Mallperrî Derunnasy

ئه‌نجومه‌نی قه‌زای شارباژێڕی یه‌کێتی ئافره‌تانی کوردستان، سیمینارێکیان بۆ ده‌روونناس (سامان سیوه‌یلی) له‌ قه‌زای چوارتا سازکرد

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Thu, 17 May 2012 16:57:55 +0000

پاشنیوه‌ڕۆی ئه‌مڕۆ (17/5/2012) به‌ئاماده‌بوونی ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی قه‌زای شارباژێڕی یه‌کێتی ئافره‌تانی کوردستان و ژماره‌یه‌ک له‌ که‌سایه‌تی و هاوڵاتیانی قه‌زای چوارتا، سیمینارێک بۆ ده‌روونناس (سامان سیوه‌یلی) به‌ناونیشانی (کێشه‌ ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ئه‌مڕۆی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی و چۆنێتی مامه‌ڵه‌ کردن له‌گه‌ڵیاندا) له‌ هۆڵی کتێبخانه‌ی گشتی قه‌زای چوارتا سازکرا، نابراو تیشکی خسته‌ سه‌ر گرنگترین ئه‌و کێشه‌ ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی به‌رۆکی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی گرتووه‌ و هۆکاره‌کان و شێوازه‌کانی مامه‌ڵه‌ کردنێکی دروست له‌گه‌ڵیاندا، هه‌روه‌ها ناوبراو چه‌ندین ڕێنمایی ده‌روونی گرنگی پێشکه‌ش به‌ ئاماده‌بووان کرد، پاش ته‌واوبوونی بابه‌ته‌که‌، ده‌رگای دیالۆگ بۆ به‌شداران کرایه‌وه‌ و چه‌ندین پرسیار و سه‌رنج ئاڕاسته‌ی ده‌روونناسی ناوبراو کرا و ئه‌ویش به‌ تێروته‌سه‌لی وه‌ڵامی گشتیانی دایه‌وه‌، ئه‌مه‌ و سیمیناره‌که‌ بووه‌ مایه‌ی خۆشحاڵی و ڕه‌زامه‌ندی به‌شداران.

سه‌باره‌ت به‌ خۆ ئاماده‌کردنی خوێندکاران بۆ تاقیکردنه‌وه‌کانی خوێندنیان – چه‌ند ڕێنماییه‌ک له‌ ماڵپه‌ڕی وه‌رزشی ده‌روونییه‌وه‌

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Thu, 10 May 2012 08:12:25 +0000

کاتی نزیکبوونەوەی تاقیکردنەوەکان خوێندکاران زۆر سترێس ئەبن، خودا پشتیوانتان بێت و کارتان بۆ ئاسان بکات.
.ئەمانە هەندێ ڕێنمای ئێمەیە بۆ ئێوەی خوێندکار، هیوای سەرکەوتنتان بۆ ئەخوزین
– هەمیشە لە یەك شوێنێکی تایبەتدا وانەکانت بخوێنەرەوە، بۆ ئەوەی بیکەیت بە خویەك بۆ خۆت کە هەر کات چویتە ئەو شوێنە یان ژورە ئیتر تۆ مێشکت باش زانیاریەکان وەر ئەگرێت و تەرکیز باش ئەبێ.
- هەمیشە پێش ئەوەی کە دەست بکەیت بە خوێندنەوە و خۆ ئامادەکردن ئەو کاتانە بهێنەوە بیرت کە تۆ زۆر بەباشی وانەکانت لەبەر ئەکرد و لەوێدا تەرکیزت باش بوو.
– کاتێ دەست ئەکەیت بە خوێندنەوەو خۆ ئامادەکردن هەندێ دەستەواژە ( ئەفیرماشون) بەخۆت بدە. بەخۆت بڵێ:
بە ئاسانی زانیاریەکان وەر ئەگرم. من ئەو شتانەی کە دەیخوێنمەوە هەمویانم بیر دێتەوە. زۆر بەئاسانی فێر ئەبم. کاتی زۆرم بە دەستەوەیە. دڵنیام سەرکەوتو ئەبم بە نمرەی باشەوە. (گەشبین بە)
.- لەکاتی خۆ ئامادەکردندا هەمیشە ئەوە ببینە کە تۆ زۆر بە باشی پرسیارەکان وەڵام ئەدەیتەوە
– کاتێك هەست بە ماندوبون ئەکەیت واز لە خوێندنەوە بێنە، لەبەر ئەوەی وزەیەکی زۆر بەفیڕۆ ئەدەیت و تەرکیزت خراپە.
– هەندێ کەس کە ئەخوێننەوە دەیانوێ گوێیان لە دەنگی خۆیان بێت و باشتر مێشکیان وەری ئەگرێت، تۆش شێوازێك بۆ چۆنیەتی خوێندنەوەکەت تاقی بکەرەوە بزانە لە چ جۆرە خوێندنەوەیەکدا تەرکیزت بەهێزترە (خوێندنەوە بە دەنگی بەرز یان نزم).
– باشوێنی خوێندنەوەت هێمن بێت و بە دانیشتنەوە سەعی بکەیت باشترە لە پاڵکەتن. باشتر وایە کە لە شوێنی نوستندا سەعی نەکەیت.
– هەوڵ بدە ئەو ماوەیە سەیری فلیم و هەواڵەکان مەکەو تەلەفون مەکە بۆ کەس یان با باسی هیچت بۆ نەکەن، گوێ لە کێشەی کەس مەگرە.
– ڕۆتینی خەوی خۆت تێك مەدە و ئەگەر بتوانی نیوەڕوانیش نیو کاتژمێر هەتا ٤٥ خولەك بخەوە.
– ئەگەر توانیت ڕاهێنانیکی دەروونی لە مالپەڕی وەرزشی دەروونیدا بۆ خۆت بدۆزەوە سەبارەت بە تەرکیزکردن بۆ ئەوەی بیرکردنەوەی ناخۆش یان نا پێویست بوەستێنێت کە دەبێتە هۆی بردنی هۆش و تەرکیزت. بابەتەکە بەناوی : (ڕاهێناننێك بۆ بەهێزکردنی تەرکیز).
سەرکەوتوبن
www.warzshidaruni.com

سایکۆلۆژیای خه‌و – منداڵ و خه‌و – ده‌روونناس: سامان سیوه‌یلی

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Sat, 05 May 2012 15:45:06 +0000

زۆرێک له‌دایک و باوکان سکاڵا ده‌که‌ن له‌ده‌ست خه‌وی منداڵه‌کانیان، یان هه‌ر نه‌بێت له‌کاتی تووشبوونی منداڵه‌کانیان به‌ جۆرێک له‌جۆره‌کانی تێکچوونه‌کانی خه‌و، یه‌کێک ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م له‌کاتی خۆیدا ناخه‌وێت)، ئه‌وی دی ده‌ڵێت (منداڵه‌که‌م ناوێرێت به‌ته‌نها له‌ژووری خۆیدا بخه‌وێت)، (له‌کاتی نووستندا به‌قیژه‌ و گریانه‌وه‌ به‌ئاگا دێته‌وه‌)، (میز ده‌کات به‌خۆیدا له‌کاتی نووستندا) و … تد. تێکڕا ئه‌م ‌حاڵه‌تانه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ژانکۆی گه‌وره‌ بۆ خێزانه‌کان و ده‌بنه‌ هۆی تێکچوونی خه‌وی گه‌وره‌کانیش، بۆیه‌ له‌ هه‌ندێ باردا دایک و باوکان به‌شێوازی هه‌ڵه‌ به‌ڕووی منداڵه‌کانیاندا ده‌وه‌ستنه‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ش گرفته‌که‌ لای منداڵ زیاد ده‌کات.
منداڵانی تازه‌ له‌دایکبوو نزیکه‌ی (16-18) کاژێر ده‌خه‌ون که‌ دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر (4-5) ماوه‌دا، له‌پاش تێپه‌ڕبوونی دوو مانگ به‌سه‌ر ته‌مه‌نی منداڵدا خه‌وی منداڵ زیاتر ده‌که‌وێته‌ شه‌وه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌لێکی باشتر بۆ خه‌و و پشووی خێزان ده‌ڕه‌خسێنێت. هه‌رچه‌نده‌ ورده‌ خه‌وی منداڵ زیاتر به‌لای شه‌ودا خۆی ده‌کێشێت، به‌ڵام منداڵ نوستنی ڕۆژی هه‌رده‌مێنێت، کاتێک ته‌مه‌نی منداڵ ده‌گاته‌ (3-6) مانگ، پێویستی به‌ سێ جار نوستن و سه‌رخه‌و شکاندن ده‌بێت، وه‌ له‌ته‌مه‌نی (6-12) مانگیدا دوو جار ده‌خه‌وێت له‌ڕۆژدا و له‌ته‌مه‌نی یه‌ک ساڵیدا ته‌نها یه‌ک جار، به‌جۆریک کۆی کاژێره‌کانی خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا له‌نێوان (12-14) کاژێر ده‌بێت. به‌ڵام بێداربوونه‌وه‌ له‌خه‌وی شه‌ودا له‌ شه‌ش مانگی دووه‌می ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیدا زیاتر ده‌بێت، ئه‌م گرفته‌ هه‌تا ته‌مه‌نی دوو ساڵی منداڵ به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی کاتدا منداڵ له‌م گرفته‌ ڕزگاری ده‌بێت و هیچ کاریگه‌رییه‌کی نابێت له‌سه‌ر گه‌شه‌ و ته‌ندروستی منداڵ.
لێره‌دا چه‌ند ڕێنماییه‌ک بۆ دایک و باوکان ده‌خه‌ینه‌ ڕوو تاکو یاریده‌یان بدات له‌ پرۆسه‌ی گونجاندنی منداڵه‌کانیان له‌گه‌ڵ خه‌ودا له‌ ساڵی یه‌که‌می ته‌مه‌نیاندا:
1- منداڵه‌که‌ت وا بار بهێنه‌ که‌ شه‌و بۆ خه‌وه‌ و ڕۆژیش بۆ بێداری، هه‌ر له‌م ڕێیه‌وه‌ کاتی یاریکردنی ته‌نها له‌ڕۆژدا بێت.
2- هاوکاریی منداڵه‌که‌ت بۆ فێربوون له‌سه‌ر هاوبه‌ندی کردن له‌نێوان خه‌و و جێگه‌ی نووستندا، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ئامانجه‌ش بێته‌ دی ده‌بێت منداڵ له‌کاتی خه‌ویدا ببرێته‌ سه‌ر جێگه‌ی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی نه‌درێت له‌ژووری دانیشتن یان له‌باوه‌ش و کۆشی دایک و باوکدا بخه‌وێت.
3- ده‌بێت ڕووناکی له‌ژووری نووستندا ڕووناکییه‌کی کز بێت.
4- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت بێدار بووه‌وه‌ له‌شه‌ودا یه‌کسه‌ر سه‌رنجی مه‌ده‌، ئه‌گه‌ر گریا ئه‌وا به‌میهیره‌بانییه‌وه‌ هه‌وڵبده‌ هێمنی بکه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌، یان دایبییه‌که‌ی بۆ بگۆڕه‌ ئه‌گه‌ر پێویستی کرد، له‌م حاڵه‌تانه‌دا ڕووناکی ژووره‌که‌ هه‌ڵ مه‌که‌، ئه‌و وتووێژه‌ی له‌گه‌ڵ منداڵه‌که ده‌یکه‌یت با به‌ده‌نگێکی نزم و له‌سه‌رخۆ بێت، ئارامی خۆت له‌ده‌ست مه‌ده‌. ئه‌گه‌ر منداڵ هه‌ستی کرد بێداربوونه‌وه‌ی ده‌بێته‌ مایه‌ی گرنگی پێدانێکی زۆر له‌لایه‌ن گه‌وره‌کانه‌وه‌ ئه‌وا له‌سه‌ر ئه‌م باره‌ ڕادێت و ئیدی په‌نا بۆ ئه‌م ڕه‌فتاره‌ ده‌بات به‌مه‌ستی سه‌رنج ڕاکێشانی خێزان.
5- زۆر شیر پێدان به‌منداڵ له‌شه‌ودا کار ده‌کاته‌ سه‌ر خه‌وی منداڵ و ده‌بێته‌ مایه‌ی بێداربوونه‌وه‌ی فره‌بار بووه‌وه‌ (3-8) جار له‌شه‌وێکدا منداڵ بێدار ده‌کاته‌وه‌. له‌ته‌مه‌نی شه‌ش مانگیدا منداڵه‌ ته‌ندروسته‌کان ده‌توانن سه‌رچاوه‌ی خۆراکی پێویست له‌ ڕۆژدا وه‌ربگرن بۆ خۆیان، بۆیه‌ له‌کاتی زۆر بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ له‌کاتی خه‌ودا به‌مه‌ستی وه‌رگرتنی خۆراک، دروست وایه‌ ڕاوێژ به‌پزیشکی منداڵان بکرێت، بۆ گه‌یشتن به‌پلانێکی چاره‌سه‌ریی به‌مه‌به‌ستی که‌مکردنه‌وه‌ی له‌سه‌رخۆی بێداربوونه‌وه‌ی منداڵ.
له‌قۆناغی ده‌ستکردن به‌ ڕۆشتن هه‌تا پێش چوونه‌ قوتابخانه‌:
له‌ته‌مه‌نی دوو ساڵیدا منداڵ به‌تێکڕا (12-13) کاژێر ده‌خه‌وێت، کاژێرێک یان دوو کاژێر له‌ڕۆژدا و (11) کاژێر له‌شه‌ودا، له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ کاتی نووستنی منداڵ ڕێکخستنێکی زیاتر به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت. به‌ڵام چه‌ند گرفتێکیش له‌م ته‌مه‌نه‌دا سه‌رهه‌ڵئه‌دات که‌ ئه‌وانیش: ڕه‌تکردنه‌وه‌ی منداڵ بۆ نووستنی به‌ته‌نها، گریان له‌ واده‌ی خه‌وتندا، بێداربوونه‌وه‌ به‌گریانه‌وه‌ له‌شه‌ودا.
بۆ گرتنه‌به‌ری شێوازی دروست بۆ گرفتانه‌ پێویسته‌ ئه‌م ڕێوشوێنانه‌ بگیرێنه‌ به‌ر:
1- کاتی نووستن بۆ منداڵ دیاری بکه‌ و به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م واده‌یه‌ بکه‌ره‌وه‌.
2- دوو بکه‌وه‌ره‌وه‌ له‌ وروژاندنی منداڵ به‌ که‌لوپه‌لی یارییه‌کانی له‌پێش کاتی خه‌وتنیدا.
3- هه‌وڵبده‌ منداڵه‌که‌ت ژووری نووستنه‌که‌ی خۆش بوێت، به‌هۆی دانانی پێخه‌فی سه‌رنج ڕاکێش و پاکوخاوێن ڕاگرتنی شوێنی نووستنه‌که‌ی و ڕێگه‌ی پێبدرێت ئه‌و که‌ره‌سه‌ یارییه‌ی لای په‌سه‌ند و خۆشه‌ویسته‌ له‌ژووری نووستنه‌که‌یدا بێت.
4- منداڵه‌که‌ت ڕابێنه‌ له‌سه‌ر سیستمێکی دیاریکراو پێش خه‌و، وه‌ک خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک.
5- به‌رهه‌ڵستی ئاره‌زووی منداڵ بکه‌ بۆ درێژه‌دان به‌خوێندنه‌وه‌ی چیرۆک یان هه‌ر شتێکی تر که‌ منداڵه‌که‌ بیه‌وێت به‌هۆیه‌وه‌ کاتی مانه‌وه‌ی دایک و باوکی له‌گه‌ڵیدا درێژتر بێته‌وه‌.
6- جێگیر به‌ له‌بڕیاره‌کانت و له‌سه‌ر هه‌مان پره‌نسیپ بڕۆ هه‌موو شه‌وێک.
7- ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ت به‌ته‌نها ده‌خه‌وێت له‌ژوورێکی تایبه‌تیدا وا ڕایبێنه‌ که‌ تۆ له‌گه‌ڵیدا نامێنیته‌وه‌ له‌ژووره‌که‌یدا هه‌تا خه‌وی لێده‌که‌وێت، به‌ڵام دڵنیای بکه‌ که‌ تۆ نزیکی لێوه‌ی هه‌ر کاتێک پێویست بکات.
8- له‌م ته‌مه‌ندا منداڵ ئه‌گه‌ری بێداربوونه‌وه‌ی هه‌یه‌ (وه‌ک گه‌وره‌کان)، بۆیه‌ ده‌بێت ورده‌ ورده‌ منداڵ فێر بکرێت چۆن ده‌ست بکاته‌وه‌ به‌ خه‌و. ئه‌گه‌ر منداڵ به‌گریانه‌وه‌ بێدار بووه‌وه‌ وه‌ تۆش زانیت ئه‌م بێداربوونه‌وه‌یه‌ نه‌ریته‌ نه‌ک تووشبوونی به‌حاڵه‌تێکی دیاریکراو، ئه‌وا پێنج خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ پێش چوونه‌ ژووری منداڵه‌که‌، کاتێکیش ده‌چیته‌ لای بۆ کاتێکی کورت لای بمێنه‌ره‌وه‌ و هه‌وڵی هه‌ڵگرتن و له‌باوه‌ش گرتنی مه‌ده‌، هه‌تا ده‌کرێت گفتوگۆی ساده‌ و کورتی له‌گه‌ڵ بکه‌، پاشان به‌جێی بهێڵه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر منداڵه‌که‌ به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر گریان، ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌رده‌وام بوو ئه‌وا ده‌ خوله‌کێک چاوه‌ڕێ بکه‌ ئه‌وجا سه‌ری لێبده‌ره‌وه‌ و به‌هه‌مان شێوه‌ کاتێکی زۆر که‌م له‌لای بمێنه‌ره‌وه‌ و دڵنیایی پێببه‌خشه‌.
ته‌مه‌نی (6-12) ساڵان – ته‌مه‌نی قوتابخانه‌:
به‌شێوه‌یه‌کی گشتی کاتێک منداڵ ده‌گاته‌ شه‌ش ساڵان ئیدی پێویستی به‌ خه‌وی ڕۆژ نامێنێت و کۆی کاژێره‌کانی خه‌و له‌م ته‌مه‌نه‌وه‌ بۆ خوار (11) کاژێر داده‌به‌زێت. کاتێک ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی (10) ساڵی ژماره‌ی کاژێره‌کانی خه‌وی بۆ نزیکه‌ی (10) کاژێر داده‌به‌زێت.
له‌م ماوه‌یه‌دا زۆربه‌ی ئه‌و گرفتانه‌ی خه‌و نامێنێت که‌ قۆناغی سه‌ره‌تای منداڵیدا بوونیان هه‌بووه‌ و زۆرینه‌ی منداڵان له‌م قۆناغه‌دا له‌شه‌ودا به‌باشی ده‌خه‌ون و له‌ڕۆژیشدا بێدارن هه‌روه‌کو گه‌وره‌کان، هه‌ندێ منداڵ له‌م قۆناغه‌دا شه‌وانه‌ زوو ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش زوو بێدار ده‌بنه‌وه‌، هه‌ندێکیشیان شه‌وانه‌ دره‌نگ ده‌خه‌ون و به‌یانیانیش دره‌نگ بێدار ده‌بنه‌وه‌. گرفتی سه‌ره‌کی له‌خه‌وی منداڵدا له‌م ته‌مه‌نه‌دا بریتییه‌ له‌ واده‌ی نووستنی منداڵدایه‌ زیاتر له‌وه‌ی له‌ خودی خه‌وه‌که‌یدا بێت. باوترین گرفتیش له‌م بواره‌دا بریتییه‌ له‌ ڕه‌تکردنه‌وه‌ی خه‌و له‌لایه‌ن منداڵه‌وه‌. منداڵ هه‌وڵ ده‌دات واده‌ی نووستنه‌که‌ی دوا بخات، ئه‌مه‌ش یان به‌هۆی یاری کردنه‌وه‌یه‌ یان ته‌ماشا کردنی ته‌له‌فزیۆن و به‌کارهێنانی یارییه‌ ئه‌له‌کترۆنییه‌کانی وه‌ک پله‌ی سته‌یشن، یاخود بۆ به‌جێهێنانی ئه‌رکه‌کانی قوتابخانه‌.
که‌م خه‌وی له‌م ته‌مه‌نه‌دا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نه‌رێنی ده‌بێت له‌سه‌ر منداڵ له‌ ڕۆژدا، ئه‌و منداڵانه‌ی تێر خه‌و نابن تووڕه‌ ده‌بن و ڕه‌فتاری سه‌یر نمایش ده‌که‌ن، وه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌پۆلدا خه‌ویان لێبکه‌وێت و ته‌رکیزی که‌م ببێته‌وه‌.
لێره‌دا هه‌ندێ ڕێنمایی ده‌خه‌ینه‌ ڕوو بۆ دایک و باوکان تاکو بتوانن خه‌وێکی دروست و باش بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن:
1- واده‌یه‌کی زوو دابنێ بۆ خه‌وی منداڵه‌که‌ت، هه‌رچه‌نده‌ واده‌ی خه‌و له‌منداڵێکه‌وه‌ بۆ منداڵێکی تر جیاوازی ده‌بێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌سه‌ر دایک و باوکان ئه‌و واده‌یه‌ دابنێن بۆ خه‌وتنی منداڵه‌کانیان که‌ تێر خه‌وی بۆ منداڵه‌کانیان مسۆگه‌ر بکه‌ن.
2- ده‌بێت ژووری نووستنی منداڵ سه‌رنج ڕاکێش و ئارام بێت.
3- نابێت له‌ ژووری نووستنی منداڵدا ته‌له‌فزیۆن و کۆمپیوته‌ر و پله‌ی سته‌یشن و ئامێری یاری کردنی تری تێدا بێت، ده‌بێت ڕێگه‌ بدرێت به‌منداڵ که‌ره‌سه‌یه‌کی یاری ساکار و په‌سه‌ند لای منداڵ له‌گه‌ڵ خۆیدا دابنێت له‌ژووری نووستندا.
4- منداڵه‌که‌ت له‌سه‌ر هه‌ندێ نه‌ریتی به‌سوود ڕابهێنه‌، وه‌ک: چوونه‌ سه‌ر پێشاو و ددان شتن، پێش چوونه‌ ناو جێگه‌ی نووستن.
5- ڕێگه‌ مه‌ده‌ منداڵه‌که‌ت ته‌ماشای فیلمی ترسناک بکات له‌شه‌ودا، یاخود ته‌ماشای ئه‌و فیلمانه‌ی له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نیدا ناگونجێن.
6- پێش هاتنی واده‌ی خه‌وی به‌ ماوه‌یه‌ک ئاگاداری بکه‌ که‌ واده‌ی خه‌وی نزیکه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌و چالاکییه‌ هه‌ڵبگرێت که‌ سه‌رقاڵه‌ پێوه‌ی و ئاماده‌گی وه‌ربگرێت بۆ چوونه‌ ناو جێگه‌.
7- هه‌وڵ مه‌ده‌ کێشه‌ و گرفته‌کانی خێزان له‌به‌رچاوی منداڵدا تاووتوێ بکرێت چونکه‌ کێشه‌ و ئاژاوه‌ی خێزان به‌مه‌ترسی داده‌نرێت بۆ سه‌ر ئاساییشی ده‌روونی منداڵ.

ئایا ده‌کرێت سوعبه‌تچی بین و که‌سایه‌تیمان پارێزراو بێت – به‌شی یه‌که‌م – بلال ئه‌بوبه‌کر – social worker

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Fri, 04 May 2012 19:10:18 +0000

بەشی یەكەم
ئەم بابەتە سەرەتاو كۆتایی ئەزمونی كەسیەو جەند زانیاریەكی زانستیش لە خۆ دەگرێت تا خوێنەر جۆریك لە جۆرەكان لە كۆتایی بابەتەكە وڵامی ئەو پرسیارەی سەرەوە دەستەبەر بكات و تارادەیەك ببێتە هۆی گۆرینی هەموو بیرو بۆچونێكی سلبی دەربارەی (سوبعەت) ، لە پێشانگایەكی كتێبدا كتێبێك زۆر مایەی سەرنج و تیبینی من بوو هە بەتایبەتی تر پاش ئەوەی (وەرگێران ) بوو بۆسەر زمانی عەرەبی هاتنی ئەو پەرتوكە بوو بۆناو گەنجینەی كتێبخانەكەم بەناو نیشانی (كیف تتعلمون اولادكم الفرح) ،پەرتوكی ناو براو سەرەتا باس لە گرنگی ئەم چەمكە دەكات بۆ كەسایەتی داهاتوی منداڵ و پاشان كۆمەڵیك تەكنیك و چیرۆكی خۆشی بەخش دەكات بۆ منداڵ و هەرزەكار ، سەرچاوەیەكی دی بەناوی (360 طریقة لتنشأە طفل مثالی ) ئەویش كۆمەڵێك یاریە كە هەر پەیوەندی بەبابەتی ناوبراوەوە هەیە و خۆشی بەخشە .
ئەزموون :
خاڵی گرنگ و سەرەكی لێرەدایە سێ‌ چەمك هەیە كە پەیوەندیەكی توندو تۆڵ و یەكتر تەواو كەریان هەیە پێكەوە (سوبعەت، خۆشی ، كەسایەتی ) سوبعەت بریتیە لە كۆمەڵێك یاری گوفتاری و كرداری چونكە زۆر یاری هەیە بەقسە دەكرێت ، كرداری یاریە كرداریەكان لە خۆ دەگرێت و كەشێكی خۆشی بەخش دەدەنە ئەو بارو دۆخ و جێگایە ، بۆ نمونە (گەشت) تەنها بۆ خۆشی بەخشینە و دەبێت سەرەتاو كۆتایی هەموو كاتەكانی هەتا كاتی گەرانەوە شادی بەخش بێت ئەمە مەرجی سەرەكی گەشتە ( بەتایبەتی گەشتی قوتابخانە) بەڵام دەبێت سەرجەم یاریە گوفتاری و كرداریەكان لە چوارچێوەی سنوری ئەدەب و رەوشتی گونجاوو شیاودا بن واتە دوربن لە هەست بریندار كردن و دەرچون لە سنور ، هەركات بەم جۆرە بوو كەسایەتی مامۆستا یان توێژەر پارێزراو دەبیت لە بەشی دووەم دا بەوردی باس لە ئەنجام دانی تەكنیكەكان دەكەین .

ئه‌مڕۆ (30/4/2012) زانکۆی کۆیه‌ دوو سیمیناریان بۆ هه‌ریه‌ک له‌ ده‌روونناس (سامان سیوه‌یلی) و نه‌قیبی هاتووچۆ و وته‌بێژی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هاتووچۆی سلێمانی (به‌ختیار محه‌مه‌د عه‌بدوڵا) سازکرد

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Mon, 30 Apr 2012 17:07:54 +0000

ئه‌مڕۆ 30/4/2012 ، فاکه‌لتی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌کان له‌ زانکۆی کۆیه‌ دوو سیمیناریان بۆ ده‌روونناس (سامان سیوه‌یلی) و نه‌قیبی هاتووچۆ (به‌ختیار محه‌مه‌د عبدالله‌) وته‌بێژی به‌ڕێوه‌رایه‌تی هاتووچۆی سلێمانی سازکرد

به‌ئاماده‌بوونی سه‌رۆکی سکوڵی ده‌روونناسی و کۆمه‌ڵناسی له‌ فاکه‌لتی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌کانی زانکۆی کۆیه‌ و ژماره‌یه‌ک له‌ مامۆستایانی هه‌ردوو به‌شی ده‌روونناسی و کۆمه‌ڵناسی زانکۆی کۆیه‌ و (70) قوتابی و خوێندکاری هه‌ردوو به‌ش، له‌هۆڵی سمیناره‌کانی زانکۆی کۆیه‌ دوو سیمینار به‌ڕێوه‌چوو:
1- سیمیناری یه‌که‌م بۆ ده‌روونناس (سامان سیوه‌یلی) به‌ناونیشانی (فشاره‌ ده‌روونییه‌کان و چۆنێتی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی).
2- سیمیناری دووه‌م بۆ نه‌قیبی هاتووچۆ (به‌ختیار محه‌مه‌د عه‌بدوڵا) وته‌بێژی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هاتووچۆی سلێمانی به‌ناونیشانی (سایکۆلۆژیای شۆفێری).
پاش ته‌واو بوونی هه‌ردوو سیمیناره‌که‌ ده‌رگای گفتۆگۆ بۆ به‌شداران واڵاکرا، له‌لایه‌ن ژماره‌یه‌ک له‌ مامۆستایان و خوێندکارانه‌وه‌ چه‌ندین پرسیار ئاڕاسته‌ی هه‌ردوو ته‌وه‌ره‌که‌ کرا و له‌لایه‌ن ناوبراوانه‌وه‌ وه‌ڵامی گشت پرسیاره‌کان درایه‌وه‌، ئه‌مه‌ و هه‌ردوو سیمیناره‌که‌ بوونه‌ مایه‌ی ڕه‌زامه‌ندی و خۆشحاڵی به‌شداربووان و له‌لایه‌ن سه‌رۆکی به‌ش و مامۆستایانه‌وه‌ پێزانینی خۆیان و به‌شه‌کانیان و خوێندکاره‌کانیان گه‌یانده‌ هه‌ردوو ناوبراو.
شایانی ئاماژه‌ بۆکردنه‌وه‌ ئه‌م دوو سیمیناره‌ له‌لایه‌ن هه‌ردوو مامۆستای به‌شی کۆمه‌ڵناسی (مامۆستا عه‌لی جه‌عفه‌ر خالد) و (مامۆستا توانا فه‌ره‌یدون)ه‌وه‌ به‌ڕێوه‌برا.

مێدیته‌یشنێک له‌گه‌ڵ وشه‌ی (هیچ) دا – عه‌بدوڵا تۆفیق – ڕاهێنه‌ری ده‌روونی – سوید

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Sun, 29 Apr 2012 19:00:04 +0000

مێدیتەیشنێك لەگەڵ وشەی (هیچ) دا
عەبدوڵا تۆفیق/ ڕاهێنەری دەروونی

ڕۆژیك زۆر سەرقاڵی دۆزینەوەی هۆکاری ئەو هەموو توڕەبوون و بار پەشێویەی یەكێك لە نەخۆشەکانم بووم و بەدوای چارەسەرێكدا دەگەڕام. نەخۆشەکەم نەخۆشی ئەڵشایمەر (دێمێنس)ی هەیە. بێگومان پێش ئەوەی کە پەنا ببرێتە بەر دەرمانی ئارامکردنەوە دەبێت ڕێگاکانیتر تاقیبکرێتەوە هەتا کەسێك هێور بکرێتەوە. ئەوەی لێرەدا مەبەستمە پرسیارێکی من و وەڵامێکی ئەو نەخۆشە بوو کە هیچ ئارامی نەمابوو هەر ئەهات و ئەڕۆی بە دەمووچاو گرژیەکەوە. کاتێك کە لێم پرسی بیر لەچی ئەکەیتەوە؟ ئەویش لەوەڵامدا وتی: من بیر لە (هیچ) ئەکەمەوە؟.
وەڵامی ئەم پیاوە دەست بەجێ ئەو کاتەی بیر هێنامەوە کە لەگەڵ مناڵەکەمدا باسی دروستبوونی دونیامان ئەکرد کە چۆن خودای باڵا دەست ئەم هەموو شتەی دونیای لە هیچەوە هێنایە بوون. مناڵەکەم وتی بابە: ئەزانی بیر لەچی ئەکەمەوە، تۆ بیر بکەرەوە کە هیچ شتێك نەبێت و ئێمەش نەبین، هەستمان چۆن ئەبێت؟
ڕەنگە ئێوەش وەك من وەڵام بدەنەوە، کە ئەگەر ئێمە نەبین هیچ هەستێکمان نیە و نازانین. بەڵام پرسیارەکە خۆی لە خۆیدا زۆر فەلسەفیانەیە، لەبەر ئەوەی زۆربەی پرسیارەکانی مناڵ فەلسەفەیە و زۆرجار زاناکانیش ناتوانن وەڵام بدەنەوە.
ئێمە زۆرجار وشەی (هیچ) بەکار ئەهێنین بەبێ ئەوەی بەتەواوی لەماناکەی بگەین، بۆ نمونە بەکەسێك ئەلێین بۆچی وا بێدەنگی شتێك بووە؟، یان لەدەرەوە چ باسە؟ و هتد. بەڵام زۆر بەی وەڵامەکان بە (هیچ) نیە و هیچ نەبووەیە. بەڵام ئایا ئەو وەڵامانە دروستن؟. بەڵێ لەبەر ئەوەی کە ئەو وەڵامە بووتە ڕۆتینێك لە قسەکردنماندا و بۆ خۆ دەربازکردن لە باسکردنی شتێك بەشێوەیەك ڕازیکەرە.
ماوەیەکە پرسیار لە مناڵ و گەورەو نەخۆش و ساغ ئەکەم کە لای ئەوان (هیچ) مانای چییە؟ هەموویان هەر ئەلێن مانای (هیچ) هەر هیچە. بەڵام کەوابوو (هیچ) چییە؟
هەر سەبارەت بەم باسە پێم باشبوو ڕاهێنانیك بۆ وشەی (هیچ) ئامادەبکەم. ئێمە هەموومان پێویستیەکی زۆرمان بە (هیچ) هەیە کە هەندێجار تیایدا بژین، کە لەوێدا هەموو شت بەخواستی خۆمان بوەستێنین. چوونە ناو باری هیچەوە ماوەدانێکە پڕیەتی لە وەستان و دوورکەوتنەوە لە دوودڵی، لەو بیرکردنەوانەی کە بەوێنەی جۆراو جۆری ترسناکەوە خۆی دەکات بەمێشکمانداو هۆقرەی لێهەڵبڕیوین و بۆ ماوەیەکی کەمیش ناهێڵێت خۆمان بین.
مێدیتەیشنێکی زۆر ئاسانم بۆ ئامادەکردوون بۆ ئەوەی بزانن کە وشەی (هیچ) چەند مانادار ئەبێت لەلاتان و هەست بەو پێویستیە گرنگە ئەکەن ئەگەر ئاشنای ئەو وشەیە ببن. ئەم مێدیتەیشنەم بۆ مناڵ و گەورە ساڵم تاقی کردووەتەوە هەموویان هەستیان بە جۆرێك بەسەرهات و کۆنتڕۆڵی خۆیی کردووە لەگەڵ دلخۆشیدا.
بەم شێوەیە بکە:
لە شوێنێکی بێدەنگدا کە هەر خۆتبی، شێوەیەکی خۆش بدۆزەرەوە بۆ دانیشتنت، یان ئەتوانی پاڵ بکەوی لەسەر پشت. کە هەستت کرد ئەتوانی بۆ ماوەی ١ یان ٢ خولەك بەو شێوەیە بیت ئیتر تۆ چاوت دابخە. هەناسە لەسەر خۆ بدەو دونیای دەرەوە بەجێبهێڵە. ئەوەی لەسەر تۆ داواکاریە ئەوەیە کە تەنها ئارام بگرە. سەرەتا وا دەست پێبکە کە تۆ بیر لەهیچ نەکەیتەوە. بەڵام ئۆتۆماتیکی پاش چەند چرکەیەك وخەیاڵیك بە وێنەوە سەر هەڵ ئەدات. تۆ هەر کە زانیت خەیاڵەکەت بۆهات دەست بەجێ وشەی (هیچ) ببینە کە لە بەردەمتا نوسراوە. تەنها ئەو وشەیە ببینەو بۆخۆتی بخوێنەرەوە. بەڵام دیسانەوە خەیاڵێکیتر سەر هەڵئەدات، تۆش دیسانەوە ئەو ووشەیە ببینەو بیخوێنەرەوە. تۆ بەم شێوەیە بەردەوامبە هەتا ڕێگا لە هەموو ئەو بیرکردنەوانەت ئەگری کە ئەیەوێ تۆ لە ئارامیەوە بەرەو گرژی و سەرقاڵی ژیان بباتەوە.
تۆ ئەتوانی لەسەرەتاوە بۆ فێربوونی خۆت لە ١ خولەکەوە دەست پێبکەیت، پاشان بەپێی پێویستی خۆت زیاتری بکەیت و لەزۆر باری جیاجیادا بەکاری بهێنیت. ئەم ڕاهێنانە زۆر گونجاوە بۆ دەرکردنی خەیاڵی ناخۆش و گەڕانەوە بۆ دۆخێکی خۆش کە تۆ خۆت خوازیاریتی. کە فێر بوویت بەکاری بهێنیت ئیتر تۆ لەوانەیە لەکاتی پیاسەکردندا، لەناو پاس و ئۆتۆمبیلیشدا بە ئاسانی کار بکەیت بۆ وەستانی بیرکردنەوەی ناخۆش، بەڵام خۆت بەم ڕاهێنانەوە خەریك مەکە لەکاتێکدا کە خۆت شۆفێری ئەکەیت.
سەرکەوتوبن
www.warzshidaruni.com

به‌هره‌دار کێیه‌؟ – ده‌روونناس – سامان سیوه‌یلی

توێژه‌ری ده‌روونی: سامان سیوه‌یلی — Wed, 25 Apr 2012 09:49:37 +0000

بەهرەدار كێیە ؟
ده‌روونناس
سامان سیوه‌یلی

زاراوەی‌ بەهرەدار لەم وتارەدا بەرامبەر زاراوەی (ژیر باڵایی – التفوق العقلی) هاتووە، كەمەبەست لێی ئەو كەسانەیە كە جیاوازن لەكەسانی‌ ئاسایی بەجۆرێك لەڕووی ئاستی ژیری و كۆمەڵایەتی و هونەری و … تد باڵاترن. هەربۆیە دەكرێت بڵێین ئەو كەسانەی (بەتایبەتی مەبەست لە منداڵان و قوتابیان و خوێندكارانە) بەپێی پێوەرە زانستییەكان بەهرەدارن دەبێت پەروەردەی تایبەت بیانگرێتەوە و گرنگی ئەوتۆیان پێبدرێت كە بەهرەكانیان زیاتر و زیاتر گەشە بكات. دیارە پەروەردەی تایبەت لەیادگەی زۆربەماندا بۆ ئەو منداڵانەیە كە بیركۆڵن یان پەككەوتەی جەستەن یان نابینان یان خاوەن هەر پێداویستییەكی تایبەتی تر بن، بەڵام لەڕاستیدا ئەو منداڵانەی كە خاوەن زیرەكییەكی باڵان یان بەهرەدارن بەهەمان شێوە دەبێت پەروەردەی تایبەت بەخۆیان هەبێت. ئەگەر چاوێك بە مێژووی پەروەردەی تایبەتدا بخشێنین دەبینین كە‌ پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت سەرەتا تەنها گرنگییان دەدا بەخاوەن پێداویستییە تایبەتەكان و ئەم توێژە گرنگەی كۆمەڵ گرنگییەكی ئەوتۆیان پێنەداوە ئەگەرچی هەموو كۆمەڵگەیەك پێویستییەكی زۆری بەتواناكانی بەهرەدارانە، هەتا نیوەی یەكەمی سەدەی بیست پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت باڵا ژیرەكانیان نەخستە چوارچێوەی پەروەردەی تایبەتەوە. بۆنموونە لەوڵاتێكی وەك ئەمەریكادا هەتا دەستپێكی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم گرنگییەكی ئەوتۆیان نەداوە بە بەهرەداران ئەم گرنگیدانەیان لەوەوە سەرچاوەی گرت كاتێك بینیان ڕوسەكان (یەكێتی سۆڤێتی پێشوو) پێشڕەویان كردووە لەبواری گەردوون و هاویشتنی مووشەك و ئەستێرەی دەستكرد، ئەوسا ئەمەریكییەكان بەخۆیاندا چوونەوە و گەیشتنە ئەو ڕاستییەی كە دەبێت گرنگی بەبەهرەداران بدرێت.
توێژەران و پسپۆران دیدی جیاوازیان هەبووە و هەیە لەدیاریكردنی مانای بەهرەدار و ئەو ئامڕازانەی بەهرەی پێ دەستنیشان دەكرێت. بۆنموونە هەندێ زانا و پسپۆر لەناویاندا (لویس تێرمان – كەبەپێشەنگی توێژەرەوانی بواری بەهرەداران دادەنرێت) پێیان وایە كە بەهرەدار یاخود ژیر باڵا لەبەر ڕۆشنایی ڕێژەی زیرەكی كەسەكە پێناسە دەكرێت. (لویس تێرمان) كەیەكەم كەس بوو توێژینەوەیەكی بەشێوازی (درێژە ڕێگە- الطریقة الطولیة) ئەنجامدا و (35) ساڵی خایاند، بەمجۆرە پێناسەی بەهرەدار دەكات: (منداڵی ژیر باڵا ئەو منداڵەیە كە ڕێژەی زیرەكی لە (135) تێپەڕ بكات ئەگەر پێوەری ستانفۆرد بێنیەی لەسەر تاقی بكەینەوە كەتایبەتە بەپێوانەی ڕێژەی زیرەكی). بەڵام چەند زانایەكی تر وەك ( دەنلاپ Dunlap ) پێیان وایە خۆبەستنەوە بەو ڕێژەیەی لویس تێرمان دایناوە زێدەڕۆیی تێدایە، دەنلاپ پێی وایە دەبێت ئەو ڕێژەیە دابەزێنرێت بۆ (120). بەبۆچوونی ئەم زانایە ئەو منداڵانەی ڕێژەی زیرەكییان دەكەوێتە نێوان (120-135) دەكرێت لەدەستەی نایابەكاندا پۆلێن بكرێن، هەربۆیە ئەم زانایە بەهرەدارانی دابەش كرد بۆ سێ ئاست:
1- دەستەی نایابەكان: ئەوانە دەگرێتەوە كە ڕێژەی زیرەكییان لەنێوان (120- 135 یان 140) بەپێی پێوەری ستانفۆرد بێنیە.
2- دەستەی باڵاكان: ئەوانە دەگرێتەوە ڕێژەی زیرەكییان لەنێوان (135 یان 140- 170) بەپێی پێوەری ستانفۆرد بێنیە.
3- دەستەی بلیمەتەكان ( زۆر باڵاكان ): ئەوانە دەگرێتەوە كەڕێژەی زیرەكییان دەگاتە (170 ) یان لەو ئاستە تێپەڕ دەكات، ڕێژەی ئەم منداڵانە‌ لەنێو كۆی منداڵانی كۆمەڵگەدا لەنێوان (01% – 001% ).
– – – – –
هەندێك لە زانایانی دەروونناسی و پسپۆرانی پەروەردەی تایبەت پێیان وایە كە تاقیكردنەوەی زیرەكی بەتەنها بەس نیە بۆئەوەی بەهرەدار دەسنیشان بكەین یان بیانناسینەوە، مشتومڕی ئەم زانا و پسپۆرانە ئەم لەم چوارچێوەی ئەم خاڵانەدا بوو:
1- تاقیكردنەوەكانی زیرەكی وێنەیەكی سەراپاگیری ئاستی وەزیفی ژیری تاك نادات بەدەستەوە چونكە ئەم تاقیكردنەوانە تەنها چەند توانستێكی كەم لە توانستە ژیرییەكان دەپێوێت.
2- ئەم تاقیكردنەوانە زیرەكی بەتەنها زیرەكی ناپێوێت وەك توانستێكی ژیری، بەڵكو چەند لایەنێكی تر ڕۆڵ دەگێڕن و دەستێوەردانێك كار لەئەنجامەكان دەكەن وەك شارەزایی و فاكتەری ڕۆشنبیری و ژینگەیی، بۆیە نابێت پێوەرێكی زیرەكی كە بۆ كەلتورێكی دیاریكراو دانراوە لەكەلتورێكی تردا بەكاربهێرێت.
– – – – –
هەندێكی تر لەزانایانی تر پێیان وایە كەبەهۆی ئەو گرفتانەی دەروونناسەكان دووچاری دەبن لەدەستنیشاكردنی بەهرەداراندا كاتێك تاقیكردنەوەی زیرەكی بەجێدەگەیەنن دەبێت پشت بە نمرەی بەدەستهاتوو ببەسترێت لەتاقیكردنەوەكانی خوێندندا. بۆنموونە (پاسۆ Passow) دەڵێت: بەهرەدار ئەو كەسەیە توانای بەدەستهێنانی پلەی نایابی هەبێت لەخوێندندا. كۆمەڵەی نیشتمانیی توێژینەوەكانی پەروەردە لەئەمەریكا (N.S.S.E) ڕایان وایە كە: بەهرەدار ئەو كەسەیە كە بەبەردەوامی پلەیەكی باڵا بەدەستبهێنێت لەبوارێك لەو بوارانەی كۆمەڵگە بۆی دیاریدەكات.
لەڕاستیدا بەتەنها پشت بەستن بەنمرەی دەرچوون وەك ئامڕازێك بۆ دەسنیشانكردنی كەسی بەهرەدار، لەجێی خۆیدا نییە و نەنگی تێدایە، چونكە ئاستی بەدەستهینان لەهەر بوارێكدا بێت تەنها پشت بەتوانستە ژیرییەكان نابەستێت بەتەنها بەڵكو فاكتەری تری وەك پاڵنەرێتی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و دەروونیش ڕۆڵ دەگێڕن. بۆنموونە ڕەنگە خوێندكارێك ئەو توانا ژیرییە پێویستەی هەبێت كە نمرەی باڵا یان نایاب بەدەستبهێنێت بەڵام ناگاتە ئەو ئاستە بەهۆی بوونی گرفتێك یان فاكتەرێك لەو فاكتەرانەی ئاماژەمان پێدا. بۆیە دەكرێت ئەم جۆرە كەسانە بە خاوەن توانای باڵابوون ناوزەد بكەین، واتە تواناكانیان تیا هەیە بەڵام ڕەوشێكی ڕێگر هەیە لەدەركەوتنی ئەم توانا ژیرییە.
– – – – –
دەرئەنجامی ئەم مشتومڕانەی نێوان زانایانی دەروونی و پسۆرانی پەروەردەی تایبەت، شێواز و میكانیزمی پەسەند بۆ دەستنیشانكردنی كەسی بەهرەدار ئەو شێوازە دانرا كە بە ( فرە مەحەك ) دادەنرێت، واتە زیاتر لەپێوانەكردنێك، بەم پێودانگە ئەو خوێندكارە بەبەهرەمەند دادەنرێت مەرجێك ئەم مەرجانەی تێدا بێت:
1- ڕێژەی زیرەكی بگاتە (120 ) بەپێی تاقیكردنەوەیەكی زیرەكی زارەكی.
2- نمرەی بەدەستهاتووی لەخوێندندا بەرز بێت بەجۆرێك لەكۆمەڵی (15%- 20%)ی خوێندكارە سەركەوتووەكاندا بێت لەچاو تێكڕای خوێندكارانی تردا. بەمەرجێك خوێندكارە سەركەوتووەكان هاو تەمەنی خۆی بن.
3- دەبێت ئامادەگی تایبەتی ( الاستعدادات الخاصە ) هەبێت لەئاستێكی بەرزدا وەك : ئامادەگی زانستی یان هونەری یان ڕابەرێتی كۆمەڵایەتی.
4- دەبێت توانای بیركردنەوەی داهێنەرانەی لەئاستێكی بەرزدا بێت.

خەسڵەتەكانی بەهرەداران
توێژەرەوان و دەروونناسان گرنگییەكی زۆریان داوە بەو خەسڵەتانەی بەهرەداران لەكەسانی تر جیادەكاتەوە. گرنگترین توێژینەوەش لەمبوارەدا توێژینەوەكەی ( لویس تێرمان و میلتا ئۆدن)ە. ئەم توێژینەوەیە لەساڵی (1921 ) دەستیپێكرد و (35 ) ساڵی خایاند، هەتا مەرگی زانا(لویس تێرمان)ی بەسەردا هات. ئەم دوو توێژەرە لەگەشەی بەهرەدارانیان دەكۆڵییەوە و چاودێرییان دەكرد، ئەو بەهرەدارانەی ئەم توێژینەوەیە هەڵیبژاردبوون بەپێی تاقیكردنەوەی زیرەكی (ستانفۆرد بێنیە) بەهرەدار دەستنیشان كرابوون. ئەو منداڵە بەهرەدارانە ژمارەیان (1500) منداڵ بوو، لە ویلایەتی كالیفۆرنیا دەژیان، ڕێژەی زیرەكییان (135) و باڵاتر بوو. سەرەتای دەستپێكردنی توێژینەوەكە ئەم سامپڵە لەمنداڵان لەتەمەنی (10) ساڵاندا بوون. بەكورتی گرنگترین ئەنجامەكانی ئەم توێژینەوەیە بەمجۆرە بوو:
1- بەهرەداران جیادەكرێنەوە لەكەسانی ئاسایی لەڕووی گەشەی جەستەیی و كۆمەڵایەتی و هاوسەنگی دەروونی، واتە باڵاترن لەم بوارانەدا.
2- بەهرەداران لەژیانیاندا ئەنجامی باڵا بەدەست دەهێنن چ لەبواری خوێندندا بێت یان لەبواری پیشەوەری بێت، ئەگەر بەراورد بكرێن بەكەسانی ئاسایی. بۆنموونە دوو توێژەرەكە گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی كە ئەو منداڵانەی ڕێژەی زیرەكییان گەیشتۆتە (135) یان زیاتر ئاستیان لەئاستی هاوتەمەنەكانیان باڵاتربووە بە دوو پۆل یان سێ پۆل تەنانەت چوار پۆلیش، واتە ئەگەر خوێندكارێك لەپۆلی یەكەمی ناوەندی بووبێت ئاستی لەئاستی خوێندكارێكی چوار یان پێنجەمی ئامادەییدا بووە. سەركەوتنی ئەم بەهرەدارانە لەخوێندن و گەشەی ژیریاندا هەتا تەمەنی (50) ساڵییان بەردەوامبووە.
3- جێگیری پاڵنەر بۆ خوێندن و لەبواری ئاكادیمیدا: (66%)ی پیاوان و (60%)ی ژنانی ئەو سامپڵە خوێندنی باڵایان خوێندووە دوای تەواوكردنی خوێندنی زانكۆ، (30%) كەخوێندنی زانكۆییان تەواو نەكردووە بەهۆی فاكتەری ئابوری یان دەستێوەردانی كەسوكار و خێزانەوە بووە.
4- گونجاندنی كۆمەڵایەتی لەناو بەهرەداراندا لەئاستێكی بەرزتردا بووە لەچاو ئەوەی هەیە لەلای كەسانی ئاسایی، (93%) كوڕەكان ژنیان هێناوە و (90%) كچەكان شوویان كردووە، كاتێك داوایان لێكراوە ئاستی بەختەوەریی خێزانییان دەرببڕن دەركەوتووە (85%) لەئاستێكی بەرزی بەختەوەریدا بوون لەچاو كەسانی ئاسایی تردا، تەنها (6%) كەمتر بەختەوەر بووە لەكەسانی ئاسایی، هەروەها تێبینی كراوە هیچ حاڵەتێكی جیابوونەوەی خێزانی لەناویاندا ڕووینەداوە.
لەبەر گرنگی توێژینەوەكەی ( لویس تێرمان و هاوڕێكەی) كە لەئاستی جیهاندا ناوبانگێكی زۆری هەیە بۆیە ئەو چەند دەرئەنجامانەمان لەسەر خەسڵەتەكانی بەهرەداران ئاماژە پێدا. دەنا پاش ئەو توێژینەوەیە چەندین توێژینەوەی تر ئەنجامدراوە لەبواری خەسڵەتەكانی بەهرەداراندا كە بەكورتی تیشك دەخەینە سەریان.
خەسڵەتە جەستەییەكان
سەردەمانێك وەها بیر دەكرایەوە كە بەهرەداری لەو كەسانەدا دەردەكەوێت كە كەمسەرییەكیان (النقص)، بەو پێودانگەی كەسی وەك لەبری خستنێك وەهایە بۆ ئەو كەموكورتییەی كەسەكە هەیەتی. بەڵام توێژینەوەكان پێچەوانەی ئەم بۆچوونەیان سەلماند، لەناویشییاندا توێژینەوەكەی (تێرمان)، كە ئاماژەیان بەوەدا كە بەهرەداران لەئاستێكی بەرزی گەشەی جەستەیی و تەندروستی گشتیدان لەچاو كەسانی ئاسایی. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت ‌ هەر كەسێك بەهرەدار بوو، باڵای بەرزتر یان كێشی زیاتر یان تەندروستی باشتر دەبێت لە كەسانی دیكە، یاخود ئەوە ناگەیەنێت ئەوەی پەككەوتەیی یان لاوازییەكی هەبێت لەگەشەی جەستەییدا ئیدی نابێتە بەهرەدار، بەڵكو مەبەست ئەوەیە كە باڵابوونی ژیری یان بەهرەداری نابێتە هۆی تێكچوونی تەندروستی ، بەنموونە ئەگەر بەهرەدارێك پێكهاتەیەكی بایۆلۆژی سەروو مامناوەندی هەبێت ئەوا باڵابوونی ژیرییەكەی كارێكی وەها دەكات گەشەیەكی باشتر و باڵاتر بكات لەچاو منداڵێكی ئاسایی تر كە هاوشێوەی پێكهاتەی بایۆلۆژی هەبێت، چونكە كەسی بەهرەدار زیاتر پەی بەپەیوەندییەكانی نێوان هۆكار و ئەنجام دەبات و باشتر فێری نەریتی تەندروستی دروست دەبێت و پەیڕەوی لێدەكات.
خەسڵەتە ژیرییەكان
بێگومان گرنگترین خەسڵەت كە كەسی بەهرەدار لەكەسانی ئاسایی تر جیا دەكاتەوە، خەسڵەتە ژیرییەكەیە. گرنگترین خەسڵەتە ژیرییەكانی منداڵ (كەس) ی بەهرەدار ئەمانەن:
1- گەشەی ژیری بەهردەار خێراترە لەچاو گەشەی ژیری كەسانی تر، هەمیشە تەمەنی ژیری بەهرەدار لەپێش تەمەنە زەمەنییەكەوەیەتی، واتە تەمەنی زەمەنی بەهرەدارێك وایدابنێین (12) ساڵە، تەمەنە ژیرییەكەی ڕەنگە (16) ساڵ بێت، واتە ئاستی ژیری ئەم بەهرەدارە وەك ئاستی ژیری كەسێكی تەمەن (16) ساڵ وایە، بەواتایەكی ئەگەر تاقیكردنەوەی زیرەكی بەپێی پێوەری (ستانفۆرد- بێنیە) ئەنجامبدەین بۆ ئەم بەهرەدارە ئەوا ڕێژەی زیرەكییەكەی بەم جۆرە دەردەهێنرێت: تەمەنی ژیری/ تەمەنی زەمەنی x 100 ، واتە تەمەنی ژیری دابەش تەمەنی زەمەنی كەڕەت 100 ، لەو نموونەیەدا دەردەكەوێت كە ئەو بەهرەدارە ڕێژەی زیرەكییەكەی دەكاتە (133)، ئەم ڕێژەیەش واتا زۆر زیرەك یاخود بەهرەدار ، لەكاتێكدا كەسێكی ئاسایی كەتەمەنی (12) ساڵ بێت، تەمەنە ژیرییەكەیشی هەر لەئاستی (12) ساڵیدایە.
2- بەهرەدار بەزوویی فێری خوێندنەوە دەبن، پێش چوونە قوتابخانە. لەتوێژینەوەكەی (تێرمان) دا دەركەوت (43%) فێری خوێندنەوە بوون پێش چوونە قوتابخانە، (20%) پێش تەمەنی پێنج ساڵی فێربوون، (6%) پێش تەمەنی چوار ساڵی، (2%) پێش تەمەنی سێ ساڵی.
3- زووتر و زیاتر فێر دەبن.
4- تەركیزیان بەهێزترە.
5- بیركردنەوەی داهێنەرانەیان هەیە.
6- توانای پەی پێ بردنیان بەرزترە، زووتر بۆ شت دەچن.
7- ئارەزوو و گرنگی پێدانی فراوانتر و زیاترە.
8- باشتر و زووتر توانای چارەسەركردنی گرفتیان هەیە.
9- توانای هاوبەستی یاخود پەیوەندی دروستكردنی نێوان زانیاری و شتەكانی دەوروبەریان زیاترە.
10- زووتر فێری قسەكردن و ئاخاوتن دەبن‌ و دەوڵەمەندن لە وشە و دەربڕیندا.
11- توانای بیركەوتنەوە و بیركردنەوەی ڕەهاو لۆژیكییان بەهێزترە.
12- وردترن لەتێبینی كردندا.
ئەمانە و چەندین خەسڵەتی ژیری تر كەلێرەدا ناكرێت ئاماژە بەهەموویان بدەین.
خەسڵەتە دەروونی و كۆمەڵایەتیەكان
ئەگەرچی وەك ئاماژەمان پێدا خەسڵەتە ژیرییەكان گرنگترین جیاكەرەوەی بەهرەدارانە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەڕووی دەروونی و كۆمەڵایەتییەوە چەند خەسڵەتێكی جیاكەرەوەیان هەیە:
1- بەهرەداران زیاتر باوەڕیان بەخۆیان هەیە.
2- زیاتر حەز بەسەركەوتن و دەرچوون دەكەن.
3- جدین لەخوێندن و بەجێهێنانی ئەركەكانیاندا.
4- زیاتر پەنا بۆ ڕەفتاری زیندەخەون دەبەن.
5- زیاتر كۆمەڵایەتین.
6- زیاتر هەست بەبەرپرسیارێتی دەكەن.
7- زیاتر هاوسەنگی هەڵچوونییان هەیە.
8- زیاتر ئارەزووی لێكۆڵینەوەی زانستی و گوێگرتن لەمۆسیقا و هونەرە جۆراوجۆرەكانیان هەیە.

چۆن مامەڵە لەگەڵ بەهرەداراندا بكەین؟
لەبەرئەوەی بەهرەداران جیاوازن لە كەسانی ئاسایی تر، كەواتە دەبێت هێندەی ئەو جیاوازییانەیان زەمینەسازی بۆ گەشەپێدانی بەهرەكانیان بكرێت. گرنگترین قۆناغ قۆناغی منداڵییە، واتە ئەركی یەكەم دەكەوێتە سەر خێزان چۆن بتوانێت پەی بەبەهرەی منداڵە بەهرەدارەكەی ببات و دەستنیشانی بكات، تاكو مامەڵەی گونجاوی لەگەڵدا بكرێت و زەمینەی بۆ بڕەخسێنرێت. چونكە ئەگەر لەتەمەنێكی درەنگدا بەبەهرەی ڕۆڵەكانمان ئاشنابین ئەوكاتە ڕەنگە وەك پێویست نەتوانین هاوڕێ بین لەگەڵ پێداویستییەكانیدا. خێزان دەبێت دوور بكەوێتەوە لە بەكارهێنانی هەموو جۆرە توندوتیژییەكی جەستەیی و دەروونی منداڵە بەهرەدارەكەی، نابێت جەنجاڵیان بكەین و خۆمان بكەینە سەرچاوەیەكی فشار، دەبێت پشتگیرییان بكەین لەدانانی خشتەیەكی دروست بۆ دابەش كردنی كاتەكانی، لەنێوان خوێندن و بەجێهێنانی ئەركەكانی خوێندن و كات بەسەربردن و ئەنجامدانی ئارەزووەكانی وحەوانەوە و پشوودانی. نابێت كاتەكانی پڕ جەنجاڵی بێت. دەبێت خێزان بەهرەی منداڵەكەی وەك خاڵێكی بەهێز باس بكات و شانازی پێوە بكات، زمانی گفتوگۆ و دیالۆگ بەكاربهێنێت لەگەڵیدا.
هەندێ جار بەهۆی نەبوونی هۆشیاری پێویست یان ڕەوشێكی خێزانی نادروست گوێ بەبەهرەی منداڵ نادرێت و ئەو منداڵە دەكرێتە قوربانی، بۆیە پێویستە باخچەی ساوایان و قوتابخانەی بنەڕەتی هەر لەسەرەتاوە تێبینی توانستە ناوازەكانی منداڵان بكەن، توێژەرە دەروونییەكان دەكرێت ڕۆڵی بەرچاو ببینین لەمبوارەدا، با منداڵە بەهرەدارەكان زوو دەستنیشان بكرێن و خێزانی لێ ئاگادار بكرێتەوە و كاری پێویستیان بۆ ئەنجام بدرێت.