وەک ئەرک و پیشەی ڕۆژنامەوانی، ڕۆژنامەنووس بەشوێن ڕوداو و هەواڵی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و هونەری و وەرزشی و ڕوداوی جۆراوجۆری تری ناو کۆمەڵدایە و هەرواش لە بابەتی جوراوجۆر ئەکۆڵێتەوە و بەڕێگای میدیاوە ئەیانخاتە بەر گوێ و چاوی خوێنەران. پێوانەی هەڵسەنگاندن ونرخاندنی هەر بابەتێکی ڕۆژنامەوانی لە هەر یەکێک لەو بوارانەدا، لە بایخدان و بەداواداچونەوە و باسکردنی لەناو کۆڕوکۆمەڵی خەڵکدا و نووسین و شیکردنەوەی نووسەران و ڕۆشنبیراندا دەرئەکەوێت. بەوەش ئەکرێت تا ڕادەیەک ئەو بابەتە پۆلین بکرێت؛ یان ئەوەتا وەک حاڵەت چاوی لێبکرت یان وەک دیاردە پێناسەبکرێت.

لێرەوە ئەکرێت باس لە بابەتی لەشفرۆشی بکەین کە لەمدواییانەدا ڕۆژنامەی ئاوینە لە دیمانەیەکدا لەگەڵ بەڕیوبەری ئاسایشی سلێمانیدا وروژاندی و بەدوای ئەوەشدا چەندین بابەتیش بڵاوبوونەوە لە سایت و ڕۆژنامەکاندا و هەڵمەتی ئیمزاکۆکردنەوە بۆ داخستنی خانەکانی لەشفرۆشی و بەیاسایی نەکردنی کاری لەشفرۆشی بەرپاکرا. ئەوە لە کاتێکدا چەند جارێک لە دانیشتنەکانی پەرلەماندا باسی لێوەکراوە وهەوڵی دەرکردنی یاسای تایبەت بە قەدەغەکردنییەوە دراوە. بۆیە ئەتوانین بڵێین لەشفرۆشی بووەتە دیاردەیەکی بەرچاو لە کوردستاندا، کە دیاردەیەکە لە ڕاستیدا چ لە ئاستی تاک و چ لە ئاستی کۆمەڵدا جگە لە کاردانەوەی نەرێنی چیتر ناداتەدەستەوە. چگە لە نەخۆشی کوشندەی فیزیکی، نەخۆشی دەروونی و کۆمەڵایەتی ئێجگار زۆری لێئەکەوێتەوە بەتایبەتی لەسەر ئاستی کەسێتی تاک و پەیوەندی نیوان ئەندامانی خێزاندا.
دیارە لەشفرۆشی هەر لەسەرەتای بوونی مرۆڤەوە تا ئەمڕۆ هەبووە. تا لەشکڕ هەبێت و ئامادەبێت پاداشت بدات، لەشفرۆشیش بوونی ئەبێت. هەڵپەی سێکس لای پیاوان، بەهێزترین هۆکاری لەشفرۆشییە، کێشەی سەرەکی ئەوەیە زۆرینەی پیاوان بەردەوام لە هەڵپەی سێکسدان، تەنانەت دوای هاوسەرگیریش ڕوئەکەنە ئەو شوینە تایبەتانەی کە لەشفرۆشی تیادا ئەکرێت وەک خانەی تایبەت و یانەی شەوانە و شوێنی مەساج. لەشفرۆشی لە شارەکانی کوردستان هەروەک هەموو شوێنێکی تری جیهان، هەبووە. بەڵام وەک حاڵەتێکی نەفرەت لێکراو لەناو کۆمەڵدا و تاڕادەیەک گەر لەشفرۆشێک لەگەڕەکێدا هەبوایە، دانیشتوانی ئەو گەڕەکە گشت ڕێگایەکیان ئەگرتەبەر بۆ دەرکردنی. بەڵام ئێستا وەک بەڕێوەبەری ئاسایشی سلێمانی درکاندی؛ زیاتر لە چوارسەد شوێن هەیە لەشفرۆشییان تیادا ئەکرێت، ڕاستە بەشێکیان ماڵە عارەبن لە ناوەڕاست و خواروی عێراقەوە هاتوون، بەڵام حەفتا لەوانە ماڵی کوردن و ئەوانی تر ماڵە قەرەجن و بێجگە لە چەندین یانەی شەوانە و شوێنی مەساجکردن کە بە ئاشکرا لەشفرۆشی تیادا ئەکرێت لە شارەکەدا.
دیارە ئەو لەشفرۆشە عەرەبانەی ڕوویانکردوەتە کوردستان بەشێکی کەمی دەیان هەزار لەشفرۆشە کە بەرەوە سوریا و ئوردن و وڵاتانی کەنداو چوون پاش ئەو هەموو نەهامەتیانەی بەسەر خێزانە عیراقیەکاندا هات بەهۆی سیاسەتەکانی ڕژێمی سەددام و گەمارۆی ئابوری لەسەر عێراق و برسێتی و هەژاری وبێکاری وزیادبوونی ڕێژەی بێوەژنان بەهۆی کۆشتنی ژمارەیەکی زۆر لە پیاوان، چ بەهۆی شەڕی وێرانکارانەوەو چ لە کاری تیرۆریستیدا، یان بەهۆی ململانێی چەکدارانەی نێوان گروپە سیاسیەکانی عێراقی دوای سەددامەوە، هەروەها بە هۆی نائارامی و بارودۆخ و سەختی ژیان لە شارەکانی ناوەڕاست و خواروی عێراقدا و ڕاونانی لەشفرۆشان و داخستنی یانەی شەوان و چٶڵکردنی شوینە تایبەتەکانی لەشفرۆشی کێوەلییەکانی ناوچەکانی کەمالیە لە خواروی بەغدا و کەنعان لە دیالە وعەفەچ و فەجر لە خواروی عێراق و سەحاجیە لە ناوچەی موسڵ.
لەهەمان کاتیشدا لە کوردستاندا، بەبەراورد لەگەڵ شارەکانی عێراقدا، ئاسایش و ئارامی و بۆژانەوەی ئابوری و گەشەکردنی بازرگانی و کرانەوە بەڕووی وڵاتانی جیهاندا، هاندەرێک بوو بۆ ئەوەی خەڵکی ناوچەکانی عێراق و ولاتانی باشوری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا ڕووی تێبکەن بۆ هەلی کار.
ئەوەی جەنابی بەرێوەبەری ئاسایش باسی ئەکات، زەنگی خەتەرە و ئەوە ئەگەیەنێت شار بێخاوەن بێت، یان خاوەنەکەی کۆمەڵە کەسێکی مافیایی لە سەرووی یاساوە بن. ئەگەرنا چۆن دیاردەیەکی وا خەتەرناک دوور لە پشکنین و چاودێری ئاسایش و لایەنی پەیوەندیداری تەندروستی و پزیشکی وا خیرا تەشەنە ئەکات. لە کاتێکدا بەرپرسان چاک ئەزانن هەر ئەو شوێنانەن ئەبنە سەرچاوەی بڵاوبونەوەی ماددە هۆشبەرەکان و ئەنجامدانی تاوان. هەر ئەو شوێنانە و ئەوانەی کاری تیایدا ئەکەن و پەیوەندییان پێوە هەیە، باشترین کەرەستەن بۆ تۆڕی جاسوسی دەزگا هەواڵگرییەکان، بۆئەوەی بۆ مەبەست و مەرامی تایبەتی خۆیان بەکاریان بێنن. بۆیە ئەکرێت بڵێین، ئەمە لە بێ باکی بەرپرسە باڵادەستەکانی دەسەڵات و گوێنەدان بە ژیان و تەندروستی خەڵکی و ئاسایشی کوردستان زیاتر هیچیتر ناگەیەنێت.
هەروەها ئەگەر ئەو بێسەروبەرییە لە کوردستاندا وابڕوات و ئەو دیاردەیە کۆنترۆڵ نەکرێت لەلایەن دەسەڵاتەوە بەپێی یاسایەکی تایبەت، ئەگەری ئەوە لەبارە کە تۆڕی بازرگانی مافیایی تایبەت بە لەشفرۆشی یەوە سەرهەڵبدات و تێوەگلێن بە تاوانی بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە Trafficking Human لەگەڵ تۆڕە جیهانییەکاندا کە لە چەندین وڵاتی جیهاندا چالاکن بە تایبەت وڵاتانی: تایلاند، چین، هیندستان، نایجیریا، مۆلداڤیا، بولگاریا، بیلاروس، ئوکرانیا و چەندین وڵاتی تر، هەزاران ئەکەنە قوربانی ئەو بازرگانییەی ناسراوە بە بازرگانی کٶیلەی سپی (White Slave Trade) کە بەبێ گومان نەک هەر ژنان بە ڵکو بەسەدان کچی منداڵ لە کوردستاندا ئەکەونە داوی ئەو جۆرە بازرگانییە گڵاوەی کە دوورە لە هەموو بەها و مۆراڵێکی مرۆڤەوە و هەڕەشەیەکی ترسناکە بۆ سەر تاک و کۆمەڵی کوردەواری و ئاسایشی نەتەوەیی.
هەرچەندە بنبڕکردنی لەشفرۆشی کارێکی وا ئاسان نییە و بگرە لە توانای هیچ دەسەڵاتێکدا نییە. نموونەی یاساکانی ئێران و عەربستانی سعودی و سودان کە بەوپەڕی توندوتیژی بەرەنگاری لەشفرۆشی ئەبنەوە، نەتوانراوە بنبڕبکرێت بەڵکو لە هەموو شارەکانی ئەو وڵاتانەدا شوێنی لەشفرۆشی بە نهێنی هەیە تەنانەت لە شاری مەکەدا کە پیرۆزترین شوینی موسڵمانانە، دەیان تۆڕی لەشفرۆشی بازرگانی بە ژنانی لەشفرۆشەوە هەیە. بەڵام بۆ پاراستنی ژیانی خەڵک لە بڵاوبوونەوەی ئەو دیاردەیە و دەرئەنجامەکانی لە توشبوون بە نەخۆشی کوشندە و ماڵویرانی ئالودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان و ڕێگرتن لە دروستبوونی مافیا و بازرگانی بە مرۆڤەوە، بەر لە هەموو شتێک گرنگە لایەنی بەرپرسیار هەبێت بۆ ڕێگرتن لە تەشەنەکردنی ئەو دیاردەیە و لەپاڵ دانانی یاسایەکی تایبەت بەڕێکخستن و چاودێری ئەم بوارە، وەک کارێکی دەستبەجێ و گرنگی پەرلەمانی کوردستان و ئەرکێکی مێژوویی ئەم قۆناغە، پێویستە بەزووترین کات بیخاتە ئەجیندای خۆیەوە و یاسای بۆ دانێت. ئەوجا بە پێی یاسا لایەنە پەیوەندیدارەکان ئەتوانن دەستبەکاربن و ئەوەی سەرپێچی یاسای کرد پێویستە سزابدرێت. لە پاڵئەوەشدا زۆر پێویستە ئەو بازرگان و مافیانەی کە بازرگانی بە مرۆڤەوە ئەکەن و دوورنییە بەرپرسی پلەبەرزیش هاوکاریان بێت، بناسرێن و ڕووبەڕوی یاسا ببنەوە و ڕێگەنەدرێن شێوەی ناشیاو و نایاسایی بگرنەبەر بۆ مەرامی گەندەڵ و نامرۆڤانەی خۆیان.
سەبارەت چارەسەرکرنی ئەو دیاردەیە بە دەرکردنی ئەوانەی لە دەرەوەی کوردستان هاتوون بۆ لەشفرۆشی. دیارە تەنیا بەشێک لە لەشفرۆشەکان لە دەرەوەی کوردستانەوە ڕوویان کردووەتە شارەکانی کوردستان، بەڵام بە دڵنیاییەوە بەشێکی زۆریان کوردن و ئەوانەشی ڕێخۆشکەریان بۆئەکەن و شوێنی حەوانەوەیان بۆ خۆشئەکەن و بازرگانیان پێوە دەکەن، دانیشتووی شارەکانی کوردستانن و بە بەرچاو و ئاگاداری ودووریش نییە بەهاوکاری بەرپرسەکانیشەوە بەڕێوە بچێت. کەواتا دەرکردن و گەڕانەوەی ئەو لەشفرۆشانەی لەدەرەوەی کوردستان هاتوون، دیاردەکە بنبڕ ناکات، بگرە تا یاسا و سزادان ناتوانیت ئەو دیاردەیە بنبڕبکات، هەروەکو پێشتر ئاماژەمدا بە نموونەی ئێران وعەرەبستانی سعودی و سودان.
ئەوەی گرنگە بۆ پاراستنی کۆمەڵگەی کوردستان لە بڵاوبونەوە ی لەشفرۆشی و ڕێگرتن لە تێوەگلانی کچان و ژنانی کورد و یارمەتیدانی ئەوانەی توشبوون بۆ گەڕانەوەیان بۆ ژیانی ئاسایی ناو کۆمەڵ، دابینکردنی هەلی کار بۆ بێکاران و دابینکردنی بیمەی بێکاری ئەوانەی توانای کاریان نییە و لەپێش هەموویانەوە ئەوانەی سەرپەرشتی خێزانیان لە ئەستۆدایە بەتایبەتی بێوەژنان. هەروەها زۆر گرنگە کە خزمەتگوزاری ڕاوێژکاری کۆمەڵایەتی و دەروونی و یارمەتیدان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی هاوسەرگیری و نەهێشتی توندوتیژی خێزان و یارمەتیدانی لاوان بە پێشینەی هاوسەرگیری و دابینکردنی یەکەی نیشتەجێبوون بۆ کەمکردنەوەی گوشاری بژێوی ژیان. لەلایەکی ترەوە بایەخدان بە هۆشیارکردنەوەی تەندروستی و کۆمەڵایەتی لە ڕێی کەناڵەکانی میدیا و پەروەردە وفیرکردنەوە ڕٶڵیکی گرنگی هەیە لەو بوارەدا.
واپێویستئەکات، خەمخۆران و لایەنە پەیوەندیدارەکان و کەسانی ڕۆشنبیر و کۆمەڵناس و دەرونناس و سەنتەری لیکۆڵینەوە و زانکۆکان و دەزگاکانی تەندروستی و بەرپرسانی بواری پەروەردە بەو پەڕی بایەخەوە و هەر لایەنێک لەبواری خۆیدا، لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی لەسەربکەن و بەرنامەی تایبەت بۆ بەرەنگاربوونەوەی داڕێژن و لەسەر ئاستێکی فراواندا هەڵمەتی هۆشیارکردنەوە و کۆڕ و سیمیناری بۆ بکرێت. لەسەروی ئاوانیشەوە پێویستە بەرنامەی چاکسازی هەبێت بۆ نەهێشتنی گەندەڵی لە هەموو جمگەکانی دەزگا حکومەتییەکاندا و بە گوێرەی یاسا سزای توندی ئەو بەرپرسانە بدرێت کە کەمتەرخەمی ئەکەن، یان کارئاسانی و چاوپۆشی ئەکەن لەوانەی بە بازرگانی لەشفرۆشییەوە تێوەگلاون.
*¬¬_ له‌ ژماره‌ی (8) ی گۆڤاری 4 ستار له‌ رۆژی 15/1/2012 دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.
selah.germian@yahoo.com.au

چی له‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌گوزه‌رێت؟
ئه‌و که‌سانه‌ی تووشی نه‌خۆشی خه‌مۆکی ده‌بن، هه‌میشه مێشکیان سیخناخه‌ به‌ بیرۆکه‌ و بیرکردنه‌وه‌ی زۆر، که‌سی خه‌مۆک بیر له‌ زۆر شت ده‌کاته‌وه‌، که‌سی خه‌مۆک بیر له‌ به‌های ژیان ده‌کاته‌وه‌ و چه‌ندین پرسیاری لادروست ده‌بێت ده‌رباره‌ی بایه‌خی ژیان، بیر له‌و ژانکۆ کوشندانه‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ تیایدا ده‌ژی، زۆر بیر له‌ ڕابردوو و ئێستا و ئایینده‌ی ده‌کاته‌وه‌، هه‌موو ئه‌م بیرکردنه‌وانه‌ی له‌ ڕه‌وشێکی ماته‌م و نائومێدی و په‌ژاره‌ییدا ده‌بێت. ئه‌م ڕه‌وشه‌ ده‌روونییه‌ی باڵ به‌سه‌ر ژیانی نه‌خۆشه‌که‌دا ده‌کێشێت ڕێگه‌ خۆشده‌کات بۆ ده‌رکه‌وتنی بیرۆکه‌ی نه‌رێنی تاڵ و تاریک که‌ خۆیان زاڵده‌که‌ن له‌سه‌ر مێشک و بیرکردنه‌وه‌ی نه‌خۆشه‌که‌، ئه‌م بیرکردنه‌وه‌ تاریکانه‌ له‌مبواره‌دا به‌ بیرکردنه‌وه‌ی ڕه‌ش ده‌ناسرێن، بیرکردنه‌وه‌ ڕه‌شه‌کان زنجیره‌یه‌ک بیرکردنه‌وه‌ی یه‌ک له‌دوای یه‌کن، هه‌ندێکیان په‌یوه‌ستن به‌ تێگه‌یشتنی نه‌خۆشه‌که‌ بۆ خودی خۆی، هه‌ندێکی تریان په‌یوه‌ستن به‌ ده‌وروبه‌ره‌وه‌، هه‌ندێکی تریان په‌یوه‌ستن به‌ پێشبینییه‌کانی نه‌خۆش بۆ داهاتوو، والێره‌دا گوزه‌رێک ده‌که‌ین به‌م لایه‌نه‌ی ژیانی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا و بزانین چی له‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌گوزه‌رێت؟
بیرۆکه‌ و خه‌می به‌کۆمه‌ڵ:
هه‌موو ئه‌و بیرۆکه‌ و خه‌مانه‌ی له‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌سوڕێنه‌وه‌ له‌ جۆری خراپن، واته‌ نه‌رێنین، به‌جۆرێک نه‌خۆشه‌که‌ ناچار ده‌که‌ن سه‌رقاڵ و جه‌نجاڵ بێت به‌ شتگه‌لێکی ناواقعییه‌وه‌ که‌ پێش تووشبوونی که‌سه‌که‌ به‌م نه‌خۆشییه‌ ئه‌و شتانه‌ جێی بایه‌خی نه‌بوون.
له‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکیدا نه‌خۆشه‌که‌ شتی ساده‌ و بچوک گه‌وره‌ ده‌کات، نه‌خۆشی خه‌مۆک ئاماده‌یی نابێت بۆ لێبورده‌یی به‌رامبه‌ر به‌ ڕووداوه‌ بچوک و بێبایه‌خه‌کانی ژیانی ڕۆژانه‌ی، له‌کاتێکدا ئه‌م ڕووداوه‌ بچوک و بێبایه‌خانه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا شایانی خۆ سه‌رقاڵکردن نین، بۆیه‌ نه‌خۆشی خه‌مۆک به‌رده‌وام کۆڵ به‌م شته‌ بێبایه‌خانه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرێت و بیریان لێده‌کاته‌وه‌ و لایه‌نی نه‌رێنی ئه‌و ڕووداو و هه‌ڵوێستانه‌ ده‌بینێت.
له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕه‌شبینی باڵ به‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا ده‌کێشێت بۆیه‌ هه‌میشه‌ چاوه‌ڕوانی خراپترین ده‌رئه‌نجام و پاشهات ده‌کات له‌هه‌موو حاڵه‌ت و بارێکدا، سه‌رقاڵی نه‌خۆشه‌که‌ به‌ باری ته‌ندروستی خۆی زیاد ده‌کات، وێنای ئه‌وه‌ی لادروست ده‌بێت که‌ تووشی نه‌خۆشی جه‌سته‌یی بووه‌، هه‌ربۆیه‌ جه‌خت له‌ فه‌رمانه‌کانی جه‌سته‌ی ده‌کاته‌وه‌، چاودێری لێدانی دڵ و هه‌ناسه‌دان و جوڵه‌ی چوارپه‌لی خۆی ده‌کات به‌مه‌ستی گه‌ڕان به‌دوای ناته‌واویه‌کدا که‌ تووشبوونی به‌ نه‌خۆشییه‌کی مه‌ترسیدار بسه‌لمێنێت. ئه‌م بیرۆکه‌ نادروستانه‌ی ده‌رباره‌ی خۆی و باری ته‌ندروستی خۆی وه‌ها له‌ نه‌خۆشه‌که‌ ده‌کات که‌ له‌ جه‌نجاڵییه‌کی سه‌یردا بژی و به‌رده‌وام ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌رییانه‌وه‌، به‌جۆرێک بیرکردنه‌وه‌کانی ده‌رباره‌ی نه‌خۆشییه‌که‌ی و تێکچوونی باری ته‌ندروستی خۆی پاڵی پێوه‌ ده‌نێت که‌ داوای چاره‌سه‌ر بکات و بچێته‌ لای پزیشک.
له‌و خه‌مانه‌ی تر که‌ نه‌خۆشی خه‌مۆک له‌ده‌ستی ده‌ناڵێنێت ئه‌و ڕازه‌ به‌هێزه‌یه‌ که‌ بۆی په‌یدا ده‌بێت به‌وه‌ی له‌ناوه‌وه‌ی خۆیدا گۆڕاوه‌ و جیهانی ده‌ره‌وه‌ی خۆیشی گۆڕاون، ئه‌م هه‌سته‌ش بۆ نه‌خۆشه‌که‌ بێزارکه‌ره‌ چونکه‌ ئه‌و وێنایه‌ی لادروست ده‌بێت که‌ بۆته‌ که‌سێکی تر، به‌مهۆیه‌شه‌وه‌ نه‌خۆشه‌که‌ ئه‌گه‌ری دروستبوونی ئه‌و هه‌سته‌ی ده‌بێت که‌ ئه‌ندامه‌کانی جه‌سته‌ی گۆڕاون یان ده‌گۆڕێن و ئه‌م گۆڕانکارییه‌ش له‌ ڕوخساری گشتی که‌سه‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت. هه‌ندێجار که‌سانی ده‌وروبه‌ری نه‌خۆشه‌که‌ سه‌رنجه‌کانی خۆیان ده‌رباره‌ی ئه‌و گۆڕانکارییانه‌ی له‌ ڕوخساری گشتی نه‌خۆشه‌که‌ ڕوویانداوه‌ ده‌گه‌یه‌ننه‌ نه‌خۆشه‌که‌. هه‌ندێجار نه‌خۆشه‌که‌ وه‌ها هه‌ستده‌کات که‌ هه‌ندێ ئه‌ندامی جه‌سته‌ی له‌ناوه‌وه‌ له‌ناوچوون یان له‌کارکه‌وتوون یان زیانیان پێگه‌یشتووه‌.
سه‌باره‌ت به‌ ژیان و که‌سانی چوارده‌وری، که‌سی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی واهه‌ستده‌کات که‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکی هه‌موو که‌سانی ده‌وروبه‌ر و ژیانی به‌گشتی داپۆشیوه‌، لێکدانه‌وه‌ی بۆ هه‌موو ڕوداو و ئه‌و دیاردانه‌ی له‌ده‌وری ڕووده‌ده‌ن لێکدانه‌وه‌یه‌کی نه‌رێنی ده‌بێت.
نه‌خۆشی خه‌مۆک کاتێک ده‌بینێت خه‌ڵکی به‌ چالاکییه‌وه‌ دێن و ده‌ڕۆن و ده‌چنه‌ سه‌ر کاره‌کانیان و قسه‌ له‌گه‌ڵ یه‌کتریدا ده‌که‌ن و زه‌رده‌خه‌نه‌ بۆ یه‌کتر ده‌که‌ن و پێده‌که‌نن، به‌ڵام خۆی ناتوانێت وه‌ک ئه‌وان ئه‌م چالاکییانه‌ ئه‌نجامبدات، له‌م کاتانه‌دا زیاتر هه‌ست به‌ ئازاری ده‌روونی ده‌کات.
کاتێک نه‌خۆشی خه‌مۆک له‌کاتی خۆرئاوا بووندا سه‌یری ئاسمان بکات و له‌ په‌ڵه‌ هه‌وره‌کان تێڕامێنێت، ئه‌وا ڕێکخسته‌ی ئه‌و په‌ڵه‌ هه‌ورانه‌ وه‌ک ڕوخساری مرۆیی خه‌مۆک وێنا ده‌کات لای خۆی، یاخود له‌سه‌ر شێوه‌یه‌کی ترسناک ده‌یهێنێته‌ پێشچاوی خۆی، به‌مه‌ش دڵه‌ڕاوکێ و نائارامی بۆ دروست ده‌بێت و خه‌مۆکییه‌که‌ی زیاتر ده‌بێت.
کاتێک نه‌خۆشی خه‌مۆک ده‌نگی ژاوه‌ژاوێک ببیستێت ئه‌وا وه‌ها خه‌یاڵ ده‌کات که‌ هاواری که‌سێکه‌ یان بانگه‌شه‌ی که‌سێکه‌ بۆ فریاکه‌وتن، ته‌نانه‌ت هه‌ندێجار ئه‌و وه‌همه‌ی لادروست ده‌بێت که‌ ده‌نگ ده‌بیستێت و قسه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کات و پێی ده‌ڵێت (تۆ که‌سێکی خراپیت) یان (تۆ شایسته‌ی ژیان نیت)، ئه‌مجۆره‌ بیستنانه‌ی ده‌نگ به‌مجۆره‌ وڕێنه‌یه‌ و له‌کاتی بێداریدا ڕووده‌دات، ته‌نانه‌ت هه‌ندێجار ئه‌م وڕێنه‌یه‌ به‌شێوه‌ی بینین ڕووده‌دات که‌ نه‌خۆشه‌که‌ ده‌ڵێت دێوه‌زمه‌یه‌کم بینی و ده‌بێته‌ مایه‌ی تۆقینی نه‌خۆشه‌که‌، دیاره‌ ئه‌م حاڵه‌تانه‌ جیاوازن له‌ کابوس و خه‌ونی بێزارکه‌ر که‌ له‌کاتی نووستندا ده‌بینرێن.
ئه‌م حاڵه‌تانه‌ به‌رجه‌سته‌ی ئه‌و خه‌م و بیرۆکه‌ زۆرانه‌یه‌ که‌ مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکی ته‌نیوه‌ له‌کاتێکدا نه‌خۆشه‌که‌ دووچاری خه‌مۆکی ده‌روونی به‌هێز ده‌بێت. هه‌ندێک که‌س وای بۆ ده‌چن که‌ ئه‌م حاڵه‌تانه‌ به‌هۆی ڕۆح و جنۆکه‌ و سیحر، یان هه‌ر هێزێکی شاراوه‌ی تره‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌م نیشانانه‌ له‌ نیشانه‌کانی خه‌مۆکی ده‌روونین و هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌ هیچ کام له‌و شتانه‌وه‌ نییه‌.
بیرۆکه‌ ڕه‌شه‌کان له‌نێوان ڕابردوو و داهاتوودا:
له‌کاتی تووشبوونی مرۆڤ به‌نه‌خۆشی خه‌مۆکی، ئیدی که‌سی نه‌خۆش به‌ هه‌ندێ له‌ ڕووداو و هه‌ڵوێسته‌کانی ڕابردوویدا ده‌چێته‌وه‌، جه‌خت له‌ شته‌ نه‌رێنییه‌کانی ڕابردووی خۆی ده‌کاته‌وه‌ و گرنگیان پێده‌دات، وێنایه‌کی لادروست ده‌بێت که‌ له‌ژیانی ڕابردوویدا هه‌ڵه‌ی زۆر کردووه‌، ده‌رئه‌نجامی ئه‌مه‌ش خۆ به‌ گوناهبار زانینه‌ و خۆی به‌ که‌سێکی خراپ دێته‌ پێش چاو. ته‌نانه‌ت هه‌ندێ جار وێنای خراپترین که‌س بۆ خۆی ده‌نه‌خشێنێت، ئه‌مه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت که‌ کرده‌وه‌ و ڕه‌فتاره‌کانی ڕابردووی وه‌ک فلاشباکێک پانتایی بیرکردنه‌وه‌کانی داگیرده‌کات، نه‌خۆشی خه‌مۆک له‌م حاڵه‌تدا وه‌ک ڕاوچییه‌ک وایه‌ که‌ ته‌نها به‌دوای هه‌ڵه‌کانی ڕابردووی خۆیدا بگه‌ڕێت، له‌هه‌مان کاتدا دڵڕه‌قانه‌ قه‌زاوه‌تی ڕابردووی خۆی ده‌کات.
نه‌خۆشی خه‌مۆک به‌ حه‌سره‌ته‌وه‌ له‌و جیاوازییه‌ ده‌ڕوانێت که‌ له‌نێوان ئێستای خۆی له‌سایه‌ی خه‌مۆکی و ڕابردوویدا هه‌یبووه‌، چونکه‌ پێش تووشبوونی به‌ خه‌مۆکی خاوه‌ن ئیراده‌یه‌کی ئازاد بووه‌ و ئه‌وه‌ی ویستوویه‌تی کردوویه‌تی به‌ڵام له‌سایه‌ی خه‌مۆکیدا ئه‌و ئیراده‌ و توانایه‌ی له‌ده‌ستداوه‌.
ئه‌م خۆ به‌راوردکردنه‌ی نه‌خۆش له‌نێوان ئێستا و ڕابردوویدا کاتێکی زۆر له‌ ژیانی که‌سی خه‌مۆک داگیر ده‌کات، به‌رده‌وام ڕووداو دوای ڕووداو و هه‌ڵوێست دوای هه‌ڵوێستی ڕابردووی خۆی نه‌رێنیانه‌ زیندوو ده‌کاته‌وه‌ و مێشکی ده‌بنه‌ گۆڕه‌پانێک بۆ تاووتوێ کردنی به‌رده‌وامی خاڵه‌ نه‌رێنییه‌کانی ڕابردووی خۆی، هه‌میشه‌ خۆی تۆمه‌تبار ده‌کات که‌ له‌ڕابردوودا که‌مته‌رخه‌م بووه‌ به‌رامبه‌ر خودی خۆی و که‌سانی ده‌وروبه‌ری.
نه‌خۆشی خه‌مۆک هه‌ندێجار وێنایه‌ک بۆ خۆی دروستده‌کات که‌ له‌ڕابردوودا دووچاری چه‌وساندنه‌وه‌ هاتووه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی و خزمه‌کانی، وه‌ به‌مه‌به‌ست کراوه‌ته‌ ئامانج تاکو تووشی ئه‌م حاڵه‌ت و نه‌خۆشییه‌ ببێت به‌جۆرێک که‌س هاوسۆز و پشتیوانی نه‌بووه‌.
ئه‌مانه‌ی ئاماژه‌مان پێدا سه‌باره‌ت به‌ مامه‌ڵه‌کردنی نه‌خۆشی خه‌مۆک بوو له‌گه‌ڵ ڕابردووی خۆیدا، به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ تێڕوانینی نه‌خۆشی خه‌مۆک بۆ ئایینده‌ به‌هه‌مان شێوه‌ هه‌ر نه‌رێنییه‌ به‌ڵام له‌ فۆرمێکی تردا. نه‌خۆشی خه‌مۆک به‌رده‌وام به‌ڕه‌شبینییه‌وه‌ له‌ ئایینده‌ ده‌ڕوانێت، به‌جۆرێک هه‌ندێ بیرۆکه‌ی خه‌یاڵاوی خۆیان زاڵ ده‌که‌ن له‌سه‌ر نه‌خۆشه‌که‌ به‌وه‌ی سامانه‌که‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، دووچاری هه‌ژاری ده‌بێت، خێزانه‌که‌ی بێ پشتوپه‌نا ده‌مێننه‌وه‌ و ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی له‌ئایینده‌دا به‌ناچاری ده‌بێت ده‌ست له‌خه‌ڵکی پان بکه‌نه‌وه‌ و سواڵ بکه‌ن. کاتێک نه‌خۆش خۆی به‌م بیرۆکانه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کات که‌ ده‌رباره‌ی ئایینده‌ی خۆی لای دروستبووه‌، ئه‌وا به‌ قه‌ناعه‌ته‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بیرۆکانه‌دا ده‌کات، له‌کاتێکدا ته‌نها وه‌همێکه‌، چونکه‌ ڕه‌نگه‌ نه‌خۆشه‌که‌ سه‌روه‌ت و سامانیشی نه‌بێت تاکو له‌ده‌ستی بدات به‌هۆی نه‌خۆشییه‌که‌یه‌وه‌ و هیچ پاساوێک نه‌بێت له‌ڕووی واقعییه‌وه‌ بۆ ئه‌و جۆره‌ بیرۆکانه‌.
به‌هۆی توندی ڕه‌شبینی و نائومێدی زۆره‌وه‌ که‌ زاڵ ده‌بن له‌سه‌ر مێشکی که‌سی خه‌مۆک به‌رده‌وام چاوه‌ڕوانی ڕوودانی شتی ناخۆش و نه‌خواستراو ده‌کات بۆ خۆی و ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ی، ته‌نانه‌ت هیوایه‌ک نابینێته‌وه‌ بۆ چاکبوونه‌وه‌ و ده‌ربازبوون له‌م نه‌خۆشییه‌ی، له‌و ده‌ربڕین و‌ ده‌سته‌واژانه‌ی له‌مپێوه‌نده‌دا له‌زاری نه‌خۆشی خه‌مۆکه‌وه‌ ده‌بیسترێن:
1- ئایینده‌ تاریکه‌، کۆمه‌ڵێک ژانکۆی تر له‌ ئایینده‌دا چاوه‌ڕێم ده‌که‌ن.
2- هیچ هیوایه‌کم له‌ ژیاندا نییه‌.
3- هیچ شتێک شایسته‌ی هه‌وڵدان و تێکۆشان و گرنگیپێدان نییه‌.
4- هه‌ستده‌که‌م که‌ من له‌ڕێگه‌یه‌کی بنبه‌ستهاتوودام، هیچ ده‌رچه‌یه‌ک نابینم تاکو له‌ ئایینده‌دا ڕزگارم بکات له‌ ژانکۆکانم.
هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌و بیرۆکه‌ ڕه‌شانه‌ن که‌ به‌مێشکی نه‌خۆشی خه‌مۆکدا دێن و ده‌چن، ئه‌مانیش به‌ڕۆڵی خۆیان ده‌بنه‌ سه‌ربارێکی تر بۆ ژانکۆکانی تری، هه‌موو ئه‌م وه‌همانه‌ش لای ئه‌و وه‌ک ڕاستی به‌رجه‌سته‌ ده‌بن و به‌به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یڵێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ ده‌روونناسان پێیان وایه‌ که‌ ته‌نها وتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ نه‌رێنییانه‌ خۆی له‌خۆیدا کاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر باری ده‌روونی نه‌خۆشه‌که‌ دروستده‌کات و له‌ توندی خه‌مۆکییه‌که‌ی زیاد ده‌کات.
هه‌ستکردن به‌ گوناه و ئازاری ویژدان:
یه‌کێک له‌ نیشانه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی خه‌مۆکێی به‌هێز بریتییه‌ له‌ هه‌ستکردنی نه‌خۆشه‌که‌ به‌ گوناه و هه‌ستکردنی به‌وه‌ی گوناهێکی ئه‌نجامداوه‌ که‌ لێخۆشبوونی نییه‌، به‌مهۆیه‌وه‌ به‌رده‌وام له‌ بارێکی نائارامدا ده‌بێت و به‌رده‌وام سه‌رزه‌نشتی خۆیده‌کات و ئازاری ویژدانی خۆی ده‌دات.
مرۆڤ له‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا به‌رده‌وام له‌ هه‌ڵدانه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌کانی ژیانی ڕابردووی خۆی و ئێستایدایه‌ تاکو بتوانێت هه‌ڵه‌یه‌کی خۆی تێدا بدۆزێته‌وه‌ و خۆی به‌ که‌مته‌رخه‌م تۆمه‌تبار بکات به‌رامبه‌ر به‌و هه‌ڵه‌یه‌، به‌مه‌ش ده‌که‌وێته‌ حاڵه‌تێکی ئازارده‌ره‌وه‌ چونکه‌ به‌توندترین شێوه‌ سه‌رزه‌نشت و لۆمه‌ی خۆی تێدا ده‌کات‌، له‌مپێوه‌نده‌دا ئه‌م ده‌ربڕین و ده‌سته‌واژانه‌ ده‌بیسترێن له‌زاری نه‌خۆشه‌کانه‌وه‌:
1- من گوناهبار و سوکم، شایسته‌ی ژیان نیم.
2- له‌ژیانمدا هه‌ڵه‌ی وه‌هام کردووه‌ که‌ لێخۆشبوونیان نییه‌.
3- من خراپترین که‌سم، چونکه‌ هه‌ڵه‌ی زۆرم به‌رامبه‌ر خۆم و خێزانه‌که‌م کردووه‌ و به‌مهۆیه‌وه‌ شایانی سزای توندم.
4- من نه‌فره‌ت لێکراوم هه‌تاهه‌تایه‌، ژیانی خۆم و خێزانه‌که‌م فه‌وتاند.
وێڕای ئه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌م بیرۆکانه‌ وه‌همین، به‌ڵام به‌لای خودی نه‌خۆشه‌که‌وه‌ هه‌موویان ڕاستین و ئه‌وه‌ی ئه‌و بۆته‌ جێی بڕوای هه‌مووی ڕاستییه‌، هه‌رچه‌ند هه‌وڵیشی له‌گه‌ڵدا بدرێت که‌ ئه‌و بیرۆکانه‌ له‌جێی خۆیدا نین به‌ڵام ئه‌و به‌رهه‌ڵستی ده‌کات و ده‌ست له‌م شێوازه‌ چه‌وته‌ له‌ بیرکردنه‌وه‌ هه‌ڵناگرێت.
بێگومان ئه‌م خۆ به‌گوناهبار زانینه‌ و ئه‌و ئازاردانی ویژدانه‌، ئازاره‌کانی که‌سی خه‌مۆک زیاتر ده‌کات و زیاتر نائومێدی ده‌کات، به‌جۆرێک هه‌ندێجار بۆ ڕزگاربوون له‌م ئه‌شکه‌نجه‌ کوژه‌ره‌ بیر له‌ خۆکوشتن ده‌کاته‌وه‌.
له‌و بابه‌تانه‌ی تر که‌ به‌مێشکی که‌سی خه‌مۆکدا دێت و ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی هه‌ستکردن به‌گوناهباری و ئازاری ویژدان، بریتییه‌ له‌ بیرکردنه‌وه‌ی له‌هه‌ندێ مه‌سه‌له‌ی سێکسیی که‌ خۆی به‌ ئه‌نجامده‌ری کۆمه‌ڵێک هه‌ڵه‌ ده‌زانێت له‌مبواره‌دا که‌ پێشێلی یاسا و ڕێسا ئه‌خلاقی و ئایینیه‌کانی کردبێت.
له‌کاتێدا ئه‌م مه‌سه‌لانه‌ بێ مانا و که‌مبایه‌خن به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا لای که‌سی خه‌مۆک ده‌بنه‌ یه‌کێک له‌سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی جه‌نجاڵی بۆ ئه‌و و به‌مهۆیه‌ خه‌می گه‌وره‌ی بۆ دروست ده‌بێت.
بۆ نموونه‌ ئافره‌تێکی ته‌مه‌ن چل ساڵ باسی له‌وه‌ ده‌کرد کاتێک تووشی خه‌مۆکی بووه‌ زۆر هه‌ستی به‌په‌شیمانی و په‌ژاره‌ کردووه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی جارێک له‌ته‌مه‌نی بیست ساڵیدا په‌یوه‌ندییه‌کی ته‌له‌فۆنی له‌گه‌ڵ گه‌نجێکدا کردووه‌، ئه‌م ئافره‌ته‌ له‌کاتی تووشبوونی به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی ئه‌م یاده‌وه‌رییه‌ تووشی ئازاری ویژدانی کردووه‌ چونکه‌ به‌دزی خێزانه‌که‌یه‌وه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فۆنییه‌ی ئه‌نجامداوه‌. هه‌روه‌ها نموونه‌یه‌کی تر، پیاوێکی ته‌مه‌ن شه‌ست ساڵ کاتێک‌ تووشی خه‌مۆکی بوو هه‌ستی به‌په‌شیمانی و گوناه ده‌کرد له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ قۆناغی هه‌رزه‌کاریدا ده‌ستپه‌ڕی کردووه‌.
ئه‌م نموونانه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ چۆن مرۆڤ له‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا وه‌ک ڕاوچییه‌ک به‌دوای هه‌ڵه‌یه‌کی ژیانی خۆیدا ده‌گه‌ڕێت تاکو به‌هۆیه‌وه‌ ئازاری ویژدانی خۆی بدات و هه‌ست به‌گوناهباری خۆی بکات به‌هۆی ئه‌و خه‌مۆکییه‌ ده‌روونییه‌ی هه‌یه‌تی.

درۆیەكی گەورە بكە،پاشان سادەی بكەوە،بەردەوام بیكە و لە كۆتاییدا خەڵك باوەری دەكەن(ئەدۆلف هیتلەر)
درۆ نیوەی دونیا دەگەڕێت،هێشتا راستی جلەكانی لەبەر نەكردووە(ونستۆن چەرچل)
لە پێناسەیەكی سادەی درۆدا بریتیە لەو هەوڵەی مرۆڤ بۆ شاردنەوە یان ئاوەژوو كردنەوەی راستیەكان،كەوا مەبەستێكی دیاریكراوەی لە پشتە.
ئەگەر بۆ مێژووش بگەرێینەوە،رەنگە بەر لە قسەكردن مرۆڤ فێری درۆكردن بووبێت! ئەو كاتەی ویستوویەتی نێچیرێك راوبكات وێنەی خۆی وەك پاڵەوان لەسەر دیواری ئەشكەوتەكان نیشانداوە،ئێمەی مرۆڤ دەتوانین رۆژانە چەندین درۆبكەین بەبێ ئەوەی یەك وشەش لە دەممان بێتە دەرەوە! كاتێك بە رووی یەكێك پێدەكەنین لە ناخەوە رقمان لێیەتی،خۆمان وا نیشان دەدەین بۆ یەكێك دڵتەنگین و لە ناخەوە زۆر دلشادین ئەمە جۆرێكە لە درۆ ،ئەگەر وێنەی درۆ لەسەر دەموچاومان بنەخشرابوایە،ئێمەی مرۆڤ چ رووخسارێكمان وەردەگرت؟ هەروەك د.عەلی شەریعەتی دەڵێت:ئەگەر درۆ رەنگی هەبوایە رۆژانە ناو دەممان رەنگاو رەنگ دەبوو!بە تایبەتی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا،كەوا درۆكردن بووەتە كارێكی ئاسایی هەروەك پێغەمبەری مەزن(د.خ)دەفەرموێ(رۆژێك دادێت راستگۆ بە درۆزن و درۆزن بە راستگۆ ناو زەد دەكرێن)ئەمەش بێگومان لەبەر زۆری ژمارەی درۆزنەكانە،هەروەها دەفەرموێت( بەندە درۆ دەكات و بەردەوام دەبێت لە درۆ تا لای پەروەردگار بە درۆزن ناونووس دەكرێت)ئەمەش لە زانستی دەروونی ئەمڕۆدا پێی ئەڵێن درۆزنی نەخۆش،كەوا بابەتەكەی ئێمەیە.
سایكۆلۆژیای درۆكردن
درۆكردن یان فێڵ لە خۆكردن،رەفتارێكی رۆژانەی مرۆڤە لە كاتی مامەڵەكردن لەگەڵ كەسانیتردا،لە زۆربەی حاڵەتەكانیشدا درۆكردن قازانجی بۆ كەسی درۆگوفت و درۆلێكراو هەیە(سەرنج بدە جیاوازی نێوان درۆزن و درۆگوفت!)
ئێمە رۆژانە درۆی سپی دەكەین،ئەمەش ئەو درۆیانە دەگرێتەوە كەوا زۆر گرنگ نین،یان كاتێك نامانەوێت كەسێك برینداربكەین وئیحراجی بكەین،خۆمان لە هەڵوێستێك رزگاربكەین تا تووشی شەرمەزاری نەبین،یان نامانەوێت كەسێك ئازاربدەین،پێغەمبەری مەزن دەفەرموێت لە سێ شوێندا درۆكردن جائیزە، یەكەم لەگەڵ هاوسەرەكەت بەمەبەستی پیاهەڵگوتن،دووەم بۆ رێگرتن لە فیتنە وسێیەم بۆ چاككردنەوەی پەیوەندی نێوان دووكەس(بەڵام لەوانە بەدەر درۆ بە گوناهێكی گەورە دادەنرێت)
زۆربەی ئەو درۆیانەی رۆژانە دەیكەین لەژێر كۆنتڕۆڵی خۆمان دایە ومەبەستێك دەپێكێت،لە هەمان كاتدا دەبێتە مایەی نارەحەتی ودڵە راوكێ بۆمان،بە پێچەوانەی درۆزنی نەخۆش،كەوا درۆیەكەی لە ژێر كۆنترۆڵی خۆیدایە وهیچ هەست بە نارەحەتی وشەر مەزاری ناكات و هەر بەزیانی خۆیشی كۆتایی دێت.
كەواتە درۆزنی نەخۆش كێیە؟
درۆزنی نەخۆش بەو كەسە دەوترێت،كەوا بە شێوەیەكی بەردەوام و رێكوپێك درۆ دەكات و ئەویش بەهۆی پاڵنەرێكی ناوەكی،ناچاری یان تێكەڵكردنی واقیع و فانتازیایە و ناتوانێت كۆنترۆڵی درۆیەكانی بكات،هەرچەندە ئەزانێت ئاكامی خراپیان هەیە و دواییش هەر ئاشكرا دەبن!
درۆزنی نەخۆش هەمیشە گفتوگۆكانی دەدۆڕێنێت(وەك كورتە تەمسیلی كونەبا)،بەڵام ناتوانێت وازیان لێ بهێنێت،هەر لەبەر ئەوەشە بە درۆزنی نەخۆش ناو زەد دەكرێت.
توێژینەوەكان دەڵێن چی؟
هەر لە مێژەوە هەوڵدراوە بزانرێت بۆچی كەسانێك هەن بەردەوام درۆ دەكەن وخۆشیان دركی پێدەكەن و دەزان كارێكی نەشیاوە،ئەوەش دەزانن لە كۆتاییدا هەر ئەوان دۆڕاون.
توێژینەوە سەرەتاییەكان ئەوەیان دەرخستووە،مرۆڤ لە كاتی درۆكردندا چالاكی بەشی پێشەوەی مێشكی زیاد دەكات،چونكە لە كاتی درۆكردندا دەبێت بیركردنەوەی بەرامبەر بخوێنیتەوە،لە هەمان كاتدا هەستی خۆت كپ بكەیت یان كۆنترۆڵی بكەیت،بە جۆرێك كە هیچ شپرزەییەك و گومانێك لە روخسارتدا دیار نەكەون،ئەمەش كارێكی سەختە بۆ كەسێك كە درۆزن نەبێت و بیەوێت راستیەكان بشارێتەوە!
جگە لەوە،پێشتر بڕوا وابوو درۆزنی نەخۆش رەفتارێكی فێربوونە لە تەمەنی منداڵی،بەڵام توێژینوەی نوێتر شتی زیاتری سەلماندووە.
لە نوێترین توێژینەوە كە لە لایەن دوو زانا ئەنجامدرا(یالینگ یان و ئەدریان رێین)لە كالیفۆرنیای باشوور لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا،دەركەوت كەوا بەشی پێشەوەی ئەو مرۆڤانەی بەردەوام درۆ دەكەن،رێژەی مادەی سپیان بە بەراورد لەگەڵ مادەی بۆر زیاترە وەك لە مرۆڤی ئاسایی،هەروەها لە هەمان توێژینەوە دەرچوو ئەوانە هەستكردن بە گوناه و پەشیمان بوونەو،دانایی،بیركردنەوەی لۆژیكانە وپابەندبوون بە بەهاكانیشیان كەمترە،بەڵام توێژینەوەكە ئەوەی نەخستە روو ئایا ئەوانە هەر لە سەرەتاوە مێشكیان بەم شێوەیە بووە یاخود لە دەرەنجامی درۆی زۆرەوە ئەم گرفتەیان بۆ درووست بووە.
هۆكارەكانی دۆركردنی بەردەوام
لە راستیدا تا ئێستا دیاردەی درۆزنی نەخۆش وەك نەخۆشیەك لەلایەن نامیلكەی ئەمریكی بۆ نەخۆشیە دەروونیەكان وپۆلینكردنی جیهانی بۆ نەخۆشیە دەروونیەكان نە ناسراوە،بەڵام باس لەوە دەكرێت نەخۆشی درۆزن بە شێكە لە گرفتی دەروونی تر وەك تێكچوونی كەسایەتی(كەسایەتی دژەكۆمەڵ،سنووری،مێژوویی،نێرگزی)یان پەیوەستە بە گرفتەكانی ئالوودە بوون بە قومار،ئەلكهول و مادە هۆشبەرەكان،بیركۆلی وئۆتیزم…هتد.
لەگەڵ ئەوانەشدا هەندێك هۆكار هەن بۆ ئەم دیاردەیە وەك هۆكاری بۆماوەیی،نائارامی سەردەمی منداڵی،گرفتەكانی ژیری،خێزانی پەرتەوازە،زۆر گرنگیدان بە مناڵ(نازپێدانی زیاد)،بەربەرەكانێی نێوان منداڵان.
درۆكردن و هەستكردن بە كەمی
زۆرجاران كەسی درۆزن دەیەوێت بە درۆكانی قەرەبووی هەستكردن بە كەمی بكاتەوە،ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش بێت،ئەمەش هەروەك كاریگەری ئەلكهول و دەرمان وایە،ئەو درۆیەی كە دووبارەو سێبارە دەكرێتەوە ئەو خەیاڵە لای كەسەكە دروست دەكات،كەوا هە ست بە سەركە وتن بكات و متمانەی بە خۆی زیادبێت،و كەموكوڕیەكانی بشارێتەوە،بۆیە ئەو فانتازیایەی ئەو وەك بڵقی ئاوەو دوای ماوەیەك دەبێت بە هەڵم
جۆرەكانی درۆزنی نەخۆش
زۆر جۆر دەگرێتەوە لەوانەش درۆزنی خەیاڵی،درۆزنی هەڵچوون،درۆزنی ناچاری،درۆزنی بەعادەت.
درۆزنی خەیاڵی:ئەمە جۆرە درۆزنە واقیع و فانتازیا تێكەڵ دەكات و درۆیەكان بە شێوەیەك رێكدەخات،تەنانەت لە كۆتاییدا خۆیشی لێی تێك دەچێت و نازانێت كامە راست و كامە درۆیە،بۆیە هیچ هەست بە درۆكانی ناكات و نازانێت ئەمەی دەیكات درۆیە،كاتێكیش رووبەڕووی رەخنەو واقیع دەبێتەوە،هەوڵدەدات بە درۆیەكی تر راستی بكاتەوە و درۆكان بە دوای یەكتریدا دێن،بەڵام لەگەڵ ئەم هەموو بەزمەش ئەو هەست بە شەرمە و عەیبە ناكات!
درۆزنی ناچاری ئەو كەسەیە كەوا لە ناخەوە ئارەزوویەكی زۆر بۆ درۆكردن دەكات،كاتێك درۆ دەكات زۆر ئارام دەبێتەوە،بەڵام كە راستی دەڵێت زۆر ناڕەحەتە،هەندێك لە زانیان دەڵێن ئەم درۆیە بە شێكە لە نەخۆشی وەسواسی ناچاری(فیلمی درۆزن لایەر لایەری جیم كاری)نموونەیەكی زیندووی ئەمجۆرە درۆزنەیە،درۆزنی هەڵچوونیش هەمان شێوەی درۆزنی ناچاریە بەڵام بە هەندێك جیاوازی لەوانەش ترس لەوەی بەسەری دادەنەوە(ترس لە درۆكردن)،هەست بە كەمكردن.
درۆزنی بە عادەتیش ئەو كەسانە دەگرێَتەوە كە وا خویان بە درۆكردنەوە گرتووە و تام و چیژی لێ وەردەگرن وەك چیڕۆكی مەلەوانە درۆزنەكە،هەروەها ئەمجۆرە كەسانە بەمەبەستی سەرنج راكێشانی خەڵك درۆ درووست دەكەن.
چارەسەری درۆزنی نەخۆشرەنگە ئەم مانشێتە سەرنج راكێشترین مانشێت بێت لەم بابەتە،بەڵام ئەوەی جێگەی داخە چارەسەری درۆزنی نەخۆش زۆر سەختە،بە تایبەتی درۆزنی خەیاڵی كەوا خۆی دان بەوە دانانێت درۆ دەكات،و كەس ئامادە نیە بە درۆزن ناو زەد بكرێت! بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا رەنگە چارەسەری بە پەیبردن و گۆڕینی رەفتار بە سوود بێت بۆیان.
كەواتە چۆن مامەڵە لەگەڵ كەسی درۆزن بكەین؟
لە راستیدا مامەڵەكردن و دانیشتن لەگەڵ كەسێكی درۆزن كارێكی بێزار كەرە،تۆ نازانی بڕوای پێبكەیت یان قسەكانی پشتگوێ بخەیت،ئەگەر تۆ نەتوانیت وا لەكەسێك بكەیت واز لە درۆكردن بهێنێت ئەوا ئەتوانیت وا لە خۆت بكەیت تۆزیك بێزاریت كەم بێتەوە بەم رێنماییانەی خوارەوە
1-وشیاربە:هەمیشە ئاگاداری قسەكانی بە و زۆر بایەخی پێمەدە.
2-كاردانەوەت نەبێت بۆ قسەكانی:ئەگەر وات نیشان دا تۆ سەرنجی قسەكانی دەدەیت و پێی سەرسامیت،ئەوا زیاتر هانی دەدەیت،كارلێك نەكردن لەگەڵی وا دەكات واز لەتۆ بهێنێت و بۆ لای یەكێكی تر بچێت.
3-دووجار دڵنیابە:ئەگەر كەسێك قسەیەكی كردو تۆ زۆر دڵنیا نەبوویت،ئەوا لەكەسێكی تریش بپرسەوە
4-ئەگەر بتوانیت خۆی لێ‌ لابدە،چونكە ئەم جۆرە كەسانە درۆكانیان فشاری دەروونیت بە لەسەر زیادە دەكەن
Redar_moh@yahoo.com

مرۆڤ له‌حاڵه‌تی تووشبوونی به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی هه‌موو لایه‌نه‌کانی‌ ژیانی ده‌گۆڕێت، ژیان له‌ژێر سایه‌ی خه‌مۆکیدا بارێکی گرانه‌ له‌هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌: (کارکردن، خواردن، خه‌وتن). خه‌مۆکی تارمایی خۆی ده‌خاته‌ سه‌ر هه‌موو ئه‌م لایه‌نانه‌ی ژیانی که‌سه‌ تووشبووه‌که‌، بۆ نموونه‌ تاکی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی قورسییه‌کی زۆر ده‌بینێت له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئیشوکاره‌کانیدا، ئاره‌زووی بۆ خواردن تێکده‌چێت که‌ له‌زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌کاندا ئاره‌زووی بۆ خواردن نامێنێت، تووشی تێکچوونی خه‌و ده‌بێت و …تد. والێره‌دا له‌سه‌ر هه‌ریه‌که‌ له‌م وێستگانه‌ی ژیانی نه‌خۆشی خه‌مۆک ده‌وه‌ستین:
ئایا نه‌خۆشی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی ده‌توانێت کاره‌کانی ڕاپه‌ڕێنێت؟
ئه‌گه‌رچی دیوێکی به‌های کارکردن له‌وه‌دوایه‌ که‌ مرۆڤ به‌هۆیه‌وه‌ بژێوی ژیانی خۆی ده‌ستده‌خات، به‌ڵام دیوه‌کانی تری به‌های کردن بریتییه‌ له‌وه‌ی مرۆڤ له‌ڕێی کارکردنه‌وه‌ جه‌خت له‌سه‌ر بڕوابوونی به‌خودی خۆی ده‌کاته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ڕێی کارکردنه‌وه‌ ڕێز بۆ خودی خۆی ده‌سته‌به‌ر ده‌کات، هه‌روه‌ها کارکردن یاریده‌ی مرۆڤ ده‌دات بۆ پاراستنی هاوسه‌نگی ده‌روونی و ده‌رووندروستی. هه‌روه‌ها له‌ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ کارکردن تێڕوانین و ڕێزی که‌سانی تر و ده‌وروبه‌ر دیاری ده‌کات بۆ تاک و گرنگی بوونی تاک ده‌رده‌خات بۆ کۆمه‌ڵگه‌. ئالێره‌وه‌ گرنگی کارکردن ده‌رده‌که‌وێت له‌ڕووی ده‌رووندروستییه‌وه‌. له‌ حاڵه‌تی بوونی خه‌مۆکیدا مرۆڤ گرنگیپێدانه‌کانی بۆ هه‌موو شته‌کان و ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ی تێیده‌که‌وێت و ئه‌و دابه‌زینه‌ به‌هێزه‌ی له‌ ئاستی چالاکی و وره‌یدا ڕووده‌دات، تێکڕا ئه‌مانه‌ وه‌ها له‌ تاک ده‌که‌ن که‌ توانای کارکردنی وه‌ک پێشتر نه‌مێنێت وه‌کو کاته‌کانی پێش نه‌خۆشییه‌که‌ی، هه‌روه‌ها توانای به‌ڕێوه‌چوونی به‌رپرسیارێتییه‌کانی سه‌رشانی له‌ئاستی پێویستدا نابێت.
بێگومان کاتێک مرۆڤ به‌رهه‌م و توانای کارکردنی که‌مده‌کات به‌هۆی تووشبوونییه‌وه‌ به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی، ئه‌وا ئه‌م حاڵه‌ته‌ کاریگه‌ریی نه‌رێنی له‌سه‌ر ژیانی مرۆڤه‌که‌ دروستده‌کات، کاتێک که‌سێکی فه‌رمانبه‌ر که‌ پێشتر ڕاهاتووه‌ هه‌موو به‌یانییه‌ک زوو له‌ خه‌و هه‌ستێت و له‌کاتی دیاریکراودا بچێته‌ ناو هاوڕێ و هاوکاره‌کانی له‌ فه‌رمانگه‌که‌ی به‌ڵام به‌هۆی تووشبوونی به‌ خه‌مۆکی ده‌ستده‌کات به‌ دواکه‌وتن و نه‌چوون بۆ سه‌ر کاره‌که‌ی و ڕه‌تکردنه‌وه‌ی گرتنه‌ ئه‌ستۆی به‌رپرسیارێتییه‌کانی سه‌رشانی که‌ له‌پێشوودا هه‌یبووه‌، چونکه‌ ئیدی ئه‌م فه‌رمانبه‌ره‌ به‌رپرسیارێتییه‌کان به‌ بارێکی گران ده‌زانێت و ناتوانێت بیانگرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی. به‌هه‌مان شێوه‌ بازرگانێک، کاتێک پێشتر به‌رده‌وام سه‌رقاڵی به‌ڕێوه‌بردنی پرۆژه‌کانی بووه‌، دوای تووشبوونی به‌خه‌مۆکی ئاره‌زووی نامێنێت بۆ چاودێری کردن و گرنگیدان به‌پرۆژه‌کانی، هه‌میشه‌ ئه‌مجۆره‌ که‌سانه‌ وه‌ها ده‌رده‌بڕن که‌ پاڵنه‌رێتیان بۆ کاره‌کانیان نه‌ماوه‌. کابانێکی ماڵ ئه‌گه‌ر تووشی خه‌مۆکی ببێت توانای به‌جێگه‌یاندنی ئه‌رکه‌کانی ناوماڵی نامێنێت، ته‌نانه‌ت بایه‌خ به‌ منداڵه‌کانیشی نادات.
به‌گشتی مرۆڤ له‌ هه‌ر ئاست و پله‌ و پایه‌یه‌کدا بێت کاتێک دووچاری خه‌مۆکی ده‌بێت ئه‌وا گرنگیپێدانه‌کانی پێشتری و توانای کار ڕاپه‌ڕاندن و به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌رکه‌کانی تێکڕا کاریگه‌ر ده‌بن به‌ نه‌خۆشییه‌که‌ و داده‌به‌زن بۆ ئاستێکی نزم، ته‌نانه‌ت لای هه‌ندێک به‌جۆرێک کاریگه‌ری دروست ده‌بێت که‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی وازهێنان له‌ کار و پیشه‌.
ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بۆ کارکردن و توانای به‌ڕێوه‌بردنی ئیشوکاری ڕۆژانه‌ ڕاست بێت بۆ که‌سی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی، ئه‌وا بۆ لایه‌نی ئاره‌زووه‌کانیشی به‌هه‌مان شێوه‌یه‌، بۆنموونه‌ ئه‌گه‌ر پێش تووشبوونی که‌سه‌که‌ به‌ خه‌مۆکی ئاره‌زووی خوێندنه‌وه‌ یان وه‌رزش کردن یان گه‌ڕان و سه‌فه‌رکردنی هه‌بووبێت، ئه‌وا له‌دوای تووشبوونه‌که‌ی هیچ گرنگپێدانێکی نامێنێت بۆ ئه‌نجامدانی ئاره‌زووه‌کانی.
بێگومان هۆکاری دابه‌زینی ئاستی توانای کارکردن و ڕاپه‌ڕاندنی ئیشوکار و به‌رپرسیارێتییه‌کان و ئه‌نجامنه‌دانی ئاره‌زووه‌کان له‌لایه‌ن که‌سی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ستکردنی که‌سی خه‌مۆک به‌ ماندوێتی و شه‌که‌تی، ئه‌مه‌ش واده‌کات که‌ وه‌ک که‌سێکی ته‌مه‌ڵ و سست ده‌ربکه‌وێت که‌ توانای گرتنه‌ ئه‌ستۆی هیچ ئه‌رکێکی نه‌بێت وه‌کئه‌وه‌ی که‌ نه‌خۆشییه‌کی جه‌سته‌یی هه‌بێت و ڕێگری لێبکات له‌ئه‌نجامدانی کاروباره‌کانی ژیانیدا.
هه‌روه‌ها له‌نیشانه‌کانی تری خه‌مۆکی وابه‌سته‌ به‌بواری کار ڕاپه‌ڕاندنه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ لاوازبوونی ئیراده‌ و نه‌مانی بڕوابه‌خۆبوون و دوودڵی و ڕاڕایی له‌ بڕیاردان و هه‌ڵوسێت وه‌رگرتنی دروستدا، بوونی ئه‌م نیشانانه‌ لای که‌سی خه‌مۆک کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر ڕاپه‌ڕاندنی ئیشوکاره‌کانی، ئه‌و ئیشانه‌ ده‌ستی بن یان هزری.
له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌سی خه‌مۆک گوێ به‌ئاستی به‌رهه‌م و ده‌ستکه‌وتن ناده‌ن کاتێک کار ده‌که‌ن، به‌مهۆیه‌شه‌وه‌ پاڵنه‌رێتیان بۆ کارکردن نامێنێت، هه‌ربۆیه‌ زانایانی ده‌روونی جه‌ختیان له‌وه‌ کردۆته‌وه‌ که‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی به‌یه‌کێک له‌و نه‌خۆشیانه‌ داده‌نرێت که‌ له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ زۆر له‌سه‌ر باری ئابوری نه‌خۆشه‌که‌ و خێزانه‌که‌ی و کۆمه‌ڵگه‌ش ڕاده‌وه‌ستێت.

خۆراک خواردن لای نه‌خۆشی خه‌مۆک:
خواردنی خۆراکه‌ جۆراوجۆره‌کان به‌یه‌کێک له‌ چالاکییه‌ سروشتییه‌کانی مرۆڤ و تێکڕای زینده‌وه‌ران داده‌نرێت، ئه‌گه‌رچی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌کی خۆرسک به‌ڕێوه‌ ده‌چێت له‌ژیانی مرۆڤ و زینده‌وه‌راندا، به‌ڵام له‌هه‌مان کاتدا وابه‌سته‌یه‌ به‌بڕێک له‌ تێربوون و چێژوه‌رگرتنه‌وه‌. له‌حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا به‌هۆی له‌ده‌ستدانی گرنگیپێدان و چێژوه‌رگرتن لای که‌سی خه‌مۆک بۆ هه‌موو ئه‌و چالاکییانه‌ی له‌ژیانیدا ئه‌نجامیان ده‌دات، مه‌سه‌له‌ی خواردنیش هه‌مان حاڵه‌تی له‌سه‌ر ده‌چه‌سپێت لای که‌سی خه‌مۆک، نیشانه‌ی دیار له‌مبواره‌دا لای زۆرینه‌ی تووشبووانی خه‌مۆکی به‌شێوه‌یه‌کی گشتی بریتییه‌ له‌ ده‌ستدانی ئاره‌زوو بۆ خواردن، مه‌به‌ست له‌م نیشانه‌یه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ بڕی خۆراک که‌م ده‌کاته‌وه‌، به‌ڵکو هه‌ستکردن به‌ چێژ له‌خۆراک و هه‌ستی تێربوون (مه‌به‌ست له‌تێربوون له‌ بڕی خۆراک نییه‌ به‌ڵکو تێربوون له‌ چێژی خواردندا) له‌ده‌ستده‌دات، ئه‌مه‌ش کتومت مه‌سه‌له‌یه‌کی ده‌روونییه‌ که‌ که‌سی خه‌مۆک چێژ له‌ خۆشترین و به‌تامترین خواردن وه‌رناگرێت که‌ پێش نه‌خۆشییه‌که‌ی په‌سه‌ند بوون له‌لای و حه‌زی لێیان بووه‌. که‌سانی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی ده‌ڵێن هه‌ستی چێژکردن له‌ خواردنمان له‌ده‌ستداوه‌، ته‌نانه‌ت هه‌ندێکیان خۆراک خواردن ڕه‌تده‌که‌نه‌وه‌ به‌هه‌موو جۆرێک، وه‌ ئه‌گه‌ر خواردنیش بخۆن ئه‌وا هیچ چێژ و تامێکی لێوه‌رناگرن.
ڕه‌تکردنه‌وه‌ خۆراک خواردن له‌و نیشانانه‌یه‌ که‌ پزیشکانی ده‌روونی و ده‌روونناسان به‌زۆری له‌ نه‌خۆشه‌ خه‌مۆکه‌کاندا ده‌یبیننه‌وه‌، که‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی دابه‌زینی کێشی نه‌خۆشه‌کان له‌ماوه‌یه‌کی کورتدا، هه‌ربۆیه‌ نه‌خۆشه‌کان خۆیان و ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌ریشیان تێبینی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ ده‌که‌ن له‌ که‌سه‌ خه‌مۆکه‌که‌دا ڕووده‌دات به‌هۆی دابه‌زینی کێشییه‌وه‌، هه‌ندێجار بڕی ئه‌و خۆراکه‌ی نه‌خۆشێکی خه‌مۆک ده‌یخوات ئه‌وه‌نده‌ که‌مه‌ که‌ منداڵێک تێر ناکات. به‌هۆی ئه‌م دابه‌زینی کێشه‌وه‌ هه‌ندێ له‌نه‌خۆشه‌کان ده‌ڵێن که‌ ئه‌و جلوبه‌رگانه‌ی پێشتر له‌به‌ریان کردووه‌ به‌به‌ریان زۆر به‌رینه‌. له‌ پزیشکیی ده‌روونیدا کێشی جه‌سته‌ به‌یه‌کێک له‌ ئاماژه‌پێده‌ره‌کانی باری ده‌روونی داده‌نرێت لای که‌سی خه‌مۆک، دابه‌زینی به‌رده‌وامی کێشی جه‌سته‌ ده‌ربڕی نه‌بوونی به‌رده‌وامی ئاره‌زووه‌ بۆ خواردن، هه‌روه‌ها ئاماژه‌پێده‌ره‌ بۆ توندی خه‌مۆکیه‌که‌، وه‌ زیادبوونه‌وه‌ی چه‌ند کیلۆیه‌ک له‌ له‌کێشی له‌ش لای نه‌خۆشی خه‌مۆک ئاماژه‌پێده‌ری باشبوون و چاکبوونه‌وه‌ی پله‌به‌پله‌ی نه‌خۆشییه‌که‌یه‌.
شرۆڤه‌ی ده‌روونییانه‌ بۆ به‌رهه‌ڵستی کردنی خۆراک خواردن لای که‌سی خه‌مۆک بریتییه‌ له‌ ئاره‌زووی ئازاردنی خود لای نه‌خۆشه‌که‌ یان به‌هۆی بوونی ئاره‌زووی خۆکوشتنه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هاوه‌ڵی نه‌خۆشیی خه‌مۆکییه‌که‌ بکات، چونکه‌ نه‌خواردنی خۆراک له‌ کۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی مردن (خۆکوشتن)، که‌ ئه‌مه‌ش ئاره‌زوویه‌کی نه‌ستییه‌ لای نه‌خۆشی خه‌مۆک کاتێک خه‌مۆکییه‌که‌ی توند و به‌هێز بێت.
شایانی ئاماژه‌ بۆ کردنه‌ که‌ له‌هه‌ندێ حاڵه‌تی خه‌مۆکیدا که‌ ڕێژه‌که‌ی که‌متر بێت ئاره‌زووی نه‌خۆشه‌که‌ بۆ خواردن له‌کاتی نۆره‌ خه‌مۆکییه‌کاندا زیاد ده‌بێت و نه‌خۆش زۆر زێده‌ڕۆیی ده‌کات له‌ خۆراک خواردندا، به‌ڵام ئه‌م زێده‌ڕۆییه‌ له‌ خواردندا له‌م حاڵه‌ته‌دا ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی که‌ نه‌خۆشه‌که‌ ئاره‌زووی بۆ خواردن باشه‌ و چێژ وه‌رده‌گرێت له‌ خواردن، نه‌خێر، به‌ڵکو به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سی خه‌مۆک هه‌ست به‌ ئاساییش ناکات، هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ که‌ هیچ چالاکییه‌کی تری پێناکرێت و گرنگی به‌هیچ شتێکی تر نادات، بۆیه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا که‌سی خه‌مۆک کێشیان زیاد ده‌کات و دووچاری قه‌ڵه‌وییه‌کی زۆر ده‌بن، ئه‌مه‌ش به‌تایبه‌ت له‌ ئافره‌تاندا ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی هه‌ستکردنی به‌ خه‌مۆکی کاتێک که‌ شێواز و کێشی جه‌سته‌ی خۆی ده‌بینێت به‌و قه‌ڵه‌وییه‌ نائاساییه‌.

خه‌و له‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکیدا:
خه‌و سستمێکی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ژیانی مرۆڤدا که‌ له‌لایه‌ن کاتژمێری بایۆلۆژییه‌وه‌ (که‌ له‌‌ کۆئه‌ندامی ده‌ماری مرۆڤدایه‌) ڕێکخراوه‌، ئه‌م سستمه‌ چه‌ندین کار ڕێکده‌خات، وه‌ک: هه‌ست و ئاره‌زوومان بۆ خه‌و، ئه‌و کاتانه‌ی له‌ خه‌ودا ده‌مێنینه‌وه‌ به‌ خامۆشی، ئه‌و کاتانه‌ی که‌ بێدار ده‌بینه‌وه‌ له‌ خه‌و.
خه‌و بایه‌خێکی گرنگی هه‌یه‌ بۆ ژیانی مرۆڤ، به‌جۆرێک که‌ کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر فه‌رمانه‌کانی جه‌سته‌ و مێشک و فه‌رمانه‌ ده‌روونییه‌کان، وه‌ک باوه‌ مرۆڤ نزیکه‌ی سێیه‌کی کاته‌کانی له‌ خه‌ودا به‌سه‌ر ده‌بات، هه‌روه‌ها وه‌ک باوه‌ کاته‌کانی نووستنی مرۆڤ کاتی خامۆشی و حه‌وانه‌وه‌یه‌ مه‌گه‌ر هه‌ندێجار به‌هۆی به‌هۆی بینینی (خه‌ون)ه‌وه‌ پچڕاندن له‌ خه‌و ڕووبدات. دیاره‌ له‌ پاش بێداربوونه‌وه‌ له‌ خه‌و حه‌وانه‌وه‌ بۆ جه‌سته‌ و مێشک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و مرۆڤ ئاماده‌ ده‌بێت بۆ چالاکییه‌کانی ڕۆژی پاشتر.
له‌کاتی تووشبوونی مرۆڤ به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی ئه‌م سستمه‌ تێکده‌چێت و به‌جێی ئه‌وه‌ی خه‌و ببێته‌ مایه‌ی حه‌وانه‌وه‌ و خامۆش بوون، ده‌بێت ماوه‌یه‌ک بۆ دروستبوونی ژانکۆ و بێخه‌وی و دڵه‌ڕاوکێ و بینینی خه‌ونی بێزارکه‌ر و کابوس. هه‌ربۆیه‌ سکاڵا کردن له‌ده‌ست تێکچوونه‌کانی خه‌و به‌گشتی سکاڵایه‌کی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان تووشبووان به‌ نه‌خۆشی خه‌مۆکی، به‌جۆرێک هه‌ندێجار ئه‌م نه‌خۆشانه‌ ده‌ڵێن که‌ به‌هۆی بێخه‌وییه‌وه‌ تووشی خه‌مۆکی بووین.
ژانکۆی که‌سی خه‌مۆک تایبه‌ت به‌ خه‌و له‌و کاته‌وه‌ ده‌ستپێده‌کات که‌ ده‌چێته‌ ناو جێگه‌ی نووستنه‌وه‌، له‌جێی ئه‌وه‌ی پاش ماوه‌یه‌ک کورت خه‌و بیباته‌وه‌ و بکه‌وێته‌ حاڵه‌تی خه‌وه‌وه‌ و خه‌وێکی درێژ و ئاسایی بخه‌وێت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ته‌نها چه‌ند کاژێرێکی که‌م ده‌خه‌وێت له‌ سه‌ره‌تادا و له‌پێش به‌ره‌به‌یاندا بێدار ده‌بێته‌وه‌ و ناتوانێت جاریکیتر بخه‌وێته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌م سیناریۆیه‌ (نووستن له‌سه‌ره‌تای چوونه‌ ناوجێگا و پاش چه‌ند کاژێرێکی که‌م بێداربوونه‌وه‌ و نه‌خه‌وتن) له‌سه‌ر زۆرینه‌ی نه‌خۆشه‌کانی خه‌مۆکی ده‌چه‌سپێت، به‌ڵام له‌ناو نه‌خۆشه‌کانی خه‌مۆکیدا هه‌یه‌ له‌ده‌ست خه‌وی پچڕ پچڕ ده‌ناڵێنێت، واته‌ ناتوانێت بۆ چه‌ند کاژێرێکی درێژ له‌سه‌ریه‌ک بخه‌وێت، هه‌ربۆیه‌ کاتێک به‌یانیان بێدار ده‌بنه‌وه‌ له‌خه‌و مێشکیان جه‌نجاڵه‌ به‌ بیرۆکه‌ی زۆر و خه‌م و مه‌راقێکی زۆر، هه‌ربۆیه‌ کاتێک به‌یانیان زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌ حاڵه‌تی خه‌مۆکییه‌که‌یان له‌ توندترین باردا ده‌بێت، وه‌ کاتێکیش به‌یانیان زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌ و ئه‌وانه‌ی ده‌وری خۆیان ده‌بینن له‌ خه‌وێکی خۆشدان ئه‌وا ژانکۆکانیان زیاتر ده‌بێت که‌ خه‌مۆکی بۆی دروستکردوون.
شایاننی ئاماژه‌ بۆکردنه‌ که‌ هه‌ندێ حاڵه‌تیش هه‌یه‌ نه‌خۆشی تووشبوو به‌ خه‌مۆکی پێچه‌وانه‌ی ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی پێشوو تووشی تێکچوونی خه‌و ده‌بن، له‌م بارانه‌دا که‌سی خه‌مۆک له‌جیاتی بێخه‌وی و پچڕپچڕی له‌ خه‌ودا دووچاری فره‌خه‌وی و نووستن بۆ ماوه‌ی درێژ ده‌بن، به‌جۆرێک نزیکه‌ی دوو له‌سه‌ر سێی کاته‌کانیان له‌ شه‌و و ڕۆژێکدا ده‌خه‌ون (16 کاژێر)، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش به‌وه‌ لێکده‌درێته‌وه‌ که‌ نه‌خۆشه‌که‌ وه‌ک ڕاکردنێک له‌ده‌ست ژانکۆکانی به‌وجۆره‌ له‌ خه‌وی درێژدا ده‌مێنێته‌وه‌.
یه‌کێک له‌نیشانه‌کانی خه‌مۆکی بریتییه‌ له‌ بوونی ئاره‌زوو بۆ خه‌و، چونکه‌ که‌سی خه‌مۆک به‌هۆیه‌وه‌ ده‌یه‌وێت له‌و هه‌سته‌ ئازارده‌رانه‌ که‌مبکاته‌وه‌ که‌ به‌هۆی خه‌مۆکییه‌وه‌ تووشی بووه‌ و ئه‌و ژانکۆیانه‌ی له‌ده‌ستیان ده‌ناڵێنێت له‌کاتی بێداریدا، به‌ڵام دوای تێپه‌ڕبوونی کاتێکی زۆریش له‌ خه‌ودا، ئه‌و ئارامی و حه‌وانه‌وه‌یه‌ی بۆ ناگه‌ڕێته‌وه‌ که‌ له‌کاتی ئاساییدا هه‌یبووه‌.
هه‌ربۆیه‌ تووشبوونی مرۆڤ به‌ خه‌مۆکی کاریگه‌ری ده‌کاته‌ سه‌ر زۆرینه‌ی لایه‌نه‌کانی ژیانی هه‌ر له‌ کارکردن و خواردن و خه‌وتن و چێژوه‌رگرتنه‌وه‌ هه‌تا سێکس کردن و په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی.

نهێنیی شادومانی، رەزامەندی، سەركەوتنی گەورە ‌و هەست بە بەهێزبوونی ‌و شیاوی تاكەكەسی ئەوەیە خوو بەوەوە بگرین كاتێك هەموو رۆژێك دەست بە كار دەكەین یەكەم، كارە گرنگەكانمان ئەنجام بدەین.
خوشبەختانە ئەمە كارامەییەكە كە بە دەست دێت واتە دەتوانین لە رێگای دووپاتبوونەوە بە دەستی بهێنین. ئنجا كاتێك خوومان بەوە‌و گرت كە پێش هەر كارێكی تر گرنگترین كار ‌و ئەركی خۆمان دەست پێبكەین سەركەوتنمان سەداسەدە.
لەم بەشەدا شیرازەی بیست ‌و یەك بەشی گرنگ بۆ لەناوبردنی تەمەڵی ‌و دواخستنی كار ‌و ئەنجامدانی خێرای كارەكانە. ئەم بنەما ‌و رێسایانە ئەوەندە بە ریزەوە بخوێنینەوە تا بە سەقامگیری لە بیر ‌و كارەكانماندا بچەسپێت ‌و داهاتووشمان گەرنتی بكات.
1- مێزەكە بڕازێننەوە: ئەركی خۆمان روون بكەینەوە كە رێك چیمان دەوێت. روونكردنەوە خاڵی سەرەكیە. ئامانج ‌و مەبەستەكانمان پێَش ئەوەی دەست بە كار بكەین، بیاننووسین.
2- بۆ هەموو رۆژێكمان پێش هاتنی ئەو رۆژە پلان ‌و بەرنامەی بۆ دابنین: بە نووسراوەیی بیر لە كارەكانمان بكەینەوە. ئەگەر هەر خولەكێك تەرخان بكەین بۆ داڕشتنی بەرنامە ‌و پلانەكانمان، لە كاتی جێبەجێكردندا لە نێوان پێنج بۆ دە خولەك كاتمان بۆ دەگەڕێتەوە واتە كات پاشكەوت دەكەین.
3- بیر لە دەرەنجامەكان بكەینەوە: گرنگترین ئەرك ‌و مەسەلە پلە یەكەكانمان ئەوانەن كە گرنگترین دەرەنجام دەدەنە دەستەوە، چ بە شێوەی نێگەتیڤ چ بە شێوەی پۆزەتیڤ، چ لە ژیانماندا چ لە كارەكانماندا. زیاتر لە هەموو شتێك تەركیز لە سەر ئەم خاڵانە بكەینەوە.
4- بەردەوام لە شێوازی أ- ب- ت- پ- ج كەڵك وەربگرین: پێش ئەوەی دەست بە كارەكانمان بكەین گرنگی بە ریزكردنی كارەكان لە بواری گرنگی زوو ئەنجامدانەوە بدەین واتە كامەیان زووتر ئەنجام بدەین ‌و كامەیان درەنگتر ئەنجام بدەین تا دڵنیا بین كە گرنگترین كارەكانمان بە دەستەوەیە.
5- لە بارەی هەموو شتێكەوە رێسای 80/20 بە كار بهێنین: 20% لەو چالاكیەكانمان دەبێتە هۆی بە دەستهێنانی 80%ی كارەكانمان. هەموو هەوڵدانەكانمان تەرخان بكەین بۆ ئەو 20%ی یەكەم.
6- سەرنجمان بخەینە سەر بوارە سەرەكیەكانی دەرەنجامی كارەكانمان: دەست نیشانی بكەین كام یەك لە دەرەنجام ‌و دەسكەوتەكانمان رۆڵێكی سەداسەد دیاریكەری هەیە بۆ ئەنجامدانی گشت كارەكانمان ‌و هەموو رۆژ لە سەر ئەو بوارانە كار بكەین.
7- لە رێسای كارامەیی زیاتر كاركردندا بین: هیچ كات ئەوەندە دەرفەت لە بەر دەستدا نیە هەموو كارەكانمان ئەنجام بدەین، بەڵام ئەوەندە دەرفەت هەیە كە گرنگترین كارەكانمان ئەنجام بدەین. گرنگترینیان كامانەن؟
8- پێش دەسپێكردن بە كار ، پێشەكی تەواوی كارەكانمان دابین بكەین: داڕشتنی پلان پێش پرۆژەكە، پاڵپشتی سەركەوتنە بۆ جێبەجێكردنی كارەكانمان.
9- بەردەوام لە راهێناندا بین: هەرچەند كارامەیی ‌و زانستمان زیاتر ببێتەوە، كار ‌و ئەركە سەرەكیەكانمان خێراتر دەست پێدەكەین ‌و ئەنجامیان دەدەین.
10- توانا تایبەتیەكانمان پێش بخەین: بیدۆزینەوە ئەوە كام كارەیە كە لە ئەنجامدانی دا زۆر بە باشی كاری لە سەر دەكەن یان دەتوانین لە داهاتوودا بە باشی كار بكەین ‌و لە هەموو بوونی خۆمان كەڵك وەربگرین كە ئەو بوارە تایبەتیانە زۆر بە باشی ئەنجامی بدەین.

پەشێوی مەزاژ بەیەكێك لەنەخۆشییە گرنگەكانی سەردەم دادەنرێت بەهۆی زۆری ڕێژەی تووشبوان لەلایەك وكاریگەری بەرچاوی لەسەر ژیانی تاك لەڕووی كۆمەڵایەتی و كاركردن و چالاكی و ئەو نەهامەتییانەی لەم نەخۆشییە دەكەونەوە لەلایەكی تر.
پەشێوی مەزاج كۆمەڵە نەخۆشییەكە لەسەرانسەری جیهاندا هەیە. مێژوویمرۆڤایەتی بێ‌ ئەم نەخۆشییە نەبووە. بۆ یەكەم جار هیبۆكرات زاراوەی(شادی_ڕەش بینی) بەكارهێنا بۆ وەسف كردنی تێكچوونە دەروونییەكان, پاشان لەساڵی (1899) ئیمل كرپلن وەسفی حاڵەتی(شادی _خەمۆكی سایكۆسز)ی (Manic Depressive Psychosis)كردووە. بەشێوەیەكی ئاسان ئەتوانین پێنلسەی پەشێوی مەزاج بكەین بەوەی كە تاك هەست بە دڵتەنگی یان شادی دەكات و ئارەزووی كەم یان زیاد ئەبێت.واتە تاك باری ئاسایی خۆی لە دەست دەدات ئەم دوو بارە گەر بەتەواوی دژ بە یەكتر نەبن ئەوا لە زۆربەی نیشانەكانیاندا پێچەوانەی یەكترن دەشێ‌ هەردوو حاڵەتەكەش لە یەك كەسدا ڕووبدات ماوەیەك خەمۆكی هەبێت و ماوەیەكی تر شادی تەنانەت دەشێ‌ لی هەمان كات دا نیشانەكانی تێكەڵ بن و لە هەریەكێكیان هەندێ‌ نیشانەی هەبێ‌.
ڕێژەی تووشبوون (Prevalence)
ڕێژەی تووشبوون لە ژناندا دوو هێندەی پیاوان دەبێت (لە پیاواندا%10 ولە ژناندا %25) هۆكاری سەرەكی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی فشارێكی كۆمەڵایەتی گەورە لە سەر ژنان گۆڕانكاری ئاستی هۆرمۆن و فشاری دووگیانی و منداڵبوون. خەمۆكی لە هەموو تەمەنێككدا ڕوودەدات بە تایبەتی لەنێوان (20_50) ساڵیدا وە منداڵ و بە ساڵاچوانیش لەم نەخۆشییە بە دوور نین, زیاتر لەو كەسانەدا سەر هەڵدەدات كە پەیوەندی لاوازیان بە چواردەورەوە هەیە, لە نێوان ژنانیشدا ژنانی تەڵاق دراو وبێوەژن لە ژنانی تر زیاتر تووشی خەمۆكی دەبن. پەشێوی دووجەمسەری كەمتر ڕوودەدات و نزیكەی لە %1 دەبێت.
هۆكارەكانی پەشێوی مەزاج:
1.بۆماوە:
ڕۆڵی بۆماوە ئاڵۆزە و توێژینەوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە ڕێژەی تووشبوون بە خەمۆكی لە كەسانی پلەیەكی نەخۆش دا دوو بۆ سێ‌ هێندەی كەسانی مرۆڤێكی تەندروستە. هەروەها مناڵی دووانەی یەك هێلكە ئەگەری تووش بوونی دووەمیان(50%) ئەگەر یەكێكیان نەخۆشییەكەی هەبێت, ئەگر مناڵكان دوانەی دوو هێلكە بن ئەم گریمانەیە بۆ(10%_25%)دادەبەزێت.
سەبارەت بە پەشێویمەزاجی دووجەمسەری لە كەسوكاری پلە یەكدا(10) هێندە زیاترە وەك لە كەسانی تر. ئەوەی جێی تێبینیە ئەوانەی حاڵەتی خەمۆكیان هەیە كسوكاریان زیاتر تووشی خەمۆكی دەبن نەك پەشێوی مەزاجی دوو جەمسەر بەڵام ئەوانەی پەشێوی مەزاجی دووجەمسەریان هەیە كەسوكاریان ئەگەری توشبونیان بە پەشێوی مەزاجی دووجەمسەری و خەمۆكی زیاترە لە كەسانی تر. هەنێ‌ توێژینەوە باس لە ڕۆڵی كرۆمۆسۆمەكان دەكەن لە گواستنەوەی ئەم پەشێویە بە تایبەتی كرۆمۆسۆمی ژمارە 11 و18, بەڵام هەندێ‌ توێژینەوەی تر بە هەمان ئەنجام نەگەشتوون.
2. ئاستی وەرگرە دەمارییەكانی مێشك:
نۆرئیپنفرین: زیاتر لە توێژینەوەیەكك باس لە كەمی ئاستی دەكات لە حاڵتی خەمۆكی و زیادبوونی چالاكی نۆرئیپنفرین لە شادیدا . بۆیە لە چارەسەردا ئەو دەرمانانە بەكاردەهێنرێ‌ كە كاریگەری هەیە لە سەر ئاستی ئەم مادەیە.
سیرۆتۆنین: زیاتر لە توێژینەوەیەك ئاماژە بە دا بەزینی ئاستی سیرۆتۆنین و پێنج هایدرۆكسی ئیندۆل ئەسیدسك ئەسید((5HIAA))دەكەن بۆیە ئەو دەرمانانەی كاریگەریان هەیە لەسەر ئاستی سیرۆتۆنین وەكو (سیرترالین و فلۆكستین و سیتالۆپرام وپارۆكستین)بە چارەسەرێكی گرنگ دادەنرێن بۆ خەمۆكی.
دۆپامین: ڕۆڵی دۆپامین لە خەمۆكی دا كەمتر ڕوونە زیاتر لە حاڵەتی شادیدا بەرزی ئاستی دۆپامین لە خەمۆكیدا.
3.ئاستی كۆرتیزۆل: ئەوانەی خەمۆكیان هەیە لە 50% یان ئاستی كۆرتیزۆلیان بەرزە.
4. هۆكاری كۆمەڵایەتی و دەروونی (Psychological and social factors)
لە دەست دانی سەروەت و سامان و كارو پیشە: یان لە دەست دانی یەكێك لە ئەندامانی خێزان یان هاوڕێیەكی خۆشەویست. جیابونەوەی خێزان و ڕاگواستن و ئاوارە بوون و دەربەدەری ئەگەری خەمۆكی لە 6 مانگی ئایندەدا شەش هێندە زید دەكات لە دەست دانی باوان پێش تەمەنی 11 ساڵی ئەگەری خەمۆكی زیاد دەكات لە تەمەنی لاوێتیدا.
بێكاری هۆكاری تووش بوونە بە گەلێك نەخۆشی , ئەگەری تووشبوون بە خەمۆكی لە كەسی بێكاردا سێ‌ هێندە زیاترە وەك لە مرۆڤی خاوەن پیشە.
5.كەسێتی: هەرچەندە هەموو كەسێك ئەگەری تووشبوونی بە خەمۆكی هەیە, هەموو مرۆڤێك تا ئاستێكی دیاری كراو بەرگەی كێشەكانی ژیان دەگرێت,بەڵام تێبینی كراوە ئەو كەسانەی خاوەنی كەسایەتی هستری یان وەسواسین زیاتر تووشی خەمۆكی دەبن وەك لە كەسانی خاوەن كەسایەتی دژەكۆمەڵ یان پارانۆیدPersonality antisocial and paranoid()
6. ناتەواوی ڕژێنی پەریزاد(غودەی دەرەقی) : گەر كەم دەربدرێت نیشانەكانی هاوشێوەی خەمۆكی دەبن و گەر زۆر بێت نیشانەكانی هاوشێوەی شادی یان دڵەڕاوكێ‌ دەبێت.
7.تەمەن هەموو تەمەنێك ئەگەری تووشبوونی هەیە بە خەمۆكی بەڵام تێبینی كراوە لە چەند مانگی دوای منداڵبوون و تەمەنی نا ئومێدی و بە ساڵاچواندا ئەگەری تووشبوون زیاترە.
نیشانەكانی پەشێوی مەزاج(Sign and symptoms)
خەمۆكی:
. تاك لە زۆربەی كات دا مەزاجی نیە یان مەزاجی كەمە, ئارەزووی چالاكی نیە یان زۆر بەكەمی بەشداری چالاكی 1
دەكات.
2.ئارەزووی خواردنی كەم دەبێتەوە یان ئارەزووی نامێنێت, كێشی دادەبەزێت و هەندێ‌ جار بە پێچەوانەوە ئارەزووی خواردنی زۆر دەبێت و كێشی زیاد دەكات.
3.خشتەی خەوتنی تێك دەچیێت و زۆر جار خەوی كەم دەبێتەوەو خەوی لێ‌ ناكەوێت ئەگەر بخوێتیش خێرا خێرا خەبەری دەبێتەوە و یان خەوی ناخۆش دەبینێت و دەشێ‌ پاش نوستنی تەواویش وا هەست بكات كە نەنوستووە. بە پێچەوانەشەوە لە هەندێكی تردا ماوەی خەوتنی زیاتر دەبێت و سەرەرای نوستن بۆ ماوەی پێویست هەست بە شەكەتی و ئارەزووی زیاتر دەكات بۆ خەو.
4. لە ڕووی جەستەییەوە زۆربەی كات مات وكەم چالاكەو هەندێ‌ جار جوڵەی زۆر دەبێت و لە شوێنێكدا ئۆقرە ناگرێ‌.
5.لە ڕووی جنسیشەوە ئارەزووی كاری سێكسی نامێنێت, سووری مانگانەی تێك دەچێت.
6. نەمانی وورە بۆ كاركردنی و زوو هەست بە ماندوێتی كردن و خێرا شەكەت بوون.
7. لۆمە كردنی خود بە شێوەیەكی ناشیاو هەست كردن بەگوناه و گەورەكردنی هەڵەكانی خۆی,
8.كەم بوونەوەی توانای بیركردنەوەو ووریایی ولاوازی هۆشپێدان.
9. زۆر كات هەمیشە لایەنی ڕەشی یان( سلبی_ نەگەتیفی) ڕووداوەكان دەبینێت, نەمانی ئومێد وهیوا بە ئایندە و نائومێدبووە لە چاك بوونەوە و لەو باوەڕەدا دەبێت هیچ چارەسەرێك چارەسەرێك چاكی ناكاتەوە.
10.هەروەها كەسەكە ئارەزووی مردن دەكات و دەشێ‌ بیری خۆكوشتنی بەخەیاڵ دا بێت و هەوڵی خۆكوشتن بدات.
(ڕێژەی خۆكوشتن لەو كەسانەی بەم نەخۆشیەوە دەناڵن نزیكەی (15%)یە, بە گشتی بە گشتی لە لە نێوان ئەو كەسانەی خۆیان دەكوژن لە(30%_70%) خەمۆكیان هەیە) بیرمان نەچێ‌ ئەم ڕێژانە زیاتر لە ئوروپا و ئەمریكاوە وەرگیراوە بەڵام لای خۆیان بە هۆی پتەوی باوەڕی ئاینییەوە تاك كەمتر پەنا بۆ خۆكوژی دەبات. بێ گومان ئەم نیشانانە یان هەندێ‌ لە نیشانانە بەشێوەیەك یان بەشێوەیەكی تر كاردەكەنە سەر ژیانی تاك لە ڕووی كۆمەڵایەتی و دەروونی و كاركردنەوە ودەشێ‌ شێوازی ژیانی تاك بە تەوەاوی بگۆرێ‌ لە مرۆڤێكی چوست و چالاك و سوود بەخشەوە ببێتە مرۆڤێكی سست و گۆشەگیر و پشت بەستوو بە كەسانی تر.
دەبێت ئەوەش بزانین هەركەسێك هەندێ‌ لەم نیشانانەی هەبوو مانای ئەوە نیە نەخۆشی خەمۆكی هەیە بەڵكو بەپێی ڕابەری دەست نیشان كردن و ئاماركردنی نەخۆشییە عەقڵییەكان(IV – tr.(diagnostics and statistical manual of mental disorder)) دەبێ‌ بەلایەنی كەمەوە پێنج یان زیاتر لەو نیشانانەی سەرەوەی هەبێت بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتەو كاربكاتە سەر پەیوەندی كۆمەڵایتی و توانای كاركردن , هەروەها ئەم نیشانانە بەهۆی بەكارهێنانی دەرمان یان نەخۆشی ترەوە نەبێت وەكو كەمی چالاكی ڕژێنی پەریزادە(hypothyroidism)
هەروەها دەبێت خەمۆكی لە هەندێك نەخۆشی تر جیا بكرێتەوە وەك نەخۆشی پاركنسۆنیزم كەلە(50%_75%) خەمۆكیان هەیە هەروەها زۆرێك لە نەخۆشییە دەروونییەكان هەندێ‌ لە نیشانەكانی خەمۆكیان لە گەڵدایە وەكو سكیتزۆفرینیا و دڵەڕاوكێ‌ و وەسواسی وپەشێوی پاش زەبر.
نیشانەكانی شادی بوون:1.
تاك هەست بە شادمانی دەكات وجوڵەی زۆر دەبێت زۆر جار بێ مەبەست یان بۆ هەندێ‌ چالاكی كە پێویست ناكات.
2. قسە زۆر دەكات ودەنگی لە ئاسایی بەرزترە.
3. لەڕەفتارەكانیدا گوێ‌ نادات بەدەوروو بەروو پۆشاكی سەیر و ڕەنگاو ڕەنگ لەبەر دەكات و لە ماوەیەكی كورت دا چەند جارێك پۆشاكەكانی دەگۆرێت بەبێ‌ ئەوەی پێویست بكات.
4 پارەیەكی زۆر خه‌رج دەكات و هەندێ‌ كەرەستەو پێداویستی دەكرێت كە پێویستی پێی نیە یان چەند دانەیەكی تری هەیە لە هەمان كەرەستە.
5.ئارەزووی سێكیی زۆر دەبێت و ده‌شێ‌ هەندێ‌ ڕەفتاری دژە داب ونەریت بە ئەنجام بگەیەنێت یان پەیوەندی هاوسەری دروست بكات یان خێزانی دووەم پێكەوە بنێت لەو ماوەیەدا هەندێ‌ جار باوان وئەندامانی تری خێزان هاندەر دەبن بۆ ئەم جۆرە بڕیارە بە بۆچوونی خۆیان ئەمە ڕێگا چارەیەكە بەڵام لە ڕاستی دا ئەم جۆرە بڕیارانە تەنها كێشەكان ئاڵۆزتر دەكات.
6.بیركردنەوەی خێرا دەبێت و كۆنترۆڵی خۆی پێناكرێ‌ ولە هەموو بابەتێ دەدوێ‌ و پێش ئەوەی بابەتێك تەواو بكات بابەتێكی تر دادەمەزرێنێت.
7.زۆر بڕوای بە خۆی دەبێ و خۆی لە خەڵكی پێ گرنگ ترو بەتوانا ترە وهەندێ‌ جار وەكو كەسێكی دیندار دەدوێ‌ و وا خۆی دەردەخات كە پەیامێكی پێیە دەبێ‌ خەڵكانی تر شوێنی بكەون وهەندێ‌ جار خۆی بە پێغەمبەر دەزانێت و دەشێ‌ لەوەش زیاتر بڕوات.
پۆلێن كردنی پەشێوییەكانی مەزاج:
1.یەك جەمسەری(Unipolar):
نەخۆش تەنها توشی حاڵەتی خەمۆكی دەبێت ودەگەرێتەوە باری ئاسایی پاش ماوەیەكی تر خەمۆكییەكەی بۆ دەگەڕێتەوە.
.خەمۆكی گەوره‌(major depression):
ئەگەر نەخۆشەكە پێنج یان زیاتر لە نیشانەكانی سەرەوەی هەبوو.
.دسسیمیا):جۆرێكی خەمۆكی سوكەو نیشانەكانی دەبێت بەلایەنی كەمەوە بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام دەبێت و نیشانەكانی نلگاتە ئاستی خەمۆكی گەورە. رێژەی توش بوون بەم جۆرە نەخۆشییە نزیكەی (6%) و مێ‌ دوو هێندەی تر تووشی ئەم حاڵتە دەبێت.
2. دووجەمسەری(bipolar):
.دووجەمسەری جۆری یەكەم(): لەم حاڵەتەدا مەزاجی نەخۆش لە نێوان شادی و خەمۆكی دا دەبێت هەندێ‌ جار تووشی خەمۆكی و هەندێ‌ جار تووشی شادی دەبێت, لە نێوان ماوەیەكیشدا ئاسایی دەبێت و نیشانەی نەخۆشی تیا بەدی ناكرێت. رێژەی تووش بوون1% ە هەردوو ڕگەز وەك یەك تووش دەبن . زۆربەی كات لەسەرەتای بیستەكانی تەمەن دا نیشانەكانی سەر هەڵ دەدات.
.دووجەمسەری جۆری دووەم() مەزاجی نەخۆش لە نێوان خەمۆكی و شادییەكی كەم دا دەبێت و هەندێ‌ جاریش مەزاجی ئاساییە, بەوە جیا دەكرێتەوە لە جۆری یەكەم كە نەخۆش هیچ كاتێك ناگاتە شادی تەواوەتی, ڕێژەی تووش بوون5,% دەبێ‌ و ڕگەزی مێ‌ زیاتر تووش دەبێت وەك لە نێر.
.سایكلۆسیمیا(): مەزاجی نەخۆشەكە لە نێوان خەمۆكییەكی كەم و شادییەكی كەم دا دەبێ, ڕێژەی تووش بوون1%ە مێینە بڕێك زیاتر لە نێر تووشی ئەم حاڵەتە دەبێ. بە پێی پۆلێن كردنی جیهان بۆ نەخۆشییەكان() خەمۆكی دەكرێت بەسێ‌ جۆرەوە ئاسان و مامناوەند و قورس بەپێی ژمارەی ئەو نیشانانەی هەیەتی بێ‌ گومان لەكەسێكەوە بۆ كەسێكی تر دەگۆرێت.
چارەسەركردن:Treatment)1. بەشێكی زۆر لەحاڵەتەكان دەتوانرێت لەدەرەوەی ننەخۆشخانە چارەسەر بكرێت لە ڕێی پێدانی دەرمانی تایبەت بە نەخۆشی خەمۆكی وەكو تۆفانیل و ئەنەفرانیل یان فلوكستین وسیتالوپرام………….هتد.
2. چارەسەركردنی دەروونی لەڕێی چارەسازی دەروونییەوە.
3. چارەسەركردنی كۆمەڵایەتی لە ڕێی توێژەری كۆمەڵایەتییەوە.
خەواندنی نەخۆش لە نەخۆشخانە.چارەسەركردنی بەڕێگاكانی سەرەوە لەگەڵ كردنی كاری پێویست بۆ هەر حاڵەتێك كەهەیبێت .
5.بەكارهێنانی تەزووی كارەبا لەژێر بەنجی گشتی دا هەفتەی دوو بۆ سێ‌ جار بەتایبەتی لەو كەسانەی كە خەمۆكییەكایان توندە و نیشانەكانی سایكۆسسیان هەیەو سوود لە دەرمان وەرناگرن وهەوڵی خۆكوشتن دەدەن و خواردن ناخۆن . تەزووی كارەبا بەیەكێك لەچارەسەرە گرنگەكان دادەنرێت و ڕێژەی كاریكەری لە 20% زیاترە لە بەكارهێنانی دەرمان.
6. بێ‌ گومان بەكارهێنانی هەر ڕێگا چارەیەك بە پێی تایبەتمەندی حاڵەتەكەیە و بەكارهێنانی زیاتر لە رشێگا چارەیەك زیاتر كاریگەر ترە لە تەنها ڕێگایەك.
7. سەبارەت بە شادی دەرمانی دژە سایكۆسس بەكردەهێنرێت هەروەها دەرمانەكانی جێگیركردنی مەزاج و هەنێ‌ دەرمان و ڕێگا چارەی تر بە پێی پێویستی نەخۆشەكە.
8. بەكارهێنانی دەرمانەكانی جێگیر كردنی مەزاج وەكو كاربامازیپین وسۆدیۆم قالپرۆید .
ئاییندەی نەخۆش(): (prognosis)
گەر چارەسەری گونجاویلن بۆ بكرێت ئەوا(50%) یان لە ماوەی كەمتر لە ساڵێكدا چاك دەبنەوە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی نەخۆشییەكە بەم شێوازەیە:
1. 25% حاڵتەكەیان سەر هەڵدەداتەوە لە ماوەی شەش مانگدا پاش چاك بوونەوە.
2. 30%_50% حەڵەتەكەیان سەر هەڵدەداتەوە لە ماوەی دووساڵدا.
3. 50%-70% حاڵتەكەیان سەرهەڵدەداتەوە لەماوەی پێنج ساڵدا.
بە شێوەیەكی گشتی هەتا ماوەی سەرهەڵدانەوەیەك و سەرهڵدانەوەیەك ی تر كەم بێت ئەوا توندی حاڵتەكە زیاتر دەبێت و نەخۆشەكە زیاتر نائارام دەبێت.
هەتاكو حاڵەتەكە ئاسان بێت و نیشانەكانی سایكۆسزی لەگەڵدا نەبێت و ماوەیەكی كەم بمێنێتەوە ئەوە ئایندەی نەخۆشەكە باشترە, باری خێزانی و هاوكاری هوڕێیانی و ئەندامانی خێزان كاریگەری گەورەی هەیە لە سەر چاك بوونەوەو سەرهەڵدانەوەی نەخۆشییەكە.
زۆر بە كەمی ڕوودەدات تاكێك تەنها حاڵەتی شادی هەبێت بەڵكو زۆربەی جار خەمۆكی لەگەڵدایە گەر تەنها جاڵەتی شادیشی هەبێت هەر بە حاڵەتی پەشێوی مەزاجی دووجەمسەری ناودەبرێت بە بەكارهێنانی دەرمان لە ماوەیەكی كەمتر لە 3 مانگدا چاك دەبنەوە بەڵام ئەگەری سەرهەڵدانەوەی زۆرە ودەبێ‌ چارەسەر بەكاربێنێ بۆ ماوەی پێویست و لە لایەن پزیشكەوە كاتی ڕاگرتنی دەرمان دیاری دەكرێت.