەكەیشی سیازدە ڕۆژ بوو.

هزری په‌روه‌رده‌یی و فه‌لسه‌فه‌که‌ی – کتێب – به‌شی یه‌که‌م – عه‌زیز ئالانی

په‌ڕتوکی (هزری په‌روه‌رده‌یی و فه‌لسه‌فه‌که‌ی)
نووسینی: عه‌زیز ئالانی
به‌کالۆریۆس ده‌روونناسی
به‌ڕێوه‌به‌ری ته‌له‌فزیۆنی په‌روه‌رده‌یی له‌ سلێمانی
به‌شی یه‌که‌م

تێبینی: برا و هاوڕێی به‌ڕێز کاک عه‌زیز ئالانی نووسه‌ری کتێبی (هزری په‌روه‌رده‌یی و فه‌لسه‌فه‌که‌ی)، وێنه‌یه‌ک له‌م کتێبه‌ی له‌سه‌ر (CD) پێشکه‌ش به‌ ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی کرد، تاکو له‌ڕێی ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌وه‌ خوێنه‌رانی کورد زمان پێی ئاشنابن و که‌ڵکی لێوه‌ربگرن، ئێمه‌ له‌کاتێکدا سوپاسی به‌ڕێز ئالانی ده‌که‌ین، ئاگاداری خوێنه‌رانی به‌ڕێز ده‌که‌ین که‌ له‌ چه‌ند به‌شێکدا ته‌واوی کتێبه‌که‌تان ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو، به‌ئومێدی ئه‌وه‌ی سوودی لێببینن وه‌ک سه‌رچاوه‌یه‌کی په‌روه‌رده‌یی.
ماڵپه‌ڕی ده‌روونناسی

پــێــشــەكــی

وەك بونەوەرێكی بایۆلۆژی پەتی، بێ‌ بەرگوكاڵا هێنرامە ئەم جیهانە سەیرەوە، نەزمانم دەزانی، نەیاساو رێسام دەناسی، بەرگم تێوەئاڵێنرا، تنۆكی شیرم بەدەمداكرا، چاوم كرایەوە، ڕوناكیم بینی، هەموو هەستەكانم وردە…وردە… ترازانە ناو ئەم جیهانە پانو پۆڕەوە، كەوتنە كۆكردنەوەی زانیاری هەمەجۆر، پەیتا پەیتا وەكو پاڵەی هەنگ لێشاوی زانیاریان بۆ مێشكم دەهێنا، بەمانە بیروهزرم جما، زانیاریەكانم لە خزمەتی خۆمدا بەكار هێنا، خێزان و دەوروبەرم بە جۆرەها شێوەو ڕێگە ڕێنوماییان كردم، هانیان دام، لایاندام، ئاراستەیان كردم، فێری رەفتارو گفتاریان كردم، لە قوتابخانەو كۆمەڵگەوە بە گوشاری یاساو ڕێساو نەریتەكان لە قاڵبیان دام، ئێستاش كە تۆمن دەبینی چۆن دەمبینی هەر ئاوەهام، چیم لەسەر تۆماركراوە، ئەوەش دەڵێمەوە، چیم پێ‌ ڕاهێنراوە ئەوە دەكەمەوە، من بەرهەمی كارگەیەكی زۆر گەورەم كە هەموو جیهانی لێ‌ داگیر كردم، ئەو كارگەیەش (پەروەردە)یە.
كەلتوری ڕۆشنبیری گەلان هەمیشە شانازی بەشتێكی دیاریكراوەوە دەكەن، بەڵام ئەوشتە هەرشتێك بێت، بەرهەمی پەروەردەیە، ئەگەر شوێنەواری شارێكی پێشكەوتوە، ئەگەر شاكارێكی هونەریە، ئەگەر سەركەوتنێكی سیاسی گەورەیە… ئەگەر…. هتد، ئەمانە هەموویان بەرهەمی بیرو پەنجەی مرۆڤن، ئەو مرۆڤانەش لە ئەنجامی ئەزمون و كۆشش و كارو بیركردنەوەو نەخشەدانان و سەرنجدان و پێداچوونەوەو توێژینەوە وە گەیشتوونە ئەنجامدانی ئەو بەرهەمانە، كەواتە ئەو مرۆڤانە خۆیان پەروەردەكراوبوون، سستم و هزرێكی پەروەردەیی پێیگەیاندون، یان لە خودی ناخی خۆیاندا فەلسەفەیەكی پەروەردەیی ڕەگوڕیشەی هەبووە، چونكە بەهەر مەبەستێك ئەو شاكارەیان كردبێ‌، مەبەستی سەرەكی تیایدا بریتی بووە لە (دەربڕینی تواناو سەلماندنی خود) كە ئەمە یەكێكە لە كارە بنەڕەتیەكانی پەروەردە.
هەموو مرۆڤایەتی شانازی بەیەك شتەوە دەكات، ئەوشتەش جەوهەری ژیان و بەرهەمی هزری سەرجەم ئەزمونی مرۆڤایەتیە كە(پەروەردە)یە، ئێمەش وەكو گەلی كورد بە ئێستاو ئایندەو ڕابوردومانەوە شانازی بە پەروەردەكەمانەوە دەكەین، چونكە توانیویەتی لە ژێر ئەو هەموو گوشارە سیاسی و ئابوریی و قەیرانە دژوارانەدا بەشێك لە سروشتی كوردانەی تاكی كورد بپارێزێت و لە لاپەڕەكانی ئەرشیفی ڕەفتارەكانماندا پەروەردە بكاتە چەتری پاراستن.
(پەروەردە) پراكتیزەكردنی بیرو هزری پەروەردەییانەیە كەلەسەر چاوەیەكی فەلسەفیەوە هەڵقوڵاوە،(ڕۆشنبیری)ش هەر سەرچاوەكەی هزرو بیرە، بەڵام (پەروەردە) و (ڕۆشنبیری) دووشتی زۆر جیاوازن، مەرج نیە هەموو كەسێكی (ڕۆشنبیر) پەروەردەییش بێت. (پەروەردە) بریتی نیە لە كۆمەڵێك فەرمانگەو قوتابخانەو وەزارەت و كتێب و دەفتەرو مامۆستا و قوتابی، كەڕژێمێكی پەروەردەیی بەیەكیانەوە ببەستێ‌، بەڵكو پەروەردە ئەو تێگەیشتنە قووڵەیە لە چەمكی ڕەفتارگەرایی مرۆڤ بۆ سازاندنی مرۆڤ بۆ ژینگە و ژینگە بۆ مرۆڤ و ….هتد.
دەبێت تاكی كورد سەرلەنوێ‌ كەسێتی پەروەردەیی خۆی دابڕێژێتەوە ئەمەش كارێكی مەزن و درێژخایەن و بەئەركە، مەگەر بەرپاكردنی شۆڕشێكی پەروەردەیی ئەو كەلەبەرەپڕبكاتەوە، دیسان ئەو شۆڕشە پەروەردەییەش هیچی كەمتر نیە لە ڕاپەڕین و شۆڕشی سیاسی، كەواتە كارەكە پڕۆژەیەكی زۆر گەورەیەو هەموولایەكمان بەشێك لەو ئەركەمان بەردەكەوێت، جا لە هەر ئاست و پلەیەكی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و پیشەیی دابین، ئەم كتێبەش هەوڵێكە بۆ هاندانی زانایانی بواری پەروەردەو كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری تاكو بكەونە خۆیان بۆ ڕاپەڕاندنی ئەركەكانیان و جەماوەرو پێكهاتە جۆراوجۆرەكانی گەل و كۆمەڵانی خەڵك هۆشیار و بەئاگابكەنەوەلە بایەخی پەروەردەو ئامانج و مەبەست و ستراتیژو نەخشەی تیۆری و پراكتیكی و بەرپاكردنی شۆڕشێكی پەروەردەیی بنكەفراوان و چالاك و ژیرانە، بەونیازەی بگەینە ئاستی پێویست لە هۆشیاری پەروەردەیی و سەرلەنوێ‌ پرەنسیپ و ستایلی فەلسەفەی پەروەردەكەمان بدۆزینەوەو پراكتیزەی بكەین.
ماوەی زیاتر لە دووساڵ سەرقاڵی ئەم لێكۆڵینەوەیە بووم بە دوای سەرچاوەو نوسراواندا گەڕام و لاپەڕە زەردو سپیەكانم ئەمدیواوكرد،پرسیم و دیم، خوێندمەوەو نووسیم، تا سەرەنجام ئەم كتێبۆكەیەم پێكهێنا، كەلێكۆڵینەوەیەكی ئەكادیمیانەی پڕ لە وردەكاریەو لەسەر بنەمایەكی زانستی دەدوێ‌ و پەرەگرافەكانی پێشكەش دەكات، هێشتا ئەوەنیە كە دەمەوێت، ئومێدەوارم سەرجەم كەسانی سەرووتەمەنی (18)ساڵ بە وردی بیخوێننەوەو جێ‌ بەجێی بكەن و ئەوكەسەی سەرنج وگومانیشی لە بڕگەوباسێكی هەبوو با هاوكاریمان بكات تاكو كتێبخانەی ئێمەش كتێبی(فەلسەفەی پەروەردە)ی بەزمانی خۆمان تێدابێت.

عــزیــــز ئـــالانـــــی
سلێمانی
2008/1/17

ســەرەتـــایـــەك

(هزری مرۆڤ) و (تەن و مادەكانی گەردوون) دوو پێك هاتەی گرنگن كە كارلێكی دووجەمسەریان لەگەڵ یەكتریدا هەیەو لە ئاكامدا ئەنجامێكیان لێدەكەوێتەوە، ئەو ئەنجامەش بەڕەفتارێك لەقەڵەم دەدرێت، خودی ڕەفتارەكەش هەڵوێستەیەكی هزرو ژیری یە بەرانبەر بەوتەن و مادەیە، جەوهەرو كڕۆكی ئەوتەن و مادەیە هەر چۆنێك بێت، جارێ‌ ژیری لەڕێگەی هزرەوە پێی ئاشنا نەبووە، تەنها ئەوەندە نەبێ‌ كەبەهۆی هەستەكانەوە هەندێ‌ لە خەسڵەتو ڕواڵەتەكانی وەك مادەیەكی خاو پێگەیشتوە، دیارە ئەم گواستنەوەی ڕواڵەتو خەسڵەتانەش بەشێوەی شەپۆڵی فیزیایی لەڕێگەی دەمارە ڕاگەیاندنەوەیە.
چارەسەركردن و تاوتوێ‌ كردنی ئەو شەپۆلە وەرگیراوانە و بڕیار لەسەر چۆنیەتی و چەندێتی هەڵوێست وەرگرتن دەدات بەرانبەر بەو (تەن و ماددە) هەستپێكراوە، ئێمەی مرۆڤ بەو شوێنەوارانەی كە شەپۆڵەكان دەیگەیەننە مێشك دەڵێین (زانیاری)، ئەم زانیاریانە لە شێوەی كەرەسەی خاودا لەلایەن مێشكەوە بەكار دەهێنرێن بۆ بونیاتنانی پەیكەری هزری و دروستكردنی بیرۆكە، بیرۆكەكان پەیتا پەیتا بەزانیاری نوێ‌ دەوڵەمەند دەكرێن، تاكو بەردەوام لەو بیرۆكانەوە بیرۆكەی تر دادەتاشرێ‌، بەم جۆرە چەندەها هەزار بیرۆكە لەو زانیاریانەوە دروست دەكرێن، كە دواتر لە باری نادیارو تیۆریەوە دەگۆڕێن بۆ پراكتیكی و لەڕەفتارو كردارەكانماندا بەرجەستەیان دەكەین.
هەموو هەڵوێست و كردگارێكی مرۆڤ مادی بێت یان مەعنەوی پێی دەگوترێت ڕەفتار (سلوك).
پەروەردەش بریتیە لە كۆی سەرجەم هەوڵەكانی ئەزمونی مرۆڤایەتی بۆ باشترین سازاندنی ڕەفتاری مرۆڤ لەگەڵ ژینگەكەیدا.
دیارە ئەو سازدان و گونجاندنەش هەروا سادەو ساكارنیە، چونكە (مرۆڤ) و (ژینگە) دوو بوونەوەری زۆر ئاڵۆزن لە ڕووی پێكهاتن و هەستیاری و كارلێككردنیشەوە پڕ لە وردەكاری زۆر ناسكن، كەواتە دەبێت سازاندنەكە بە پێی بەرنامەو پڕۆگرامێكی كۆمپیوتەریانەی وردەكارانە بێت، پـشــت بــبەستــێــت بـــە هـــزرو بـــیرو نــــەخـــشەو ئـــەزمـــون، ڕێــــژەوو هــــەنگــاوو ئامانج و مەبەست و میكانیزمی بۆ دابنرێ‌، پڕۆگرام و شێوازو هۆكاری بۆ دابین بكرێت بەم كارانەش دەگوترێ‌(سستمی پەروەردەیی )، واتە ئەو رَژێمەی كە هزرو بیرو كەرەسەی مادی و مەعنەوی یەكانی تیایدا كۆكراوەتەوە بۆ پراكتیزەكردنی تیۆرە پەروەردەییەكان لە مەیدانی واقع دا، كەلەشێوەی ڕەفتاردا لە مرۆڤەكاندا ڕەنگ دەداتەوە، كەواتە هزری پەروەردەیی لە ڕێگەی پەروەردەوە بە قۆناغی تیۆریدا ڕەت دەبێ‌ و دەگاتە قۆناغی پڕاكتیكی و لە شێوەی ڕەفتاردا لە مرۆڤدا سەر هەڵدەدات و گۆڕانكاری تێیدا بەرپادەكات، بەم جۆرە تاكەكانی كۆمەڵگە دەگۆڕێت تاكو سەرەنجام كۆمەڵگەش بەگشتی دەگۆڕێت.
هەموو كۆمەڵگەیەك خاوەنی فەلسەفەیەكی كۆمەڵایەتی خۆیەتی، ئەم فەلسەفەیە لەناو جەرگەی هزری تاكەكاندایە، فەلسەفەی كۆمەڵایەتی بە فەلسەفەی دایك ناسراوە، چونكە چەند فەلسەفەیەكی تری لێدەكەوێتەوە، یەكێك لەوانەش (فەلسەفەی پەروەردە)یە، كە ئەمیش دەبێتە دایكی (پەروەردە)ەو هەرشتێك پەیوەندی بە هزری پەروەردەیی و سستم و كاری پەروەردەییەوە هەبێت بنەڕەتەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم فەلسەفەیە.
ئەگەر سەرنج لە هەرشتێك بدەین كە بڕێك لە زیندەگی تێدابێت، بۆمان دەردەكەوێ‌ كە یەكێك لە خەسڵەتی زیندەگی ئەوشتە بریتیە لە گەشە كردن، بۆ نموونە چڵە گیایەك، پارامسیۆمێك، مێرولەیەك، ماسی یەك، پشیلەیەك، باڵندەیەك، شێرێك، مرۆڤێك…هتد.
هەموو ئەمانە یەكێك لە سیفەت و نیشانەكانی زیندەگییان بریتیە لە گەشەكردن، گەشەكردنیش كارێكی هەڕەمەكی نیە لەم سروشتەدا، بەڵكو پابەندی نەخشەو پڕۆگرامێكی وردە، یەكێك لەو كەرەسانی كەپێویستن بۆ گەشەكردنێكی ڕاست و دروستی ئەو زیندەوارانە بریتیە لە (پەروەردە)، كەواتە تەنها بەردو ئاسن و كانزا ڕەقەكان لەم گەردونەدا پێویستیان بە پەروەردەوە نیە، لەمەوە تێدەگەین كە پێویستی مرۆڤ بە(پەروەردە) بۆ مرۆڤ، وەك بونەوەرێكی باڵا لە پێش هەموویانەوەیە پەروەردەش زادەی هزرو بیرە و یەكێكە لە بەرهەمەكانی چالاكیە قورسەكانی مێشك.
هەموو ژیانی مرۆڤ پەیوەستە بەپەروەردەوە، تەنانەت هەندێ‌ لەزانایانی بواری فەلسەفەی پەروەردەیی لەوباوەڕەدان كە خودی (پەروەردە هەر خۆی ژیانە)، نەك هۆكارێك بێت بۆ ژیان، كەوابوو ئێمە دەبێت پڕۆسەو خەمی یەكەمی دوای (بوون)مان پەروەردەبێت.
پەروەردەش بەو چەمك و واتاو هزرو فەلسەفە گرنگەوە كە لەناخیدایە، بەتێگەیشتنێكی قووڵ و مەبەستدارانەی تێروتەسەلی ئەوتۆ كە خۆمان بە بوونەوەرێكی پەروەردەیی بزانین، بەرلەماوەی كە خۆمان بە (مرۆڤ) بزانین، چونكە (مرۆڤبوون)مان بە پەروەردەكەمانەوەیە، خودی ژیانمان پەروەردەیە بۆ تێگەیشتنی لەوجۆرەی چەمكی پەروەردەو سستم و كاریگەری لەسەر ژیان و بوونمان دەبێت خاوەنی هۆشیاریەكی زۆرو ژیریەكی كراوەو هەست و نەستێكی واقعیانە بین، ڕۆشنبیرو ڕەخنەگربین، لە خەمی دروستكردنی خۆماندا بین، ئەو هۆشیاری و دانایی و ڕۆشنبیریە لە خۆ بوردن و خەبات و كۆششی دەوێ‌، چونكە پەروەردە گەورەترین دامەزراوەی مرۆییە كە زۆرترین كەس بۆ درێژترین ماوە لە ناسكترین قۆناغەكانی تەمەنیاندا تیایدا ئەندامن، هەر لەوكاتەوە مرۆڤ وەك كۆر پەلەیەك لەدایك دەبێ‌، تا دەچێت بۆ دایەنگەو باخچەی ساوایان و قوتابخانەو پەیمانگە و زانكۆ لە ناو كایەو سنوری دەسەڵاتی پەروەردەو فێركردندایە، جا ئەو پەروەردەیە لە ڕێگەی خێزان، یان كۆمەڵگە یاخود قوتابخانەوە بێت، یان لەهەر ئۆڕگانێكی تری جەماوەری و فێركردن و گۆشكردن و ڕاهێنانی كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریەوەبێت، گرنگ ئەوەیە هەموو كەسێك گۆشكراوی پەروەردەكەیەتی، هەموومان كوڕوكچی پەروەردەكەمانین، ئاكارو گفتارو هەڵوێست و ڕەفتارمان بەرجەستەكردنی ئەو پەروەردەتیۆریەن كە وەرمان گرتوە.
ئامانجی یەكەمی پەروەردە هەواڵدانە بۆ گونجاندنی مرۆڤ لەگەڵ دەوروبەریدا بە پێكهاتە مادی و مەعنەوی یەكانیەوە، بە چەشنێك كە ئەو مرۆڤە وا ڕابهێنرێ‌ لەگەڵ خۆگونجاندندا كە كات و شوێن كاری تێنەكەن و سەری لێ‌ نەشێوێنن.
ئەم كتێبەش هەوڵێكە بۆ وروژاندنی هەست و خامەی ژیرو داناو زاناو رۆشنبیران و نوسەران و پەروەردە ناسانی گەلەكەم تاكو بە گوڕوتینێكی زیاترەوە بێنە پێشەوەو تواناكانیان بخەنەگەڕ لە پێناوی گەڕاندنەوەی پەروەردەو هزری پەروەردەیی و فەلسەفەی پەروەردەیی بۆ جێگەی شیاوی خۆی و دانانەوەی لەسەر كورسی دەسەڵاتی سروشتیانەی خۆی، دوور لە هەموو بچوككردنەوەو پەراوێز خستنێك، بەوئومێدەی توانیبێتمان گولێك بخەینە سەر خەرمانی پڕ لە چەپكە گوڵی هزرو بیرتان.
ئەم كتێبە بۆ هەموو كەسێكە كە تەمەنی لەسەروو هەژدە ساڵەوەبێت، چونكە هەموو كەسێك لە ئاستی خۆیەوە بەر پرسە لە پەروەردە، جا یان (پەروەردەدەكات) یان (پەروەردەدەكرێت) بەتایبەتیش بۆ ئەو بەڕێزانەی لە دام و دەزگا پەروەردەیی و كۆمەڵایەتی هزری و ڕۆشنبیری و هونەریەكاندا كاردەكەن، لە پێش هەمووشیانەوە مامۆستایان.

بەشی یەكەم
لێكدانەوەی وشەی (پەروەردە)
لەڕووی (زاراوە) و (زمانەوانی) یەوە لە هەرسێك زمانی
(ئینگلیزی و عەرەبی و كوردی) دا
لەڕووی (زمانەوانیە)وە:
مەبەست لە ڕوكاری دەرهاتەی ناوەوەی وشەیەكە لە ناوجەرگەی زمانێكی گەلاندایەو باس لە بنەڕەتی لە دایك بوونی ئەو وشەیە دەكات لەسەر زاری خەڵكی لەو سەردەمەدا، دیارە ئەو وشەیەش پەیوەستە بەچەند بنەڕەتێكی چەسپاوو گۆڕاوەوە، لەوانەش:
1-سروشتی ئەو زمانەی كە وشەكەی بۆ یەكەم جار تێدا لە دایك ئەبێ‌.
2-فۆنەتیكی بەكار هێنانی وشەكە لە ڕووی دەنگسازی یەوە لە ناو ئەو چین و توێژانەی بۆ یەكەمجار وشەكە بەكاردەهێنن.
3-چەسپ بوون و دامەزراندنی وشەكە لەسەر بارێكی دیاری كراو، كە دواتر وشەی تری لێ‌ دادەتاشرێت، دورنیە وشە داتاشراوەكان بەمەبەست و مانای دوور لەوشە بنەڕەتیەكە بەكاربهێنرێت.
كەواتە كاتێك لە ڕووی زمانەوانیەوە باسی وشەیەك دەكەین مەبەستمان لایەنی وشەسازی و سەرچاوەی یەكەمی وشەیەكە، ئەمەش تەنها وەك( وشەیەك) یان (دەنگۆیەك) كە بوونی هەیەو دەلالەتێكە بۆ چەمكی واتایەك، (زمانەوانیی وشەسازی) ناچێتە قوڵایی مانای وشەكەوە، بەڵكو لێكدانەوەی ئەندازەیی وشەكەیە لەوزمانەدا.
ئێمەش لەم ڕووەوە باسی وشەی (پەروەردە) ئەكەین.
لە ڕووی (زاراوەیی)یەوە:
مەبەست لەم لایەنەی (وشە) قوڵ بونەوەیە بە ناوەڕۆك و ناوخنی واتای وشەدا و ئەو مەبەست ومانایانەی كەدەیگرێتەوە، لەگەڵ هاوكێشەی پەیوەندیە واتاییەكانی لەگەڵ وشە لێكچوەكانی و ئەو گۆڕانكاریە واتاییانەی بەسەریدا هاتووە تاكو لە ( بارێك)دا گیرساوەتەوەو چەسپاوە، كەواتە كاتێك باسی لایەنی زاراوەیی وشەیەك ئەكەین بە هیچ جۆرێك قوڵ نابینەوە لە شێوەندازەی وشەكەو لایەنی زمانەوانی و سەرچاوەكانی و داتا شراوەكانی، بەڵكو بەشێوەیەكی ورد ئەچینەلایەنی بەكارهێنانی واتایی وشەكە و ئەو چەمكانەی دەیگرێتەوە، بەتایبەتیش مانا بەناوبانگ و سەرەكی و (باو)ەكەی، لەم ڕووەوە بەوردی باس لە ماناو ناوەڕۆكی واتایی وشەی (پەروەردە)ئەكەین لەهەرسێ‌ زمانی (ئینگلیزی و عەرەبی و كوردی) دا بەپشت بەستن بەچەند فەرهەنگ و سەرچاوەیەك كە لەكاتی خۆیدا ناویان ئەبەین.
وشەی (پەروەردە) لە زمانی ئینگلیزی دا:
هەرچەندە وشەی (پەروەردە) لە زمانی ئینگلیزی دا ئەو چەمك و واتا فراوانەی نیە كە لە زمانی (فەڕەنسی)دا هەیەتی، بەڵام لەبەرئەوەی زمانی ئێستای جیهان زمانی ئینگلیزی یە، وای بەباش ئەزانین لە زمانی ئینگلیزیدا بن و بنەچەی وشەكە لێك بدەینەوە، لەلایەكی ترەوە دوو وشە لە فەرهەنگی كەلتوری گەلانی رۆژهەڵاتدا تێكەڵ بەیەكتری بوون، ئەگەر چی زۆر لەیەكتریەوە جیاوازن، چ لەڕووی زمانەوە وەك واتا، چ لە ڕووی زاراوە وەك چەمك، ئەوانیش بریتین لە(پەروەردە) و (فێركردن)ە ، بەڵام لەبەرئەوەی لەناو گەلانی رۆژهەڵاتدا قوتابخانە و خوێندنگاكان سەرچاوەی (فێركردن ) و (پەروەردە)شن لەیەك كاتدا، ئەمەش بوەتە كاركەرێكی گەورە بۆ لێتكەڵ بوونی ئەو دوو وشەیە، لەبەرئەوە ئێمە ناچارین هەریەكەیان بەجیا لێك بدەینەوەو باسی بكەین.
لە زمانی ئینگلیزیدا (educe) بەمانای لێدەرهێنان، یان لێوەرگرتن دێت، ئەمەش دەبێتە (دایك) بۆ لە دایك بوونی وشەیەكی بەرفراوان و سەربەخۆ كە پێی ئەوترێ‌ (education) و بەواتای (پەروەردە) وا تەوزیف كراوەو تا ئێستاش هەرهەمان مانا بەسەر وشەكەدا زاڵە، ئەگەر چی لەڕاستیدا بەمانای (ڕۆشن بیرو هۆشی و بەرچاو ڕوونی و ڕوناكبیری) دێت، (educe) بەواتای (لێدەرهێنان) و (لێوەرگرتن) دێت، لەبنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ سیفەتی (هەبوون)ی شتێك لەناو شتێكی تردا، بۆ نموونە: هەموو مرۆڤێك توانایەك لە ناخیدایە بۆ پەروەردە بە دەرهێنانی ئەو توانایەو خستنەگەڕی تواناكەو كاراكردنی بەرهەمێكی شیاو دێتە ئاراوە، ئەویش مرۆڤێكی پەروەردەكراوە. جا لەبەرئەوەی بۆ كاری پەروەردەكردن سێ‌ ڕەگەزمان پێویستە، ئەوا مرۆڤی پەروەردەكار دەبێت توانای جیاكردنەوەی ئەوسێ‌ ڕەگەزەی هەبێت:
1-زیندەگی و زیندویی لەوبونەوەرەدا كەدەمانەوێت پەروەردەی بكەین.
2-توانای دەرهێنان(استنباگ) و خستنەگەڕی ژیری خودی خۆی هەبێت.
3-پراكتیزەكردنی پەروەردەی وەرگیراو لە ژیانی كرداریانەی خۆیدا
ئەگەر بونەوەرێكی زیندوو كاریگەری پەروەردەكردنی پێوەدەركەوت و تیایدا ڕەنگی دایەوە، ئەوا بەو بوونەوەرە ئەوترێ‌ شیاوی پەروەردەكردنە واتا educable، كاتێك مرۆڤێك دەخرێتە ناوبازنەی پەروەردەكردنەوە كەلەلای ئێمە بە چوونە قوتابخانە دەست پێ‌ ئەكات و ئامانج تیایدا پەروەردەكردن و فێركردنە، ئەوا بەوكەسە ئەوترێ‌ educated واتە (خستنە بەر خوێندن و پەروەردەكردن).

وشەی (education) لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ چەند مانایەك بەكار دەهێنرێت لە ڕووی زاراوەوە، كە ئەمانەن:
1-پەروەردە، پەروەردەكردن.
2-فێركردن.
3-خوێندن
4-رۆشنبیری، رۆشنبیركردن.
5-زانست.
6-زانیاری.
7-فەرهەنگ.
بەو كەرەسەو مادانەش كە لە پڕۆسەی پەروەردەیی دا بەكاردەهێنرێن لە ڕووی مەعنەوی یەوە ئەوترێ‌ educational بەڵام ئەو كەسەی كاری پەروەردەكردنی ئەكاتە پیشە و بواری پسپۆڕی خۆی بەلاتینی پێی ئەوترێ‌ educator، كە دەكرێت بەمانای مامۆستاو پەروەردەكار و بەخێوكار و ڕێنوێن و بەرچاو ڕوون بەكار بهێنرێت، هەروەكو پڕۆفیسۆر( دكتۆر حمە رشید قەرەداغی) لە فەرهەنگی ئازادی چاپی یەكەمی ساڵی (2006) لاپەڕە(313) وای نووسیوە.
بەڵام دكتۆران( یوسف حتی-احمد شفیق) لە فەرهەنگەكەیاندا كە بەفەرهەنگی (حتی پزیشكی) ناسراوە MedicalDictionary چاپی یەكەمی ساڵی (2003) لاپەڕە (137) دا وتەی (education) یان بەمانای (ڕێنومایی: اڵارشاد) بەكار هێناوە، جگە لە مانا سەرەكیەكەی كە(پەروەردە)یە.
هەروەها(دكتۆر محمد علی) لە چاپی چوارەمی ساڵی (2000)ی فەرهەنگەكەیداو لە لاپەڕە (147)دا (Dictionary of education) لەبەرانبەر وشەی (education) دا جگە لە مانای (پەروەردە) چەند مانایەكی تریشی داناوە، لەوانەش:
1-رۆشنبیریی.
2-زانستی پەروەردە.
3-فێركردن.
هەروەها بەو شتانەش كە شیاوی پەروەردەو فێركردنن وشەی (educability)داناوە، ئەمە جگە لەوەی بۆ (مرۆڤی رۆشنبیر) یان بۆ (پەروەردەكار) وشەی (educated man)ی داناوە.
لەمەوە دەرئەكەوێ‌ كە وشەكە پەیوەندیەكی باشی هەیە بە ئاستی رۆشنبیری یەوە، واتا كاری پەروەردە كردن كاروپیشەیەكی دابڕاونیە لە ڕۆشنبیری یەوە، لێرەدا ئەتوانین بڵێین زۆربەی ئەوكێشە پەروەردەییانەی لە پڕۆسەی پەروەردەیی و خێزان و كۆمەڵگەو قوتابخانەكاندا ڕوودەدات ئەوەیە كە كەسانی (پەروەردەكار) و كارمەندانی بواری پەروەردە وەك پێویست لە ئاستی رۆشنبیری خودی خۆیاندا نین و تەنها میكانیزمێكی فێركردن جێ‌ بەجێ‌ ئەكەن.
( منیر البعلبگی) لە (قاموسی المورد)دا چاپی (34) لاپەڕە (305)ی ساڵی (2000)دا وشەیەكی تری بەرانبەر بەوشەی (education) بەكار هێناوە ئەویش (البراعە)یە، كەمەبەستی لە توانای داهێنانەو هاوكات وشەی (ڕۆشنبیریتی) داناوە، بێجگە لەم دوو واتایە واتای (پەروەردەیی) بە رانبەر (educated) بەكار هێناوە، تا ئێرە بۆمان دەرئەكەوێ‌ كە كاری پەروەردە، یان كاریگەری وشەی پەروەردە تەنها پەیوەست نیە بە خودی پەروەردەی پەتی یەوە بەڵكو (ڕۆشنبیری و فێركردن و لێهاتویی) پێویستە.
دیسانەوە دكتۆر محمد علی لەفەرهەنگەكەی دا educational lanyuaye لەلاپەڕە (82) چاپی یەكەمی ساڵی (1991)دا بەوردی باسی ئەو وشەو زاراوانەی كردوە كە لە (زمانی پەروەردەیی)دا بەكار دەهێنرێن، ئەوەشیان ئەوڕاستیە دەسەلمێنێ‌ كە (زمانی پەروەردەیی) زمانێكی دەوڵەمەند و تایبەتەو ناكرێ‌ هەموو وشەیەكی تێدا بەكاربهێنرێت، بەڵكو فەرهەنگەكە بەگشتی لەسەر زاراوە پەروەردەیی یەكانی زمانی پەروەردەیە.
كە دەكرێت خوێنەر سود لەم سەرچاوەیە وەربگرێت
وشەكانی هەریەكەیان فۆڕم و ئەندازەو چەمك و واتای فەلسەفی و پەروەردەیی خۆیان هەیە.
(جویس.M. هۆگنز) لە لاپەڕە (194)ی چاپكراوی ساڵی (2000)ی فەرهەنگی (ئۆكسفۆرد)ە كەیدا یەكە بەیەكە ئەو وشانەی هێناوە كەپەیوەستن بە ماناو ناوەڕۆكی پڕۆسەی پەروەردەیی یەوە، بەڵام تەنها جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كەوشەی (education) دوومانای سەرەكی هەڵدەگرێت یەكەمیان (پەروەردە) و دووەمیان (فێركردن)، بەڵام وشەی (educationist)ی داناوە بۆ( كەسی پسپۆڕ لە بواری پەروەردە)دا، ئەمەش ئەوڕاستیە دەردەخات كە دەبێت كەسی پەروەردەیی كەسێكی پسپۆڕبێت و هەموو كەسێك بۆ كاری (پەروەردەو فێركردن) ناشێت، هاوكات بەرانبەر بە( پەروەردەكار) یان (مامۆستا) هەمان وشەی لاتینی دێرینی داناوەتەوە كە بریتیە لە educatoy.
ئەمانە كورتەیەك بوون لە ڕاوبۆچوون و لێكدانەوەكانی وشەی(education) لەلای شارەزایانی زمانی ئینگلیزی، كەهەموویان یەك دەنگن لەسەر ئەوەی وشەكە شیاوە بۆ (پەروەردە).
لایەنێكی گرنگ هەیە كە پێویستە باسی بكرێت ئەویش بریتییە لە (فێركردن)، لە بنەڕەتدا وشەی فێركردن مانای (وەرگرتنی ڕەفتاری نوێ‌) دەگرێتەوە و بە ئینگلیزی وشەی learning شیاوترین هاوتایە.

وشەی پەروەردە
لە زمانی عەرەبی دا

لەبەرئەوەی كەلتوری ئێمەی كورد بەستراوە تەوە بە كەلتوری عەرەبی یەوەو وابەئاسانیش لەماوەیەكی كەمدا ناچێتەوە سەر بنەچەی خۆی پێویستە بەكورتی دەربارەی ڕەگ و ڕیشەی وشەی (التربیە) بدوێین لە زمانی عەرەبی دا، لە ڕووی زمانەوانیەوە وشەی (التربیە) لە سێ‌ بنەڕەتەوە داتاشراوە:
1-(ربا، یربو) بەواتای (نما، ینمو) دێت واتا گەشەدەكات، زیاد دەكات، گەورەدەبێت.
2-ربی، یربی، واتە (نشأ و ترعرع): پەرەی سەندو نەش و نمای كردو كەوتە شنەشن و پێی گرت
3-رب، یرب. واتا(أصلحە، تولی أمرە، ساسە) كە بەكوردی مانای چاكی كرد، كاروباری گرتە ئەستۆی خۆی، سیاساندی.
لە ڕووی لێكدانەوەی وشەكەشەوە وەكو ناوەڕۆكی چەمك و واتای مەبەستەكەی(البیچاوی) دەڵێت: (الرب) لە ڕاستیدا مانای (پەروەردە)یەو بریتیە لە (گەیاندنی شتێك بە پلەی تەواوێتی ) لە( المعجم الفلسفی) یش دا وشەی (التربیە) واتا: تبلیغ الشیئ الی كمالە)، وە كتێبی (احیا‌و)ی (غزالی) و (منجد) و (محیگ) بەوردی باسی وشەكەیان كردوە شارەزایانی عەرەب و زمانەوانانی عەرەبی لەوباوەڕەدان كە وشەی (تربیە) بۆ شتی بێ‌ گیانیش بەكار دێت بەمەرجێ‌ زیندەگی تێدابێت وەكو ئاژەڵ و ڕووەك، ئەم بۆ چوونە شیان دەگەڕێتەوە بۆ بەكارهێنانی وشە لاتینی یە بنەڕەتیەكە، كەمەبەستیان لە چاودێری و پێگەیاندن و بەخێوكردنی مناڵ و ڕووەك و ئاژەڵ بووە.
لەمەوە بۆمان دەردەكەوێ‌ كە خاڵی سەرەكی و هاوبەش لە نێوان مانای (education)ی ئینگلیزی و (التربیە)ی عەرەبی دا هەیە.
ئێستاش كاتی ئەوە هاتووە باسی وشەی پەروەردە بكەین لە زمانی كوردی دا.

وشەی پەروەردە لە زمانی كوردی دا

(پەر) لە زمانی كوردیدا بە چەند واتاو مەبەستێك دێت، بەڵام هەرگیز بەتەنها نیە، واتە (پاشكۆ)یان (پێشكۆ) یە بۆ وشەی ترو بەخۆی و پارچەكەیەوە دەبێتە وشەیەكی نوێ‌ و مانادار پیتی (ر) لەوشەكە دا بە (ڕێ‌ )ی بچوك دەردەبڕدرێت، چونكە پیتی سەرەتانیە، زوربەی زانایانی بواری زمانەوانی كوردی لەوباوەڕەدان كە هیچ وشەیەك نیە لە زمانی كوردیدا كە بە(ر) دەست پێبكات و جۆری (ر)ە كەش لاواز بێت، بەڵكو (ر)بێ‌ قەڵەوە، كەواتە پیتی(ر) لەوشەی كوردیدا تەنها لەو شوێنانەدا لاوازە كە دەكەوێتە ناوەوە، لەوشەی (پەروەردە)دا پیتی (ر) لاوازەو هەرگیز بە قەڵەو دەرنابڕێت نە بەدەربڕینی (دەنگی) و نەبەكڵێشەی ڕێنوسی نووسنەكەی.
(پەر) بەواتای (مكانی)یەكەی هەمیشە لە دەرەوەی شتەكەدایە كە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە(پەر)ەوە هەیە. بۆ نموونە:
(پەروانە)، لێرەدا مەبەست لەو باڵەیە كە بەدەوری بۆ دیەكەوەیە وەك (پەروانە)ی فڕۆكە كە بەدەوری فڕۆكە كەوەیە و ڕاستەو خۆش كارەكەی تەواو كردنی كاری سەرەكی فڕۆكەكەیە. بەهەمان شێوە هەر لەبەر بایەخی (پەر: باڵ)ی پەپولە بۆ پەپولەكە وشەی (پەروانە) هەر خۆی بوەتە ناوێك لە ناوەكانی (پەپوولە).
هەروەها وشەی (پەر) لە (سەرپەرشتیار)دا، بەمانای ئەوەدێت كە كاری چاودێری و وریاداری و ئاراستەكردنی و ئاگا لێبون دراوەتە پاڵ كەسێك، ئەوكەسەش (مشرف)ە بەسەركەسێكی ترەوە كە ئەوكەسە سەنتەری سەرەكی كارەكەیە كە( مامۆستا)یە.
دیسانەوە وشەی (پەرستیار) ئەوكەسەیە كە چاودێری نەخۆشی دەكات و هاوكاری دەكات، كەلەبنەڕەتدا ئەوكەسەی كە سەنتەری كاری نەخۆشی یەكەیە(نەخۆش)، كە خۆیەتی و پەرستیار لە دەرەوەی بۆدی ئەودا كاردەكات و ڕاستەوخۆ پەیوەندی بەكارەكەیەوە.
(پەروەردگار) كە بەمانای (رب)ی عەرەبی یە، بەهەمان جۆر كاری (ئەدگار)ی و چاودێری و ڕێنومایی دەكات بەسەر شتی تردا، كە ئەو شتانە خۆیان سەنتەرن ئەوانیش گەردون بەگشتی و مرۆڤ بەتایبەتی، (پەروەردە)كردن ئەو كاروبارانەیە كە تەواوكەری ژیانێكی ڕاست و دروستی شتێكن، وەكو پەروەردەكردنی ڕووەك، یان ئاژەڵ، یان مرۆڤ.
لە كوردەواریدا گوتراوە: فلانەكەس باخەوانێكی باشە چونكە توانیویەتی ئەوباخ و نزارو دارودەوەن و بێستانە بەباشی پەروەردە بكات.
یان باوكێكی شارەزایە، دایكێكی دڵسۆزە كە توانیویەتی بەو جۆرە مناڵەكانی پەروەردەبكات.
وشە، یان نیمچە وشەی (پەر) یاخود بڕگەی (پەر) مشت و مڕی زۆر هەڵدەگرێ‌، ئێمە لێرەدا نامانەوێ‌ زیاتر لەسەری بڕۆین، تەنها مەبەستمانە كە بزانین (پەر) بڕگەیەكە لە بڕگەكانی دروست كردنی وشەی (پەروەردە)ەو لەهەموو بەكارهێنانەكانی تریدا، یان لە زۆربەیاندا ئەو ناوەڕۆكە واتایی یەی خۆی پاراستوە كەلەخودی وشەی (پەروەردە)دا هەیەو هەرهەمان واتایشی بۆ خۆی هێشتوەتەوەو چەمكی واتایی خۆی پاراستوە.
ئەگەر بەوردی سەرنجی ئەم وشانە بدەین كە بڕگەی (پەر)ی تێدایە، بۆمان دەرئەكەوێ‌ كە(پەر)وەك كورتكراوەیەكی ماناو چەمكی گشتی (پەروەردە)وایە لەهەریەكەیاندا:
پەرواز پەریزاد
پەرێز پەرۆش
پەری پەراوێز
پەروا پەرچڤە
هەندێ‌ وشەهەیە كە بڕگەی (پەر) تیایدا بنەڕەتیەو مانای (پەروەردە) هەڵناگرێت، بەڵام ئەو وشانە بەزۆری بێ‌ گیان و بێ‌ هەستن، وەكو (پەرداخ، پەردە، پەرژین،……هتد)
لە ڕووی زاراوەیشەوە وشەی (پەروەردە) یان(پەروەردەكردن) بەم مەبەستە هاتووە: (بەخێوكردن و ئاگاداری و ئاراستەكردن و پاراستن و ڕێنومایی كردن و فێركردن و ڕاهێنان و گونجاندنی كەسێك یان شتێك لەگەڵ ژینگەی جۆراوجۆرو پێكهاتە هەمە چەشنەكانیدا تا دوایین سنوری تەواوكاری- كەلە توانادایە).
بێگومان هەریەكە لە (بەخێوكردن، فێركردن، ڕاهێنان و …. هتد) چەمك و بنەو ڕێساو ڕەهەندی خۆی هەیە، هەریەكەشیان بازنەو سنوری پسپۆڕێتی خۆی هەیە، بەكۆی هەموویان ئەو چەمكە دێتە ئاراوە كە پێناسەی (پەروەردە)ی لێوە هەڵدەهێجرێت و واتای مەبەستەكەی لێ‌ دادە تا شرێت، لەبەشێكی تردا بەوردی باسی پێناسە گشتی و تایبەتیەكانی پەروەردە دەكەین.

بەشی دووەم
كورتەیەكی مێژوی پەروەردە

مرۆڤ وەك بونەوەرێكی بایۆلۆژی نیمچە پەتی لە دایك دەبێت و ئەو ئامادەییانەی تێدایە كە دەشێت بیكاتە بونەوەرێكی كۆمەڵایەتی، بەهۆی گەورەبوونی لە ناو كۆمەڵگەی مرۆیی دا بە تێپەڕبوونی كات ژیری كامڵ ئەبێت و ئەگاتە ئاستی كارلێكردن لەگەڵ ژینگەو دەوروبەرو كەسانی نزیكی دا، دواتر نەریت و ڕێساو یاسای باوی ناو كۆمەڵگە یاسا بەندی دەكات و دەیبەستێتەوە بەكۆمەڵێ‌ كۆتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی كۆمەڵگە خاوەنی دەسەڵاتی باڵایە بەسەر تاكەكاندا دەبێت ئەم كەسە ئەو یاسایانە پەسەندبكات و پەیڕەوییان بكات، یاخود لابدات و یاخی بێت، ئەمەشیان كارێكی هەروا ئاسان نیە، چونكە مرۆڤ بە ڕێگەی كۆمەڵایەتی دەبێتە بونەوەرێكی كۆمەڵایەتیانەی خواست تواوە، كۆمەڵگە بەرژەوەندیە گشتی یەكان دەخاتە پێش تایبەتیەكانەوە، لەبەرئەوە كەمتر ئەوكەسانە بەدی دەكرێن كە پێچەوانەی داب و نەریت و یاساو ڕێسا گشتی یە كانی كۆمەڵگەی خۆیان بن.
بەتەماشاكردنێكی مێژووی مرۆڤایەتی بۆمان دەردەكەوێت كە كارلێكردنی ڕۆشنبیریە جۆراوجۆرەكان لە قوڵایی مێژووەوە درێژەی هەبووە، ئەمەش دووئاراستەی دروست كردوە، ئاراستەی كۆمەڵگە لەیەكچووەكان و ئاراستەی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بەگشتی، لەیەكچوەكان بریتین لەو تاكەكەسانەی كەلە شێوەی گەل و نەتەوەیەكدا، یان چەند گەل و نەتەوەیەكی هاوژیاندا لە جێكەوتێكی جوگرافی دا پێكەوە دەژین و بەرژەوەندی مادی و نامادی بەیەكتریەوەبەستونەتەوەو قەوارەیەكیان بۆ خۆیان پێكهێناوەو مۆركی( (نیشتمان) یان لەو خاكەدا چاندوە كە تیایدا دەژین، بەڵام ئێستا كە جیهان بوەتە گوندێك زۆرێك لەم سنورو ڕەگەزانە تواونەتەوەو كۆمەڵگەی گشتی مرۆڤایەتی پێكهاتووە، دیارە ئەوەش لایەنی هەموارو ناهەمواریشی تێدایە.
بێگومان گوڕو ئاراستەی مێژووش لەلایەن خۆیانەوە فاكتەرن بۆ دیاریكردنی ئاستی پێشكەوتن و دواكەوتنی ئەوگەل و نەتەوانە، گونجانی دەرفەتی مێژووییش هۆكارێكی ترە كە دەكرێت هەندێ‌ كۆمەڵگە دەرفەتی زێڕینیان بۆ بێتەوەو سودیشی لێ‌ وەربگرن، بەڵام بۆ گەلێكی تر وانەبێت، بۆ نمونە (شۆڕشی پیشەسازی) كاریگەریەكی گەورەی هێنایە پێشەوە بۆ گەلانی پیشەسازی، بەڵام بۆ گەلانی تر وانەبوو.
دیسانەوە بونی ڕەهەندی مێژوویی، یاخود بنەمای مێژوویی یارمەتیەكی باشی كۆمەڵگە دەدەن بۆ بەرەو پێشچوونی بواری رۆشنبیری و كاری پەروەردەیی، چونكە مرۆڤەكانی هەر سەردەمێك دەتوانن سوود لە پێشینەكانیاننەوە وەربگرن كە بۆیان ماوەتەوەو بەو پێیەش دەتوانن نەخشەی گونجاو دابڕێژن بۆ كاروباری ئایندەیان، هاوكات ئەو گرفت و كێشە جۆراوجۆرانەی ڕووبەڕوی كاری پەروەردەیی ئەوان بوەتەوە، دەكرێت بۆ ئێستا و ئایندە بەسودبن و ئاراستەی پەروەردە بەو ئەقارەدا نەبرێت كە ڕابوردەكانمان بەدەستیەوە گیرۆدەبون، یان ئەو میكانیزمە سەرلەنوێ‌ بخرێتەوە گەڕ كە ئەوان بەكاریان هێناوە لە چارەسەركردنی گرفت و قەیرانەكانیادا، دەكرێت بەوردی توێژینەوە لەسەر كاروبار و ئامانج و ئەنجامی ئەوان بكرێت و بەشێوەیەكی نوێ‌ كەڵكیان لێ‌ وەربگرێتەوە.
توێژینەوەی پەروەردەیی لەڕووی ڕەهەندە مێژووییەكەیەوە زۆرگرنگە، چونكە تەنها لەم ڕێگەیەوە دەتوانین بنەما پەروەردەییەكانی هەر سەردەمێك بدۆزینەوەو بزانین ئاخۆ تاچ ڕادەیەك پەیوەست بون بە بواری هزری پەروەردەیی كۆمەڵگە، كە هێزێكی پەروەردەیی باوبووە لە هەریەكە لەو چاخ و سەردەمانەدا.
بێگومان كۆمەڵگە هەرگیز لە پەروەردە دابڕاونەبووە(1)، جا ئایا ئەو پەروەردەیە ڕاست بوبێت یان هەڵە، گرنگ ئەوە چەمك و مەبەست و ئامانج لە پەروەردەدا هەبووە، كەم و كووڕی و هەڵەش هەبووە، پراكتیزەش كراوەو ئامانجەكانیشی دەركەوتوون، كەواتە پەروەردەی ئەمڕۆمان لە بۆشایی هەوادا نیە، بەڵكو ڕپیشەیەكی مێژویی هەیەو دەتوانین گەلێك سودی لێ‌ وەربگرین بەتایبەتیش لەكاتێكدا كە مێژووی پەروەردە دەكەوێتە پێش مێژووی فەلسەفەوە.
توێژینەوە لە مێژووی پەروەردە زۆرگرنگە بۆ پەروەردەی ئێستامان چونكە لەو ڕێگەیەوە دەزانین كە پەروەردەی ئەمڕۆمان چۆن و بەچ ئاراستەیەكدا ڕۆیشتوەو چۆن گەیشتۆتە ئێمەو لە هەر قۆناغێكدا چۆن چۆنی بوەو كەوتۆتە ژێر كام كارتێكەرو خۆیشی كاریگەری چۆن بوە بۆسەر تاك و كۆی كۆمەڵگە،
لەلایەكی ترەوە لەبەر ئەوەی ئامانجە سەرەكیەكانی پەروەردە لە هەموو چاخ و سەردەم و شوێنێكدا ئەگۆڕین، كەواتە ئەكرێ‌ سودێكی باش لە ئەزمونی ڕابردوو وەربگرێت بۆ چارەسەركردنی هەندێ‌ لە كێشە پەروەردەییە هاوچەرخەكانمان.

زانینی مێژوی پەروەردە پەیوەست نیە بە ژمارەی ئەوكتێب و گۆڤارو بابەتانەی لەوبارەیەوە نوسراون، بەڵكو مێژوەكە مێژویەكی كرداریانەیەو لەگەڵ ناخی بە كۆمەڵایەتی كردنی مرۆڤدا تواوەتەوە، سەرەتای مێژوی پەروەردە زۆر دێرینە، بەڵكو دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمە تاریكانەی كە هێشتا مرۆڤ هێمای نەناسیوە تاكو لە جیاتی دەنگەكان بەكاری بهێنێ‌، واتە بەرلە دۆزینەوەو داهێنانی نووسین، هەرلەبەرئەم چەمكە فراوان و مێژوە نەنوسراوەیە دەكرێت چەند نموونەیەك لە شێوازی پەروەردەی جیهان وەربگرێت، بەتایبەتیش گەلە دێرینەكان، كەلێرەدا وەك نمونەیەكی سەركێڵانە زۆر بەكورتی ئاماژەیان پێ‌ دەكرێت ئەمەش لە چەند سەردەمێكدا خۆی دەبینێتەوە:

پەروەردە لە كۆمەڵگە بەراییەكاندا

دیارە مرۆڤی كۆن لە كۆمەڵگەیەكی سادەو ساكاردا ژیانێكی ساكاری بردۆتەسەر، خواست و داواكاریەكانیشی زۆر كەم و سنور داربوون و هیچ جۆرە گرژی و ئاڵۆزیەكی پێوەدیارنەبووە، مرۆڤی ئەو چاخە لەدەستەوە بۆدەم ژیاوە، ئەوەی لە پڕۆسەی پەروەردەی ئەو سەردەمەدا زۆر زەق و دیاربووە تەنها ئەوە بووەكە ڕۆڵەكانیان پەراوە پێ‌ بكەن و فێریان بكەن كە لاسایی گەورەكانیان بكەنەوە لەو داب و نەریتەی هەیانەو بزانن چۆن شێوازو شكڵی ئەوان وەربگرن، ئەمەش لاساییكردنەوەیەكی سەركوێرانە بوەو مناڵ بۆی نەبوە ڕەخنە بگرێت و بپرسێت و یاخی ببێت، گرنگ ئەوەیە مناڵ ڕونوسكراوێكی پێشینەكانی خۆی بێت و كوت ومت وەكو ئەوان بیربكاتەوەو وەك ئەوان بژی و وەك ئەوان بمرێت، ناوەڕۆك و كرۆكی ئەم پەروەردەیە پەراوەو ڕاهێنانێكی پلە دارانەی لاساییكردنەوەیی بووەو ئەوەش لەناو داب و نەریت و خوی كەلتوری و كاروباری ئەو تیرەو هۆزە كۆمەڵایەتیانەدا توابوەو بوبوەبە شتێك لەسەروەریەكانی ژیانیان.لەبەرسادەیی ژیانیان و بچوكی كۆمەڵگەكەیان و كەمی داواكاریەكانیان پێویستیان بە ژیانی دام و دەزگایی نەبوو، لەبەر ئەوە بیریان لە دامەزراندنی دامەزراوەیەكی پەروەردەیی یان فێركاری نەدەكردەوە كە ناوی (فێرگە)بێت، یان ناوی (قوتابخانە)بێت(1)، دواتر بیرلەوەبكەنەوە كە ئەم فێرگەیە سستم و یاسای خۆی هەبێت و كاربكات بۆ پێگەیاندن و فێركردنی نەوەكان لەسەر ڕاهێنانی كۆمەڵایەتی و خوێندن و نوسین و فێركردنی پیشەیەك بۆ دابینكردنی نان و گوزەرانی خۆیان، تەنها كاری پەروەردە ئەركێكی ساكاری سەرشانی باوك یان دایك بووە، یاخود كاری كەسێكی تری هۆزەكەی بووە،

بگرە زوربەی جار ئەو پەروەردەیە شتێكی پراكتیكی و لاساییكردنەوەو چاولێكەری بووە، سەرەك هۆز، یان پیاوی ئاینی هۆزەكە، یاخود جادوگەرێك یان حەكیمێك بەوكارە هەستاوەو لەڕێی ئامۆژگاری و جێ‌ بەجێ‌ كردنەوە كەسەكە خۆی شتێك فێربوەو دیسانەوە لەژیانی خۆیدا دوبارەی كردۆتەوە.
ئامانجی سەرەكی لەوچاخانەدا لەڕوی پەروەردەیی یەوە ئەوەبووە كە ئەم مناڵە یان ئەم گەنجە لە كۆمەڵگەكەی خۆی یاخی نەبێت و فێری خۆگونجاندن ببێت لەگەڵ دەوروبەریدا، بەزۆریش پێویست بووە لە سەری كە ئەم شتانە بزانێت و پەیڕەویان بكات نەریت، خوو، یاسا، دەستور، باو، بیروڕا، زمان، هونەر، سرووت( گقوس)ی هۆزو كۆمەڵگەكەی.
ناكرێت بەشێوەیەكی دورودرێژ باسی پەروەردەبكەین بەهەموو بارودۆخ و ڕەهەندەكانیەوە، بگرە سەرچاوەی تەواویش لەوبارەیەوە لەبەردەست دانیەو زۆربەی لێكدانەوەكان لەسەر بنەمای پێوانەكارین، بەڵام دەكرێت هەندێ‌ لە تایبەتمەندێتیە سەرەكیەكانی پەروەردەی كۆمەڵگە بەراییەكان باس بكەین: